Fragmenta historicorum graecorum ... auxerunt, notis et prolegomenis illustrarunt, indici plenissimo instruxerunt Car. et Theod. Mulleri. Accedunt marmora parium et rosettanum, hoc cum Letronnii, illud cum C. Mulleri commentariis

B8 008598800 194| €

|

ΟΙΝΟΒΟΙ dO ALISH3AINfI

:
e

ue

yan

FRAGMENTA
HISTORICORUM GRJECORUM

VOLUMEN QUINTUM.

PARS PRIOR

Ed

FRAGMENTA
ISTORICORUM GI/ECORUM.

VOLUMEN QUINTUM

A
E.
b"!
$5

i PARS PRIOR

- FRAGMENTA ARISTODEMI, EUSEBII, PRISCI, JOANNIS ANTIOCHENI ,
5 . JOANNIS MALELA.

CRITOBULI IMBRIOT/E
LIBRI QUINQUE DE REBUS GESTIS MECHEMETIS. -

ACCEDUNT
PHOTII HOMILLE DU/E DE PRIMA ROSSORUM INVASIONE
FRAGMENTA PERIPLI PONTI EUXINI ET ANAPLI BOSPORI.

E CODICIBUS PARISIENSI , SCORIALENSI, CONSTANTINOPOLITANO, ATHOO,
LONDINIENSI EDIDIT, PROLEGOMENIS, ANNOTATIONE,
INDICIBUS INSTRUXIT

CAROLUS MULLER

PARISIIS
EDITORE AMBROSIO FIRMIN DIDOT

INSTITUTI FRANCIAE TYPOGRAPIIO
VIA JACOB, 56

———

M DCCC LXXIII

grape

PR/JEFATIO.

OC zm.

Qua hoc volumine continentur ut ederem auctor mihi fuit Victor Langlois,
quem morte praematura literis et amicis nuper ereptum esse omnes lugemus.
Videlicet quur collegisset vir doctissimus quecunque ex historiis grzece scri-
ptis in armeniam linguam translata superessent, eaque supplementum esse vel-
let Fragmentorum nostrorum historicorum , hortatus est ut ipse quoque qua
parata haberem additamenta depromerem. Dedi igitur qua variis e codicibus
descripta diu Jam scriniis presseram. Cetera quibus priora quattuor Fragmen-
torum volumina augenda sunt , in illud distuli tempus quo post absoluta scripta
geographica, in quibus totus nunc detineor, primum Historicorum volumen
de integro tractabo ac novz ejus editioni adjungam quz in ceteris desideran-
tur. Que nunc prodeunt e codice Scorialensi, ea Bussemakero debeo ; codicis
Parisini excerpta historica Dübnero accepta refero, qui paullo postquam Biblio-
theca Imperialis eo libro potita erat, qua rebus meis inservirent, dictante
Millero, descripsit; codices Musei Britannici et Seraglii Constantinopolitani
mea ipse manu versavi. Ceterum compositio hujus voluminis typothetica, si ita
dicere licet, sepius itineribus meis interrupta est quz Claudii Ptolemzi causa
auspiciis summi scholarum publicarum ministri suscepi. Interea Carolus We-
scherus , vir doctissimus , splendidissimo volumine scripta poliorcetica codicis
Parisini edidit, quibus supplementi loco excerpta historica in eodem codice
servata adjunguntur. Contigit igitur ut tum Wescherianam operam tum alio-
rum virorum doctorum de excerptis illis observàtiones in Prolegomenis saltem
in usus meos convertere possem. Eadem Prolegomenorum opportunitate usus
sum ut Appiani fragmentum adderem , quod E. Millerus, doctissimus et saga-
cissimus scriptorum deperditorum indagator, ex ignotis tenebris in lucem pro-
traxit. — Jam quod utilitatem eorum qua nunc exhibemus attinet ( multa enim
eduntur quz nullo literarum damno in bibliothecarum loculis sepulta mane-
rent), fragmentum , cui Aristodemi nomen prafigitur, non auget quidem co-
pias nostras historicas et tum aliis vitiis tum mira temporum confusione labo-
rat, attamen in ipsa illa confusione suum quoddam pretium repositum habet.
Hsec enim ejusmodi est ut inquirenti in causas perturbationis chronologicez,
quie per omnem Gracorum historiam antiquiorem diffusa late patet, egregium

M

vj PIUEFATIO.

prebeat adminiculum. E Prisco et Eusebio quz afferuntur, ea nova prorsus .
dicere licet. Joannis Antiocheni fragmenta de rebus Zenonis et Anastasii impe-
ratorum, ex optimis fontibus ducta sunt nec pauca habent parum hucusque
cognita, in illis presertim quz sunt de bellis Isaurico et Vitaliano. Homo no-
vus et antea ne nomine quidem notus procedit Critobulus , qui Graecus natione
a Turcis Imbro praefectus, res Mechemetis scribere et ipsi Turcorum imperatori
opus dedicare ausus, singularem inter cozvos historicos locum obtinet. Non
noveramus nisi Ducam et Phrantzem et Chalcocondylam, gracorum princi -
pum ministros et nominis Turcici osores acerbissimi. Gratum igitur presto
. jam adesse etiam historicum ex adversariorum castris profectum, quem licet
fateamur longe abesse ut studio liber partes suas rite expleverit, nemo tamen
negaverit permulta ab eo suppeditari ab alio nullo prodita et qua ad penitio-
rem rerum tum temporis gestarum intelligentiam haud levis momenti sint. Huc
accedit quod orationis virtute Critobulus ceteros ejus zetatis scriptores longe su-
perat et narrationis perspicuitate et spiritu quodam poetico lectorem demul-
cet. Argumenti quadam necessitudine inductus operi in quo primas tenent fata
Constantinopolis, subjunxi Photii patriarche de prima Rossorum in agrum
Byzantinum invasione homilias duas, quas ex Athoo codice primus edidit Au- -
gustus Naukius. Subsequitur pars media Peripli Ponti Euxini , quem anonymus
quidam ex periegesi iambica et Menippo et Arriano concinnavit et suis ipsius
additamentis adauxit. Haec et veterum geographorum fragmenta egregia pra-
bet et lacunas quz in nostro Arriani periplo latebant, explet et, quod maxi-
mum est, Ponti ore orientalis descriptionem satis accuratam exhibet , ut admo-
tis recentissimis tabulis nauticis, quas Britannorum navarchis debemus, situm
veterum locorum multo exactius quam antea liceret definire potuerim. Agmen
claudit Anapli Bosporici, quem Dionysius Byzantius condidit , pars postrema ,
ex qua patet Petrum Gillium aut greca sua non ubique fideliter reddidisse aut,
quod malim, codice usum esse deteriore et lacunis mutilo. Ceterum , ut hoc
addam, ad explicanda fragmentorum argumenta haud mediocrem attulisse
mihi videor diligentiam, quam si tu haud inutilem fuisse judicaveris , gaudebo.

GorrivGE£, MENS. Nov. Canorus MULLER.
MDCCCLXIX.

PROLEGOMENA.

ww

. DE CODICIBUS.

I. CODEX PARISIENSIS DCVII SUPPLEMENTI.

De hoc codice , ex quo Aristodemi et Eusebii et Prisci fragmenta exhibemus , quamvis diligenter
jam exposuerit Carolus Wescher in libro elegantissimo qui inscribitur Po/Ziorcétique des Grecs
(Paris. 1867) p. XI sqq., tamen ut denuo nos dicamus, instituti nostri ratio postulare videtur.

Minoidas Minas a scholarum ministro in Orientem missus ut codices ibi antiquos vel coemeret
vel describeret, in Galliam redux an. 1843 inter alia bibliothece publice tradidit fragmenta non-
nulla Polybii, Dionysii, Polyzeni, Dexippi et Eusebii, qua se descripsisse dicebat e codice seculi XII.
Hoc Minz ἀπόγραφον nunc exstat in Bibliotheca Paris. codice 485 Supplementi , ex eoque fragmina
ista publici juris fecimus ad calcem editionis Josephi (1847). Ceterum Minas etiam veterem codicem,
ex quo hac depromta erant et cujus acquirendi facultatem denegatam esse putabamus, Parisios
attulerat, sed nescio quo consilio clam penes se detinebat, usque dum in domicilio defuncti re-
pertus liber bibliothecae thesauris vindicaretur (an. 1863). Simul tunc e chartis Mine compertum
est codicem fuisse monasterii Athoi quod Βατοπέδι vocatur.

Liber ille, altus centimetra 27, latus centimetra 20, folia membranacea habet 129, qua Lucas
quidam bibliopega e Verona oriundus (Aouxag ouspovevo"c ἰλλιγατορ ληύρορομ. in cod. legitur), szec.
XVI vel XVII in voluminis formam colligavit. Sex continet codices vel codicum particulas totidem
scriptos manibus. Ex his ultimum locum tenet codex sec. XVI (fol. 104-129), novem continens
orationes Lysiz (or. 1. 20. 21. 22. 3. ». 4. 5. 9 ed. Did.). Reliquae particule quinque argumenti
vinculo quodam inter se junguntur, sed haud justo se ordine excipiunt, et foliorum nonnullorum
. wel jactura lacere, vel transpositione perturbata sunt. Ut nunc liber habet, series codicum

: haec est :

1. Nicetz Choniatz fragmentum, fol. 1-7.

2. Chrysostomi fragmentum , f. 8-15.

3. Scripta de machinis et arte poliorcetica, f. 18-8o et 82.

ἡ, Aristodemi et Philostrati fragmenta , f. 81 et 83-87.

5. Excerpta historica de proeliis et obsidionibus, f. 88-103. 16. 17.
In codicibus 3 et 4 et 5 foliorum ordo talis qualis nunc est, transpositicnibus et lacunis turbatus
mutilusque, indicatur adscriptis numeris grecis (x'-z7). Hi igitur codices juncti inter se erant
antequam accederent codices 2 et 3, quorum alter Nicetz narrationem de expugnata an. 1204 Con-
stantinopoli, alter partem orationis Chrysostomi de Dei civitate defendenda continet.

SCRIPTA DE MACHINIS.

Itaque primo loco loquar de codice tertio, in quo pristina et genuina foliorum series haee
erat :
Quaternio I. fol. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 32.
Il. 25. 26. 27. 28. ag. 3o. 31. *
III. 00. 99," 6r. 23,7 34..35. 26, 25
IV et V. 38-53. E

vij

CNET τ΄ PROLEGOMENA.

Vi. 54. 55, 56. 558. 57. EN 63. 64.
VIE et VIH. 5 65-80.
IX. 85.
Scripta his continentur :
τ. ᾿Αθηναίου περὶ μηχανημάτων (f. 18-24. 32. 25).
2. Βίτωνος χατασχευαὶ πολεμιχῶν ὀργάνων xal καταπελτιχῶν (f. 25- 31).
3. ᾿Απολλοδώρου πολιορχητικά initio mutila (f. * 60. 59. 61. 33-45).
ἡ. Ἥρωνος Κτησιδίου βελοποιιχά (f. 46.-55).
5. Ἥρωνος γειροδαλίστρας χατασχευὴ xol συμμετρία (f. 56. 58, 57).
6. “Ἤρωνος περὶ διόπτρας (f. 6ο-8ο. 82).
Scriptura haud elegans, sed antiqua, simillima ei quam sequentes duo codices ostendunt. Ineunti
seculo decimo vel nono exeunti eam vindicat Carolus Wescher in Po/iorcétique p. XIX, postquam
ad undecimum retulerat in Catalogo Bibliothecae; Minas seculum duodecimum agnoscere sibi visus est.
Ego quoque aut undecimo szculo aut duodecimo manum istam attribuerim. Certe quantum. meus
me librorum usus docuit, neque ductus literarum neque interior horum scriptorum raiio ejusmodi

sunt, ut ad antiquiora tempora probabiliter referri mihi videantur. Librum Parisinum cum Vin- .

dobonensi cod. gr. 120 (sec. XVI) familiam constituere altera familia , cujus reliqui horum operum

codices sunt, multis nominibus prestantiorem docuit Wescherus, qui ex duobus illis libris in-.

gentem in Athenzo lacunam explevit, et haud paucas verborum corruptelas codicis Parisini ope
sustulit. Idem tamen liber etiam vitia permulta tum sibi propria tum cum ceteris codicibus com-
munia habet, quorum partem manu leni Wescherus sanavit, cetera artis critica. medelas exspe-
ctant (*).

ARISTODEMI ET PHILOSTRATI FRAGMENTA.

Ex sequente codice sex supersunt folia (81. 83. 84. 85. 86. 87). Initio unum saltem folium de-
perditum ; probabiliter vero duo folia interciderunt qua cum reliquis sex quaternionem integrum
e pleno volumine avulsum constituere, Servata continent fragmentum Aristodemi, cui librarii
stupor fragmenta operis Philostratei De Apollonio Tyanensi immiscuit, adeo ut fol. 85 lin. 17 in
medio versu oratio ab altero ad altera transeat. Animadversa confusione, quidam notis et signis
appositis de restituendo disjectarum particularum ordine ac nexu lectorem admonuit. Origo per-
turbationis e codice repetenda, in quo justam foliorum seriem solutam esse scriba noster non
perspexerat. Singula ejus codicis πρωτοτύπου folia tot fere verba continebant quot continentur
editionum Didotianarum versibus 75 vel 76. Videlicet libri Parisiensis folio 81 habes primos Phi-
lostrati versus 75 (p. 1, 1 — p. 2, 5 ed. Did.) et deinceps , omissis versibus 4 δ 76 (p. 2, 35 —
p. 8, 23), alios versus 75 (p. 8, 23 — p. 9, 42). Sequuntur fol. 83 vs.lin. 1 usque ad fol. 85
rect. lin. 17 Aristodemi versus 3 5»« 75 (p. 1, 1 — 11, 8 ed. nostra), quos excipiunt (fol. 85 rect.

lin. 17 — fol. 86 v.) Philostrati.versus 2 δ 75 (p. 2; 35 — 5, 24), quibus dimidia pars lacunz,
quee in fol. 81 latet, expletur. Reliqua deinceps ad finem usque folii 87 Aristodemi sunt.

Idem fere singulorum foliorum ambitus est in Turinensi codice eclogarum περὶ ἀρετῆς xoi χα-
xíac , ut ex fragmentis inde repetitis in Fragm. Histor. tom. III, p. 409 et alibi intelligitur. Idem
porro valet de codice eclogarum περὶ ἐπιδουλῶν, ex quo in Hispania sec. XVI codex Scorialensis
22, I, 11 descriptus est; nam quod ibi in mediam Dionysii narrationem intruditur fragmentum
Polybii (v. Fr. Hist. tora. IH, p. XXVII) 2 »« 77 versus Didotianos explet et in prototypo duo folia
loco suo mota complevisse videtur.

Ex his autem libris quum clarissimus ille Turonensis olim bibliothecee Constantini Porphy-
rogeniti fuisse haud immerito censeatur, idem fortasse statueris de prototypo codicis Escorialensis

(*) In Athenzi libello corruptissimo nonnulla emendare studui in Goallinger gelehrte Anzeigen. 1869, p. 4-7.

"TAS Nec Ww

| DE CODICE PARISIENSI. ix

. mec non nostri Parisini, qui medius est inter alios duos, quos e collectaneis Constantinianis et

bibliothecae Constantinopolitanze codicibus profectos esse verisimillimum est,
. In folio 81, nullo praemisso titulo, initium vitze Apollonii Tyanensis exstat inde a verbis : Ot

τὸν Σάμιον Πυθαγόραν ἐπαινοῦντες usque ad verba : ἀποδημίας τ᾽ αὐτοῦ ἀναγέγραφεν, ὧν χοινωνῆσαι χαὶ

αὐτός φησι (p. 1, 1 — p. 2, 35 ed. Did.). Hec igitur primum τοῦ ἀρχετύπου folium implebant. Deinde

-

- jatet quattuor foliorum lacuna (p. 2, 35 — p. 8, 22). Adscriptum ibi legitur: Ζήτει τὸ λεῖπον (5n τὸ

, » 35 - € d “52 .
λιπὸν cod.) τούτου ὄπισθεν, ἐν ᾧ σημεῖόν ἐστι τοιοῦτον o—o , ἣ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου « γέγραφεν ». Signum

Istud occurrit in folii 85 r. versu decimo septimo, qui ita habet : εἰς Ταίναρον, ἔν τε τῷ Ποσειδῶνος

πεμένει ἱκέτευεν * γέγραφεν - ὧν χοινωνῆσαι καὶ αὐτός φησι (V. Aristodem. p. 11, c. 8, 2). Verba γέγρα-
- 96V... φησι quum jam legantur.fol. 81, consequitur ultima folii primi verba initio secundi folii in

πρωτοτύπῳ codice perperam repetita esse, Ceterum fol. 85, 17 sqq. dimidia tantum lacune pars
(archetypi fol. 3 et 4) expletur usque ad verba δεῖσθαι ἔφη τοῦ ποιήσοντος (p. 5, “ἡ D.), altera pars
usque ad verba τὴν μνημοσύνην ἥδετο (p. 8, 22), in deperditis codicis nostri foliis exstitisse debet. Igitur
ad finem hujus supplementi iterum adnotandum erat : ζήτει τὸ λεῖπον τούτου ὄπισθεν xv). Quoniam vero
nulla ejusmodi nota lector ad sequentia amandatur, annotator noster codicem talem jam repererit
qualem nos habemus, in quo folia alteram hujus lacunz partem exhibentia desiderantur. — Post
lacunam illam in folio 8r sequuntur Philostrati verba ἐν à πάντα χτλ. usque ad πηγὰς ἐχδίδωσιν 6
χῶρος ἀφθόνους (p. 8, 22 — p. 9, 43 Did.). Folium 82 δὰ Heronis librum pertinet. Folii 83 pagina
prior scriba inattenti sphalmate in codicibus passim obvio vacua relicta est, Majorem ejus partem
quidam octo medicamentorum formulis inquinavit. Manu hac scripta sunt ei quz reliquum codi-
cem exaravit simillima, Altera folii pagina in media phrasi incipit verbis : αἰτησάμενος γὰρ μίαν
ἡμέραν χτλ. Supra hac versus literis majusculis scriptus exstat qui ita «bet :
9 — δ — 0 χαὶ τὸ σημεῖον " τοῦτό ἐστι (καὶ) τὸ ζητούμενον τοῦ ᾿Αριστοδήμου.... .... «Ὁ
Alterum x«i, quod inclusi, in codice linea transducta deletum est. In fine versus pars membrane,
unius vel duorum verborum capax, periit. Sub voce Ἀριστοδήμου aliquid erasum esse videtur.
Litera x ita exaratur ut voces xai hanc fere formam pre se ferant : i. Eodem autem prorsus
modo litera scripta est in preceptis medicis pagins antecedentis. Hinc proclivis.suspicio est
eidem homini qui medica illa dedit , etiam signa et notulas vel inscriptiones deberi , quibus rupta
'codicis intestina sarciuntur. Signo nostre pagine praefixo relegamur ad deperdita nunc folia,
ubi. narrationi interposito Philostrati loco abrupte adscriptum legebatur : Ζήτει τὸ λεῖπον ὄπισθεν
τούτου, ἔνθα σημεῖον τοῦτο 0 — 2X — o, vel tale quid. Initium fragmenti superstitis in narrandis
rebus versatur qua proxime precedebant pugnam Salaminiam. Has et subsecutas usque ad
proelium Mycalense in libro legebantur, cujus finis notatur in imo folio 84 rect., ubi : τέλος τοῦδ.
Inferiores literarum partes cultro bibliopegz przecise ; numerus libri qui fuerit certius dici nequit,
quum tenuissimus solummodo apex servatus sit; δ΄ fuisse Wescherus censet. In sequente pagina
supra primum versum scriptum erat: Τὸ et numerus libri sequentis. Ibi superiora literarum
abscisa, Numeri pars inferior a Weschéro ad*&' refertur conjectura dubia. Deinde in medio folio 97
interponi locum Philostrati supra jam monui. Post eum resumitur narratio de rebus Graecorum,
qua continuatur usque ad finem folii 87, ubi in expositione causarum belli Peloponnesiaci
abrumpitur. |
Fragmentum hoc Aristodemi cujusdam historici esse ex przfixis ei verbis probabiliter viri docti
collegisse videntur (*). Quamquam ea verba non ita habent ut nullum dubitationi locum relin-
quant, Ut nunc exhibentur, sensu carent. Exspectabas : ζήτει vel ἰδοὺ τὸ σημεῖον * τοῦτό ἐστι τὸ ζη-
τούμενον τοῦ Ἀριστοδήμου, aut: κατὰ τὸ σημεῖον τοῦτό ἐστι τὸ C. etc. Itaque nescio an quod in codice

(*) Excipiendus est Minas. Is in indice quem codici inseruit, primam fragmenti partem (c. 1-c. 10, 4 ed. nostr.)
ad Charonem refert (Τοῦ Λαμψαχηνοῦ, οἴμαι, Χάρωνος τεμάχιον ἐκ τοῦ περὶ Περσῶν πολέμου), reliqua Ephori τεμάχιον
esse censet. Quam obiter Minas codicem inspexerit, inde quoque patet, quod fragmentum ionica dialecto scriptum
in fol. 17, et ex eodem Eusebio petitum quem fol. 103 habes , ἀνωνύμονυ τινὸς esse dixit, et quod Josephi de Jotapes
obsidione fragmentum ad Hierosolymorum obsidionem pertinere asseverat.

x | PROLEGOMENA.

exaratum est x' hoc loco significet xaz&. Hoc si non concesseris , alterum illud xoi, quoa est ante
verba τὸ ζητούμενον, preter rationem deletum dixeris; aut enim utrumque xai delendum, aut
utrumque. servandum fuisse. Si servaveris, verba interpretanda videantur : Hoc est et signum |

"
EMEND e an ttm NUT

Aristodemi narrationi in antecc. appositum et narrationis pars quee in antecc, desiderabatur, Ceterum :
nescio an post verba τοῦ Ἀριστοδήμου verbum aliquod una cum membrane particula avulsum sit, -
Deinde vero reputes in proxime antecedentibus dicendum fuisse de Aristodemo Spartiata qui ob -
oculorum. morbum non interfuit proelio ad 'Thermopylas commisso et propterea "Trepidi nomine |
notatus est , quam infamiam ad Platzas summ; virtutis laude delevit (v. fragm. c. 3, 5). Suspicari -
igitur licet in praefixo lemmate de ipso hoc Spartiata, non vero de ignoto quodam Aristodemo :
historico cogitandum esse, adeo ut verba redintegranda sint in hunc sensum : χατὰ τὸ σημεῖον τοῦτο
ἔστι χαὶ τὸ ζητούμενον τοῦ Ἀριστοδήμου [ἀνδραγάθημα], sub hoc signo narratur etiam illud quod in antecc,
querebatur Aristodemi facinus egregium. Nam fieri potuit ut in antecedentibus ad locum, ubi de .
Aristodemo ageretur, adscriptum esset : Ζήτει ἐν τοῖς ὄπισθεν τὸ τοῦ Ἀριστοδήμου ἀνδραγάθημα, Con-
ferri aliquatenus possit quod in Eclogis Polybianis (14, c. 12) abrupte ob codicis defectum narra- -
tioni de Ptolemaeo Philopatore et Cleopatra appictum legitur : ζήτει" ἐνέλειπε γὰρ φύλλα μή, ἐν ole
(addere debebat xai) περὶ τοῦ Πτολεμαίου xot ᾿Αρσινόης. Denique ad hoc quoque attendas quod anno- -
tator noster in lemmate Philostrati loco adscripto nomen auctoris non indicavit, neque de eo edo-
ceri poterat ex unico illo quaternione, quem ob oculos habebat, quoniam initium operis Philo-
Stratel caret titulo, qui pro more vetere sub finem scriptus fuerit. Eodem autem modo quum
historici quoque nomen in fine demum operis integri notatum fuisse probabile sit, Aristodemi |
nomen, si quidem illud historici est, non ex ipsis illis, quz tenebat scholiasta, foliis , sed aliunde |
in notitiam ejus venisse statuendum foret. Hzc quum ita habeant, multum certe abest ut quae de. -
Aristodemo historico tanquam fragmenti nostri auctore feruntur, pro certis et exploratis vendere :
possis.

EXCERPTA HISTORICA.

Sequuntur ex alio codice duo quaterniones integri (fol. 88-103) et tertii quaternionis folia dpa
(16 et 17), qua neque folio 103 continuantur neque inter sese coherent. Igitur duo minimum -
folia interciderunt. In summa pagina fol. 88 olim exstitit inscr ἸΡΒῸ versum integrum explens et^
partem versus secundi, Servata sunt verba versus secundi : διαφόρων πόλεων ; ἴπ priori prima.
literae fuisse videntur zp, quamvis una g litera supersit integra. Quomodo refingendus sit titulus -
haud liquet. De conjectura scribere licet in hanc fere sententiam : Στρατηγιχαὶ παρατάξεις xod στρα-
τηγήματα xal πολιορχίαι διαφόρων πόλεων. Cum his conferri ex parte potest titulus : Παρεχύολαὶ ἐκ
τῶν στρατηγικῶν παρατάξεων, qui libro e Polyzni maxime Strategematis collecto et in codicibus
nonnullis Heroni Byzantio scc. X scriptori attributo przfigitur (V. Henr. Martin in Jemoires
présentés par divers savants. 1 * série, vol. IV, p. 580). In nostro libro inscriptionem illam idem -
homo dederit, qui in antecc. laceros codices in ordinem redigere studuit. Continentur in codicis |
parte superstite de proeliis et obsidionibus excerpta historica, qua hoc se ordine excipiunt :

1. "Ex τῆς Διονυσίου ἱστορίας βιόλ. x^^ Πύρρου xai Ρωμαίων ὑπάτων Ποπλίου Δεχίου xai Ποπλίου (fol.
88 v. — f. 90 v, 19) sive descriptio proelii ad Asculum, quam ex Mina apographo dedimus ad -
calcem Tong ed. Didot.

2. x£. "Ex τῶν Πολυαίνου (4, 3, 22) στρατηγημάτων. Ἀλεξάνδρου xat Πώρου (f. 9o v.,15-91 r., 6).

3. χς΄. "Ex τῶν Πολυαίνου (4, 6, 3) στρατηγημάτων (f. 91 r., 7-15). Narratur strategema quo Me-
garenses elephantos Antigoni, qui urbem obsidebat, immissis suibus in fugam verterint. Quod .
quum ad preelia minus pertineat, tanquam appendix subjunctum esse videtur antecedentibus , ubi |
de pugna contra Porum Indum ejusque elephantos commissa sermo est. 3

Deinde a proeliis ad obsidiones transitus verbis paratur, qua in antiquioribus codicibus versus -
dodecasyllabos fuisse patet hunc in modum refingendos :

᾿Εντεῦθεν ἐπὶ τάς [τε] πολιορχίας

DE CODICE PARISIENSI. Co

᾿καὶ τὰς £x τῶν ἔνδον παρασχευὰς, si μὴ
γραφὴν ἀγνωμοσύνης φεύγειν θέλοιμεν (ἢ),
ὃ λόγος ἔρχεται, seated [ταῖς] πάλαι
τὸ τῶν μηχανῶν πιστούμενος χρήσιμον.
Hiis subjicitur distichon :
co. Ὑσμίνην δεδάηχας ἀμετροδίων ἐχέφαντων :
ἰνδοφόνους C χρατεροὺς οὗ τρομέεις πολέμους.
- Sequuntur de obsidiontbus narrationes quz excerpta sunt e Dexippo, Prisco, Arriano, Polybio,
"Tucde Eusebio , Josepho.
"Ex τῶν Δεξίππου. Πολιορχία Μαρχιανουπόλεως (f. 91 v., 21-92 v.,53).
. Ἔχ τῶν Δεξίππου. Πολιορκία Φιλιππουπόλεως (f. 92 v., 4-98 v.,6).
: 3, Ἔκ τῶν Δεξίππου. Σίδης πολιορχία (f. 93 v., 7-93 v., 2).
| Haec ex Minz ἀπογράρῳ habes in Dexippi fr. 18. 20. 21 in Fragm. Biitok. tom, 3, p. 675 sqq.
4. "Ex τῶν Πρίσχου. Πολιορχία πόλεως ᾿Οὐιδούνα (f. 93 v., 3-21).
5. "Ex τῶν Πρίσχου. Ναϊσσοῦ πολιορχία (f. 93 v., 22-94 v.,2).
5. "Ex τῶν Ἀῤριανοῦ. "óoou ἅλωσις (f. 94 v., 3-97 v., 10). Ex Arrian. Exp. 2, c. 15-24.
7. Ἔχ τῶν ᾿Αρριανοῦ. Γαζέων (deb. Γαζαίων) πολιορχία (f. 97, v., 11-98 v., 17). Ex Arrian. Exp.
C. 22-27.
...8. "Ex τῶν Πολυδίου. XupaxoucGv πολιορχία (f. 98 v, 18-100 v., 27). Majorem hujus excerpti
partem aliunde jam noveramus. Qu:e nova cuia infra exhibebimus.
9. Ἀμόραχίας moAtopx(a. Πολυδίου βιόλ. xa' (f. 100 v., 28-102 3. 0.731). Hac ex Mina apographo
E. ad calcem Josephi p. 16-18.

"Ex τῶν Θουχυδίδου. Πολιορκία Πλαταιέων (f. 102 v., 231-103 v., 19).

"Ex τῶν Εὐσεόίου θ΄. Πολιορκία Θεσσαλονίκης (f. 103 v., 20 usque ad finem pagine, ubi nar-
ratio abrumpitur unius saltem folii jactura. Ejusdem Eusebii, qui dialecto ionica scripsit, ea sunt
quz leguntur in folio 16 de obsidione urbis Macedonica, sive Thessalonica fuerit sive alia. Hzc
quoque in media narratione subsistunt. Quot deinde folia perierint, haud liquet. Unum superest
folium 17 ex media narratione Josephi de obsidione Jotapes (Bell. Judaic. lib. 3, c. 7, 3-30 et
cap. 33-64, p. 155-164 et 166-167 ed. Didot).

NICETZE FRAGMENTUM.

Folia 1-7 sunt codicis Nicetz Choniate, sec. XIV. Prima verba : τὴν τοῦ Δούχα τοίνυν ἐπίπληξιν
χαὶ ἐμόρίμησιν (p. 750, 14 ed. Bonn.) Ad redintegrandam narrationem praecedentes versus 33
editionis Bonnensis desiderantur. Itaque unum solummodo folium excidisse videtur. Desini
fragmentum in ultima verba libri de rebus Alexii Murzuphli : ἣ ἐπανάχλησίς τε xoi fj παράχλησις
(p. 770, 13 ed. B.), qua exstant in medio folio 6 vso. Sequens folium, quod ejusdem codicis est ,
Scriptura vacat. Igitur quaternionem integrum e codice Nicetae compilator quidam avulsit, eo
scilicet consilio, ut narrationem de expugnata an. 1204 Constantinopoli, in qua major fragmenti

pars versatur, antiquioribus illis obsidionum exemplis subjungeret.
FRAGMENTUM CHRYSOSTOMI.

Sequitur fol. 8-15 quaternio, quem in integro codice orationum Chrysostomi vicesimum se-
cundum fuisse ex numero in imo folio 15 adscripto intelligitur. Codex ille saec. XII binis co-
lumnis scriptus eleganter. Superstes quaternio continet ultimos versus quadraginta orationis

(*) Θέλοιμεν] ἐθέλοιμεν codex. Inclusa supplevi.
(**) Ἰνδοφόνους] ἰνδοφόφους codex. Conjicias ἐλεφάντων ἰνδοφόρων. At prestat voci ignotae substituere vocem apud

Nonnum frequentissimam. Sie 38,80 habes νίκης ἰνδοφόνοιο. Idem Nonnus elephantos ἀμετροδίους dicere solet. Nostri
. quoque versus e Bassaricis quibusdam , fortasse Dionysii , petiti fuerint.

uic ' |. PROLEGOMENA.

tertiae περὶ ἱερωσύνης (p. 294. 12-52 ed. Dübner) et dimidiam fere partem orationis quartz (p. 295,
1 — 302, 21 ed D.). Sequens quaternio, qui reliqua (p. 3o2, 21 — 308, 41) continebat , in Parisino
libro excidisse putandus est. Servata verba ultima et prima partis deperdite ita habent :

Οὐ γὰρ πρὸς £v εἶδος ἡμῖν μάχης ἣ παρασχευὴ, ἀλλὰ ποικίλος οὗτος ὃ πόλειλος xal ἐχ paises συγχρο-

in asd τῶν dcs Καὶ δεῖ τὸν side τὴν πρὸς πάντας ἔγαθξ εὐλαὶ i εὐχὴν τὰς ἁπάντων εἰδέναι.
τέχνας, χαὶ τὸν αὐτὸν τοξότην τε εἶναι χαὶ Spiyonvirn xal caLixp/ov καὶ λοχαγὸν xat στρατιώτην xol στρα-
“τηγὸν χαὶ πεζὸν χαὶ ἱππέα χαὶ ναυμάχην χαὶ τειχομαάχην. |
Fusius deinceps auctor exponit quantis ingenii dotibus ac scienti: copiis instructus esse debeat,
si quis τὴν τοῦ Θεοῦ πόλιν contra impetus hostium diversissimorum defendendam sibi proposuerit.
Vides spiritualem quandam artem poliorceticam praecedentibus a clerico quodam subjungi. Quodsi
simul antecedentis orationis pars postrema. exhibetur, id propterea accidit quod in eodem in. quo:
altera quaternione legebatur. Nimirum compilator noster perfunctorie rem agens integros quater-.
niones e codicibus suis avulsit, quasi rudes lapides, quos dolare et partibus ad propositum iau-.
tilibus purgare neglexit. Sic in Nicete quoque quaternione multa sunt quz ad Constantinopolis
obsidionem nihil pertinent. Similiter in altero codice duorum przliorum descriptiones habemus,
quoniam obsidionum exempla, qua sola proferri ratio instituti postulabat, in medio demum
quaternione incipiunt. Ipse codex , cujus particulam Noster dedit , aperte destinatus erat ut exemplis.
historicis illustraret non solum praecepta artis poliorcetice, sed ea quoque qua ad tacticam et:
strategicam spectant, Quemadmodum vero hunc librum compilator truncavit, sic idem fecerit co-.
dici primo, qui et ipse, ut ceteri hujus generis codices tantum non omnes , ante scripta de re.
poliorcetica dederit alia quae erant de re tactica et strategica. Laciniam ex uberiore collectione.
superstitem etiam in Aristodemi fragmento agnoscimus , quod tantum abest ut cum subsequentibus.
obsidionum exemplis commune aliquid habeat, ut quz ad ea pertineant, de industria pretermissa.
esse videantur; nam jure mireris in pentacontaetie historia ne verbo quidem commemorari:
obsidiones celeberrimas Thasi et Ithomes. Contra vero hec historie greca pans quae probus et.
artis imperatori: exemplis maxime insignis est, ad illustranda scripta περὶ ταχτιχῶν xol στρα-᾿
τηγικῶν peraccommodata erat. Simili prorsus modo Romanz historie partem eodem nomine pra:
ceteris memorabilem in Constantinianis περὶ στρατηγημάτων eclogis adlumbratam fuisse colligitur e
titulo περὶ γνωμῶν, ubi ad. verba Polybit (lib. 6, c. 1) : Καάλλιστον Ioui. din δὲ [iude
εἶναι... τὸ γνῶναι χαὶ μαθεῖν πῶς χαὶ τίνι Ys vet πολιτείας ἐπικρατηθέντα αχεδὸν πάντα τὰ χατὰ τὴν οἰκουμέ-.
νὴν ἐν οὐδ᾽ ὅλοις πεντήχοντα χαὶ sv ἔτεσιν ὑπὸ τὴν ἀρχὴν τῶν Ρωμαίων ἔπεσεν etc., adscriptum legi--
tur : Ζήτει ἐν τῷ περὶ στρατηγημάτων. 1

Obsidionum exempla ex ampliore aliqua collectione delibata esse eo indicari videtur quod locis |
e Polyzno petitis numeri xe' et xc' adscribuntur, quos e pleniore libro inattentus scriba preter.
rem in sua transtulit (*). Ampliorem autem illam collectionem eandem fuisse censeo, qua usus est ;
auctor anonymus libri qui inscribitur : Ὅπως χρὴ τὸν τῆς πολιορχουμένης πόλεως στρατηγὸν πρὸς τὴν ;
πολιορχίαν ἀντιτάττεσθαι, xol οἵοις ἐπιτηδεύμασι ταύτην ἀποχρούεσθαι, Editus liber in Veterum mathe-
maticorum operibus (Paris. 1693) e duobus codd. Parisinis. Idem in aliis haud paucis libris mss. |
exstat, sed in omnibus fine mutilus est. Quanta ejus pars perierit, nescimus. In nonnullis codd.
opus attribuitur Heroni Byzantio, Constantini Porphyrogeniti cozetaneo. Quicunque fuerit auctor, :
non scripsit ante seculum decimum, ut ex mentione Thessalonicz an. go4 a Saracenis obsessa
intelligitur. Exempla historica éintblis artis obsidionalis preceptis auctor ita subjungit , ut fontes
unde ducta sint, non commemoret, et si quid ab historico narretur ad ipsam obsidionem minus.
pertinens , id d omittat vel in breve contrahat, Conferre cum nostris excerptis licet quae Ano-.
nymus habet de obsidionibus Tyri, Gazz, Syracusarum, Ambraciz et Jotapz (p. 361. 326. 325,1
318. ed. Paris. 1693) (**). Comparatio dod Nostrum et Anonymum interdum verbotenus consen- |

(*) In Parpeotats ὁ €x τῶν στρατηγικῶν πράξεων vel παρατάξεων, περὶ τοῦ οἷον εἶναι δεῖ τὸν στρατηγόν (quae leguntur
in e em 219, Pariss. 2437, 2441, 2522) quinquaginta Polycni capita habes secundum genera rerum disposita.
(**) Reliqua obsidiones in superstite Anonymi parle commemorate sunf : Cesarece (p. 318), Neapolis (3197, Citri |

-
WU WT VEN P UR NSW NR a deine

DE CODICE PARISIENSI. xiij

tire, dum aliter rem eloquatur scriptor, ex quo ducta narratio est, Communem igitur excerptorum
fundum utrique subesse concludimus. Porro quum Noster ex Arriano excerpta duo tantummodo
afferat, plura vero ex eodem Anonymus depromserit, hinc quoque colligimus, quod alio indicio
moti jam conjecimus , scilicet in codice Parisino nonnisi selecta quaedam ex antiquiore et pleniore
syntagmate capita exhiberi. Similiter etiam in singulis obsidionibus narratio Anonymi integrior
est et ab auctoris, qui excerpitur, verbis minus recedit, adeo ut Noster sit antiquiorum excer- Ὁ
ptorum excerptor negligens. [} Eamque rationem vel ea ostendunt excerpta, quorum tenorem
cum verbis auctoris, ex quo ducta sunt, conferre non licet. Ejusmodi est narratio de obsessis et
expugnatis Syracusis. Quatenus de his eadem etiam Anonymus narrat, plenior hic et integrior
est; quatenus ex uno codice Parisino pendemus, supina excerptoris negligentia vel ex eo apparet,
quod Polybii narrationem ita truncavit, ut urbs non anno demum 212 a. C, sed paucis diebus
post quam an. 21/4 frustra eam Marcellus oppugnaverat, capta esse videatur. :
Ceterum fontem ex quo tum Anonymus tum noster scriptor excerpta sua petiverint, in colle-
ctaneis Constantinianis agnoscere mihi videor. Etenim Constantinum Porphyrogenitum, qui et
ipse quadam de re tactica elaboraverat, antiquiora de rebus bellicis scripta et horum illustran-
dorum causa, ex more antiquo, excerpta historica colligenda curasse recte haud dubiea viris
doctis statuitur, quamquam disertum ejus rei testimonium desidero. Fortassis ejus operis curam
imperator commisit Heroni, quem novimus Athenzi, Bitonis, Heronis Alexandrini, Philonis et
pre ceteris Apollodori scripta κατ᾽ ἐχλογὴν συντάξαι et cascum illorum dicendi genus χατὰ τὸ cagé-
στερον μεταποιῆσαι (vid. p. 199 et 296 ed. Wescher.) Idem tanquam supplementum τῶν ᾿Πολιορχητιχῶν
etiam Γεωδαισίαν composuit, ex qua liquet scripsisse virum Constantinopoli regnante Constantino
Porphyrogenito (Vid. St Vincent in Extraits et. INotices. des mss. tom. XIX, p. Il, p. 848 sqq.).
Exteriorem excerptorum adornationem, qua singulis narrationibus nomen scriptoris praefigitur,
eandem habes in Geoponicis a Cassiano Basso imperatoris jussu collectis, dum alia est in quin-

a Bulgaris capice (321) [ineunte seculo decimo, ut videtur. Vid. Tafel in libro De Thessalonica p. 58], Thessalonicze,
ab Agarenis capte (326), Aradi (328), Hierosolymorum (ib.), Sardium (363), Oxianz petrc (363), quarum partem haud
dubie etiam in nostris excerptis haberemus, si integer codex Parisinus ad nos perdurasset.

(*) Ut exemplo res probetur, enotabo discrepantiam quze inter Nostrum et Anonymum intercedit in narratione de
Tyri obsidione, quam Arrianus, 2, c. 13,7 — c. 24, 2 suppeditavit. — Pag. 308, 13 ed. Wescher. legitur ἀνάγειν ἐς
τὴν πόλιν δὲ πορθμὸς τεναγώδης, ubi post v. πόλιν exciderunt qua leguntur apud Arrian. 2, c. 18 p. 52, lin. 3-15 ed.
Didot. Hzc lacuna, qua non erat in Excerptis quibus Anonymus usus est, librarii oscitantize debetur. — 309, 6.
πολλὴ ἀφθονία] πολλῶν ἀφθ. Anon. οἱ Arian. — 309,8. Ordo verborum idem est apud Anonymum; alius est in codd.
Arriani. — 309,9. Post v. ἐγένετο omittuntur quattuor versus Arriani, quos habet Anonymus. — 309,10. τῷ τε βα-
θυτέρῳ] τε habet etiam Anon.; in nostris Arriani codd. non legitur. — 310, 2 προχωρήχει] librarii sphalma ; προχεχω-
ρήχει Arrian. et Anon. Ibid. ἐπέστησαν] δύο addunt Arrian. et Anon. — 310,3. πρόχάλυμμα] προχαλύμματα Arr. et, An.
— 310,5. ἐν ταὐτῷ] ἐν τῷ αὐτῷ Arr. ef An. — 310,7. χωννύντες] ἀπὸ τῶν πύργων addunt Arr. et An. — 310, 9. χλημα-
τίδων] χλημάτων Arr. et An. — Ibidem verba xai ἐν χύχλῳ περιφράσσουσι Arriani et Anonymi omissa sunt. — 310,16.
ἔθεσαν] ἐνέθεσαν Arr. et An. — 311,8. ταρεσχεύαστο] παρεσχευασμένα ἣν Arr. et An. — 311,12. Nonnulla Arriani et Ano-
nymi omittuntur. — 312,15. Omittuntur non omittenda et ab Anonymo non omissa verba ὅσας μὴ τὸ ἀπὸ τῆς νεὼς πῦρ
ἐπέσχεν. --- 311,16. Post vocem ἀρξάμενος (p. 53.17 Did.) inseruit ἔγνω, quod non habent Arr. et An. M 312, 3. In
brevius contrahuntur verba Arriani c, 19, 6, p. 35, 30-34, qu:e integra praebet Anonymus. Deinde septuaginta versus
editionis Didotianz (6. 20, 1-21,2, p. 53, 35-55,6) omittuntur, quos habet Anonymus singulis quibusdam verbis va-
rians, semel addens quie in nostro Arriano non leguntur; sc. cap. 20, 8, p. 54, 29 post verba αἱ σὺν ᾿Αλεξάνδρῳ
νῆες addit : εἴπως ἄρα εἰς ναυμαχίαν τοὺς Τυρίους προχαλέσαιντο. --- 312,7, νήσων] librarii errore pro γεῶν, uti est ap.
Arr. et An. — 312,12. Quadam omissa quae habet An. — 312, 15-18. Verba Arriani reddit Anonymus (nisi quod v.
ἐγγὺς omittit), non item codex Patris. — 315,5 σχοίνους] χοίνικας librarii sphalma ap. Anon. 313,7 et 12. Nonnulla
omittuntur quae habet Anon. — 313, 14. ταῖς τῶν Μακεδόνων ναυσί] ταῖς Κυπρίαις ναυσί Arrian. et Anon. — 313,15.
Mulía omittuntur (c. 22,7-c. 23,2) quce habet Anon. — 316, 3. Paucis absolvit, quae integra ex Arr. 23,8, p. 97,
23-27 habet An. — 316, 7. Omittuntur Arrian. p. 57, 32-58, 8; ea Anonymus habet usque ad p. 57, 42, sequentia
et ipse comprehendit verbis : ἀλλὰ καὶ τοῦ τείχους ληφθέντος, oi Τύριοι οὐχ ἐνεδίδοσαν. -

In Excerpto de Gaze obsidione (ex Arrian. 2,25), p. 317,3 ed. Wescher. Γαζέων] Γαζαίων recte cum Arriano
Anonymus. 317,4. à ὄνομα] ἦν addunt Arr. et An. — 317,9. ἐς εἴχοσι] ἐς omis. Arr. et An. — 317,10. ἡ ὁδὸς] ἡ ἄνοδος
Arr. et An. — 318,2. ἐπὶ τῆς ἀρχῆς] ἐπὶ τῇ ἀρχῇ Arr. οἵ An. — 318,3. τῇ πόλει] τὴν πόλιν Arr. et An. — 318,5. ot ye
μὴν] οἱ δὲ Arr. et An. — 318,6. τὴν πόλιν διὰ ὕψους τοῦ τείχους] τὸ τεῖχος διὰ ὕψους τοῦ χώματος Arr. et An. ----318,7.

αἱρετώτερον αἱρετέον Arr. et An. — 318,15. Omittitur narratio de portento (p. 60,3-12), quam habet Anon. — 319,3

et 320,8. Nonnulla omittuntur, qua habet Anonymus, Exit Anonymus in v. ἐμάχοντο, post quam vocem oratio lacuna
hiulcat.

xiv | PROLEGOMENA.
quaginta tribus eclogarum historicarum titulis, Inter hos quoque unus fuisse videtur περὶ στρατη-

γημάτων, qui semel memoratur in eclogis περὶ γνωμῶν. Quamquam fieri etiam potest ut ibi pars
syntagmatis de rebus bellicis intelligenda sit.

Il. CODEX SCORIALENSIS Q, 1, τι.

Joannis Antiocheni fragmenta ex.eclogis Constantinianis περὶ émt6ouAGv in quarto Fragmentorum
Historicorum volumine dedi secundum codicem Parisiensem 1666, qui fine mutilus in rebus Ze-
nonis (an. 486) subsistit. Nunc quae ibi desiderantur, supplevi e codice Scorialense OQ, I, 11,
qui easdem de insidiis eclogas exhibet integras. Titulus iis prefigitur (fol. 107) : 'Ex τῆς ἱστορίας
Ἰωάννου ᾿Αντιοχέως ; ut monui in Fragm. Hist. tom, IV, p. 535. Quod vero ibidem dixi subscriptum
legi : Ἰωάννου τοῦ ἐπίχλην Μαλέλα, id, ut postea vidi, secus habet. Videlicet excerpta ex Joanne

Antiocheno subscriptione carent. Post ultimum fragmentum ad postremum Phoce imp. annum
(610) pertinens in codice spatium vacuum est sex versuum capax. Ea in lacuna periit tum sub-
scriptio, tum initium -excerptorum qua deinceps leguntur e Chronicis Joannis Malele. Servata
eorum pars nunc incipit verbis : ... φεύσατο μετὰ τοῦ Αἰγίσθου πῶς ὀφείλει δόλῳ φονευθῆναι ἐρχόμενος
᾿Αγαμέμνων (v. Malela p. 133, 7 ed. Bonn.), pertinet vero usque ad fol. 167 , ubi subscriptum est :
'Ῥέλος τῆς ἱστορίας Ἰωάννου τοῦ ἐπίκλην Μαλέλα περὶ ἐπιδουλῆς.

Joannis Antiocheni fragmenta qua sunt de rebus imperatorum Byzantinorum, nova multa
eaque ex optimis fontibus ducta prebere inter historicos satis jam constat, idque iis qu: e co-
dice Scorialensi jam accedunt, magis etiam comprobabitur. Quod duces attinet, quibus Joannes
se addixit, sepius monui multa eum eodem prorsus modo referre quo eadem narravit Socrates
(vid. not. ad fr. 184, 186, 189, 190, 193, 195, 211). Verum, nisi egregie fallor, Joannes hzc non
ex Socrate, qui ecclesiasticis summa civilis historie momenta immiscuit, expiscatus est, sed ex
eodem sumsit Eustathio Epiphaniensi, quo Socrates usus est, et quem historias suas usque ad
duodecimum Anastasii annum (502 p. C.) deduxisse ex eodem Socrate novimus (v. Fr. Hist. 4,
p. 138). Ac quoniam Eustathius in historüs suis excerpsisse perhibetur tum alios tum Dionem
᾿ Cassium, Herodianum, Nicostratum , Dexippum, Arrianum, Asinium Quadratum, Zosimum et
Priscum, ex quibus Dionem, Herodianum, Zosimum et Priscum etiam Joannis fragmentis reddi
luculentissimis exemplis probatur, vix erraveris si Joannem Syrum statueris non denuo istos hi-

storicos excerpsisse, sed excerptos jam ab Eustathio Syro in usus suos convertisse. In postrema -

historiarum parte, qua res post an. 502 gestas narrantur, iisdem quibus Theophanes fontibus usus
esse videtur. à

Ceterum alter quoque Joannes, Malela ille dictus, quamvis in majori operis parte plane helluo
et pecus sit, attamen Antiochie urbis historiz fons est precipuus et de suc statis rebus Byzan-
tinis auctor haud spernendus. Quod quidem multo clarius appareret, si integrius opus ad nos per-
venisset, Etenim editiones Malele uno nituntur codice Oxoniensi ex quo Chronographiam descri-
psit Edmundus Chilmeadus et e schedulis ejus viri Humfredus Hondius an. 1691 edidit. At codex
ille et initio et fine mutilus est. Ex parte in fine deperdita codex Scorialensis duo excerpta ser-
.vavit quz pertinent ad tempora Justiniani, Reliquis excerptis docemur in. codice Oxoniensi narra-
tionem auctoris permultis locis magnopere breviatam esse, adeo ut tum his περὶ éxi6ouAGv eclogis
tum illis quas περὶ ἀρετῆς xci χακίας codex Turonensis (fol. 8r v.-85 r.) suppeditat, ad majorem
integritatem opus revocari possit. Ἶ

IH. CODEX CONSTANTINOPOLITANUS.

“ Codex qui Critobuli libros quinque de rebus gestis Mechemetis continet, Constantinopoli as-
servatur in bibliotheca Seraglii sive palatii imperatoris Turcorum.;In indiculo codicum grzco-
rum turcice scripto numero II designatur, in catalogo quem ipse in Seraglio composui, sub nu-
mero XIV recensetur,

DE CODICIBUS SCORIALENSI ET CONSTANTINOPOLITANO. XN

Chartaceus est, sc. XVI, longus centimetra 22, latus centimetra 15; foliis constat 306 ; in sin-
gulis paginis versus 34. Scriptura satis nitida. Singuli foliorum fasciculi, qui, soluta voluminis
compagine, nullo jam vinculo coercentur, non ubique sunt quaterniones legitimi, sed foliorum
numero variant. Fasciculus primus folia habet sex, decimus decem, decimus septimus septem ;
vicesimus sex. In vicesimo primo sive ultimo priores paginz quattuor scripturam ostendunt,
relique vacuz sunt. In decimo (p. 129-148) media folia quattuor (p. 135-142) scripta sunt literis
multo majoribus quam cetera. Videtur ibi aliquid omissum fuisse, cujus supplendi causa mediis
quaternionis foliis duobus substituta sunt folia quattuor; quum vero omissorum copia non tanta
esset, ut hzc sueto scribendi genere impleri possent, grandioribus literis scriba usus est, quam-
quam vel sic accidit ut ultime pagine (142) pars manserit vacua. In primo sex foliorum fasciculo
pagine τ- et ro-ri2 scriptura vacant; in paginis 5-9 legitur epistola, qua Critobulus Mechemeti
sultano opus suum dedicavit, In margine quinque centimetra lata colore rubro adscribuntur

singulorum capitum argumenta, qus enotare non erat opere pretium; magni vero momenti sunt

qua ibidem atramento scripta leguntur. Hac enim ex alio codice aliaque operis recensione,
quam in exhibendo verborum grecorum contextu secuti sumus , addidamenta seu supplementa (ἢ)
et locis quam plurimis varias lectiones suppeditant. Nostrum codicem transcriptum esse ex codice
lacunis mutilo, primum colligitur ex lib. 1, c. 5, 7 p. 58, ubi post verba διατιθεμένῳ δὲ τοῦ oratio
abrumpitur. Desiderantur versus quattuor vel quinque. Scriba lacunam animadvertens , sed quanta
deessent nescius, unius fere versus spatium vàcuum reliquit; hoc deinde alia manus explevit et
reliqua, qu: contineri eo non poterant, ad marginem scripsit. Alia lacuna liber secundus labo-
rat. Etenim quum per totum reliquum opus finis singulorum annorum expressis verbis more
Thucydideo commemoretur, in codice nostro desideratur mentio anni 6962,. adeo ut libro se- -
cundo, quo res quattuor annorum narrantur, tres tantum anni comprehendi videantur (V. not.
ad 2, c. τ p. 105). Et hec quidem lacuna quum nulla marginis nota indicetur, etiam in altera

- operis recensione exstitisse debet. Jam repperit eam auctor argumenti libro secundo prefixi, ut

ex verbis χρόνου πλῆθος ἔτη τρία colligitur. Eadem causa fuit cur in sqq. regis annus quintus in
quartum, sextus in quintum et sic porro abierint, qui errores deinde vel ad. marginem vel in ra-
suris correcti sunt,

Quod epistolam Critobuli attinet, aliud ejus exemplar ab eo quod codex noster habet diver-
sum Tischendorfius edidit in JVotitia editionis codicis Bibliarum Sinaitici ( Lips. 1860) p. 123, ubi
hac :

« Denique missis in presens aliis, de historico breviter dicamus, cujus quod sciam nec opus
nec nomen innotuit. Quo enim tempore Muhamedes II orbem terrarum gloria nominis sui im-
plebat, inter monachos grecos montis Athi inventus est qui historiam rerum ab eo gestarum
conscriberet. Conscriptam Muhamedi misit, libri censuram exspectans. Cui exspectationi etsi
latet quomodo satisfactum sit, tamep ipse liber non periit. Nuperrime enim in ipsa ea urbe, in
qua Muhamedes sedem constituit, contigit ut in manus meas incideret codex in quo Muhamedis
res gest: a Critobulo monacho conscriptz leguntur. Historiam satis verbose scriptam praecedit
epistula , unde scriptoris pariter atque libri ratio cognoscitur. Quam quum favore Alexandri Lo-
banow principis, viri intelligentissimi literarumque amantissimi, nactus sim, viris doctis ejus
legendi copiam faciam. »

In his istud de Critobulo monacho Athoo commentum ejusmodi est ut Tischendorfius aut non
vidisse codicem aut, si viderit, ne prima quidem ejus verba legisse videatur. Epistola autem,
quam vel cujus ἀπόγραφον T. favore Alexandri Lobanow , qui tunc imperatoris Rossorum legatus
Constantinopoli versabatur, accepit, num olim in codice nostro, cujus compaginem dissolutam
esse monui, juxta alteram illam exstiterit, an ex alio quodam Critobuli codice depromta sit, in
medio mihi relinquendum est. Nonnulla que in nostro codice ad marginem notantur (ut $ 4 verba

^

(*) Vid. v. c. not. ad 2, 19, 2. 3,-8. 4, 4, 1. 4, 5, 4. 4, 10, 7. 5, 6, t.

xvj PROLEGOMENA.

ἐν πέντε τμήμασι διελών et S 13 xa νεωρίων), alterum epistole exemplar in contextu verborum
habet; ne tamen putemus id esse ejus Historiarum recensionis, cujus varias lectiones margo
nostra prebet, reliquo dissensu, quem in annotatione consignavi , impedimur.

IV, CODEX ATHOUS PHOTH.

De Photii codice chartaceo , forme maxima, sec. XVII, qui in Athoo τῶν 'I6pov monasterio
asservatur, nihil ego novi preter ea quo in annotatione p. 162 attuli. His nunc addere liceat

nonnulla eorum quz disputavit Augustus Nauck in procmio editionis Lexici Vindobonensis (Pe-

wopoli 1867. 8) p. XXIII.

« Photii, inquit, εἰς τὴν τῶν *Póxc ὁμιλίαιν, que nunc primum integre a nobis eduntur, spectant
ad Rossorum incursionem Constantinopolitanam anno 865 factam , de qua que e grecis et slavicis
scriptoribus tradita sunt, tametsi discordant inter se neque ad accuratam rei cognitionem videntur
sufficere, hoc tamen ostendunt, ingentem civibus terrorem injecisse Rossorum manum ducentis
navibus preter spem appulsam, et nisi coorta subito tempestate predantium advenarum naves
fracte essent, facile fieri potuisse, ut turpissima queque Greci perpeterentur. Homilias autem,
quibus Photius calamitatem istam Constantini urbi divinitus immissam deplorat , dudum consta-
bat seculo XVII una cum aliis homiliis Photii in codice quodam vel Mosque invento vel Mosquam
allato lectas esse ἃ Paisio Ligaride metropolita Gazensi, Paisius enim Nicolao Heinsio notitiam rei
una cum secunda homilie exemplo impertiüt, Heinsius qu: acceperat a Paisio concessit Bigotio ,
Bigotius eadem primum cum (GCombefisio communicavit, deinde Montefalconio tradidit. Inde
Combefisius in Bibliothece patrum auctario novissimo et Montefalconius in Bibliotheca bibl. mss.
initia Photianarum'eic τὴν ἔφοδον τῶν 'Póc homiliarum indicarunt, (*) Alter earundem homiliarum
codex olim fuit in Bibliotheca Escorialensi, quem enim Barocetius in Catologo codd. Scor. bibl.
vel potius Guil. Lindanus (hunc enim Barocetius sequitur) Photianz homiliz prodit titulum εἷς τὴν
ἔφοδον τῶν φωτῶν, eo has ipsas de quibus agimus εἰς v. ἔ, τῶν Ῥώς significari acute perspexit
Kunik... Codices et Mosquensis et Escorialensis incendio videntur absumpti. Paisius autem quod
confecit alterius homilie exemplar nescimus quo devenerit, Verumtamen qux apud Mosquenses
et Hispanos frustra qusesita erant, alibi inventa sunt. Etenim Porphyrius Uspenski archimandrita
an. 1858 in codicem monasterii Iberici montis Atho incidit, cui et ali& Photii homilie et due
εἰς τ. ἔ, τῶν "Pc inerant, Indicavit ἕρμαιον suum. Petro Sewastianof, qui quas homilias hominibus
rérum rossicarum studiosis grates fore intelligebat, photographice artis ope reddidit et exemplum
Petropolim allatum permisit an. 1861 m. Febr. college cl. E. Kunikio, qui mihi... mandavit ut
verba greca transcriberem et recenserem. »

V. CODEX LONDINIENSIS MUSEI BRITANNICI.

De codice Musei Britannici, qui inter codices additicios numero 19, 391 signatur, dixerunt viri
doctisimi Fridericus Madden in diario quod Athenmeum inscribitur (8 Mart, 1856, p. 299) et
Joannes Yates in Transactions of the royal society of. Literature tom . VIII, 1864 (Some account of a
volume containing portions of Ptolemy's Geographi and of the Geography Minores.), ubi vir egregius
etiam verba greca fragmenti ex Anaplo Bospori petiti descripsit. Deinde ipse Londinii totum co-
dicem excussi, Volumen illud, ut nunc habet, viginti et uno constat foliis membranaceis, longis
centimetra 34, latis centim. 26, quz mense Martio an, 1853 Simonides Graecus Museo Britannico
vendidit. (ἢ Duorum codicum particulas continent eadem manu scriptas, que seculi XIV vel,

(*) « Pluribus de hac re disputavit E. Kunik in Bulletin de la classe historico-philologique de l'Acad. des sc. de
S.-Petersbourg tom. VI, p. 373-379 (an. 1849); tom. VIII, p. 185 sqq. (an. 1851). »

(**) In prima voluminis pagina Maddenii manu scriptum legitur : « Purchasedof M. C. Simonides (lhrough. M. W
B. Barker), 12 March 1853. Joannes Yates 1.1. : J£ is important, inquit, (o observe, (hat the contents of the vo-

lume were delivered by Dr. Simonides to the British Museum in detached portions, and were afterwards
bound together. »

t DE CODICIBUS ATHOO ET LONDINIENSI. xvij

. Maddeno judice, 580. XV esse videtur. Folia 14-21 avulsa sunt e Ptolemzi geographiz codice,
; qui servatur in Athoo τοῦ Βατοπεδίου monasterio. Hunc codicem octo illis foliis (f. 34-41) jam
spoliatum Petrus Sewastianoff an. 1858 arte photographica exprimendum curavit et an. 1867
- photolithographie artificio repetivit et edidit Ambrosius Firminus Didot. (**) Reliqua Londi-
- niensis libri folia tredecim (f. 1-13) non continuum orationis tenorem exhibent, sed duorum, ut
- videtur, foliorum jactura interruptum. Decerpta sunt e codice quem et ipsum in Atho monte qua-
- rendum esse vel ex eo colligas quod fol. 3 juxta verba ἐς τὸν Ἄθω recens manus in margine scripsit
Ἄθως ὄρος, quae quidem marginalis nota hac manu scripta in toto volumine unica est. Integer
codex quanam opuscula continuerit , premisso docemur indiculo. Inde vero nec non ex cetera
codicis ratione patet librum Athoum originem ducere ex notissimo codice Heidelbergensi 398.
seculi X, cujus priores quaterniones quinque sive folia quadraginta nunc desiderantur. Videlicet
ex 22 opusculis codicis Athoi opuscula 5-22 eodem ordine etiam Heidelbergensis habet, nisi
quod in Áthoo deest Arriani Κυνηγετικὸς quem Palatinus inter scripta geographica N. 5 et 6 pa-
- rum apte interponit. Itaque vix dubium est quin priora quattuor scripta codicis Athoi olim etiani

in Heidelbergensi legerentur. Quam conjecturam firmat computatio, Etenim si in Athoo libro
- post folium tertium duo folia excidisse statuamus (quod pro certo fere asseverare licet), usque
- ad locum ubi nunc incipit Heidelbergensis, quattuordecim pagina et dimidia forent, quz in
Heidelbergensi 8o fere paginas deperditas explerent , quandoquidem in Athoo scriptura tam est
minuta et pressa ut una pagina tot circiter verba habeat quot in Heidelbergensi libro , scriptura
grandi et quadrata exarato, paginis quinque et dimidia continentur, Ceterum index scriptorum ita

habet :

Ὁ τῶν γραφέντων ὧδε βιδλίων πίναξ,

α΄. Ὑποτύπωσις γεωγραφίας ἐν ἐπιτόμῳ

(Fol. 1 ν., 11-fol. 3 v., το. Vid. Geogr. Min. tom. 2, p. 494-509.)

β΄. ᾿Ἀγαθημέρου τοῦ "Opfovoc γεωγραφίας ὑποτύπωσις.

(Fol.3 v., 10 usque ad finem folii 3 v., ubi greca desinunt in verba ἔστι γὰρ μαχρὰ, in Geogr.
Min. 2, p. 486, 7. Desunt igitur ultimi versus quattüor vel quinque hujus opusculi. Deinde
desideratur opusculum tertium et major pars opusculi quarti. Que omnia non ultra duo
folia impleverint nunc deperdita.) (*)

γ΄. ᾿Ανέμων θέσεις xal προσηγορίαι ἐκ τῶν ᾿Αριστοτέλους περὶ σημάτων.
δ΄, Διονυσίου Βυζαντίου ᾿Ανάπλους Βοσπόρου.

(Ejus scripti pars ultima exstat in fol. 4 r., 1-9. Subscriptum Διώρθωται οὐ πρὸς πάνυ σπουδαῖον
ἀντίγραφον. Vide infra p. 190 hujus voluminis.)

εἰ. Ἀρριανοῦ περίπλους Εὐξείνου πόντου ἑκατέρων τῶν ἠπείρων τῶν παρὰ τὴν Ἀσίαν xoi Εὐρώπην διη-
| χουσῶν.

(Fol. 4 v., 1o-fol. 7 v., 8. In medio hoc Pseudarriani periplo , fol. 6 v., 18 codicis Londin.,
6 43, p. 412 in Geogr. min. tom, 2, incipit codex Heidelbergensis, qui postremam peripli
partem babet in foliis 1- 6. — Deinde codex Heid. fol. 7*30 ponit ᾿Αρριανοῦ Κυνηγετικόν,
quem Athous liber omisit.)

ς΄. Τοῦ αὐτοῦ ἐπιστολὴ πρὸς Τραϊανὸν, ἐν ἦ χαὶ περίπλους Εὐξείνου πόντου.

(**) Géogyaphie de Ptolémée, reproduction photolithographique du ms. grec du monastére de Valopédi ,
- exécutée d'apres les clichés oblenus sous la direction de M. Pierre de Sewastianoff, el précédée d'une intro-
duction historique sur le mont Athos , les monastéres et les dépóls littéraires de la presqwíle sainte par Victor
Langlois. Paris 1867, fol. Librairie de F. Didot. Codicem e Batopedio monasterio ablatum esse acute jam suspi-
catus erat Joannes Yates l. 1. p. 21. Octo illa Ptolemei folia continent Geographic librum septimum , libri octàvi
capita 1-3, tabulam orbis terrarum , tabulam insularum Britannicarum et dimidiam partem tabule Hispania. Fusius
de his dicemus in editione Ptolem:ei. E ;

(*) In aliis codicibus inter duo hzc opuscula (a' et β΄), medius interponitur libellus, cui titulus : Διάγνωσις ἐν
ἐπιτομῇ τῆς ἐν σφαίρᾳ γεωγραφίας, ita ut praecedat Agathemeri opus (β΄ in cod. Lond.),, sequatur Anonymi ὑποτύ-
πωσις (a' in cod. L.). Post tria hzc opuscula in codd. Pariss. 1405. 1406. 2554 et Matrit. 138 habes initium Anapli

Bospori. ;

xvii) : | PROLEGOMENA.
(Fol.7 v., 9p, 9 v., lin. 4 ab ima. In cod, Heidelb. fol, 30-40. Geogr. Min. 1, p. 570-4.
ζ΄, "ToU αὐτοῦ περίπλους τῆς ᾿Ερυθρᾶᾷς θαλάσσης.
(Fol. 9 v. ult.-fol. 12 v., 4 ab ima. In cod. Heidelb. fol. 40-54 v. eom min, r, p. 257-305
In utroque codice subscriptum : Διώρθωται οὐ τοῖς σπουδαῖον ἀντίγραφον.
ἡ΄. Ἄννωνος βασιλέως Καρχηδονίων περίπλους τῶν ὑπὲρ τὰς Ἡ ραχλείας στήλας Λιδυχῶν τῆς γῆς μερ
ὃν χαὶ ἀνέθηκεν ἐν τῷ τοῦ Κρόνου τεμένει.
(Fol. 12 v., 4 ab ima-12 v., 25. In cod, Heidelb. fol. 55-56. Geogr. m. 1, p. 1-14.)
θ΄. Φίλωνος Βαντίου (síc pro Βυζαντίου) περὶ τῶν ἑπτὰ θεαμάτων. [
(Fol. 12. v., 26-fol. 13 v.,2, relicto deinceps spatio vacuo, quod versibus 17-18 sufficeret,
In cod, Heidelb. fol. 56 usque ad finem folii 59 v. In utroque codice opuscaltns fine mu-
tilum desinit in verba : πρῶτον μὲν ἐδάλετο χρηπῖδα δεκαύαθμον διεγείρων δρῦς βάσιν μετεωρ
φανὲς xal περὶ. In cod. H. recentiori manu adscribitur : λείπει φύλλα τινά; in cod. Athoo ;
ἕως ὧδε. Perierunt in illo ultima folia quaternionis decimi tertii. Constat igitur quomodi
nata sit lacuna; unde sequitur Athoum codicem , ubi oratio subsistit in prima pagine partt
inque medio versu, originem ducere e codice Heidelbergensi.
"Ex τῶν Στράῤδωνος γεωγραφιχῶν ιζ΄ βιδλίων. ἢ
οὐ πῆ Heidelb. fol; 60-156. In cod. Athoo folii 13 v. pars posterior primos versus 27 hujus
operis exhibet. Ultima verba : παραλλήλων xot ὀρθῶν xol τῶν τοιούτων (p. 513, S 18 in Geogr.
min. tom. 2). Reliqua omnia in codice Lond. desiderantur. ^
ια΄, Πλουτάρχου περὶ ποταμῶν xai ὀρῶν ἐπωνυμίας xal τῶν ἐν αὐτοῖς εὡρισχομένων. 3
(Cod. Heidelb. fol. 157-172. Geogr. min. 2, p. 637 sqq.) 1
ι6΄, Παρθενίου περὶ ἐρωτικῶν παθημάτων. ;
(Cod. Heidelb. fol. 173-189.)
. Ἀντωνίνου Λιξδεράλις Μεταμορφώσεων συναγωγή.
(Cod. Heidelb. f. 189-508.)
ιδ΄, Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως χατὰ "Hoóytov ᾿Ιλλούστριον. 4
(Cod. Heidelb. f. 209-215.) 3
ιε΄, Φλέγοντος Τραλλιανοῦ ἀπελευθέρου Καίσαρος περὶ θαυμασίων xot μακροδίων,
fell. Heidelb. f. 216.234.)
iz. Τοῦ αὐτοῦ περὶ Ὀλυμπίων ἀγώνων.
(Cod. Heidelb. f. 235.)
ιζ΄, ᾿Απαλλωνίου ἱστορίχι θαυμάσιαι.
M od. Heidelb. f. 2336-24» )
"Avttyóvou ἱστοριῶν παραδόξων συναγωγή.
Coa. Heidelb. f. 243-264.)

θ΄, Ἱπποχράτους ἐπιστολὴ Θεμιστοχλέους. Sic scribe lapsu, ut videtur, Debebat : : ΄. Ἱπποχρά-

τους ἐπιστολαί (cod. Heid. f. 265 sqq.) κ΄. Θεμιστοχλέους (cod. H. f. 233 544.).
(deb. "ibo Διογένους τοῦ Κυνός (cod. H. f. 303 sqq.).
α' (deb. x6"). Βρούτου Ρωμαίων ὑπάτου (cod. H. f. 322 sqq.)

Quodsi ex hisce recte colligitur codicem Londiniensem de codice Palatino, nescio qua success
sionis serie, descendere, eo ipso liquet in scriptis, qua uterque codex continet, varias wi.
libri Lond. ab omni auctoritate destitutas ac merze scribarum vel negligentiz vel,si quando proba
obviam fiunt, intelligentiae vindicandas esse. Ac sane in Pseudo-Arriani parte ulti in Arriani
et Anonymi periplis Ponti et maris Erythrai et in Hannonis scripto nihil invenitur quod ex alio
codice derivandum sit. Quod attinet scripta geographica Anonymi et Agathemeri (N. x et 2) et
partem Pseudarriani Peripli Ponti Euxini, qua ex aliis codicibus novimus , Londiniensis liber in
plurimis quidem lacunis et nominum numerorumque corruptelis cum reliquis conspirat ,. sim 1
autem tum vitia quadam ipsi propria habet, tum vero multis locis solus genuinaru ἣν

,
Uy
|

Jom

WOPRUP CERERI IET RAPI ER

T" ).! E
"i^ DCN τς a di

DER

scripturam servavit, Omnes illi codices, inier quos principem locum Londiniensis obtinet,

c

i

DE CODICE LONDINIENSI. xix

eodem fonte satis jam impuro deducendi sunt; qui quidem fundus communis majus scriptorum
- geographicorum σύνταγμα fuerit,ex quo alii alia quaedam selegerunt. Precipuum vero libri Lon-
diniensis pretium in eo positum est, quod solus suppeditat anonymi peripli Ponti Euxini partem
mediam et verba graeca ultimorum capitum Anapli Bospori, que infra P. 174 Sqq. exhibui. Hoc
autem loco qua sit in ceteris libris geographicis in cod. Heidelb. deperditis varia lectio, eno-
tabo.

ANONYMI PERIPLI PONTI EUXINI PARS PRIMA,

Hanc non noveramus nisi e codice Vaticano 143 et excerptis nonnullis quae suppeditat codex
- Vindobonensis. (Vid. Geogr. Min. tom. I, p. 402-412.) :
; Inscriptio libri in codice Lond. ita habet : Ἀρριανοῦ περίπλους Εὐξείνου πόντου ἑκατέρων τῶν ἠπείρων
τῶν παρὰ τὴν ᾿Ασίαν xxl Εὐρώπην διηκουσῶν a! Βιθυνίας τῆς πρὸς τῷ Πόντῳ περίπλους. β', Παφλαγονίας.
γ΄. Τῶν δύο Πόντων. δ΄. Τῶν ἐν τῇ Εὐρώπῃ μερῶν τοῦ Πόντου. ε΄. Θράκης τῆς πρὸς τῷ Πόντῳ. --- Αὐτο-
χράτορι Καίσαρι Τραϊανῷ ᾿Αδριανῷ σεδαστῷ Ἄρριανός. Eundem titulum, sed lacuna mutilum, praebent
. Excerpta codicis Vindobonensis. Vel hinc igitur patet ea non petita esse e genuino Arriani periplo,
uti monueram in G. M. p. 4o2 not. Quamquam vel nuper Hercherus (Arriani scripta minora.
"Teubn. 1864, Ρ. 94, lin. 6-19) Hudsoni aliorumque vestigia legens locum satis amplum ex cod.
Vind. in Arriani periplum infersit.

Pag. 402, 4. προσαγορευόμενος] προσαγορευομένου, ut Vat., neque id mutandum erat, — 7. δὲ] τε
bene. — Ib. λειπόμενον] λεγόμενον, ut Vindob. — 8. τὸ .. χείμενον] τοῦ χειμένου, — το. Διὸς [τοῦ]
Οὐρίου] τοῦ, a Gailio suppletum, non habet , neque eo opus est.

P. 403, 4. δὲ] om. — lb. πλέοντι] περιπλέοντι. Dein Ῥίέαν.. Ῥίόα. ---- το. Ψιλλίδα] WO, recte;
sic: enim Arrianus.— 14. δρμίζοιτο] δρμίζοιντο. ---- 16. ΨΨιλλίδος] WO«3oc. — Ib. Κάλπην et mox Κάλ-
mw] Κάλπιν... Κάλπις. — 17. τὸ] om. — 19.ómoioc] ὁποῖον. ---- 20. ψυχροῦ x«i καθαροῦ] χαθαροῦ ψυ-
χροῦ. — 24. στάδια x', μίλια β΄, “΄, c'] στάδια x6' ε΄ δ΄. μίλια γ΄ δ΄. Stadiorum numerus ortus ex con-
flatis numeris stadiorum et millium , deinde ex corrupto sic stadiorum numero collectus est nu-
merus millium computo haud accurato. — 26. Δάφνην] Δαφνουσίαν, quod recipiendum est , quo-
niam lin. 3o Vaticanus quoque Δαφνουσίαν habet. — 27. ὑπὸ νήσῳ] ὑπὸ τὴν νῆσον ; lege ὑπὸ τῇ
νήσῳ. — 28. ᾿Ἀπολλωνιὰς ... ᾿Ἀπολλωνιάδος] Ἀπολλωνία ... Ἀπολλωνίας. — 31. f λεγομένη χηλὴ Μηδια-
νῶν] ἣ xal νῦν X. Χηλὴ M. Hac compilator de suo addidisse videtur, ut passim. Quare etiam non est
cur X74 mutetur in Χηλαί ex Arriano.

P. 404, 2. ἐξίησι διὰ τῆς Θυνιάδος] ἔξεισι 8. τ. Θυμηδίας. ---- 5. ἐφ᾽ αὑτῷ μεσηγὺς πόλιν Προυσιάδα] ἐπ’
αὐτῷ μεσόγειον π. Πλουσιάδα..---- 8. ὅρμος] xal ὅρμος. ---- 9. Λιλεὸν... Λιλεοῦ] Λιλαῖον ... Λιλαίου, recte. No-
men in Arriani periplo S 18, p.383, abiit in Δίλλιον.--- 1}. [Ἔλαιον] "Ελεον .----τ 2. Lacunam quam explevi
verbis : ἀπὸ δὲ "EAa(ou εἰς Κάλητα ἐμπόριον xal ποταμὸν στάδια ρχ΄, ni. te", non habet codex Lond.,
'in quo legitur : ἀπὸ δὲ τοῦ "EAéou εἰς Κάλητα ποταμὸν καὶ ἐμπόριον etc. — 16. στάδια 0] στ. x', recte,
quum sic habeat Arrianus. — 19. Μηδίας] Μηδείας. — 28. Ποσείδειον ... Ποσειδείου] Ποσείδεον ... Πο-
σειδεῶν. — 29. Ποτίστεα] Ποτίστια. --- Ib. στάδια u^, μίλια 0] στ. μ΄, μίλια ε΄, Y', in quibus stadiorum
et milium numeri consentiunt; at quaritur num stadiorum numerus recte habeat, — 30. Κυρσαιτὰ]
Kópsav:a. De vera nominis forma non constat. — 31 Τυνδαριδῶν] ᾿Γυνδορίδος L, Τυνδαριδίνης Vatic.;
.in antecc. uterque εἰς Τυνδαρίδας, ut ap. Arrian. — στάδια με΄, μίλια ς΄] στάδια ιε΄, μιλ. β΄, recte, sic-
αἰ Arrianus.

2 p. 405, τ. Ὀξίνα] Ὀξίνα ποταυοῦ. — Ib. Σανδαράχην] Σινδαράχην et mox Σινδαράχης. — 2. μικρᾶς]
om. — Ib. μίλια εἼ μίλια ε΄, γ΄, recte. — 4. WoO2av ... Wo] WóXXtov .. WoAMov. In Arriani cod.
Wow. — 9. Βιλλαῖος ποταμὸς] ποτ. BU. — 13. Ψίλιδα.... WO«480;]]. WOAav .. WO490c. — 17. ὃ
Mao£vzc] ὃ Παρθένιος. --- 20. ἀπὸ δὲ τοῦ Παρθενίου εἰς Ἀμάστραν τὴν xai Ἄμαστριν λεγομένην πόλιν εἰο.}
ἀπὸ δὲ τοῦ Παρθενίου εἰς Ἄμαστριν πόλιν “Ελληνίδα, ἔχουσαν καὶ πρότερον λεγόμενον Σήσαμον. --- 23. ἀπὸ
“δὲ “Ἡραχλείας etc... μίλια 7 om. — 27. Ἄμαστριν] Ἀμάστραν.

xx PROLEGOMENA.

P. 406, 1-3 ita habet codex : ἐπὶ τῶν τόπων χτίσασα πόλιν ὁμώνυμον Ἄμαστρις, ᾿Οξάθρα μὲν ísxo-]
ρουμένη θυγάτηρ, ὡς λόγος, ὑπάρχειν τοῦ Πέρσου, τοῦ δὲ Ἡραχλείας Διονυσίου τοῦ τυράννου γενομένη γυνή 1
ex quibus prima verba usque ad v. ἱστορουμένη sic recipienda sunt in periegesin iambicam (vs. 963.
p. 237). — 5. ᾿Ερυθίνους] Ἐύρνϑμον, — 6. Χηλῆς ᾿Ερυθίνων] bogus 4309. — 8. εἰς Κύτωρον] εἰς,
Κύτωρον χωρίον, ὅρμον ναυσί. ---- 9. Κυτώρου] Κυτώρων. ---- το, στάδια ν' uu. ς΄, z', c'] σταδ, λ' » 0. δ
recte, quum sic Noster cum Arriano faciat, qui a Climace ad Thymena 90 (30 4- 40 -Ἡ de stadiál
computat. — 13. Θύμηνα .. Θυμήνων] Θύμινα .. Θυμίνων. --- 18. ix] ἀπὸ. ---- 21. Μαρσίλλαν] Μόρσυλ.
λαν. — 24. Ἀδώνου τεῖχος τὴν νῦν λεγομένην Ἰωνόπολιν] "A. τ., πόλιν τὴν v. λ. Ἰωνούπολιν. — Ib. Aiyt-.
νήτην] Αἰγινητῶν. — 30. Κινώλην .. Ken] Κίνολιν .. Κινόλει et. similiter in sqq. — 32. Ἀντικίνω-
λιν] ᾿Αντικίνολιν. — 35. τῶν ποταμῶν] τῶν om. — 36, ἀχρουλεπτήν] d ἄχραν λεπτὴν et deinde ἄχρας λεπτῆς ς
recte. — 38, αὐτὸν] εἰς αὐτόν. '

P. 407, 1. Aem] Σινώπην πόλιν. — 3. χαλεῖται) λέγεται, — 8, πλησίον χωρίον] πλησιοχώρου. -
Ib. ποτὲ μὲν] ποτὲ μὲν τὸ πρίν. ---- 10. Ἀμαζόνας] ᾿Αμαζόνων. — 11. Δηιλέοντι] Au. — 12. ἈΘΡΑΜΗΝ
γένει] ex Meinelii conj.; ᾿Αὐρώντας γ. cod. Vat.; lege cum cod. Lond. Ἄδρων τῷ γένει, ut ide
Meinekius. conjecerat. — 13. Κῶος] Κῶς. — 17. Εὔαρχος] Εὔναρχος et sic in sqq. — 19. δρίζει τὴν]
τὴν om. — 43, τὰ] om. — 27. πρῶτον] πρώτην , recte. — 29 sqq. Codex Lond. ^ habet : 3

Ἀπὸ δὲ Καρουσῶν (Καρούσας Vat.) εἰς Γουρζουδάθην (Πουρζούδανθον Vat.) στάδια ξ μίλια η΄. 3

"Aro δὲ Γουρζουθάθης εἰς Ζάγορα στάδια ζ΄, μίλια (6.

"Amb δὲ Ζαγόρων χωρίου εἰς Κάλλιππον (510) λεγόμενον στάδια ρν΄, μίλια χ΄.

(Ἀπὸ δὲ Γουρζουθάνθου εἰς l'átoupov χωρίον ἤδη Καλίππους λεγόμενον στάδια ρν΄, μίλια χ' Vat, )

Ἀπὸ δὲ Ζαγόρων εἰς Κάλιχον (leg. Ζάλικον, Vat. Ζάληκον) ποταμὸν xol κώμην ἀλίμενον στάδια 4, μί-
λια (6. br 1

"Amo δὲ Ζαλίχου (Ζαλήχου Vat.) ποταμοῦ etc., ut in Vat. ]
In his uterque codex suis vitiis laborat. In Arriano a Carusa ad Zagora 15o stadia esse dicuntur;
nullo memorato loco intermedio. Anonymus quum Gurzubathen a Carusis 60 stadia distantem.
interponat , a Gurzubathe ad Zagora stadia 9o computare debebat, ut recte fit in codice Lond.;
dum Vaticanus exhibet stadia 150, quem numerum auctor, interpositi loci immemor, ex Arriano
servavit. Error hic in alio codice ad marginem correctus esse videtur, indeque orta confusio illa;
qua in cod. Lond. uterque numerus memoratur et inter Zagora et Calippos distinguitur. Cf. p. 409.
2. Nomen Γορζούδανθον, quod Vat. habet, rectius in cod. Lond. scribi Γουρζουδάθη colligo ex forma.
nomini Orgibate in Geogr. Rav. Hodie locus vocatur : Kior Siucet. ζάγορα in Arriani cod. scribitur.
Ζάγωρα, in cod. Marciani Ζάγωρον, in Vat. [Γάζουρον, ap. Ptolem. Γάλωρον , in Tab. Peut. Zacoria.-
Ζάλιχος in cod. Lond. minus recte legitur; nam Ζάληχος praebet etiam cod. Marciani p. 57r, 25,
Eleca Τὰ. Peut. Apud Ptolemzum p. 327, 19 ed. Wilb. editur Ζάλισχος, sed ibi quoque optimusg
codex Vatican. 191 prabet Ζάλησχος. — 36. ὑπὸ τῇ DEUM ὑπὸ τὴν ἐπικράτειαν. — 40. ἔργα " Ὶ
τριαχόσια δὲ στάδια] ὅρια, τριαχοσίοις σταδίοις. — 42. ἔξεισιν] ἐξίησι. 4

P. 408, 1. εἷς τὸν N.] εἰς N. — 2. λίμνη... λίμνης] ἐμὴν ys imn — 3. EH Εὐσένην .. Eict]
γῆς. — 4. Κωνωπείου] ΚΚωνωπίου, ut Vat. — 7. στάδια pi ; pun xo, z' ςἼ ov. p? , μ᾿ xa y', recte.
—. 12. ἐστὶν εἰς demos] ἐστὶ χατὰ Ἰσσιχόν. — 16. περὶ αὐτὸν] m. αὐτὴν. — 17. In Vaticano legitur :
Ὁ δὲ Ἡρόδοτος ἔ ἔοικεν ἀγνοεῖν λέγων ἐχ τῆς Κιλικίας πεντεχαίδεχα ἣ χερσόνησος. Mutila hzc quomod !
resarcire in periegesi iambica (v. 928-32) Meinekius tentaverit, vide in Geogr. min. zr, p. 235.
Integriora prabet codex Lond., sed casu accidit, ut in margine libri in quo hzc notaveram , non-
nulla bibliopege cultro perierint, quamquam quz: desunt facile supplentur. Ita habent : ὃ D
Ἡρόδοτος ἔοιχεν ἀγνοεῖν .... ἐκ τῆς Κιλιχίας ..... ὑπάρχειν ἡμερῶν ἰθεῖαν ὁδὸν .... τὸς (favit ὃ αὐτὸς}

τὰ 2 “ 2M NN,

ἱστορεῖ ... ὧν εἷς Σινώ,.. τὴν προσωτέ..... Aw χεχραμ .... ἄριστα τῆς ...ς σχεδὸν χώ ... γένη τε KU eue
πέντεχαί..... ἢ χερσόνησος. Poeta igitur scripserit : Ὁ
ὃ δ᾽ «Ηρόδοτος (2, 34) ἔοικεν ἀγνοεῖν ἐμοί"

ἐχ τῆς Κιλικίας πένθ᾽ ὑπάρχειν ἡμερῶν
ἰθεῖαν ὁδὸν οὗτος γὰρ ἱστορεῖ λέγων

DE CODICE LONDINIENSI. xx)

εἰς [τὴν] Σινώπην τὴν προσωτέρω πόλιν.

Κεχραμένη δ᾽ ἄριστα τῆς πάσης σχεδὸν

χώρας, γένη (τε) κατεῖχε πεντεκαίδεκα

$4 χερρόνητος.

20. Ἑλληνικὰ] Ἰωνιχά, — 21. δὲ] om. — 23. "p τούτοις ἅμα Κᾶρες Μαριανδυνοί τ πρὸς τοῖς diprnes
Μαρυανδηνοί τε. — στάδια μ΄, μίλ. ε΄, z' ςἼ ov. μ΄, μιὰ. ε΄, γ΄, recte. — 32. στάδια ρ΄, μίλ. ις στ. ρ΄, μίλ.
ty, γ΄, recte. — 33. Ἴρεως] "[gtoc, die prestat. — Ib. *HodxAetov] "HodxAetav. — 35. Λαμυρὼν ὅρ-
βιὸς] om. — 36. ὑδροστόλος] ὕδωρ στόλῳ, recte. — Ib. Ἡραχλείου] Ἡρακλείας.

ΟΡ, 409, 1. ἔχουσαι] ἔχων recte; ἔχοντες Vat., ἔχουσαι Hudson. || — 2. διαρρεῖ δὲ Θερμώδων ποταμός.
* εἰς Βῆριν ποταμὸν στάδια ξ΄ .] διαρρεῖ δὲ ὃ O. ποταμὸς εἶ; Βέρριν ποταμόν. "Arb δὲ Θερμώδοντος ποταμοῦ
εἰς Βέρριν ποτ. στάδια ξ΄, Tn Vaticano post v. Θ. ποταμὸς exciderunt verba : ἀπὸ δὲ τοῦ Θερμώδοντος πο-
ταμοῦ. Locum sic correctum quidam ad marginem scripserat, eumque scriba codicis Lond. in
verborum contextum recepit, non deleta vitiosa scriptura codicis Vaticani. Similiter egit p. 407,
23. — 5. Θοάριον] Θόαριν et deinde Θοάριος, recte. — 6. Ou] Οἴνιον τοῦ Πόντου. cem ἔφορμος] ὕφορμος,
recte. — 8. Φυγαμοῦντα] Φιγ.; recte. — 9. στάδια μ΄, μίλ. ε΄, z^ c] στ. μ΄, μίλ, ε΄, γ΄, recte, Error in.
Vaticano sepius occurrens e confusis signis γ΄ (1/3) et y? (2/3) repetendüs esse videtur. — τὸ,
᾿Αμηλητὸν] Ἀμυλιτὸν et mox ᾿Ἂμυλίτου. Locus aliunde non notus, nisi Camile Tabula Peut, ad eum
referenda est. — 11. Φαδισσάνην... Φαδισάνης] Φιδασάνην .. Φαδίσσης. — 12. στάδια ρλ΄, μίλ. ιζ΄, z' ς
στ. ρλ΄, μίλ. ιζ΄, γ΄, recte, — 13. Πολεμώνιον λέγω] Il. λεγόμενον, quod prestat. — 14. στάδ, ν΄, (à. c]

σταδ. V, μιλ' α΄, γ΄, recte; nam sic Arrianus. — 15. ἕως πλησίον] ἕως πλαγίων, ut Vat. — 16, πρῶτον]
πρώην, quod malim, — 18. στάδ, 9X, μίλ, ιζ΄, z' Y] ox. ρλ' y. ιζ' γ΄, recte. — 20. Κιλίκων] Κιλίχου,
sed lin. 19. Κιλίχων, ut Vat. — Ib. Γένητον] γένιπον et lin. 21 γενίπου. In Vat. γένηπον. — 21. στ.

νε΄, μίλ. ζ΄, ε΄ c] στ. νε΄, μίλ, ζ΄, γ΄, recte. — 22. χωρίον] χώραν. ---- 23.0128 x', μίλ, β΄, z, ς om. —
24. Bo&voc] Βοώνου. --- 25. Κοτύωρον) Kózupov.. Κοτύρου, sed lin. 28 et 32 Κοτυόρου. ---- 25. ὡς πό-
λεως EevogOv] 6 Πυλάδης Ξενοφῶν. Fortasse genuina hec scriptura est, adeo ut Arrianus, Ξενοφῶν
ὃ νέος, Xenophontem Pyladem suum dixerit. — 29. Τιδαρηνοί] Τιδαριανοί. ---- 10. πάνυ γελᾶν σπεύ-
δοντες] παίζειν γελᾶν σπεύδοντες, recte, opinor, collato Ephoro, quem vide in not. ad Periegesin
iamb. in G. Min. 1, p. 335, vs. 916. — 3o. ταύτην] αὐτὴν. — 32 et 34. Κοτυώρου] Κοτυόρου. ----
33. Μελάνθιον] Μελάνθην. — 34. παραπλέοντι τὸν χόλπον] mepvkÀ. τ. x. — 36. Τραπεζουσίων] Τραπε-
ζουντίων, quod praestat. — 37. εἰς Φαρμαντὸν ποταμὸν στάδιά Qv'] εἰς Φαρμαντὸν ποταμὸν τὸν λεγόμενον
Φαρμαντῖνον (Φαρμαντηνὸν Arrian.) στάδ, ρν΄.
P. 410, 1. ATUS Steph: — 2. ipd. om, — Ib. τὴν λμυκέην Φέρνηίθη τὸ ARGUS
Φαρνάχιον. 2914 xxi αὕτη ἄποικος χτισθεῖσα ὕπ᾽ αὐτῶν x«0 ἣν etc.] xoi αὐτὴ dm. xt. xal αὐτὴ καθὼς
ἔρημος. ἧς εὐξουθως παροικεῖ, --- 6. Ἄρεως] Ἄρεος. — 8. Κοτυώρου] Κοτυόρου. ---- Ib. πρῶτον] πρώην. --
9. ἔθεσιν ὠμοῖς ἔργοις βαρθαριχοῖς (cod. Vat.)] ἔθεσιν ὠμοῖς ἔργοις βαρδαρώτατοι. Ex his vocem βαρύ, de
conjectura jam dederat Letronnius, qui in perieg. iamb. scripsit : ἔθεσι, νόμοις, ἔργοις [τε] βαρδαρώ-
τατοι. Malim : ὠμοῖς ἔθεσιν ἔργοις τε B. — 12. [ἐν] πύργῳ [τε] συγχεκλεισμένον] ἐν mr. συγχ. --- 15. πάντα]
πάντας. --- παραδαίη] παραύδαίνῃ. — 18. Ἀρητιάδα (Δρτιάδα Vat.)] Ἀριστιάδα et. similiter lin. 20 et 38,
ubi Vatic. quoque Ἀριστιάδος habet, — 20. Ἄρεως... Apsóvrnso;] ἀρδοῦς (ut Vat.) ... ἀρεόνησος. ——
24. Apyupk] Apyópux, recte, ut Arrian. — 26. Φιλοκάλειαν] Φιλοχαλίαν ... Φιλοχαλίας. ---- 33. εἷς
Ἑρμύσην xi δεῦρο ὅρμος ) στάδια μ΄. μίλια ε΄, γ΄. Ἀπὸ δὲ “Ερμύσης] εἰς Ερμώνασαν χωρίον, ἐν ᾧ xai dp-
μος, στάδια με΄, μίλια ζ΄, Ἀπὸ δὲ “Ἑρμωνάσσης etc. In quibus recte habent ᾿ΕἙρμώνασσα nomen et
numerus stadiorum, quem eundem legimus in Arriano. Millium numerus esse debet ζ΄, z' ς΄, —
35. Δαφνοῦς) Δάφνας. — 38. τῆς ᾿Αρητιάδος etc.] τῆς Ἀρεστιάδος νήσου ἤτοι xal πάλαι Κερασοῦντος πρώην
ᾧχουν.

P. 411, 3. Σουσάρμα ... Σουσαρμίων] Σουσάρμεναν ... Σουσαρμένης, quod prestat. Σουσούρμαιναν
(hod. SourmeneA) locum dicit Procopius B. Goth. p. 463, 21. V. not. ad Arrian. p. 371. — 6. Θιαν-
vurzic] Θιανιτικῆς, ut Vat. — Ib. "Azo οὖν ᾿Οφιοῦντος ποταμοῦ τὰ ἔθνη τῶν δύο Πόντων ἐστίν] In his lacuna
patet, utliquet ex cod. Lond., ubi : Ἀπὸ οὖν ᾿Οφιοῦντος ποταμοῦ ἕως ραπεζουντίων πρώην ᾧχουν ἔϑνος

xxij : PROLEGOMENA.

Βέχειρες λεγόμενον, νῦν δὲ οἰχοῦσι Κόλχοι. Μέχρι οὖν τοῦ Ὀφιοῦντος ποταμοῦ τὰ ἔθνη τῶν δύο Πόντων ἐστίν.
10. Wy gov] τοῦ W', — 11. εἰς Καλὸν ποταμὸν, τὸν νῦν λεγομένην Καλὴν παρεμθολήν] Ibi Καλὴ παάρεμ-
θολή in cod. Lond. Fuerit : ἐν τούτῳ ἣ νῦν λεγομένη Καλὴ ἘΠΡΙΜΘΉΧΩΣ — 12. Καλῆς] τῆς K. — Ib. εἰς,
τὸν "Pittov. λεγόμενόν ποτε (em. ποταμὸν) χαὶ puse] εἰς τὸ Θρίζεον ἤτοι ἹῬίζεον xaAoópsvov ὁπότε xal.
mor. Lege χαλ. ποταμὸν aut x«À. ποτε ποταμόν. — 14. Ῥιζίω) “Ριζέου. — 15. Ἀδινῆον ἤδη] Ἀδιναῖον.,
ἥτοι. ---- 18. ᾿Αδινήου] ᾿διναίου. ---- 18. εἰς Κόρδυλα χωρίον] εἰς Κορδύλην χωρίον χείμενον. — 21. χωρίον...
λεγόμενον] χώρα.. λεγομένη. — 23. τούτου τοῦ χωρίου] τούτῳ τῷ χωρίῳ. — 26. σῴζοιτο etc.] σώζοιντο δ᾽
ἂν τοῦ βορρᾶ δρμοῦντα πλοῖα. — 30. Ἀπὸ δὲ ᾿Αθηνῶν εἰς Ζάγατιν ποταμὸν στάδια ζ΄. Ἀπὸ ᾿Αθηνῶν εἰς,
Boe "mb δὲ A. elc Ζαγγάλην ποτ. στάδια ζ΄, Z', μίλ. α΄. "Amo δὲ Ζχγγάλου ποταμοῦ ἤτοι n
εἰς Πυρτάνην. — en βασίλειά ἐστιν. ᾿Ἀπὸ δὲ HN omissa, — T Ἄρμένου) Apuévns.

Dued: -— "Tb. Oc .. διώχων ... inea ὃν... pum -« φημίζονται, — 9. elc ᾿Οφιοῦντα] εἰς "Ogttivtostil
— το, πρῶτον] πρώην.
H. “Ὑποτύπωσις γεωγραφίας ἐν ἐπιτόμῳ. Geogr. Min. 2, p. 494-509. Ι͂
In corruptelis longe plurimis codex Lond. cum ceteris codd. conspirat. Pauca quzdam própris
habet : pag. 495, 1. τοῦτον δὲ *] τοῦτον δὲ ποιεῖ recte. — 1496, 18. ὁριζομένη τῷ ᾿Ιστρῳ] 6p. καὶ αὖ
zip "I. recte. — 498, 11 et 499, 18 et 15 $ articulus, quem supplevi, non omittitur. — 498, 22.
πολλὴ] πόλις, ut cod. E, πολὺ cett. codd. — οι, 31 x«i τὸν Ἄθω] Ibi Ἄθως ὄρος manus recens in:
margine scripsit. — 506, 25 sq. χξζ' et deinde χίλιοι στάδιοι, μίλια δὲ ρλγ΄, in L omissa.
III. ᾿Ἀγαθημέρου γεωγραφίας ὑποτύπωσις. Geogr. Min. 2, p. 471-487. |
P. 471, 1. ἐτόλμησε] ἀπετόλμησε, recte, ut videtur. — 5. Λέσδιος * 6 A., ut cod, G. — 6. πλεῖστα, E
a Gronovio additum, habet L. — 483, 7. Θένης] Sic de conjectura scripsi pro Θρήνης, "E6of vns —
meorum codicum. Legendum e cod. Lond. Θεήνης. Apud Ptolemeum oppidum vocatur Θεαῖναι,, —
apud alios Θένη vel Θαίνη. |

DE FRAGMENTO ARISTODEMI.

Fragmentum historicum de rebus Graecorum ex opere Aristodemi cujusdam avulsum esse pre- -
miss inscriptionis fide a viris doctis censetur. Haud caret ea sententia specie probabilitatis, licet —
dubitationi sit obnoxia. Quinam vero fuerit Aristodemus ille, si modo fuerit, certius dici nequit. $
Inter scriptores ejus nominis, quorum notitia ad nos pervenit, antiquissimus esse videtur Ari-
stodemus, cujus Γέλοια ὑπομνήματα ab Athenzo passim laudantur. Hunc enim sub primis Ptole-
mzeis vixisse. ex temporibus personarum, de quibus in fragmentis sermo est , collegeris.(*) Sequi-
tur Aristodemus grammaticus, Aristarchi discipulus (schol. Pind. Nem. 7. 2»), qui Alexandrinus.
vocatur in schol. Pind. Isthm. τ, τι. Idem hàud dubie ceteris quoque scholiorum Pindaricorum -
locis, quibus Aristodemi mentio fit, intelligendus est. Itaque quum qua in schol. ad Olymp. 3,22.
traduntur, eadem apud Harpocrationem v. “Ἑλλανοδίκαι ex Aristodemo E/eo afferantur, quem ci-
tavit etiam Eusebius in Chronicis p. 141 ed. Mai, Alexandrinum illum ex Elide oriundum fuisse:
jure censeas (**). Alius Aristarchi discipulus fuit Menecrates Nysaensis. Hujus vero filii fuerunt So--
stratus et Aristodemus ille rbetor et grammaticus, quem valde seneni jnvenis admodum Strabo:
Nyse audivit, et quem deinde in Rhodo; postea vero Romze scholas habuisse, ibique filios Pom-
peji docuisse ex Strabone (p. 650) novimus. Idem refert hujus Aristodemi ἀνεψιὸν fuisse alterum. 3

(*) €f. Fragm. hist. tom. 3, p. 307, ubi vide etiam de aliis Aristodemis.

(**) In Pauly's Realencyclopzedie tom. 1, p. 1607 ed. sec. hic Aristodemus Aristarchi discipulus absque causa |
componitur cum Aristodemo Nysaensi. Ibidem Aristodemus Eleus fortasse non diversus esse dicitur áb eo, quem
laudat Tertullianus De an. c. 46. At qui ibi introducitur Aristodemus non est scriptor, sed vates ille et somniorum.
interpres qui apud Plutarch. Alex. c. 46 Aristander vocatur.

TP EPPWHTHPNESTEY SSBRUDUE SUN ON, Moves

A -

d DE FRAGMENTO ARISTODEMI. xdi

Aristodemum Nysaensem grammaticum , quo ipse Pompejus Magnus przceptore usus sit. Alteruter
eorum est Aristodemus Nysaensis quem in Eroticis suis (c. 8) laudat Augusti cozvus Parthenius,
Deinde nominandi sunt : Aristodemus T hebanus, G76aixov auctor, e scholiastis Apollonii, Theo-
criti, Euripidis et Homeri bene notus, Aristodemus Συναγωγῆς μυθιχῆς scriptor, si fides habenda
Pseudoplutarcho in Parall. min. c. 3, et Aristodemus qui περὶ εὑρημάτων scripsit, teste Clemente
Alex. Strom. 1, p. 133. Ceterum haec opera utrum recte an secus inter tres. Aristodemos disper-
-"iamur, in medio relinquendum est. Haud magis constat quando vixerint auctores , attamen seculo
-post Christum secundo eos non fuisse posteriores ex etate eorum, a quibus citantur, intelligitur.
- Ineunte seculo tertio floruit Aristodemus e Caria oriundus, pictor et operis de pictoribus picto-
- rumque fautoribus auctor, cujus hospitio per quadriennium usus est Flavius Philostratus (*). Medio
- seculo quarto assignaverim Aristodemum , cujus Suidas meminit verbis : Ἀριστόδημος ἐπιτομὴν τῆς
᾿χαθόλου Ἡρωδιανοῦ ἔγραψε πρὸς Δαναόν. Etenim, nisi conjectura fallit, Aristodemus ille et Danaus
haud diversi fuerint ab iis quos Libanii temporibus in Syria scholas habuisse probabile est (**).

Ex his Aristodemis cum historico nostro componendus videri possit Aristodemus Nysaensis ,
- quippe qui historias scripsisse perhibetur apud Parthenium in Erotic. c. 8, ubi prolixe narrationi
. de Herippa Milesia, quam Gallus quidam captivam abduxerat , lemma preefigitur :

Ἵστορεϊ Ἀριστόδημος ὃ Νυσαεὺς ἐν α' Ἱστοριῶν περὶ τούτων, πλὴν ὅτι τὰ ὀνόματα ὑπαλλάττει,, ἀντὶ
Ἡρίππης καλῶν Εὐθυμίαν (***), τὸν δὲ βάρδαρον Καυάραν. :

Hac tamen sic vix sunt integra. Nam nominibus personarum in opere isto historico traditis
Parthenium mero suo arbitrio alia substituisse haud credideris, sed consentaneum est ea ex alio
fonte depromi, cujus mentio nunc desideratur. Idque tanto facilius concesseris , quum aliis locis
quam plurimis (v. narrat. 1. 4. 6. 9. 11. 13. 14. 15. 22. 28. 33) duo simul singularum narrationum
auctores a Parthenio laudentur. Aut igitur scriptum erat : Ἱστορεῖ [ὃ δεῖνα (an. "Agievóxptzoc ?) - γρά-
φει δὲ xoi] Ἀριστόδημος etc., aut : Ἱστορεῖ Ἀριστόδημος, [γράφει δὲ xoi ὃ δεῖνα] v α΄ Ἱστοριῶν περὶ
τούτων, adeo ut non liqueat utrum Aristodemi historiz an alius scriptoris fuerint, Alter ille for-
tassis Hegesippus vel Aristocritus fuit, quos de rebus Milesiis scripsisse ex ipso Parthenio no-
vimus. Deinde vero quum ex verbis τὰ ὀνόματα δπαλλάττει colligatur non modo Milesiz: mulieris
sed etiam Galli barbari nomina diversa tradita esse, lemma refingendum esse censeo in hanc
sententiam : ἀντὶ Ἣρίππης χαλῶν Εὐθυμίαν, τὸν δὲ βάρόαρον [οὐ] ΚΚαυάραν [λέγων, ἀλλὰ... 1. Ut nunc
quidem narrationis verba habent, Galli nomen omnino nullum legitur, at illo loco, ubi men-
tionem ejus exspectamus , Cauare nomen omitti propter proximarum literarum similitudinem
facile potuit ; scilicet in verbis : ἔνθα αὐτοῦ συνῆν ἢ γυνὴ ἀνδρὶ τῶν μάλιστα παρὰ Κελτοῖς δοξαζομένων
scribendum fuerit γυνὴ [Καυάρη] ἀνδρί. Ceterum narrat Parthenius Xanthum Milesium , ut Herippam
uxorem a Gallis Ioniam vastantibus (***^) captivam abductam redimeret, corrasa pecunia in Celticam

(*) Flav. Philostratus De imag. in procemio p. 339 ed. Didot : Ὅσοι μὲν οὖν χράτος ἤραντο τῆς ἐπιστήμης (SC. τῆς
“ζωγροαφιχῆς) xal ὅσαι πόλεις xai ὅσοι βασιλεῖς ἔρωτι ἐς αὐτὴν ἐχρήσαντο, ἄλλοις τ᾽ εἴρηται χαὶ Ἀριστοδήμῳ τῷ ἐχ Καρίας,
ὃν ἐγὼ ἐπὶ ζωγραφίᾳ ξένον ἐποιησάμην ἐτῶν τεσσάρων" ἔγραψε δὲ κατὰ τὴν Εὐμήλου σοφίαν πολὺ τὸ ἐπίχαρι ἐς αὐτὴν φέ-
gov. — Statuarii cujusdam Aristodemi meminit Plinius 84, $, 86 ed. Sillig. Alii quibus Aristodemi nomen fuisse
constal, recensentur in Pauly's Realencycl. s. h. v. et in Papii et Benseleri Lexico nominum propriorum.

(**) Libanius epist. 888, ad Heraclianum praefectum p. 415 ed. Wolf. : Οὗτός ἐστι Δίφιλος 6 Δαναοῦ, τὸ τοῦ πατρὸς
ποιῶν, διδάσχων, ὡς ἐχεῖνος. Καὶ ἦν μέν μοι βελτίω τοῦ πατρὸς εἰπεῖν, ἀρχεῖ δὲ μὴ yetpo. Τοὺς παλαιοὺς δὲ ποιητὰς εἰς
τὰς τῶν νέων ψυχὰς εἰσάγων xai αὐτός ἐστι ποιητὴς ἀγαθός ... Τιμήσεις δὲ Δίφιλον οὐχ ἀμισθὶ, μέλλων γε αὐτὸν ἕξειν
ἄδοντα τὴν σὴν ἀρχήν ... Ἴσθι δὲ ἐν τοῖς περὶ τοῦτον Παλαιστίνην εὐφρανῶν, ἐν Tj ποιεῖται τὰς συνουσίας, χἀκείνους οἷ.
ἐφέστηκας, ἐν οἷς ἔφυ" oU; εἴ τις ἔοοιτο τίνι μεγίστῳ φιλοτιμοῦνται, Δαναὸν ἐροῦσι xai Δίφιλόν. Idem epist. 1268, ad
Alcimum , p. 596 : Μόλις λαθὼν τὴν ἡμετέραν πόλιν (Antiochiam) Μητέριος διέδυ * πολλοὺς γὰρ ἔχων τοὺς ἐρῶντας, ὑπὲρ
τοῦ Ἀριστοδήμου (τὸν Ἀρ'στόδημον edil.) ἐτηρεῖτο “ ἦν yàp καὶ αὐτὸς ἐγὼ τῶν βουλομένων αὐτὸν ἐνθάδε εἶναι " xol γὰρ
ὑπὲρ ἡμῶν ἣν ἐνθάδε ... πάνυ γὰρ ἄχϑοιμι εἰ τὰ ἄλλα ὧν Μητέριος ἄμεμπτος, πονηρὸς εἶναι: δόξει, διότι Σύρους θαυμάσας
ταὐτὸν ἔσχε παρ᾽ ἐχείνων. — Danai nomen rarissimum est. Quare in Suidc loco pro Δαναόν (Δανᾶον cod. E) for-
tassis Atoyeveuxvóv legendum esse Bernhardyus suspicabatur. In Benseleri lexico nom. propr. Danaus quidam Ephesius

- excitatur ex Mionneti Descr. des med. VI, 116.

(***) Pro Γυθυμίαν, quod codices et editiones praebent , legendum esse Εὐθυμίαν recte censet Dindorfius in Thes. gr.
S. V., ubi adde aliam Εὐθυμίαν Milesiam occurrere in Corp. Inscr. N. 708.

(****) Invasionem hanc commemorat Pausanias 10, 32, 4. Ioniam et JEolidem a Gallis Tolistoboiis occupatam esse

xxiv PROLEGOMENA.

profectum ibique a Gallo Herippe domino sueta hospitalitate exceptum esse; uxorem vero per-
fida delatione dominum adducere studuisse ut maritum occideret nec ipsam dimitteret; at tantum -
abfuisse ut ille facinorosze mulieri obtemperaret , ut supplicio justam ei sceleris poenam infligeret. |
Cujusnam generis fuerit opus historiarum in quo illa legebantur, ex unico hoc specimine colligi
nequit. Quodsi sumamus hzc petita esse e libro priino operis historici , quale Aristodemus noster '
scripsisse videtur, opinari sane possis auctorem (sicuti Diodorum libro quinto) Ephori exemplum -
secutum , libris historicis praemisisse geographica et ethnographica quadam, in iisque quum de :
populorum moribus et institutis sermo fieret, etiam illud de Cauara Gallo narratum esse , quippe 1
quo probaretur Gallos τοῖς ἤθεσι ἁπλοῦς εἶναι xai πολὺ χεχωρισμένους τῆς τῶν νῦν ἀνθρώπων πονηρίας . —
ut inter alia de Gallis verba faciens Diodorus (5, 22, 5) tradit. Et si quis objiciat tantam narratio- '
nis prolixitatem haud cadere in historiam compendiariam, respondere licet eam obtinere in su-
perstite fragmento inzquabilitatem ut res gravissime aut levi bracchio tangantur aut silentio :
premantur, multis autem verbis exponatur narratiuncula de Cleonice puella, quam Pausanias in
cubiculo interfecerit. Verumtamen quominus ejusmodi suspicionibus locum demus, eo impedimur
quod fragmentum Aristodemi , nulla virtute sed vitiis plurimis conspicuum , indole sua et colore :
auctorem prodit rerum historicarum adeo rudem , ut in eo Pompeji zqualem et ipsius Pompeji
vel liberorum ejus magistrum nemo agnoverit nisi certissimis coactus argumentis. Quatenus igitur |
isequioris evi hominem et ad scribendas historias non satis instructum res ipsa postulare videtui,
probabilius aliquis conjecerit auctorem fragmenti, qui in codice Parisino cum Flavio Philostrato ]
componitur, fortassis esse Aristodemum ejusdem Philostrati familiarem, qui de pictoribus scri- |
psisse traditur, scribere vero etiam historiz compendium potuerit, quemadmodum Durim Samium

|

1

|

1

mE

et Jubam regem tum περὶ ζωγράφων libros composuisse tum historias condidisse constat. Egó
vero ad hoc potius attendi velim quod Suidas , quamvis eum Aristodemi epitome historica usum
esse e compluribus locis colligas, nullam tamen s. v. Ἀριστόδηικος ejus historici notitiam exhibuit, |
Id quum jure mireris , queritur an epitome illa, quam Suidianus Aristodemus scripsisse dicitur,
non fuerit τῆς καθόλου Ἡρωδιανοῦ, sed τῆς καθόλου ἱστορίας. De Aristodemi Epitome τῆς καθόλου seu
καθολιχῆς προσῳδίας Ἡρωδιανοῦ aliunde non constat. Quz exstat ejus operis epitome (ed. M. Schmidt.
Jens 1860), in optimo codice Theodosio grammatico, vulgo autem Arcadio attribuitur. Quodsi
Ἡρωδιανοῦ nomen , quo notissimum grammatici opus introducitur, non a Suida sed a sciolo quodam -
profectum esse concesseris , Áristodemi epitome τῆς χαθόλου sive τῆς καθολιχῆς ἱστορίας eodein modo
dicitur quo Nicolai Damasceni et Diodori Siculi opera tanquam ἱστορίαι χαθολιχαὶ commemorantur,
Sin ulterius progredi conjectando velis, glossam Suidae fortasse notissimo lacunarum genere
mutilam esse et hunc in modum refingendam dixeris : Ἀριστόδημος ἐπιτομὴν τῆς χαθύλου [ἱστορίας,
ἀρξάμενος ἀπὸ τῆς χαθόδου] “Ἡραχλειδῶν, ἔγραψε πρὸς Δαναόν, ad exemplum scilicet Ephori, qui , ὃ
πρῶτος ἐπιδεύλημένος τὰ καθόλου γράφειν (Polyb. 6, 5, 33), a reditu Heraclidarum historiz suz sumpsit:
initium (Diod. 16, 76. 4, 1). :
Igitur, ut paucis rem comprehendam , in hac de persona et etate Aristodemi disquisitione quum
disertorum testimoniorum presidio destituamur et in conjecturarum probabilitate omnia reposita
sint, tenuiora quzdam indicia rimans in eam sententiam adduci possis , ut Aristodemum suspi-
ceris Libanii coztaneum medio seculo quarto Antiochiz scholas habuisse ibique in üsum disci-
pulorum historie: compendium Danao Palestino dedicatum elaborasse, quemadmodum in eadem
Syria ineunte seculo sexto ἐπιτομὴν ἱστορικὴν aut novem aut viginti libris conscripsit Eustathius

tradit Livius. Tempus invasionis accuratius constitui nequit. Vid. Droysen. Hellenism. tom. 2, p. 277. Cum narra-
tione de Herippe scelere componenda est historia de tribus vel septem virginibus Milesiis, quae in eadem, ut vide-
tur, Gallorum invasione virtute sua inclaruerunt, quarumque laudes cecinit Anyte Mytilenzea in Anthol. VII, 492,
epigrammate εἰς τὰς τρεῖς παρθένους τὰς Μιλησίας ὑπὸ τῶν Γαλατῶν βιασθείσας. Cf. Hieronymus Adv. Jovian. 1, p. 186 :
Quis valeat silentio praeterire septem Milesias virgines que Gallorum impetu omnia vastante, ne quid
indecens ab hostibus sustinerent , turpitudinem morte fugerunt. Utraque narratio junctim narrari potuit in
exemplis quibus illustrarentur scripta περὶ χαχῶν xoi τῶν ἀντιχειμένων ἀςετῶν, de quibus v. c. Philodemus Ciceronis
sequalis qudedam composuit.

DE FRAGMENTO ARISTODEMI. XXV

Epiphaniensis ( Fr. hist. 4, p. 138), cujus vestigia seculo septimo legit Joannes Antiochenvs.
Historiarum compendium a magistro quodam in usum scholarum editum in Aristodemi opere
agnoscit etiam Arnoldus Schaefer in IVeue Jahrbücher für. Philologie , 1868 , p. 81 , ejusque aucto-
rem quinto fere seculo scripsisse videri ex interiore fragmenti superstitis ratione collegit Büche-
ler l. l. p. 93. :

Restat ut de ipso videamus fragmento. De ambitu et divisione operis integri nihil inde liquet ,
nisi unum librorum orsum esse a rebus post bella Medica gestis. Narratorum pars major ex
auctore Philippi Amynte f..cozvo derivanda videtur, nonnulla e Thucydide assumta, pauca
quadam aliis ex fontibus immixta. Ratio autem qua diversa hzc conglutinantur, interdum per-
inepta est et compilatorem arguit qui quadrata junxit rotundis. Sic que de terminis , quos trans:
gredi Persis non liceret, apud varios scriptores varia legebantur, in unum conjunxit (c. 13, »
p. 16), quamvis ea invicem se excluderent. Eidem rerum geographicarum ignorantia attribuimus,
quod de Parnethe monte Xerxes pugnam Salaminiam spectasse dicitur ( c. 1, 2). Idem Aristode-
mus (c. 6, 4) de Athenis post prodlium Platzense Themistoclis consilio munitis ita loquitur, ut
tum temporis non modo murum urbanum , sed longos quoque muros et Phalericum structos esse
censendum foret. Aperte totum hoc segmen quod est de Athenarum munimentis, aliunde arreptum
interposuit nec sensit rei ineptiam. Preterea in rerum delectu δὲ justa narrationis ponderatione
haud recto judicio usus est, ex sequioris zvi ingenio narratiunculis quam jejunz historie gravi-
tati addictior. Res post prodlium Platzense usque ad semina belli Peloponnesiaci geste (c. rr-
15) narrantur versibus 240 ed. nostr.; eorumque pars tertia et amplius (c. 8-10 ) historiolis de
Pausania et Themistocle absumitur, adeo ut reliqua τῆς πενταχονταετίας historia versibus 150 ab-
solvatur ac res gravissime aut tribus verbis indicentur aut ne commemorentur quidem. Sic quz
in Thracia Athenienses gesserint et Thasi obsidio diuturna et bellum Messeniacum alto premuntur
silentio. Quz? omissiones excusari nequeunt, nisi statuas narrationem Aristodem;i non modo scri-
barum negligentia lacunis nonnullis laceram (ut c. 3, 4. 14, 2), sed etiam de industria breviatam
esse, quemadmodum breviatos habemus Dionem et Malelam. Ac sane fieri potuit ut quz ad Thasi
et Methones obsidiones pertinerent, de consilio omitterentur, utpote de quibus in obsidionum
syntagmate ex Aristodemo aut alio scriptore sermo institueretur. Ceterum novi nihil in fragmento
nostro affertur prater nomen patris Cleonicz (c. 8, 1) et commentum de disco cui nomina civita-
tum belli contra Persas gesti participum inscripta esse perhibentur ( c. 9 ). Quz preterea propria
fragmentum habet vel habere videri possit, omnia in erroribus versantur. Nonnulla, que modo
tetigi, stupori compilatoris debentur, plurima vero sic jam tradita accepisse Noster videtur.
Ejusmodi sunt qua de ponte leguntur (c. r, 23) quo Salaminem continenti jungere azzte pugnam
rex Persarum voluisset; similia enim jam Ctesias tradiderat. Quod de Tolmide per mediterranea
Peloponnesi exercitum ducente Aristodemus hariolatur ( c. 15), jam jecerat /Eschines ( De f. leg.
$ 75). De ambitu muri urbani Athenarum (c. 5, 4) eodem modo jam statuerat auctor Diodori
13, 72 (*). Cimonis quidem contra Themistoclem expeditionem (c. 11) ex antiquiore scriptore non
novimus, haud tamen propterea commentum istud ab ipso Aristodemo profectum esse censeo. Àn-
sam figmento dedit error chronologicus , quo Cimonis expeditio et mors Themistoclis eidem anno
assignabantur. Gemelle vero temporum confusiones in fragmento adeo regnant, ut ex his potissi-
mum Aristodemi narratio suum traxerit colorem. Sic Themistocles tesserarum judicio ejectus
esse dicitur antequam commune Graecorum zrarium e Delo Athenas translatum esset; 'Tolmidis
autem expeditio Peloponnesiaca narratur post pugnam ad Coroneam commissam , qua cecidisse
"T'olmidem constat; denique Samus eodem. anno expugnata esse fertur, quo solverentur feedera
tricennalia. His et similibus sphalmatis verus rerui ordo et nexus per totum fragmentum mirum
quantum turbantur, nec ullum ego novi auctorem qui in paucis pagellis tot errores coacervaverit,

(*) Narrationem Diodori ]. l. de Agidis expeditione in majorem Atheniensium gloriam effictam esse ex iis quae ap.
Xenoph. Hell. 1, 1, 93 leguntur, recte, puto , censet C. A. Volquardson Untersuchungen über die Quellen der gr.
u. Sicil. Geschichten bei Diodor. Buch. 11-16 ( Kiel. p. 1868), p. 130.

xxvj PROLEGOMENA.

et luculentioribus exemplis doceat quousque genuina historie traditio adulterari potuerit (ἢ). Atta-
men si quid utilitatis ex Aristodemo in studia historica redundat, id in ipsa illa temporum confu-
sione quasiverim. Nam quum idem prorsus genus errorum chronologicorum in antiquiori Grz-
corum historia apud ceteros quoque scriptores, qui e variis fontibus sua congesserunt, frequens
admodum sit, ad communem eorum originem indagandam fragmento nostro egregie adjuvamur.
Quapropter de his infra dicemus accuratius.

Quod fontes Aristodemi attinet, fundus narrationis nescio quibus rivulis derivandus videtur
ex opere cujus auctor Philippi zvo historias scripsit fuco oratorio tinctas ac nimio Atheniensium
studio passim corruptas. Philippi cozetaneum locus prodit (c. ?, 2), quo Alexander rex tanquam
πρόγονος Philippi introducitur. Atheniensium fautor narrat in pugna Salaminia Athenienses τοὺς
ἀριστεύσαντας fuisse (c. 2, 4), nec non ad Tanagram item Athenienses victores abiisse ( c. 12, 1),
porro Alexandrum , Mardonii legatum , contumeliis affectum ab Atheniensibus amandatum esse
( c. 2, 2 ). Eidem vaniloquentie debentur quz de pace Calliz leguntur in majorem Atheniensium.
gloriam ementita (c. 13, 2). Orator buccas inflans Xerxem in Psyttaleam insululam trajecisse
dicit ἱκανὰς μυριάδας ( 400 erant milites), quas Aristides ibi confecerit (c. 2, 4), Persas vero per
Macedoniam redeuntes interneciva strage deletos esse ( c. 3, 1).

Alterum fontem , quo Aristodemus vel potius auctor, quem ille ob oculos habebat, usus est,
'Thucydidem fuisse patet. Ex eo ducta sunt cap. 11, 4 de bello /Egyptio et cap. 5 de Athenis The-
mistoclis consilio munitis et qua cap. 16-19 afferuntur de causis belli Peloponnesiaci. Γρξαντο
δὲ αὐτοῦ ( τοῦ πολέμου), Thucydides, 1, 23, 4 ait, Ἀθηναῖοι x«i Πελοποννήσιοι, λύσαντες τὰς τριαχον--
τούτεις σπονδάς... Τὴν μὲν γὰρ ἀληθεστάτην πρόφασιν, ἀφανεστάτην δὲ λόγῳ, τοὺς ᾿Αθηναίους ἡγοῦμαι μεγά--
λους γιγνομένους καὶ φόδον παρέχοντας τοῖς Λαχεδαιμονίοις ἀναγχάσαι ἐς τὸ πολεμεῖν" αἵ δὲ ἐς τὸ φανερὸν
λεγόμεναι αἰτίαι αἵδ᾽ ἦσαν ἑχατέρων, ἀφ᾽ ὧν λύσαντες τὰς σπονδὰς ἐς τὸν πόλεμον κατέστησαν. Narrat
deinceps causas belli e rebus Epidamni et Potidez repetendas. Similiter Aristodemus primam
belli causam ex rupto foedere tricennali deducit; nam hoc narrato pergit (c. 16) : αἰτίαι δὲ xai
πλείονες φέρονται περὶ τοῦ πολέμου. In sequentibus postquam de Epidamno et de Potidza dixerat,
ultimo loco eam subjungit belli causam quam et ipse, sicut Thucydides, τὴν ἀληθεστάτην vocat.
Simul vero his praemisit λαοδογματικὴν istam , cujus fingenda occasionem dederunt vox Alcibiadis
et quz de Phidia et Pericle Aristophanes per ludum jocumque jecerat. Hanc solam tanquam belli
originem Diodorus ( 12, 39) narrat, laudato Ephoro. Aristodemus eam ex ejusdem farinz histo-,
rico adscivit, haud veró ex eodem Ephoro. Nam in Aristodemo (16, 4) Alcibiades Pericli adstat
σχεπτομένῳ περὶ τῆς ἀποδόσεως ὑπὲρ τῆς ἐργεπιστασίας, de qua auctor dixerat c. 16, 1 ; secundum
Ephorum vero (ap. Diod. 12, 38, 2) Pericles de reddendis rationibus sollicitus erat propterea
quod partem pecuniarum, qua ex communi Graecorum contributione coactz erant, in privatos
usus expenderat. Praterea versibus Aristophaneis alia recensio apud Diodorum, alia apud Ari-
stodemum subest, Denique satis jam constat (**) Diodorum in historia bellorum Medicorum et τῆς
πενταχονταετίας et belli Peloponnesiaci totum se Ephoro addixisse; dubitari igitur nequit, quin
alium ducem secutus sit Aristodemus, quippe qui, quamvis passim cum Diodoro consentiat, in -
multis tamen et gravissimis rebus ab eo recedit. Porro si ea quz de Tolmide falsa in nostro frag-
mento (c. 15) leguntur, sic jam dixerat JEschines in or. de f. leg. $ 75 ( 343 a. C.) , vix credideris

(*) Hic Curtium Wachsmuthium , virum rerum historicarum peritissimum , induxerunt , ut in fragmento nostro
agnoscere sibi videretur fectum Minoidie Mini, qui silvam historicam ex Herodoto, Thucydide, Demosthene ,
JEschiue, Lycurgo, Diodoro, Plutarcho, scholiis in Thucydidem , Aristophanem et Hermogenem et lexicographis
collectem, suis ipsius commentis auctam et variegatam , lacunis, corruptelis , interpositis Philostrati locis turbatam,
- msigni artificio manusque dexteritate in codicem Parisinum intulisset (V. Rhein. Museum für Philol. 1868 p. 303
Sqq., p. 582 sqq.). Probavit hoc Hieckio in Zeitschrift für Gymnasialwesen. 1868, p. 721 sqq. Ego quid de his
sentiam, significavi in Ge'flinger gel. Anzeigem 1809, p. 29. Fateor mihi quoque, quum primum an. 1864 χόρυζαν
istam ἱστορικὴν obiter movissem , eam vix dignam visat esse quie in lucem protraheretur. Haud igitur miror simile
quid accidisse Wachsmuthio, at mirarer virum doctissimum in ea opinione perseverantem.

(*^*) vide diligentissimam disquisitionem Ch. Aug. Volquardseni 1.1. p. 51 sqq.

. DE FRAGMENTO ARISTODEMI. xxvij

eri E “Ὁ. LS . .* 5 , E. . .

— Aristodemum sua petiisse ex ipso /Eschine qui ἐν παρόδῳ hec tribus verbis commemoravit, sed
- verisimilius est oratorem historica illa ex eodem fonte novisse ex quo in Aristodemum defluxe-
"runt. Quo concesso, hinc quoque sequeretur fontem hunc non fuisse Ephori historias, quae

.wusque ad an. 341 pertinebant necdum ad finem perducte erant quo anno Alexander in Asiam
trajecit (").

Aristodemi opus inter compendia fuisse ex quibus recentioris zvi scholiaste et lexicographi
notitias historicas, non nominato auctore, delibaverint, ex Suida et scholiasta ad Hermogenem
- eolligitur. Quorum hic locum satis amplum ex Nostro (c. 14-15) mutuatus est in schol. ad Her-
-mog. E$oécs« ap. Walz in rhet. gr. tom. 5, p. 388, ubi hec (**:

Αἱ τριαχοντούτεις σπονδαὶ αὗται, Μετὰ τὰ Μηδικὰ ἤδη Ξέρξου ἀποφθαρέντος, καὶ Ἀρταξέρξου
ἐπιθεμένου τοῦ υἱοῦ αὖθις τοῖς κατὰ τὴν ᾿Ασίαν “Ἑλληνικοῖς πράγμασι καὶ διαφόρως ἀποχρουσθέντος τῆς ἐλπί-

δος, εἶτα σπονδῶν “Ελλησι γενομένων xo βαρόάροις, αἷς ὅρια ἐπεπήγεσαν Κυάνεαι πέτραι καὶ ποταμὸς
Νέσσος xo Φάσηλις, πόλις Παμφυλίας, xo Χελιδονέαι ἀχρωτήριον ( cf. Arist. c. 13, 2), ἐγένετο “Ελλήσι
διαφορὰ, πρὸς ἀλλήλους ἐξ αἰτίας τοιαύτης "

« Λαχεδαιμόνιοι ἀφελόμενοι Φωχέων τὸ ἐν Δελφοῖς ἱερὸν παρέδοσαν Λοχροῖς - εἶτα πάλιν Λοχροὺς ἀφελό-
μενοι ( xat ἀφελόμενοι αὐτοὺς cod. Aristod. c. 14) παρέσχον Φωχεῦσιν. ὑποστρεφόντων [δὲ] ᾿Αθηναίων
ἀπὸ τῶν πρὸς ᾿Αρταξέρξην σπονδῶν ( ἀπὸ τῆς μάχης ΑΥΪ51.), στρατηγοῦντος αὐτοῖς Τολμίδου, xal γενομένων
χατὰ Κορώνειαν, ἐπιθέμενοι αὐτοῖς ἄφνω Βοιωτοὶ οὖσιν ἀπαρασχεύοις ἐτρέψαντο αὐτοὺς καί τινας ἐξ αὐτῶν
xoi ( voc. xai om. Ar.) ἐζώγρησαν ᾿ οὕστινας, ἀπαιτούντων ᾿Αθηναίων, οὐ πρότερον ἀπέδοσαν ἢ τὴν Βοιω-
τίαν ἀπολαύεῖν. Kai μετὰ ταῦτα εὐθὺς ᾿Αθηναῖοι περιπλεύσαντες τὴν Πελοπόννησον Γύθιον ( Θύγιον cod.
- Ar. ) εἶλον, καὶ Τολμίδης χιλίους ἔχων ᾿Αθηναίων ἐπιλέχτους διῆλθε τὴν Πελοπόννησον. Καὶ πάλιν Ἐδοιαν
ἀποστᾶσαν εἷλον ᾿Αθηναῖοι. Καὶ ἐπὶ τούτοις ("Ev δὲ τούτῳ cod. Ar.) ᾿Αθηναίοις καὶ Πελοποννησίοις σπονδαὶ
τριαχοντούτεις ἐγένοντο, ἃς τεσσαρεσχαιδεχάτῳ ἔτει ἔλυσαν ᾿Αθηναῖοι, Σάμον πολιορχίᾳ ἑλόντες, Περικλέους
χαὶ Σοφοχλέους στρατηγούντων, καὶ ὃ Πελοποννησιαχὸς πόλεμος ἤρξατο. »

Ultima in nostro Aristodemi codice aliter efformata ita habent :... ἐγένοντο " τῷ τεσσαρεσχαιδε-
χάτῳ δὲ ἔτει ᾿Αθηναῖοι Σάμον πολιορχήσαντες εἷλον στρατηγοῦντος (....οὐντων ἢ) Περικλέους xal Θεμιστο-
χλέους (leg. XogoxA.]: ἐν δὲ τῷ αὐτῷ ἔτει (οὕτω) λύονται αἱ τῶν λ΄ ἐτῶν σπονδαὶ, καὶ ὃ Πελ. πόλεμος ἐνί-
σταται, Ceterum vides codicem, quo scholiasta usus est, nonnullis locis nostro Parisiensi inte-
griorem fuisse, sed jam laborasse eadem lacuna quam noster habet ante verba ὑποστρεφόντων δὲ
τῶν ᾿Αθηναίων, Quod non perspiciens scholiasta putansque verba ista referenda esse ad ea qua in
mutilo codice nunc proxime antecedunt de pactis cum Artaxerxe initis, verba ἀπὸ τῆς μάχης mu-
tavit in ἀπὸ τῶν σπονδῶν, ut bene monuit Bücheler in JVeue Jahrb. 1. 1. Idem vir doctus probabili-
ter admodum censet ex eodem Aristodemo scholiastam mutuatum esse quz antecedunt p. 387 de
piaculo: Cyloneo :

Τὸ Κυλώνειον ἄγος. Κύλων εἷς ἦν τῶν ἐνδόξων ᾿Αθηναίων, ἀνὴρ ᾿Ολυμπιονίχης. ᾿Επιθυμήσας τυραν-
γῆσαι τῶν ᾿Αθηναίων παρεγένετο ἐπὶ θεοῦ χρηστήριον xat ἐπηρώτα - τοῦ δὲ θεοῦ ἐπιχρήσαντος ἐν τῇ μεγάλη
ἑορτῇ (ἐν τὴ τοῦ Διὸς τῇ μεγίστῃ ἑορτῇ Thuc. 1, 126, 4) ἐπιθέσθαι τῇ τυραννίδι, ἀγομένων τῶν Ὀλυμ-
πίων, δόξας ταύτην εἶναι τὴν μεγάλην ἑορτὴν, ἐπέθετο χαὶ χατέλαδε τὴν ἀκρόπολιν τῶν ᾿Αθηναίων. Περι-
χλῆς [δὲ] ( Μεγαχλῆς sec. Plut. Sol. 12) ἔχων σὺν ἑαυτῷ τοὺς συμπράττοντας ἐπανέστη " ὁ δὲ Κύλων δεί-

(^) Hoc liquet e Clement. Strom. I, p. 403. V. Fr. Hist. I, p. LIX. Ephori librum vicesimum , quo narrabantur
qui libro XV Diodorus habet , auno 336 scriptum esse, ex Diodoro (15, 60, 4 ) colligo. Scilicet Cleomenem II. re-
gem Lacedcmoniorum , regnasse constat an. 370-309 a. C., ut recte etiam Diodorus statuit 20, 29, ubi : ἐπ᾽ ἄρχον-
τὸς Δημητρίου (309) Κλεομένης ἐτελεύτησεν ἄρξας ἔτη ξ΄ xai μῆνας δέχα. Contra vero lib. 15, 60, 4, Ol. 102, 3, 370 ἃ.
C. Diodorus narrat miro casu accidisse ut eodem hoe anno tres principes diem obiissent , Amvntas Macedo $ Jason
Pherzeus tyrannus et Agesipolis rex Lacedzemoniorum, cujus frater et successor Cleomenes II ἐδασίλευσεν ἔτη τριά-
χοντα xai τέτταρα ( 370-337 ). Mira discrepantia ex eo explicanda esse mihi videtur quod haec ex Ephoro ( cujus ex-
pressa mentio in hoc capite , ὃ 5 , injicitur ) negligenter excerpta sunt. Nimirum Ephorus , qui historias suas nonnisi
ad an. 341 deduxit, de toto Cleomenis regno monere non potuit, sed eam ejus partem commemoravit quz» usque
ad annum quo ista scripsit, pertinebat. Igitur libro XX res anni 370 scripsit anno 336 ( 370-34). Res inter Medici
et bellum Pelop. interjectas narravit libro XIII. ; : S

(**) Scholion mihi annotationem in fr. Arist. scribenti non innotuit ; acceptum refero Büchelero, qui de his dixit in
Neue Jahrb. f. Philol. 1868, p. 170, quo ternpore nostra dudum typis expressa erant.

xxviij PROLEGOMENA. :

σας τὸν Περιχλέα συνέθετο, ὅπως ὑπόσπονδος σὺν ἀδεία κατέλθοι. Καὶ γενομένων τῶν σπονδῶν χατήει ἐχδη-

σάμενος ἀπὸ τοῦ ναοῦ τῆς ᾿Αθηνᾶς μήρινθον ( χρόκην χλωστὴν Plut.), ὡς δὴ ἱκέτης τῆς θεοῦ " οἱ δὲ περὶ τὸν

Περικλέα οὐ χατασχόντες τὴν ὀργὴν ἀπέχτειναν αὐτὸν χατερχόμενον. "ToUxó ἐστι τὸ Κυλώνειον ἄγος.
Eandem historiam fusius narrat Plutarchus in Solon. c. 32, ubi pro Pericle habes Megaclem

archontem aliunde non notum (Ol. 42 sec. Corsinium et Fischer in Tabb. Chron., Ol. 4o sec. 1
Clinton., Ol. 45 sec. Boeckh. ). In scholio Περικλῆς pro Μεγαχλῇς exhiberi videtur eodem erroris |

genere quo in Aristodemi codice Parisino Σοφοχλῇς abiit in Θεμιστοχλῆς. Antiquum esse vitium
e Suida liquet, qui s. v. Περικλῆς et. KuAovetov ἄγος eundem Periclem cum Xanthippi filio inepte:
confundit. Περικλῆς, ait, ᾿Αθηναῖος" ἐπὶ τούτου ἤρξατο ὃ Πελοποννησιαχὸς πόλεμος. "Exi τούτου τὸ Κυ-

c ^ ^" , -
λώνειον ἄγος ἠλαύνετο παρὰ ᾿Αθηναίων, ᾧ ἐνείχετο Περιχλῆς. Κύλωνα γὰρ ἄνδοχ ᾿Αθηναῖον, ᾿Ολύμπια νενι-

χηχότα, γαμύρὸν Θεαγένους τοῦ Μεγαρέων τυράννου, ἐπιθέμενον τυραννίδι τῶν ᾿Αθηναίων, παραχρῆμα
φυγόντα, χαταφυγόντα δὲ ἐπὶ τὰς σεμνὰς θεὰς, ἀποσπάσαντες οἵ περὶ Περιχλέα ἀπέχτειναν " οἱ δὲ ἀντεπέ-
ταττον, Περιχλῆς δὲ οὐχ εἴα πείθεσθαι.

Ejusdem generis notitia historica ex eodem haud dubie fonte depromta exstat ap. schol. 1. I.
p. 378: ;

ἯἩ Φύη. Πεισίστρατος διωχθεὶς παρὰ τῶν ᾿Αθηναίων εὗρε γυναῖκα μεγάλην, ἣν xxt ἀναδιδάσας εἰς ἵππον
(ἅρμα sec. Herod.) ἤγαγεν εἰς ᾿Αθήνας λέγων ὡς f, ᾿Αθηνᾶ ἐστι, καὶ κομίζει με αὖθις εἰς ᾿Αθήνας. Cf. He-
rodot. 1, 60; Polyan. 1, 21, 11; Valer. Max. 1, 2, 2; Clitodemi fr. 24. ap. Athenzeum, 13,
p. 60r, € (ἢ. :

Prate scholiastam Hermogenis Suidas s. v. Παυσανίας, Θεμιστοκλῆς, Κίμων et Καλλίας ( v. not.
ad c. 8, 5. 10, 11. r1, 1. 13, 2) Aristodemi opere usus est, quamquam in nonnullis a codice
nostro recedit, qua excerptorum negligentiz imputanda esse videntur.

Codex Aristodemi sicut ille qui περὶ μηχανῶν scripta continet, lacunis ct mira nominum pro-
priorum depravatione et singulorum verborum corruptelis magnopere laborat. Quodsi sustuleris
sordes quas manu leni abstergere possis et librariorum negligentie vel stupori deberi quisque
largietur, residet oratio inculta simplicitatis , qualem in compendio a recentioris zetatis magistello
scripto et ab aliis fortasse breviato ferre licet. Quae in ea a purz pute grecitatis usu recedunt ,
non adeo multa sunt , ac fieri potest ut horum quoque pars corrigendo tollenda sit. Seriorem zeta-
tem redolent verborum forma medie ἐχπληττόμενος vel potius ἐχπληξόμενος τοὺς “λληνας (c. 1, 4)
et προδώσεσθαι τοὺς “ἕλληνας (c. 4, 1), quarum loco exspectabas activas ἐχπλήξων et προδώσειν, quas
reponi voluit Bücheler. Similiter Theophylactus Hist. 1, p. 155, D dicit : ἀναιρέσει τούτους παρέ-
δοτο. Verbum πλήττεσθαι sensu activo adhibetur quidem ap. Herodot. 3, 14 [κεφαλὴν ἐπλήξζατο) et
Hom. Il. 16, 125 (μηρὼ πληξάμενος), ita tamen , ut simul vis verbi medii subsit. Elumbem ora-
tionem habes c. 2, 1 : ὑπισχνούμενος δώσειν... τηρήσειν ὑποσχόμενος, ubi fort. δεχόμενος corrigendum
esse Dücheler suspicatur. Facilius crediderim scribae deberi quod legitur c. 8, 2 ᾿Αργιλίῳ ἀγαπω-
μένῳ ἑαυτοῦ (deb. αὐτοῦ. — Solceca sunt c. 8, 4 : τῆς κατὰ τοῦ παιδὸς χολάσεως,, qua , etiamsi eje-
ceris vocem χατὰ, contra veterum praeceptum forent, ex quo χόλασις est peena quam luis , non vero,
ut nostro loco, quam sumis. Recte dicere licebat τῆς κατὰ τοῦ παιδὸς χρίσεως. Junioris zevi usu di-
ctum fuerit c. 17, 1 : ὑπερηφανευόμενοι ὑπὸ τῶν Κερχυραίων ; certe in Steph. Thes. verbi activi ὕπερ-
φανεύω exempla non afferuntur nisi ex schol. Theocrit. 1, 69 et Athanasio 2, p. 361, D; quamquam
altera quoque verbi forma, ὑπερηφανέω, rara est, Qua cetera Bücheler in Aristodemi oratione repre-
hendit, minoris momenti sunt. Recte quidem offendit in verbis ἐφ᾽ 6 , sequente conjunctivo (c. 16);
at patet codicis scripturam aperte corruptam : ἐγίνοντο δὲ αἵ σπονδαὶ ἐπὶ τοῖσδε ἐφ᾽ ᾧ μὴ καταπλέωσιν,
refingendam esse in... ἐπὶ τοῖσδε" « μὴ χαταπλέωσιν etc. » Neque peregrini aliquid habet phrasis
ἐξιλάσχεσθαι τοὺς δαίμονάς τινος (c. 8 , 1), quum δαίμονες ( manes) sepius hoc sensu in Luciano lega-
tur et ó δαίμων eodem sensu jam ap. /Eschylum occurrat (V. "Thes. s. v.). Denique nihil moror

(*j Qua preterea in scholiis illis p. 482 leguntur de Diczeo ( cf. Aristod. c. 1, 8), ea narrantur laudato Herodoto.
Aliud scholion p. 375 de causis belli Peloponnesiaci, quod ex uno tantum codice Mediceo ceteris Walzius adjunxit,
ab Aristodemi narratione alienum est.

ΡΥ ΡΥ ΠΥ SNNT NN US

:

DE FRAGMENTO ARISTODEMI. xxix

* , *, , * s. ἃ

istud ὑπάρχων ἐν Αἰγίνῃ τότε (c. 1, 4). Sicut dicitur ἐν Αἰγίνῃ τυγχάνει pro τυγχάνει v, similiter licet

e FE A. € fà ΕΣ Ω L : . , .

ὑπάρχει pro ὑπάρχει ὧν. — Vox aliunde, quantum sciam , non nota in Aristodemi fragmento exstat
, B "3.9 .

meplumvoc , somnolentus , ad similitudinem vocum χάθυπνος et ἔνυπνος eleganter efformata.

DE FRAGMENTI RATIONE CHRONOLOGICA.

τς Res inter τὰ Μηδιχὰ et bellum Peloponnesiacum gestas primus perstrinxerat Hellanicus , at βρα-
χέως τε χαὶ τοῖς χρόνοις οὐκ ἀκριβῶς ( Thuc. 1, 97). Quare idem argumentum denuo tractavit Thu-
cydides ( 1, 98-118), qui quamvis raro seriem rerum ad annorum computationem revocaverit ,
vel sic tamen firmissimum fundamentum suppeditavit, cui innitentes viri docti et auxilia assu-
mentes ex catalogis archontum Atticorum et regum Lacedaemoniorum Persarumque, res gestas ad
suos quasque annos exegerunt adeo tuto judicio, ut nonnisi de paucis quibusdam dubitationi
locus relinquatur (1). Nemo nescit quam diversus ab his sit Diodorus , qui modo recte rerum tem-
pora tradit , modo vel paucis vel etiam sat multis annis a vero aberrat, modo ejusdem rei tempus
alio loco delinit aliter. Cujus confusionis et inconstantiz causa in eo maxime posita est, quod
auctor fontes diversos et diversa narrationis genera temere miscuit. Ac fontium quidem; quibus
Diodorus usus sit, duo facile genera distinguuntur ; ex altero uberiorem greca historic exposi-
tionem deprompsit , cui ex altero breviores notitias chronologicas interspersit. lllud fuisse unum
Ephori opus diligentissima inquisitione nuper probavit Volquardsenus (2). Quanam diligentia
ipse Ephorus in temporibus notandis versatus sit. ignoramus ; eum vero historiam non in anna-
lium formam discerpsisse, more Diodoreo, sed capitulatim scripsisse atque certas rerunt com-
plexiones et personarum historias complurium annorum tempus absumentes uno eodemque loco
absolvisse probabiliter admodum statuitur. Hoc enim concesso, confusio, qua apud Diodorum
obtinet , explicationem habet facilem, Videlicet continuas Ephori narrationes Diodorus partim
servavit eoque commisit ut multorum res annorum in unius amni angustias temere coerceret,
partim in spatia annua baud recte eas diremit. Nonnulla horüm, ea prasertim qus sunt circa
minores unius vel duorum annorum errores, ex mero Diodori arbitrio pendere largior, in plu-
rimorum vero distributionem chronologicam vim magnam exercüisse alteram quam adhibuit fon-
tium classem , χρονιχῶν scilicet libros (3), tum per se probabile est, tum vero ex eo conficitur,
- quod eadem errorum ràtio, que in Diodoro frequentissima est, apud alios quoque auctores et
apud ipsum nostrum Aristodemum late patet (4).

(1) Vid. Clinton. in Fastis Hellen. tom. 2; Arnold Schzfer De rerum post bellum Persicum usque ad tricennale
fodus in Graecia gestarum temporibus, Lips. 1865; G. Pierson, Die thucydideische Darstellung der Pentacon-
taelie erartert wu. mil anderen Quellen verglichen in Philologo tom. 28 (1868), p. 40-69 et p. 193-220.

'(2) Ch. Aug. Volquardsen, Untersuchungen über die Quellen der gr. wu. sicil. Geschichten bei Diodor, Buch
XI-XVI. Kiel, 1868. Cf. Collmann De Diodori fontibus capita IV, Leipz. 1869.

(3) Sic de annis capti Ilii et reditus Heraclidarum (1184 et 1104 a. C. ) Diodorus, 1, 5, 1 Apollodori calculos se

- probare dicit, dum ex eodem Diodoro ( 16, 76 ) novimus Ephorum Heraclidarum reditum assignasse anno 1091 a.
€. (5X63 ante Olymp. 1), sec. computum Peloponnesiacum , quem etiam Sosibius Laco secutus est sec. Clem.
Strom. p. 141. (Quod in Hieronymo sub an. Abr. 923. 1094. a. C. huc referri posse olim videri poterat, id secus ha-
bet, ut ex Schoeniana Hieronymi editione nunc patet ).

(4) Queenam opera chronologica Diodorus usurpaverit, in presenti non quero. Haud infimum inter ea locum
tenuisse Chronica Apollodori, in propatulo est , verum ex his solis notitias chronologicas et consulum et archontum
nomina fluxisse haud recte censet Volquardsen. Diodorus Apollodorum laudat 1, 5, 1, et 13, 108, 1 de Antimachi
atate, et 13, 103, 4, ubi, postquam dixerat Sophoclem obiisse Ol. 93, 3. 406 a. C., addit : ᾿Απολλόδωρος δέ φησι
xxi Εὐριπίδην χατὰ τὸν αὐτὸν ἐνιαυτὸν τελευτῆσαι, τινὲς δὲ λέγουσιν... μιχρῷ πρότερον τούτων τῶν χρόνων. Hic. omnia
ex eodem Apollodoro discrepantes sententias in medium proferenté fluxisse statuit Volquardsen. At nihil impedit
quin ipsum Diodorum juxta Ap:llodorum alium scriptorem consuluisse putemus. Nam alio loco 16, 11, 5 ad ΟἹ. 94,
1. 404 a. C. Democritum 90 annos natum obiisse dicit ( ut Euseb. Chron. ) , adeo ut natales incidant in an. 494. Id
vero alienum est ab Apollodori computo, qui, testante Diogene L 9, 41, Democritum natum dixit Ol. 80, 460 a. C,
dum Thrasyllus natales retulit ad Ol. 77, 3. 470 a. C. Volquardsenus quidem Diodorum mortis annum cum epo-
cha τῆς &xp.z; confudisse suspicatur, quoniam Diodorea cum iis quce de Anaxagore state Apollodorus tradit, non
possent conciliari. At dicendum potius erat Apollodorum errasse de temporibus tum Democriti tum Anaxagore.
Ipse Democritus vitz suc tempora ita computasse viletur, ut terminum a quo poneret excidium Ilii; certe sec.
Diogenem ]. l. «àv μιχρὸν διάκοσμον se scripsisse dixit annis 730 ὕστερον τῆς "Dou ἁλώσεως. Eadem vero compu-

XXX PROLEGOMENA.

Hac autem errorum ratio ejusmodi est, ut facile intelligatur juxta veram temporum computatio- -
nem. alias duas exstitisse quarum altera septem annis, altera quinque annis a vero aberrat, dum |

tandi ratio iis quoque subest quze de natalibus Democriti produntur, adeo ut dissensus auctorum e diversis zeris
'Trojanis pendeat. Scilicet natus est Democritus :
sec. Diodor. an. 494 a. C. — 723 post. 1217
sec. Thrasyll. an. 470 a. C. — 723 post. 1193 ) exc. llii.
sec. Apollod. an. 460 a. C. — 723 post. 1183
Thrasyllum excidium Trojw collocasse in an. 1193, qui plerisque est annus expeditionis Trojans, testatur Cle-
mens Alex. Strom. 1, p. 145 ( V. Fr. Hist. 3, p. 503). Similiter annus 1217, qui item vulgo est expeditionis annus ,
in auctore quem Diodorus adhibuit, annus excidii erat. Qua quidem terminorum permutatione nihil frequentius
est. Jam vero Diodori computum recte habere, ab Apollodoro autem et Thrasyllo ad alios calculos perperam de-
flexum esse verbo significavi in Fr. Hist. 2, p. 24, pluribus vero demonstravit Car. Fr. Hermannus in Programrate
Gotting. an. 1849 De philosophorum ionicorum zctatibus, p. 14 sqq. Cf. idem in Indice scholarum sem. hib.
1852-53 De Thrasyllo grammatico et mathematico, p. 8 sq. Ceterum si àpud Diogenem numerus 730 genuinus
est , ipse Democritus quartam quandam eram Trojanam secutus esse debet, quam esse illam anni 1154 ( 63 post.
1217 ) olim conjeci, adeo ut Diacosmus scriptus esset anno 424. Nescio tamen an philosophus secundüm zeram cele- ὦ
berrimam illam quam Diodori auctor secutus est, et ipse computaverit, numerus Diogenis vero mendam (ftaxerit.
Fortassis pro ἔτεσιν ὕστερον τῆς "Dou ἁλώσεως ψλ' legendum $4' (790), quo numero Diacosmus pertineret ad an.
427 a. C. sive :wetatis D. annum 65. Certe lenis est mutatio, quum peregrinae numerorum note 4 et 2) sepissime
in notiores literas a librariis corrumpantur et vela recentioris svi viris doctis haud recte legantur /sic v. c.
Iriarte in apographo suo codicis Matritensis, qui stadiaamum maris Magni continet, numerum ζ΄ ubique corrupit in
c' vel ζ΄). — Anaxagoram Democritus ipso antiquiorem fuisse dicit annis 40 (ap. Diog. 1]. l.). Natus igitur an.
534 (494-]-40) a. C. Sec. Demetrium Phalereum et Apollodorum obiit post vit&e annos 72, i. c. an. 462 à. C.,
Olymp. 79, 3, ut recte etiam Eusebius in Chron. tradit. See. Apollodorum vero Anaxagoras vixit an. 500-428 (Ol.
70,1—88, 1). Differentia est annorum 34, ut de :etate Democriti. Eandem fere discrepantiam habes in Amdzi-
menis anno natali, quem Suidas Olymp. 55 (560a. C.), Apollodorus Olymp. 68 (528 a. C.) assignant. Eundein
denique dissensum fuisse suspicor de cetate Anacimandri, quem Apollodorus ( ap. Diog. 2, 2) natum dicit Ol. 42,
3. 610 a. C. Verum sec. /Elianum ( V. H. 3, 17) Anaximander ἡγήσατο τῆς εἰς ᾿ἀπολλωνίαν ἐκ Μιλήτου ἀποιχίας,
que colonia, ut in periegesi iambica v. 734 legitur, 50 annis ante Cyri regnum, sive 609 a. C. deducta est, eodem
igitur fere tempore quo natum philosophum Apollodorus prodidit. Itaque ex altero computo Anaximandrum an. 644
( 34 ante 610) natum esse dixeris. — Sed illuc revertor. Metrica Apollodori Chronica, qua a Troicis usque ad an.
145 pertinebant, plenos fastos consulares et archontum catalogos, quos ex iis mutuatüs sit Diodorus, continuisse
per se parum probabile est. Exstitisse vero juxta hoc Χρονιχῶν compendium majus aliquod Apollodori opus chrono-
logicum soluta oratione scriptum , ut ipse olim statui et Volquardsen quoque censét , nune ego nego. Duxit in hanc
sententiam famigeratus ille laterculus regum ZEgyptiorum , quem Synceellus ex Apollódoro affert, hic vero ex Era-
tosthene habere, Eratosthenes denique a Diospolitanis sacerdotibus accepisse perhibetur. Fucum hec fecerunt
notissimis nostris chronoflogiarum JEgyptiarum fabris, quamvis vix dubitari queat quin eadem fraude ficta sint, qua
τῷ ἀρχαίῳ χρονογραφείῳ τοῦ χυνιχοῦ χύχλου, sequioris cevi foetui, prefixa ad Ptolemczum regem epistula auctorita-
tis species affingitur. De necessitudine quz laterculo Pseuderatosthenico intercedat cuia Vetere illo chronico et cum
Manethone Panodoreo dixi in Fr. Hist. 2, p. 566, probante Gutschmidtio , qui fusius de his disputavit in Rhein.
Mus. tom. 12, fasc. 1, p. 9 sqq. et tom. 13, fasc. 4, p. 485 sqq. Nunc addo aliud quod eodem pertinet. Syncellus
p. 19 de Beroso et de Manethone suo dicit : Θαυμαζέτω δὲ πῶς οὐχ φσχύνθησαν ἀφ᾽ ἑνὸς χαὶ τοῦ αὐτοῦ ἔτους ἀρχὴν
θέσθαι ταῖς τερατώδεσιν αὑτῶν συγγραφαῖς. Quomodo in temporibus antediluvianis ingentes annorum numeri quidam
ad modica spatia revocarint, satis constat. Superest ut demonstretur quomodo et Menes rex et prirous rex Berosia-
nes, qui post mythicos sequitur, uno eodemque anno regna suscipere potuerint. Apud Berosum post diluvium
ragnant duce dynastip mythicze; earum prior est Euechoi et Chomasbeli, qui regnarunt annis 5100; altera est
regum 84, annorum vero 28980. Utroque numero dies indicari statuens aliquis priorum regum duorum dies revo-
Caverit ad veros solares annos 14 ( deficientibus diebus decem ) , deinde vero regum octoginta quattuor dies 28980
(75 79 ann., 5 1/2 m.) rednxerit ad 953 annos menstruos , adeo ut duabus dynastiis mythicis assignentur anni 967.
Quodsi admiseris ejusmodi computum irrationalem, res ita habet :
5493 a. C. Mundi annus 1 sec. «eram Alexandrinam.
3251 . . . Diluvium, 2242 annis post 5493.
3251—2285 a. C. 86 reges mythici post diluvium ap. Babylonios regnarunt annis 967.
2284 , . . Initium prime dynasti:e Medorum sec. Berosum et primus annus Men regis sec. Eratosthenem.
38 reges Agypliorum , quos Syncellus recenset, inde a Mene usque ad finein Atnuthartzei, secunduia
Eratosthenem regnarunt annis 1076 ( 2284-1209 a. C. ).
1208 . . . Troja excidium. ( Eandem eram sequitur auclor veteris Chronici.)
53 reges qui sec. Eratosthenem ( consentiente Eusebio) post Amuthartzeum regnarunt (sc. usque ad
finem regni /Egyptiorum et Alexandriam conditam ).
329 . . . (Olymp. 112, 4), Abrahami an. 1687, Alexandri an. 7 : « Alexandria in JEgypto condita anno re-
"seta Alexandri septimo , quo item Asialicis capit imperare idem Alexander. » Eusebius
1rom. ,
Igitur a. diluvio usque ad finem regni JEgyptiorum labuntur anni 2922 (3251-329), quibus com-
plentur duo cycli Sothiaci ( 21461 ). :
Sane quidem primus Alexandri 4gypto imperantis annus incipit exeunte anno ( 14 Nov.) 432 a. C., adeo ut eo usque
sint fere 2.Χ 1460 anni solares; at constat in aliis hujus generis computis multo magis etiam a vero aberratum esse ;

DE FRAGMENTO ARISTODEMI. xxxj

media inter utramque sex annorum discrepantia passim fluctuat. Animadvertit rem Varro, de
: cujus studiis chronologicis agens Censorinus (D. d. nat. c. 21 p. 62 ed. Jahn. ) inter alia dicit ;
De tertio autem tempore (sc. quod a prima Olympiade initium habens ἵστοριχόν vocatur) fuit qui-
dem aliqua inter auctores dissensio in. sex septemve tantummodo annis versata; sed hoc quodcunque
caliginis Farro discussit. Proxime ad nostrum negotium pertinet septenorum annorum. dissensus,
quem exemplis nonnullis probare liceat.

Diodorus rr, 48, x inter varias notitias chronologicas Siculis historiis preemissas , Ol. 76 , 1.
476 Leotychidem obiisse dicit post regnum annorum 22 , et successisse Archidamum II, qui regnas-
set ann. 22. Constans sibi idem 12, 35, 4, Ol. 86, ». 434 Archidamum mortuum esse narrat eique
successisse Agim lI, qui regno potitus esset per ann. 27. Idem denique 16, 63, 15, 0l. 108, 3. 346-
345 Archidamum ΠῚ in Italia occubuisse tradit post regnum annorum 23, successorem vero
Agim III regnasse annis 15. — De veris horum regum temporibus tu adeas Clintonem in Fast.
Hellen.; quae quomodo a Diodori computo differant, hzc docebit tabella :

Sec. verum comput, Sec. Diodor.
Leotychides regnavit ann.......... 22 491 a. C. 22 498
Avelobdamns: Εν io oos eorr Ad 42 469 42 470
d 9015525 LA .|] 29 427 27 434
Acemimus ἘΠῚ αν ΟΝ οὐ δον 37 398 [39] 407
Archidarius 1E: . 021725: νου εν 23 301 23 308
ADS το s Eu UT Va ey 8 338 15 345
-331 -331

7161 165

Igitur, missa duorum annorum discrepantia, quz est circa regna Agidis II et Agesilai II, per to-
tam hanc regum seriem Diodorea chronologia septem annis a genuino computo recedit (*) et in

neque dubito quin annus ab Eusebio tradilus ex ea ipsa, quam modo attuli, computatione profectus sit. Patet totam
hanc chronologiam historice /Egypti et Babylonice ab Alexandrino quodam Judco concinnatam esse ad similitudinem
ejus quam in Vetere isto Chronico habemus. Reges 38 a Syncello enumerati quum desinant in annum , qui est, aere
'—Trojang;, hanc ipsam seram auctorem hujus laterculi , sicuti illum Veteris Chronici, adoptasse censeo. Alii Troja
excidium retulerunt ad finem Thuoris regis antecedentis. Idem si quis in. nostro catalogo facere mavelit , excidium
Troje habebit 63 annis sive uno cyclo superiorem (anni 1271 ), quoniam Amuthartzus annis 63 regnasse dicitur.
Quodcunque statueris , alienum est ab Apollodoro et Eratosthene. — Ceterum ad eundem Pseudapollodorum perti-
net mentio Apollodori apud Eusebium p. 5 et 9 ed. Mai., ubi de Berosiana Chaldaeorum historia sermo est. Euse-
bius ibi Apollodorum ex Alexandro Polyhistore laudare videri possit. Attamen Syncellus p. 71 ed. Bonn. Alexandri
narrationem disertis verbis ab Apollodorea distinguit, et apud Eusebium p. 9 verba : quod et Apollodorus in.
historia ( in volumine vertit Aucher) narrat, ita habent, ut ab ipso Eusebio interponi potuerint. In altero autem
loco p. 5 verba Armenia laborare Maius notat. Legitur ibi in Maii versione : Hac vero ralione narrationem ez-
orditur, ut Apollodorus ait. Fortasse hoc quoque loco in grecis erat óc xai "An. Certiora docebit Petermannus
in nova quam parat versione Eusebii.

' (*) Eadem computatio pertinuerit etiam ad praecedentia Proclidarum regna et usque ad Charilai regis iuitium sive
Lycurgi epocham , quam qui anno 885 vel 884 a. C. assignant (ut Ctesias , Eratosthenes, Apollodor., alii ) , id ex ipsis
his caleulis mihi fecisse videntur; nam si septem annis inferiorem posueris in an. 878 (885-7 ), habebis epocham
quie sec. sincerum computum Atticum plenis cyc!is ab zra Trojana et a primo archonte distat ( 878—563 post
1193 et. 2x63 ante 752 ). Idem statuendum est de illo Agidarum initio, quod sec. Eusebium ad an. 1074 referen-
dum est. Secundum istam 7 annorum differentiam epocha hzc reducitur ad an. 1067, qua ab iisdem parapegmatis
ex more vetere integris cyclis disjungitur ( 1007—23X63 post 1193 et 5x63 ante 752 ). — Ceterum animadvertas
Diodori errores supra notatos ad solos pertinere Proclidas. Agidarum tempora, qu: ex Diodoro novimus inde ἃ
Plistarcho usque ad Cleomenem ( 458—309 a. C. ), recte omnia traduntur ( V. 13, 17, 1. 14, 89, 1. 15, 23, 1.), nisi
quod de Cleomenis regno et vera et falsa exhibentur, de quo supra p. 27 jam monui. Itaque Diodorus ex alio fonte
Proclidas, ex alio Agidas afferre videtur. In eandem sententiam adducit Eusebius qui in Chron. p. 166. 167 et 234
ex Diodoro apponit laterculum Agidarum et Prociidarum , qui usque ad Olymp. 1 pertinet. In eo enim Proclidarum
series adeo differt ab Agidarum indice, ut duorum regnorum jactura mutilam esse viri docti censeant. At Eusebius
duobus locis eadem exhibens retulit quz» reperit. Porro quum a Procle usque ad Olympiadem primam exputentur
auni 252 sive 4X(63, cyclica hujus numeri ratio non prodit corruptelam, sed computum diversum. Diodorum yero,
ex quo hzc collegit Eusebius , incongrua plane per opus suum incredibili judicii acrisia dispersisse nemo nescit.

xxxij PROLEGOMENA.

Agidis demum regno, quod preter fas septem annis augetur, ad veros calculos traducitur. Errores

illos ex Chronicis quibusdam repetendos et ab Ephorea narratione alienos esse ipse Diodorus eo
indicat, quod ( 12, 27 et 52) Archidami II meminit in rebus ann. 429 et 428 et quod (16, 88)
Archidamum 11] an. 338, Ol. 110, 3 occubuisse et Agidem non quindecim , sed novem (deb. octo)
annis regnasse dicit. :

In Macedonia Alexander ΠΠ obiit et Perdiccas successit an. 454; septem annis aberrat auctor

Marmoris Parii (ep. 59), qui rem refert ad an. 46: , Olymp. 79, 4, consentiente Hieronymo in

Chron. p. 105 ed. Schene, a quo uno anno differt Eusebii versio armenia ultimum Alexandri
annum referens ad Ol. 8o, 1.

Archelaus rex regnum suscepit an. 413; septem annis antea, sive an. 420 , sec. Marmor Pa-
rium. Kegnavit annis quattuordecim (413-399), quod Diodori quoque auctor statuisse debet ,
siquidem (13, 4, 3) Archelai meminit in rebus an. 410, et defunctum esse dicit (14, 37, 5) an-
399; nihilominus regnum ejus septem tantummodo annorum fuisse prodit.

'Thesei ossa Cimon oraculi jussu e Scyro Athenas attulit an. 469, Ol. 77, 4, arcbonte Apse-
phione. Septem annis antea (476, Ol. 76. 1, Phadone archonte) oraculum datum esse Plutarchus
dicit. (*).

In tributorum tabulis primus annus, quo Athenienses tributa sociorum Athenis administrarunt,
notatur annus 454 ( V. Koehler in 7Monatsberichte der Berlin. Akad. d. JF/iss., 1865, p. 214 ). Con-
sentaneum igitur tunc zrarium e Delo Athenas translatum esse, uti monet Sauppius (JVachricAten
ven d. Gesellschaft. d. Wiss. in Goettingen , 3865, p. 249). At septem annis antea (461, Ol. 79, 4.
Vid. Beckh, Staatshaushaltuug, 2, p. 523) hoc ponendum foret secundum Justinum (3, 6)
qui postquam dixerat Athenienses a Lacedaemoniis in bello Messenio advocatos , mox vero utpote
suspectam fidei auxiliarios , dimissos esse, addit : Hanc rem .thenienses graviter ferentes pecuniam
qua erat in stipendium Persici belli ab universa Gracia collata, à Delo Athenas transferunt , ne de-
ficientibus a fide societatis Lacedeemoniis preedee ac rapina essent. Yn his nexus rerum, ut passim
fieri solet, falsze chronologize accommodatus est. Veriora tradiderit Plutarchus ( Pericl. 12), qui
rei suasorem fuisse dicit Periclem δείσαντα τοὺς βαρδάρους. Ante annum 454 nihil adeo erat cur a
Persis Athenienses sibi timerent , at ipso hoc anno 454, quum clàssis eorum tantum non omnis a
Megabyzo Persarum duce in /Egypto deleretur, τὰ τῶν ᾿“λλήνων διεφθάρη (Thuc. 1, 110).

Themistocles in Asiam fuga elapsus literas dedit ad Artaxerxem (**) νεωστὶ βασιλεύοντα (465) et
post anni spatium in Persidem profectus ipse ad regem accessit, an. 464. Septennii differentiam
habes apud Eusebium, qui ad Ol. 77, 2. 471 (an. Abr. 1545) notavit: ZZemistocles ad. Persas
confugit. Eodem modo computavit auctor e quo Cicero in Lzlio c. 12, 42 refert Themistoclem ad
Persas hostes se contulisse viginti annis postquam Coriolanus ad Volscos hostes abiisset (491). In'
Bruto c. 11 Cicero de hac Themistoclis historia laudat Clitarchum et Stratoclem , tempus vero rei
haud dubie definit sec. Apollodorum , cujus Chronica magni fecisse videtur. Sub eodem anno 471
Diodorus quoque ( 11, 54-59) Themistoclis ad XYerxem fugam narrat , sed altius historiam repe-
tit inde ab exilio viri et deinceps ultra ad mortem usque persequitur. Clintonus , Curtius , Schafe-
rus , Piersonus, alii annum 471 apud Diodorum ex vera temporum supputatione ad exilii tempus
referendum esse , Eusebium vero et Ciceronem exilii et fugze tempora confudisse statuerunt, Noli
credere, Exilium 'Themistoclis quum arcte junctum sit cum historia Pausaniz, quam inde ab anno
477 usque ad mortem ejus viri Diodorus przpostere narrat sub uno anno 477, Ol. 75, 4, falsam
chronologiam etiam in Themistoclis rebus secutus fuerit. Quinam verus exilii annus fuerit, haud

(*) Ortum errorem esse ex confusis Apsephionis et Phiedonis archontum nominibus olim putaveram cum Krügero
aliisque. Cf. Curtius Gr. Gesch. 1, p. 744 not. Similiter gemellis erroribus particulares singulis causce quaerun-
tur inani conamine.

(**) Artaxerxis regni initium ad an. 465 pertinere constat ex certissimo Canone astronomico Ptolemaei , cujus fidem
suis calculis seductus in dubium vocavit Krügerus. Finekius vero ( Diss. de Themistocle, Gotting. 1849, p 112 ) qui
Themistoclem ad regem venisse an. 472 opinatur, Artaxerxem, vivente Xerxe patre , regni administratorem fuissc ex
Lucian. Macrob. c. 15 (de quo loco cf. Geogr. min. I, p. XXXIII) probare studuit interpretatione insipida.

OFT PREZPPTICTRCF NEC ONPIS

METERS TU V

DE FRAGMENTO ARISTODEMI. xxxiif

- eonstat; probabiliter vero ad an. 470 vel 469 referendus est. Mortem Themistoclis Eusebius in
᾿ falsa chronologia sibi constans assignat an. Abr. 1550. Ol. 78, 3. 466 (Themistocles tauri sanguine
|. hausto periit); revera eam pertinere ad annos post 460 proximos e Plutarch. 'Themist. c. 31 recte
— collegit Arnoldus Schafer ; ex Eusebio deducitur annus 459 (466-7 ).

Sexenne bellum /Egyptium sec. Thucyd. ceptum est Ol, 81, r. 460-459 a. C., finitum vero
ineunte Olymp. 81, 3. 454 (Vid. Schafer. 1. l. p. 24). Secundum Diodorum (11, 73 et 75) bellum
per triennium gestum est ab Ol. 79,3—80, 1. 462—460. Inter 460 et 454 nonnisi sex anni inter-
cedunt. At revocandum esse hunc quoque computum ad septem annorum differentiam, qua pro
annis 459—454 ponebantur 466-—461, ex scholiasta Aristóphanis ( Plut. 178 ) colligo qui et ipse
falsam chronologiam secutus , /Ejzyptios a Persis defecisse dicit regnante Xerxe, quem an. 465
mortuum esse constat. Cf. Aristodemus, c. 11, 3.

Bellum Cyprium quod Pers: contra Euagoram gesserunt , sec. Isocratem ( Euagor. c. 23 ; Pane-
gyr. c. 39) decennale fuit et ab Ol. 98, 4 ad Ol. 101, 1 sive ab an. 385 ad an. 376 pertinuit. Sec.
Diodorum Persa bellum susceperunt anno 39r (Ol. 97, 2), qui a vero initio sex distat annis,
dum falsi computi ratio septem annorum discrepantiam postulat. Fieri potest ut hoc loco Diodorus:
pro anno 392 annum 391: propterea exhibuerit, quod cum initio belli decennalis confudit ea quae
anno 391 Euagoras contra Persas susceperat ( Xenophon Hell. 4, 8, 24). Ceteram confusionem,
qua Diodorea de bello Cyprio narratio laborat, nunc nihil curamus (*). :

His praemissis, ad Aristodemum rediens ostendam apud hunc quoque historiam eo maxime tur-
batam esse quod duz temporum computationes, quarum altera ab altera septem annis differt,
temere conflate sint.

Primum igitur Sami expugnationem (an. 439) et feederum trecennalium solutionem (432), qua
septem annis est posterior, eidem anno assignari videmus.

Porro statim post proelium ad (Enophyta commissum (initio an. 456) et ante Tolmidz expe-
ditionem Peloponnesiacam (an. 455) Cimon in Cyprum profectus ibique mortuus esse perhibe-
tur. Obiit vero an. 449. lterum igitur junguntur res septennii spatio separate. A

Bellum /Egyptium ( 459-454) narratur post proelium ad Eurymedontem ( 466 ) et ante pugnam
ad Tanagram ( 457 ). Igitur hoc quoque bellum septem annis a sede sua dimotum fuerit in annos
466-461. Eandeni chronologiam sequitur scholiasta Aristophanis (Plut. 178), qui Inarum vivente
Xerxe (465) defecisse dicit, ex eademque profecta sunt confusa illa quz de hoc bello apud Dio-
dorum leguntur.

In antecedentibus Aristodemus tradit Athenienses sub Cimone in Asiam profectos contra The-
mistoclem, qui, appropinquante hoste, venenum hausisset, urbes ionicas liberasse et proelio vi-
cisse ad Eurymedontem fluvium (466). Igitur mors Themistoclis , que ad annum 459 referenda est ,
secundum Aristodemum, sicuti ap. Eusebium , ad annum 466 pertinet. Consequitur T hemistoclem
ex Aristodemi mente ad regem Persarum venisse an. 471, ut Eusebius et Cicero testantur. Quodsi
nihilosecius rex ille Artaxerxes fuisse dicitur, nihil aliud inde colligitur nisi auctorem nostrum
unà cum rerum graecarum temporibus mutasse etiam epochas regum Persarum. Ex eodem com-
puto fuga qua Themistocles ad Naxum ab Atheniensibus tunc obsessam delatus est (465 **) , anno
472 assignanda est,

Ante hanc fugam in fragmento (c. 9) habes narrationem de disco, cui nomina civitatum qua

(*) Quum errores quibus uno aut duobus annis a vera temporum ratione discelitur, per totum Diodori opus
frequentissimi sint , quieritur an illi errores, qui quinque annorum differentiam prz se ferunt, ex Chronicis , quos
D. adhibuit , (luxerint , an Diodori negligentize debeantur et ex septem annorum discrepantia profecti sint. Ejusmodi
est quod 11, 64 initium belli Messeniaci anno 469, Ol. 77, 4 (debebat an. 464 )assisna'ur, quod 11, 65 bellum
inter Argivos et Mycenzeos sub anno 468 ( deb. sub an. 463 ) narratur, et quod /Egina lib. 11, 78 anno 459, 0I. 80,
2, lib. 11, 70 autem an. 464, Ol. 79, 1 subacta esse dicitur. — Aliud multiplicis confusionis genus subest lib. 12, 65
et 80, ubi sub an. 424, Ol. 89, 1 Nicias Melam vastasse οἱ Cythera et Nys.eam occupasse fertur, deinde sub an. 418,
OL 90, 3 iterum narratur Athenienses Nicia duce Cythera et Nysieam occupasse et Melu'n expugnasse.

(**) Ad annum 465 rem refero cum Piersono l. 1. tom. 28 , p. 58. Schaefer ]. ]. an. 466 exputat. Ceterum haud recte
Piersonus statuit de tempore belli ZEgyptii.

: c

“--

xxxiv. PROLEGOMENA. IDE

socia contra Persas arma junxerant, in orbem inscripta legebantur. Quem quidem discum ad -
instar disci Olympici, de quo Pausanias 5, 20, x verba facit, effictum et ab Aristodemi auctore -
tanquam ἀνάθημα quod Graci primis post Platzense proelium ludis (Ol. 76. 476) Olympiz dedi- 3
cassent, commemoratum esse suspicor. Hoc si recte conjeci, praecedentibus qua sunt de Pausania —
et de Themistoclis exilio, unus relinquitur annus 477, Ol. 75, 4, quo ipso Diodorus quoque .

omnem Pausanize historiam, quz est inde ab expeditione Cypria usque ad mortem ejus viri ,
comprehendit.

Iste igitur temporum confusiones, quibus antiquior Gracorum historia apud sequioris zvi

scriptores laborat, ex fontibus temere mixtis repetende sunt. Ipsorum vero fontium dissensus ,
quo longa rerum series ab aliis aliter, sed zquabili et constanti discrepantie ratione traduntur,
iis ortus esse debet temporibus, quibus anni nondum notabantur secundum certam Olympiadis
prima epocham, sed a termino numerabantur, quem alii alio modo constituebant. Rei exemplum
supra attuli, ubi etates philosophorum ionicorum, quz ab zra Trojana computate erant, eadem

dissensione exhiberi vidimus, quae intercedit inter eram anni 1217 et vulgarem zram Atticam
an. 1183, quam Apollodorus his calculis subesse perperam opinabatur. Jam quod attinet discre-

pantiam annorum vel quinum vel septenum , qua prz ceteris obviam fit et jam Varroni nego-
tium creavit, eam ex varia ratione qua Attice historie epoche adornabantur, explicandam esse
censeo.

DE ATTIC HISTORL/E EPOCHIS.

Consentaneum est apud Atticos epocham, a qua certioris memori: initium sumeretur, et in
annis rerum computandis scriptores proficiscerentur, illam fuisse qua post reges et archontes per-
petuos secuti sunt archontes decennales , quos mox exceperunt archontes annui. Ex probatissimo
computo hzc epocha incidit in annum 752 a. C., ΟἹ. 7 , 1 ; alii vero eam aut quinque aut septem
annis superiorem fecisse et an. 757 aut 759 assignasse debent. Nullum sane de his exstat disertum

antiquitatis testimonium ; at exstitisse archontum catalogos quinis annis a vulgari computo dis-

sentientes ex iis colligitur quz Pausanias libro quarto affert de /Esimide et Hippomene et Tlesia
et Miltiade archontibus, quos omnes quinque annis justo antiquiores ponit, adeo ut ἀναγραφαί,
quibus usus est , ita habuerint :

Archontes decennales. Verus cemputus. 5 iced

1. Charops...... 125 252:0L 7,1. |.757.01..5,&

2. Aesimides...... 742 » 9,8 | 747 » 8,2 | OI.9, 2.743 Aesimidis annus quintus ap. Pausan. 4, 5, 4.

3. Clidicus. ....... 732 » 12,1 | 737 » 10,4

4. Hippomenes.... | 722 » 14,3 | 797 » 13,2.| Ol. 14, 1.723 ἔτους Ἱππομένει τετάρτου τῆς ἀρχῆς ἠνυσμένου,

5. Leocrates ...... 4412 7/73 14A 1:42:74 15,4 | . Paus. 4, 13, 3.

6. Apsauder...... : | 702 » 19,3 | 707 » 18,2

ZU EFVXIAS....... . | 692 » 22,1 | 697 » 20,4

Archentes annui.

EEUICOE 1. svru es 682 » 24,3] 687 » 28,2

3. Tlesias (*)...... 680 » 55,1 | 685 » 23,4 | Ol. 23,4.685 Tlesic annus ap. Pausan. 4, 15, 1.

24. Miltiades...... - | 659 » 30,2 | 664 » 29,1 | Ol. 29, 1.664 Miltiadis annus ap. Pausan. 4, 25, 5. Verum
ejusdem archontis annum ex alio fonte habet Pausan 8,
29, 3.

(*) Tlesite annum 680 non habemus testatum. In Marmore Pario Tlesie annus est 682. Verum quum in eodem
annus Creontis non sit 682, sed 684, hanc duorum annorum differentiam etiam de Tlesice magistratu obtinuisse per
se verisimile est et comparatis Pausaniz locis comprobatur. Errat Clintonus qui duos Miltiades archontes , alterum
anni 659, alterum anni 664 distinguendos esse suspicatur.

PE
Ew

9 ΡΡΥΟΝ ΡΟ ΠΣ

ΤΥ ΡΟ T

NP DPCEPRS PRI RIPRPRUS CN

DE EPOCHIS HISTORUE ATTICJE. XXXV. ,

Septennii differentia simili modo probari nequit, sed aliunde eruenda est. Ceterum computo- ..
- rum varietas augetur eo quod Creontis, primi archontis annui , magistratum alii in an. 684 vel
— 683, alii in an. 680 (Ol. 25, 1), alii in an, 704 (Ol. 19, 1) collocarunt ("). Major etiam dissensus -
est cirea mythice historie epochas, de quibus Eusebius et Castor et auctores Excerptorum Bar-
barorum et Marmoris Parii suos quisque calculos secuti sunt. Attamen omnia hzc quantumvis
- diversa legibus quibusdam nituntur, quibus perspectis facile apparet qui factum sit ut Charopis
εἰ Creontis anni tam vario modo constitui indeque etiam tempora historiz luce clara turbari
» potuerint. Igitur opere pretium sit summa rei momenta paucis exponere.
— . Idem argumentum juvenis olim tenuique apparatu instructus in Fragmentis chronologicis tra-
- etavi, quz an. 1844 ad calcem Herodoti ed. Did. prodierunt tanquam preludium majoris operis,
- quod nunquam dereliqui, sed ad finem perducere nondum potui. Haud pauca commentatio ista
- habet qua non recte dicta esse diuturnum harum rerum studium me docuit, illud vero in quo
- cardo totius negotii versabatur, scilicet przecipuas historiz incertioris epochas secundum cyclos
annorum 63 adornatas esse , tantopere in propatulo esse nunc contendo , ut, si quis scrutans haec
non intellexerit , eum suo gaudere stupore jubeam. Hanc autem doctrinam eo obscuravi errore,
quod cyclis illis subesse putabam rudem quendam computum astronomicum , quo 63 anni lunares
ad 6o annos solares revocarentur. Seduxit partim Odofredus Müllerus qui ejusmodi cyclum Dze-
dalorum festorum fuisse opinabatur, partim illud quod pro 63 annis passim 60 annos numero
rotundo poni videbam, et quod cyclos annorum 60 apud Asiz mediz et prisczee Americe gentes in
usu fuerunt, tandem vero quod vulgarem sram 'Trojanam anni 1193 computo niti arbitrabar, in
quo terminus a quo esset Olvmpias prima. Haec omnia vana esse nunc censeo, neque aliud quid
- jn cyclo isto annorum 63 agnosco nisi διάστημα αυθιχὸν vel μυστιχὸν ( ut Clemens p. 147 ait),
cujus vis et ratio unice residet in multiplicatione numerorum septenarii et nonarii (**), quorum
usum bene nosti late patere per antiquitatis fabulas et cultus instituta et φιλοσοφήματα. Sic ut unum
afferam , Solon vitam humanam novies septenorum annorum periodo contineri dixit , et Pythago-
rei planetarum distantias 63. 126. 189. 2552 etc. millibus stadiorum definierunt, et Eratosthe-
nes terrz ambitum , quem fere 250,000 stadiorum esse calculis astronomicis repererat , commo-
dioris numeri causa 252,000 stadiorum esse sumsit , adeo ut a linea zquinoctiali ad polum usque
essent stadia 63,000.
Ceterum antequam de epochis historie Attica disseramus , nonnulla przemonenda sunt de epo-
- chis belli Trojani et reditus Heraclidarum. Duo in his distinguendi sunt computi, quos Olympi-
cum et Atticum dicere licet. In altero terminus a quo est Olympias prima (776) , in altero primus
annus primi archontis decennalis (752). Ab utroque termino usque ad eas eras Trojanas, qua
omnium usitatissimze sunt ( an. 1217 et 1193), computantur septem cycli minores ( 77«63 | sive
anni 441, quos majoris cycli nomine comprehenderis ; hac enim periodo insigniores historiarum
epoche rerumque humanarum conversiones disterminantur ubicunque genealogiarum ceterzque
traditionis rationes non adeo refragantur. Quamquam passim ipsz etiam genealogia regumque se-
ries ad implendos cyclos majores efficte esse videntur. Sic Erechthidas reges quattuordecim ,
quibus 441: anni assignantur, ex priscis fabulis Atticis undique conquisitos et in continuam seriem
consarcinatos esse constat. Aliam annorum 441: periodum successoribus Erechthidarum, qui
fuerunt usque ad primum archontem annuum, a nonnullis attributum esse infra videbimus.
Eosdem annos 25«44:, qui sic labuntur a Cecrope usque ad Creontem , in Assyriorum regum
laterculo habes inde a Nino usque ad finem Teutami et excidium Troje sec. Canonem Eusebii
( Vid. Castoris fr. p. 159), et ab /Egialo Sicyoniorum rege usque ad captum llium secundum Ca-

— "(*) Africanus apud Syncellum, p. 212, B : Κρέοντος πρώτου ἄρχοντος ἡγησαμένου Eni τῆς ιθ΄ ᾿ολυμπιάδος, οἱ δὲ
᾿ ἐπὶ τῆς χέ.

(**) Similis generis figmento nititur cyclus annorum 59, cujus rationes CEnopides Chius zenec tabule insculptas
- Olympic dedicasse fertur ( JElian. V. Hist. 10, 7 ). Vid. Boeckh Philolaus, p. 135, Ideler Handbuch. d. Chronol
E, p. 303. .

P. s C.

xxxvj us PROLEGOMENA.

storem (1. l. p. 168). Porro Marmoris Parii summa ratio in eo posita est quod toto Chronico tres |
cycli majores conficiuntur ( V. infra). Ni fallor ad cyclos illos annorum 441 revocanda etiam sunt.
spatia annorum 440-443, qus in Asiaticis historiis usque recurrunt (*), nec non in Manethoniana :
quadam chronologia hoc cyclo antiquissimz rerum /Egyptiarum epochz definiuntur (**); huc 1

(*) Sic anni 443 ab Abrahamo ad exitum Judcorum numerantur in Exc. Barbaris; hinc vero anni 440 ad Salo- -
monem et templi cedificium , inde autem anni 442 ad captivitatem Judaeorum sec. Eusebium. Similiter sec. Syncel- '
lum p. 90, C et 92, A inter diluvium et Assyriorum regni initium interjecti sunt anni 440, quibus 13 reges Chaldeei et.
Arabes regnarunt. Conferas etiam διαστήματα μυστικὰ, que Clemens Strom. p. 147, 47 dicit, apud Matthzeum , qui
14 γενεὰς ab Abrahamo ad Davidem, 14 alias ad captivitatem Judaeorum , alias item 14 usque ad Christum numerat, 4

(**) Secundum Africanum et Eusebium Manetho libris primo et secundo recensuit annos 4421 (2300-]-2121 ), quo-
rum postremo captum est Ilium (1183). Igitur inde a Mene usque ad expeditionem Trojanam (1193) anni sunt 4410.
sive 10X 441. De immortalium regnis, qua» non novimus nisi ex Eusebii versione Armenia, incongrua exhibentur. |
Summam annorum nos colligimus 24925, Eusebius collegit an. 24900, eosque , quum menstruos esse censeat, ad -
veros annos 2206 reduci prodit. Patet haec non posse inter se conciliari. Genuinus fere numerus est 2206, qui unó -
anno aberrat a prisco ttumero 2205 ( 5X441). Igitur quum computo simplicissimo duodeni anni menstrui in annum |
duodecim mensibus constantem numerentur, annis 2205 efficiuntur anni menstrui 26460 ( 60X(441). Ex his in sex -
deorum regna supputati fuerint 363441 sive 15876. Eusebius iis assignat 13900, verum secundum summam annorum
24900 ab ipso Eusebio collectam, anni deorum esse debent 13875 , quorum loco quidam numero rotundo scripsit —
13900. In his igitur numerus millenarius antiquo errore corruptus est. Pro 13875 ponendi erant 15875 vel accura- -
tius 15876. Reliqui anni 24X(441 inter heroes et Manes ex aequo distributi fuerint. Ex numeris Eusebianis veterem -
computum cyclicum refinxeris hunc in modum : 3

Euseb. comput. eyclicus.
HéT0BS; 59 urs Hobbes 1500172 205608
Al φόροι, 200 1817 — 1827 — 29X03
30 reges Memphitie. . 1790 — 1890 — 30x03
30 reges Thiniie. ἡ 350 — 2315 —' 6x03
5212. 5292 84x63 12X44t

Id
N

Manes 4 roov o "DNI 5292 BAXO63. — 12X441

11025 10584. E
Ceterum Eusebiana hac efsi e vetustiore computo cyclico profecta sint, haud tamen in ipso Eusebio quilquam -
mutandum est. Quodsi heroum et manium annis 11025 addideris deorum annos 15876, summum obtines annorum -
menstruorum 26901, sive veros annos 2242 , deficientibus mensibus tribus. Jam vero constat annos 2242 numerari .
ἃ mundi creatione ad diluvium , atque Panodorum modum aliquem excogitasse quo ingentes annorum numeri diis -
et semidiis attributi ad modica spatia ita reducerentur, ut ultimus annus desineret in epocham diluvii. Nullus igituf
dubito quis ejusdem generis computus etiam Eusebianis numeris subsit, quorum unum illum qui est de regno deo- -
rum, jam Eusebius corruptum invenerit. Eusebius igitur nescius miscuit diversa, Neque id mirandum , quoniam iri
mortalium quoque teinporibus diversa miscentur et Manethonianüs computus in dynastiis XVI —XIX ad Judaicaim
chronologiam accommogatur. — Aliam rationem inivit Beeckhius , quem in Fragmentis Manethonianis Secuti sumus.
Etenim quum nonnulli prisca AEgyptiorum tempora secundum periodos Sothiacas adornassent, proclivis conjectutá — -
erat similiter fecisse Manethonem Africani et Eusebii. Beeckhius igitur ita rem instituit ut deorum anni essent 17X
1461—24837, Menis vero annus primus componeretur cum initio periodi Sothiace an. 5702. Id tamen fieri non -
potuit nisi mutatis numeris plurimis. Aliam viam inivit Unger ( Chronologie des Manetho, Berlin 1867, p. 6& —
sqq. ). Is numerum 2206 mutavit in 2016 , reliquos servavit ita, ut immortalium anni sint. 24925 ( quot nos jam et
singulis numeris colligimus ) , mortalium vero anni 2303--2121-]-850. Summa annorum 30196 quum contineat. vi-
ginti periodos Sothiacas et annos 976 , periodos illas viginti pertinere censet usque ad an. Sothiacum 1321 (19 Juli) ὁ
a. C, reliquos vero annos 976 usque ad an. 346/345 ( Nov.) a. C., atque hoc anno, non vero an. 340, ut Boeckhius — :
exputavit, Nectanebum regem “Ἐπ. ultimum obiisse. Quam recte linis Nectanebi in an. 345 rémoveatur, nunc non 3
quiero. Monuisse sufficiat Ungeri comput:.m eo labefactari quod anni 850 &ec. Africanum pertineant usque ad finom — -
Darii Codomanni, non vero, usque ad mortem Nectanebi; deinde autem sec. Ungerum secundus Manethonis liber
desineret in an. 1195 ἃ. C., qui nullius est excidii Trojani; denique parum cadit in. mythicae chronologie simplicita- | —
tem: quod. neque immortalium regnum explet certuni periodorum numerum , neque Menis annus primus cum inifio —
periodi componitur. Porro fallitur Ungerus Africanum putans Troje excidium collocasse in an. 1198. Patere hoc ^
dicit ex Excerptis Barbaris, ubi p. 77 in πο laterculi regum Eacedzemoniorum ab Olymp. 1 ad reditum Heraclida- -
rum anni 350 , inde vero ( p. 75) ad Ilium captum anni 72 computareéntur (776--3504-72—1193 a. C ). At rijtunfur -
hiec locis aperte mendosis. E reliqua Barbari chronologia certissime constat Trojee excidium ab Africano assignari
anno 1184 vel 1183. Initio laterculi regum Lacedzem. ab. Ol. 1 ad initium regni Eurysthei computantur anni 325,
ut apud Eusebium; itaque reditus Heraclidarum pertinet ad an. 1101; inde ad Trojae excidium (1183) sunt anni 82; —
ex Barbari numeris ( p. 75) nonnisi 72 colliguntur, quoniam librarii errore ZEgistho septem anni adscribuntur, —
quorum loco {7 ex Eusebio reponendi sunt. Quodsi in fine laterculi Lacéd. pro 325 annis ponuntur anni 350, id mero- —
fit errore. Totus scilicet regum laterculus mire corruptus est. Pro novem regibus notissimis , qui usque ad Olympia- —
dem primam regnarunt , undecim recensentur, quorum ex regnis colligitur summa ann. 370, qui pro illis 350 notandi — —
fuissent. Nimirum post Agesilaum regem sextum interponitur Cemenelaus quidam cum annis 44, et post Alcamenem -
regem nonum Automedus cum annis 25 adjicitur. Hunc esse Aristolemum Eurysthei patrem, qui pro filio per 28
annos reguum administrasset, opinatur Ungerus. Quinam Cem»nelaus fuérit, non dixit. Uterque debetur stupori -
Barbari, qui gr&ca sua non intellexit. Ecce laterculum, in quo juxta Barbari numeros notavi Eusebianos : Eury- -

DE EPOCHIS HISTORI/E ATTICAE. ^oxxxvij

denique pertinet quod de παλιγγενεσίας cyclo annorum 440 e Varrone prodidit Augustinus De οἷν.
dei 22, 28 (^. Qui quidem cyclus ille ipse est, qui ab aera Trojana (1193) ad Urbem conditam
pertinet.

Aliz aere Trojanz , que cyclis integris a prima Olympiade distant, complures deprehenduntur,
modo teneas, quod supra jam monui, initium cycli ab aliis cum initio belli, ab aliis cum fine
ejus componi. Reditus Heraclidarum ex eodem computo a variis eris Trojanis distat annis 63 aut
126 aut 189.

Epoche belli Trojani.

1. Àn, 1222 à. C, z— ἢ, ὃς 63 apte OL ἐς
4 An. 33943 $2501 5 au Xa)
$7An. PB. 2m 8.56 635. aola)
| ADLER Lu vu 9x5... s. . [9
5. Àn, 3595... 50m 13.05€ 03. τὸν τον {ἢ}

stheus an. 42 (42 Eus.). JEgeus 2 (1). Echestratus 34 (35). Labotas 37 (37). Doryssus ?9 (29). Agesilaus 30 (44). Ceme-
nelaus 44 [i. e. ᾿Αγησίλαος λ΄. ἡ χειμένη ἄλλως μδ΄], Archelaus 60 (60) Teleclus 40 (40). Alcamanus 27 (37). Auto-
medus 25 [ i. e. ᾿λλχαμένης χζ΄. αὐτόσε λζ' xe (1. e. xeivac)]. Verba αὐτόσε λζ in αὐτόμεδος corrumpenti fortasse obver-
sabatur Automedus , quem in antece. memoraverat in laterculo regum Sicyoniorum. Similiter in laterculo Athenien-
sium regum ex verbis διὰ βίου Diabeus quidam elicitur.

(*) Augustinus de civ. d. 22,28 : Mirabilius autem quiddam Marcus Varro ponit in libris quos inscripsit De
gente populi romani , cujus putavi verba ipsa ponenda : « Genelhiaci quidam scripserunt , inquit , esse in r6-
nascendis hominibus quam appellant παλιγγενεσίαν Graci; hanc scripserunt confici in annis quadringentis
quadraginta , ut idem corpus et eadem anima , quz fuerint conjuncta in homine aliquando, eadem rursus
redeant in conjunctionem. » Cum his componendus est locus Probi ad Virg. Ecl. 4, 4 : Sibylla Cumana post
quatluor sxcula παλιγγενεσίαν futuram. dicit. Unde colligas graeco 441 annorum periodo accommodatam esse
istam de seculis annorum 110 doctrinam , quam octavo Rom: urbis sz:eculo emergere videmus, sed quam neque po-
sterjor setas adoptavit neque novit antiquior ( Vid. Th. Mommsen Die Szcula in Ram. Chronologie, p. 187 sqq. ).

(1) Artemon ap. Suid. v. ᾿λρχτῖνος ab Olymp. 9 (744 a. C.) usque ad τὰ Τρωιχὰ computavit annos 400, adeo ut
annus excidii sit 1144 , annus expedilionis 1154.

(2) Plutarch. Vit. Homeri c. 38 a Xerxis in Europam transitu ( 480 a. C.) usque ad expeditionem Trojanam nume-
rat:annos 790. Hinc efficitur an. 1270 a. C , qui non expeditionis, sed excidii esse debet, quum annus cyclicus sit
1280. — Aretes ap. Censorin. De die nat. c. 21 ab Olymp. 1 usque ad Troica esse statuit annos 514. Hinc nanciscimur
an. 1290, quem Aretes expeditionis annum esse statuerit , adeo vt cyclicus annus 1280 cum excidio 'Trojoe componen-
dus sit. — Eadem «era Trojana subesse videtur calculis Herodoteis (2, c. 145 et 1, c. 7), quamquam certus quidam
annus ex iis erui nequit ( Reizius et Larcherus llium captum ex Herodoti sententia censent an. 1270, Freret an.
.1282, Clinton F. H. 1, p. 133 anno fere 1263). Ceterum Herodotus talia parum curat, neque in calculis sibi con-
stat, ut liquet ex comparatis 8, 131 et 2, 145. Vid. Clinton. 1. 1. — /Era Trojana anni 1280 subindicari videtur
etiam ap. Plutarch. in Cimon c. 8, ubi ossa Thesei an. 476 a. C. reportata esse dicuntur 800 circiter annis post
fugam Thesei. Cum Menesthei anno 14 componi solet expeditio Trojana, quie si assignatur anno 1280, fuga Thesei
incidit in an. 1294 a. C. (818 ante 476 ).

(3) Timaus ap. schol. Apoll. Rhod. 4, 1246 a Troicis usque ad coloniam a Chersicrate in. Corcyram deductam
( 734. Ol. 11, 2 ) annos sexcentos computavit. 734-]-600—1334, qui est annus excidii, adeo ut expeditionis annus
sit 1343. Cadunt in hanc cram quie ex Timeo (fr. 66 ) narrat Tzetzes ad Lyc. 1141. — Eodem modo statuit. Duris
(ap. Clementem Strom. p. 337), qui ab excidio Troje usque ad Alexandri in Asiam transitum ( vere an. 334 )
annos mille preeterlapsos esse dixerat. — Anni 417, quos Tim:eus sec. Censorinum 1. 1. a Troicis ad primam Olym-
piadem computavit, pertinent ab an. 1343 ad an. 926 a. C. sive usque ad Iphiti s. Lycurgi Olympiadem, quemad-
.modum in computo Attico 417 anni numerabantur ab an. 1193 ad an. 776 sive ad Chorobi Olympiadem.
V. Fragm. Chronol. p. 125.

(4) Clemens Alex. p. 145 a Cecrope ad. Alexandri in Asiam transitum ( vere an. 334 ) annos 1828, a Demophonte
annos 1250 numerari prodit. Demophontis anno primo ( sec. Hellanicum ) vel ultimo Menesthei anno-( sec. Euseb.)
captum est Ilium. Igitur :

Cecropis annus 1. 2162 — 22X03

Expeditio Trojana. 1595 — 13x anle Ol 1
Menesthei annus ultimus. 1085.

Demophontis annus 1. ᾿ 1584.

Ejusmodi computus ἃ suetis rerum grzcarum chronologiis prorsus abhorrens eorum esse potuit, qui Ogygem At-

ticum cum Ogyge Titane, Beli Assyriorum regis coctaneo, componebant ( Vid. not. ad Castoris fr. 1 p. 157 et
Thalli fr. 1 in Fr. Hist. 3, p. 517 ). Ab Ogyge ad Cecropem Attici numerabant annos 189 , adeo ut secundum Clemeri-

xxxviij PROLEGOMENA.
Epoche reditus Heraclidarum.

το An. 109r a. C. — 5 »« 63 ante Ol. 1 (5)
*$ Ansa. 2500: 03.0, 7 15 149)

In Atheniensium historia reditus Heraclidarum nullius erat momenti, Itaque insigniorem locum -
epocha ejus in Attico computo non obtinuit, sed octoginta annis Trojz excidio posterior (7) po- -
nebatur in medio cyclo, cujus finem mors Codri nobilitavit. Incidit igitur reditus sec. vulgarem

computum in an. 1104 vel 1103 (80 post 1184 vel 1183), secundum Thrasyllum in an. 1113 (8o

post 1193 ). Ab hoc anno 1113 uno cyclo distat an. 1050, cui reditum H. assignavit Phanias -

Aristotelicus (8). Haud dubie igitur etiam ara Trojana Phania uno cyclo inferior erat vulgari
illa anni 1193 (— 63— 1130). Praterea alias cras Trojanas integris cyclis a vulgari distantes
passim usurpatas esse ex veterum testimoniis nonnullis colligas. Sic eram anni 1oo/4 (32463
post 1193) a Pythagoreis quibusdam adoptatam esse postulat locus in Theologumenis Arithmeti-
cis (9). Alia aera anni 1256 (63 ante 1193) nescio an e loco corrupto Eutropii elicienda sit (10).

tem Ogygis epocha incideret in an. 2150. Sed nescio an Clemens Cecropem cum Ogyge confuderit; nam novem cycli
qui ap. Clem. a Troicis ad Cecropem labuntur, in Attica chronologia usque ad Ogygem pertinent. Porro quo tem-
pore sec. Clementem Cecrops vixit, eodem Ogyges vixit sec. Varronem , qui in libro De re rustica 3, 1, circa an. 50

ἃ. C. scripto, dicit Thebas ab Ogyge conditas esse fere ante 2100 annos , i. e. circa an. 2150. Preeteriens moneo eor-

ruptela laborare Varronis fragmentum ap. Censorin. De d. n. c. 21, ubi pro mille circiter οἱ sexcentis (DC) annis,
qui sint a diluvio Ogygio ad Olymp. 1, legendum ille circiter et quadringentis (CDj.

(5) Ephorus sec. Diodor. 16, 76, 5. ab obsidione Perinthi (341, Ol. 109, 4) usque ad reditum Heraclidarum
computavit annos 750. Pertinet igitur reditus ad an. 1091. Idem computus erat Sosibii Laconis, uti liquet e Cen-
sorino 1. l. c. 21 et Clemente p. 141 ( Vid. Fr. Histor. 2, p. 625). Fortasse etiam sra Trojana eadem usi sunt
Ephorus et Sosibius, ut Bo:ckhius conjecit. Clemens Al. Strom.:p. 145 Ephorum dicit ab Eucneto archonte ( Ol.
111, 2. 335) exputasse ἔτη ψλέ (735-]-335—1070 a. C. ). Qui numerus si recte habet, pertinebit ad initium regum
Lacedeemoniorum.

(6) Clitarchus et Timaus sec. Clement. 1, p. 337 ab Alexandri in Asiam transitu ( vere an. 334) ad reditum

Heraclidarum annos esse 820 statuerunt. 820-|-334—1154 a. C., sive 189 post :eram Trojanam anni 1343. Pro annis -

63 vel 126 vel 189 inter Troica et reditum H. intercedentibus passim numeri rotundi an, 60 ( ap. Strab. p. 582),
vel 120 vel 180 ( ap. Clement. p. 145) ponuntur. Similiter Ionica migratio 60 annis post reditum H. locum habuisse
dicitur, dum accuratius Philostratus Heroic. p. 194 inter Troica et Ionicam migrationem annos 127 ( deb. 126 ) inter-
cedere prodit.

(7) Antiquissimus hujus computus testis est Thucydides, qui Hellanicum secutus fuerit. Hellanicus inde ab expe-
ditione Trojana ad reditum Heraclidarum tres generationes tricenorum annorum computaverit. Idem (fr. 82)
inter judicía de Halirrhothii causa et de Oreste undecim. generationes intercedere dixerat; sec. Marmor Parium vero
᾿ intercedunt anni 330 (1268-938) sive 11X30, ex Hellanici, opinor, computatione. Vulgo quidem in Hellanico legitur

ἐννέα γενεαῖς, quod in ἕνδεχα γενεαῖς corrigendum esse dixi in Fr. Hist. 3, p. 796. Vulgatam defendit Brandis (De.

temporum gr. antiquissimorum rationibus. Bonn. 1847, p. 9 ). Aleippen ab Halirrhothio vitiatam neptin Cecropis
ex Agyaulo filia fuisse, ideoque judicium ad Amphictyonis. regis tertii tempora referri potuisse dicit. At hoc si admi-
seris , dicendum etiam foret de Cephalo causam non cum regno Erechthei et sexta inde ab Orestis judicio genera-
tione, sed cum septima et Cecropis II regno componendam fuisse, quoniam Procris ἃ Cephalo vitiata erat filia
Erechthei. — Ceterum Hellanicum usum esse Trojana ara vulgari computi .Attici ( 1193-83) , ex iis colligo quae
de sacerdotibus Junonis Argivée ap. Eusebium et Hieronymum notantur. Hzc enim ex Hellanici Ἱερείαις Ἥρας
fluxisse verisimillimum est. Jam vero Hypermnestra, quie prima erat sacerdotum Danaidum, in Hieronymi Chro-
. nico ponitur an, Abr. 581, 1435 a. C. sive 252 ( 4362) ante excidium Trojc an. 1183, adeo ut ab ipso hoc anno Hella-
. nicus cyclos computasse videatur. Vid. Fr. Hist. 4, p. 633 sq., ubi simul dixi de Neptuni sacerdotum catalogo,
quem in marmore Halicarnassense superstitem habemus. Summa annorum ex eo colligitur 504 sive 8X(63. A Te-

lamone Neptuni filio usque ad Antham, quem historici Halicarnassum condidisse perhibent, catalogus annos habet

90, quibus spatium inter Trojanam expeditionem et reditum Heraclidarum interjectum significari videtur.

(8) Phanias ap. Clement. p. 145 a reditu Heraclidarum usque ad Eucnetum archontem Ol. 111, 2. 335-34 a. €.
exputavit annos 715. Phania usum esse auctorem Marmoris Parii suspicatus est Boeckhius, cui conjecture Cle-
mentis locus adversatur.

(9) In Tlieologumenis Arithm. p. 40 ed. Ast. ex Androcyde, Eubulide, Axistoxeno, Hippoboto et Neanthe refer-
tur periodum τῆς μετεμψυχώσέως esse annorum 216 (63«6X:6); Euphorbi vero animam in Pythagora revixisse post

2xX216—432 annos, qui cum vitze Pyth. annis 82 efficerent summam annorum 514 inde a temporibus Troicis. Jam

vero Clintonus ( F. Hell. 1. ad an. 570) probavit Pythagoram ex Aristoxeni et Iamblichi sententia. natum esse
circa an. 570 a. C.; igitur Euphorbus ad Trojam cecidit cirea an. 1002 (570-1-432). Annus 1004 tribus cyclis distat
ab an. 1193 erc vulgaris. Cf. Aristoxeni fr. 23 in Fr. Hist. 2, p. 280, ubi paullo aliter statui, quoniam natales
Pythagore retuleram ad Ol..48, 1. 486, ex conjectura Bernhardyi , qui hunc computum Eratostheni ( fr. 8 p. 200
4n Fr. chronol.) attribuit. Quod "probare non debebam.

(10) Eutropius dicit Roman conditam esse Olympiadis sexiz anno terlio (754-53 a. C.), post Troja ezcidimn,

DE EPOCHIS HISTORLE ATTICAE. —— xxxix

Denique monendum est computum Atticum a nonnullis misceri cum Olympico. Sic Sosibius
Laco l. 1. Heraclidarum reditum computo Olympico ponit in an. 1991 (55«63 ante Olymp. 1),
et ab hac epocha proficiscens computo Attico octoginta annos numerat usque ad excidium Troja
(1171). Alia miscendi ratione epoche antetrojanz computantur a Trojani belli ra Olympica
(1217 a. €.), in subsequentibus vero epochis, insertis alicubi annis viginti quattuor, transitus
| paratur ad computum Atticum qui pendet ab «ra Trojana anni 1193. Ejusmodi calculis nituntur
quz in Excerptis Barbaris de Argivorum et Atticorum regum temporibus traduntur.

. His premissis, videamus de epochis historie Attieze. Ac primum quidem apponam unde pateat
eas adornatas esse secundum cyclos annorum 63.

1. À diluvio Ogygio usque ad Cecropem regibus Attica caruit pér annos 189 sive 32«63 , uti
- testatur Eusebius in Praepar. Evang. 1o, p. 489, per annos 190, ut idem minus accurate dicit i in

. Chron. lib. I, p. 133 ed. Mai et in Cramer, Anecd. Par. 2, p. 137 (1)

2. Cecropidz et Erechthide reges quattuordecim sec. Excerpta Barbara regnarunt annos 44r
sive 72463. Ex singulis codicis numeris colliguntur anni 443, qui cum reliqua laterculi ratione
(quam vide infra) non quadrant. Quare Demophonti pro 35 annis nonnisi 33 anni ex Eusebio
adscribendi fuerint.

3. A Cecrope usque ad expeditionem Trojanam vel etiam , licet minus recte, usque ad exci-
dium Ilii numerabantur anni 378 sive 62463. Apud Castorem pertinent usque ad annum excidii
( 1586-1208 a. C.). Similiter apud Eusebium in praefatione p. 9 ed. A. Schone ( Berolin. 1866 )
legitur : A Cecrope usque ad captivitatem Troje «nni CCC(L|X XV III sec. codd. AP, anni
CCC[L]XXVIIIH sec. cod. B. In utroque numero excidisse signum L in aprico est. In Canone ex
singulis regnorum annis summa colligitur an. 375, cujus rei causam infra videbimus. Sed in
ipso etiam Canone computus quem przfatio habet, eo indicatur, quod nomini Cecropis secundi
in plurimis codd. adscribuntur anni 44, qui cum reliquis numeris efficerent summam an. 379,
dum ipse laterculus nonnisi 40 Cecropis annos recenset, — In Excerptis Barbaris anni 378 perti-
nent usque ad Menesthei annum decimum quartum , quo sec. Eusebii Canonem suscepta est expe-
ditio Trojana. Sec. Marmor Parium expeditio incidit in Menesthei annum decimum tertium,
sive an. 1218 a. C., an. Marm. 954; verum quum pertineat potius ad an. 1217 a. C., compo-
nenda erat cum Menesthei anno decimo quarto. Barbari igitur laterculus computo nititur, quo
sex cycli numerabantur ἃ Cecrope usque ad annum expeditionis 1217, quamquam ipse auctor
aliam cram 'Trojanam (an. 1193 ) adoptavit. — In Marmore Pario sec. Seldeni editionem Cecro-
pis annus primus est an. Marmoris 1318, qui ab anno excidii Trojani 945 (92«63) distat
annis 373. Sed ipse Seldenus fatetur in hac Marmoris parte; quz nunc deperdita est, literarum

ul qui plurimum minimumque tradunt, € CCXCIV*. Verba postulant ut.duee memorentur ere Trojans, qua-
rum altera fuerit usitatissima illa apud Romanos potissimum scriptores, qua excidium Troje ponitur in an. 1184
vel 1183, a. C., 431 vel 430 ante 753. Excidium quod 394? anno ante 753 contigerit ( an. 1146 a. C.), a veterum cal-
culis abhorret. At bene res habet, si centenarii numeri signum in Eutropio excidisse statuamus; sic enim duas
&ras Trojanas 63 annis inter se distantes nanciscimur, Scriptum igitur fuerit : post Troja éxcidium , ut. qui pluri-
mum minimumque tradunt, [C ]CC € XCIV? | aut CGCCXXXTI*]. Idem centenarii numeri signum alio loco excxlit in
Orosio 2, c. 4, ubi: : Anno post eversionem Trojz CCCCXIV? (leg. CCCCX[C]IV), Olympiade autem VI? (i. e.
Ol. 6, 3, ut ap. Eutrop. ) Roma... condita est. ( 753-]-193—1246 ). Novit sane Orosius ( 1, 17) vulgafem zeram
"Trojanam ( an. 1183), qua ab urbe condita ad Ilium captum anni 430 numerantur. Eundem vero in mythicarum
rerum temporibus etiangyauctore usum esse, qui annum excidii Trojani posuit 1246, vix est dubium. Sic à Cecrope
usque ad Trojani belli vel initium vel finem numerari solent anni 6x:63—378 ; Orosius vero 1, 9 Amphictyonis
regnum posuit annis 810 ante Ol, 6, 3. 753—1563 a. C. Quot annos dederit Cranao et Cecropi non constat qui-
dem , sed tot fere dederit quot apud Eusebium habemus (59). Secundum hzec Cecropis annus 1 foret 1622. Ratio cy-
celica postulat an. 1624—378 ante 1246. Inde ad Ogygium diluvium Attici numerabant annos 189, adeo ut ab anno
1624 proficiscentes nanciscamur annum 1813, qui an. 753 distat annis 1060 , MLX , pro quibus in Orosii editionibus
librariorum errore legitur MXL.

(1) In Canone diluvium Ogygium notatur ad an. Abr. 260. Cecropis annus primus ad an. Abr. 461. Intercedunt
anni 199. Nimirum cycli sex, qui sunt a Cecrope usque ad Troica, Éusebii auctor computavit ita ut exirent in
annum excidii Trojc ; computandi vero rectius erant usque ad annum expeditionis. Quo facto pro annis illis 190
nanciscimur annos 189.

kb PROLEGOMENA.

elementa adeo detrita fuisse, ut vel perspicillorum usu vix agnosci potuissent. Itaque nullus du-

bito quin unam literam haud recte Seldenus legerit, et Cecropis annus non fuerit XHHHAITIIT,

1318, sed XHHHAAII, 1323. Sic usque ad Troje excidium labuntur anni 378, ut apud Ca- -
storem et Eusebium , et non modo annus excidii "Trojani, sed primus etiam totius chronici annus |
cyclis integris ab anno Diogneti archontis distat. Iste Diogneti annus (264 a. C.) nulla re gesta -
in historiarum annalibus insignis. Quodsi nihilominus auctor Chronici ad hunc annum supputa- -

tiones suas direxit, propterea hoc fecit quod inde ab Atticorum regum initio usque ad Diogneti
archontatum tres cyclos maximos (3x 441—1323) absolvi statuit (ἢ). Qua de re haud dubie
monuerat in primis Marmoris versibus, ex quibus preter paucorum verborum ruinas nihil habe-
mus superstes.

4. Ab expeditione Trojana usque ad finem Thymoete computabantur anni 63; nam capta
'Troja est, sec. Hellanicum ( fr. 143 ) Demophontis anno primo, Demophonti vero ejusque succes-
'soribus Erechthidis in Eusebii Canone attribuuntur anni 54.

5. Ab anno expeditionis Trojane, 1217 a. C., usque ad mortem Codri, 1092 a. C., in Ex-
cerptis Barbaris habes annos 126 , 27«63. Eosdem annos 126, sed ab excidio "Troja exputatos,
praebet Castor. Consequitur eos, qui ab expeditione Trojana usque ad finem Erechthidarum 63
annos numerabant , alteros 63 annos dedisse Nelidis regibus, Melantho et Codro. Pro hisce an-
nis 63 cur in Eusebio et Exc. Barb. nonnisi 58 anni ponantur, videbimus infra.

6. Archontibus perpetuis Eusebius lib. I, p. 13o tribuit annos 315, 52«63. In Canone sunt -

anni 316.
7. Archontes perpetuos et septem archontes decennales a nonnullis ita compositos esse, ut
conjunctim sex cyclos sive an. 378 complerent, patet e Castore, qui ita rem adornavit ut essent :

archontum perpetuorum anni 308 — 5 74 63 — 7
archontum decennalium anni 70 — ^ 63 - 7.

Nam quod in codice Eusebii pro numero CCCVIII exaratur CCCVIMHI , apertum est vitium. .
8. Archontes septem decennales cum antecedentibus historie Atticze epochis ita a nonnullis
junctos esse , ut summa conflaretur annorum 882 , sive duorum cyclorum maximorum (25«441),

liquet e numeris Castoreis , necnon ex Joanne Antiocheno ( fr. 13 in Fr. H. 4, p. 547), ubi codex

vitio manifesto habet : ἐκράτησε τὰ πάντα ἔτη 2,29 (982) pro ἔτη πδ΄ (882).

Quamvis igitur regum et archontum laterculi qui zetatem tulerunt, in diversas quique partes
abeant, tamen comparatione docemur eos omnes e fundo communi profectos esse, in quo insi-
gniores historie Attice epoche ratione cyclica ita definiebantur ut inde a Cecrope usque ad Cha-
ropem archontem cycli tredecim sive anni 81:9 colligerentur (**) hunc in modum distributi :

(*) Nescio an similis generis fuerit Chronicon graecum marmori inscriptum , eujus fragmentum repertum in agro
Romano. Vid. Henzen , Eine neuentdeckte griechische Zeiltafel, in Rhein. Museum , Jahrgang, IX, p. 161-178
( an. 1853). In*hoc chronico res supputantur ab an. 16 p. C. Pars servata usque ad Solonis tempora pertinet ; deper-
dita quousque processerit, haud liquet. In averso marmoris latere ἀνάγλυφον exslal. Equum ducit vir inermis.
Post hunc viri armati incedunt habitu placido. Dein alius equi caput conspicitur. Vestitum virorum nonnullorum
orientalem esse censet Garucci Neapolitanus, monente Henzenio. Conjecerim repriesentari /Enece adventum in (6 5
ram Latinorum. Advenisse autem /Eneas dicitur post captum Ilium anno tertio sive 1181 cerae communis , qui foret
marmoris annus 1197 ( 1181-]-16 )—19363. Ab Ilio autem capto (1184) usque ad an. 16 p. C. duedecim complentur

ἐμ νυ δια, να nem CIRRTNT NS

Sccula, sive tot annos quot Romam duraturam esse Varronis :etate vates Elruscus praedixerat (Censorin. 17, 15j. "ἃ

(Ὁ) Sponte intelligitur nullam hoc loco rationem habendam esse computi adulterini , ex quo Cecropis annus pri-
mus est 2162 a. O., sive 22x63 ante Olvmp. 1 ,apud Clementem , ut supra monui.

DE EPOCHIS HISTORUE ATTICAE. xlj

A. C. A. C.
Sec. comput | Sec. Troj. zram
» Alticum, Olympicam,
Ogygium diluvium. 1760 1784
Regum solitudo. 189 — 3 X 68.
| Cecrops. 1571 1495
378 — 6 X 63.
Cecropidee. Expeditio Trojana. 1193 1217
63.
Melanthus. 1130 1154
Nelido. 63.
Medon. 1067 1091
ξ 915 -ὅ X 03.
|
Archontes perpetui. | Charops. 752 776
Archontes decennales. 70.
Creon. 682 706

Hoc computi Attici quasi πρωτότυπον in Eusebio, Castore, Excerptis Barbaris et Marmore Pario
compluribus modis variatum est, Variati autem computi cause ex eo repetendz sunt

1. Quod nonnulli belli Trojani zerze Atticze ( 1193) substituerunt zram Olympicam (1217).

2. Quod cycli sex, qui sunt a Cecrope ad Troica, non computantur ab anno expeditionis
Trojane ( 1193), sed ab anno excidii urbis ( 1184 vel 1183), idque ita ut aut summa annorum
819 decem vel novem annis minuatur, aut, servanda rationis cyclice causa, totidem anni in
posttrojanis temporibus addantur,

3. Quod nonnulli duos computos miscent, priores epochas secundum Trojae zram Olyinpicans
computantes, deinde vero insertis annis viginti quattuor ad computum Atticum transeuntes,

4. Quod decennalium archontum tempus, quod a temporis spatio cyclis definito excludebatur,
et ipsum in computum cyclicum recipiunt, adeo ut a Creonte ad Cecropem sint anni 882 (25«441).
Quo facto in antecedentibus epochis vetus computandi simplicitas turbatur.

5. Quod septem archontum decennalium annos alii septuaginta, alii nonnisi sexaginta octo
fuisse statuunt.

Qui disertis verbis archontum decennalium tempus produnt, Eusebius, Barbarus, Castor et
Vellejus 1 , 8, annos septuaginta iis assignant; at fuisse qui aliter statuerent, e Nicolao Damasceno
( in Fr. H. 3, p. 386) liquet, quippe qui Hippomenem propter facinus in filiam commissum ma-
gistratu excidisse perhibet. Hoc vero accidisse post exactum muneris annum octavum, adeo ut
archontum anni 68 colligantur, propterea statuendum est quod in Marmore Pario Creontis
annus non estan. 68», sed 684 a. C. ("), et quod Nelidis regibus a nonnullis pro 63 annis dan-
tur an. 58 sive 63-5, qui respondent archontum annis 68 sive 63-1-5; scilicet quinque annis qui
in archontum tempore cyclum excedebant , demti sunt Nelidarum cyclo, ut summa annorum cy-
clica conservaretur. Eodem denique pertinere videbimus quod Pausanias in archontum decenna-
lium tempore quinque annis a vulgari computo discedit.

(*) Eodem, refero quod apud Euseb. Chron. lib. T, p. 138 Mai. legitur : Et primus quidem annuus princeps fuit
Creon vicesima quarta Olympiade ( Ol. 24, 1—0684 a. C.). Idem sane in Canone Creontem ponit in an. Ol. 24, 3.
682; at inde haud sequitur eundem etiam libro primo minus accurate significari, quum sepius liber primus a Ca-
none dissentiat. Sic supra jam vidimus de Cecropidarum annis alia libro primo, alia in Canone exhiberi. Africanus
ap. Syncellum p. 212, 2 et in Exc. Barbaris: Crcontís annum 883, inter 684 et 682 medium, selegit, eumque secuti
sunt Clinton et Fischer in tab. chron. Quo quidem conciliandi studio nihil nos lucramur, et veteres computi obscu-
rantur. De aliorum sententiis ab Africano ap. Sync. allatis, ex quibus Creontis annus est aut Ol. 19, 1. 704 aut 0)
25, 1. 680, videbimus postea.

xlij ^ e PROLEGOMENA.
CANON EUSEBII.

Eusebii et Castoris et Barbari canones computo nituntur, quo tempus archontum decennalium -
cum antecedentibus historie periodis ita junctum erat, ut a Cecrope usque ad Creontem am ic
88» sive duo cycli maximi conficerentur. Itaque quum archontum dec. anni 70 aut 68 cyclum |
excederent annis septem aut quinque, totidem anni aut archontibus perpetuis ( ut ap. Castorem), b
aut Nelidis ( ut ap. Euseb. et Barb. ) aut Cecropidis demendi erant. Auctor vero ex quo Eusebia- E
nus regum catalogus derivatus est, a vetere computo eatenus recessit quatenus primos sex cyclos, -
qui a Cecropis anno primo usque ad initium belli Trojani (1193) pertinebant, ad finem usque
belli (1184) numeravit , adeo ut a Cecrope ad Creontem non amplius essent anni 88» , sed an. 873.3
'Totidem etiam e ἐμ Eusebiano colliguntur, quamquam non ad amussim duis exacta sunt, |
quod quidem apud serioris vi Chronicón scriptores , quos interior harum computationum ratio -

latebat, nemo mirabitur. Computavit Eusebius hunc in modum :
Cecropide ^ 1555 — 1127 a. C., an. 429; debebat m 1
Nelidae II40 —4 (000, v.v. sv SDBS rns (63—7) :
Afoh. perp. 10688 το 4993... 55 223104074 n 1
Arch. dec. 259 πῶς OBS ii ors Bos i 7o (632-7) :
Creon 682 873 873 |
Videlicet laborat Canon eo quod archontibus perpetuis attribuit annos 316 pro 315 (52«63), 1
quot recte exhibentur Eusebii libro primo. Deinde si Nelidis dantur anni 58 (63-—5), archonti-
bus decennalibus dandi erant anni 68 ( 63-1-5 ) , ita ut Creontis annus esset 684, Ol. 24, 1, uti
legitur libro primo ; sin his dare voluit annos 7o (63-1-7), Nelidis dandi erant 56 (63—7). His |
igitur vitiis quum accidisset ut abundarent anni tres, eos detraxit Cecropidis, quibus pro annis -
432 (441—9) dedit 429 , ita ut usque ad annum capti Ilii non essent 378 (65«63), uti récte dixerat |
libro primo , sed 375, et annus capti llii non esset 1184, sed 1181. |
:
Reges Cecropide. An. Abr. A. C. 2. Acastus....... 36 56 2968 1042 3
1. Cecrops L.... 50 461 1555 3. Archippus.... 19 75 1004 1002
ἈΝ 2.2. 9.59. 511 1505 4. Thersippus.... 41 116 1020 993
3. Amphictyon... 10 69 520 1496 5. Phorbas...... *31 147 1064 952 30sec.p. 130.
4. Erichthonius... 50 119 530 1436 6. Megacles...... 30 177 1095 921
5. Pandion I..... 40 159 580 1436 7. Diognetus..... 28 205 1125 891
6. Erechtheus ... 50 209 620 1396 , 8. Pherecles..... 19 224 1153 863
7. Oecrops 11.... *40 249 670 1346 44 in titulo. 9. Ariphron...... 20 244 1172 844
8. Pandion Il.... 25 274 710 1306 10. Thespius ..... 27 271 1192 $804
9. Aegeus...... . 48 322 735 1233 11. Agamestor.... 20 291 1219 797
10. Theseus. .... - 80 352 783 1231 12. Aeschyli an... 1 292 1239 777
11. Menesthei an.. 1 353 813 1203 2 293 1240 776 Olymp. I. f
11 363 823 1193 [Ezrp. Troj.] an ultim. 238 314 1261 751
14 366 826 1190 Exped. Troj. 13. Alemeon...... 2*316 1262 754 315sec.p.139.
an. ullimus. 23 375 835 1181 Troja capta.
12. Demophon.... 33 408 886 1180 (anno 379 sec.|| Archontes decennales
13. Oxyntes...... 12 420 369 1147 lib. prim.). 1. Charops...... 10 1264 752 Ol. 7, 1.
14. Aphidas ...... 1 421 5881 1135 2. Aesimides..... 10 20 1274 742
15. Thymeetes .... 8.429 882 1134 3. Clidicus....... 10 30 1284 732
Reges Nelid:e 4. Hippomenes... 10 40 1294 722
P Metenthrs .. 0737 Mo Hs 5. Leocrates. .... 10 50 1304 712
EUN - 1 x4 95 1039 6. Apsander..... 190 60 1314 702
δ: astu 2. Eryxias....... 10 70 1324 692
Archontes perpetui.
1 .Medon;....... 20 .948 10068 Creon. τς 1334 082 Ol. 24,3.

IA OM DE EPOCHIS HISTORUE ATTICAE. xliij

CANON CASTORIS,

᾿ς Castor in Chronicis ubique utitur Trojani belli era Olympica ( 1217-1208), et in cyclis sup-
T , putandis ab excidii anno 1208 proficiscitur. De Athenarum regno numeros Castoreos Eusebius
" libro primo (p. 134 Mai ) ita tradidit, ut uno anno ab iis quos computi ratio postulat, rece-

Cecropide ^ an. 450, debebat 5T

Nelida. i Ran 5359 05 2. 65)

Arch. perp. a CIRCA Ap

Arch. dec. S Ls E (8065,64)
881 882 (2 5» A1)

. Jam quum a Cecrope usque ad captum Ilium ( 1208) anni 378 numerandi sint, computus Castoris
ita habet :

ἢ An. 1, a. C. 1586

378 1209 | 978 (6 85}

É 379 1208
pasiocus 441 1146 | 63
mE d uas 1145 | "
451 1136 ii
Nelidze | 452 1435 γος
an 53. 504 1033 | s
E Arch. perp. (505 1082 i 308
an. 308, 812 775 |
Arcb. dec. ( 813 774 378 (6 X 63.)
an. 70. | 882 705 | na
Creon. 883 704 sive Olymp. 19, 1.

b

Novit hunc computum Africanus , ex «uo Syncellus p. 212,B tradit nonnullos Creontis annum
assignasse Olympiadi 19. Ex eodem Africano Eusebius hauserit. Quodsi quis Castoris computum
ad Atticam Trojae ΘΙ τη transtulit et anno 1208 annum 1184 substituerit, omnia 24 annis infe-
riora evadunt et Creontis annus est 680, sive Olymp. 25, 1. Fuisse vero qui ita statuerunt, idem
Africanus 1. l. testatur. Ceterum vides Castorem , quamvis priores sex cyclos usque ad ezcidium
"Trojae numeraverit, sicut Eusebius , nihilominus summam cyclicam annorum 882 eo conservasse,

. quod in posttrojanis temporibus decem annos adderet, Cecropidis pro 44r annis tribuens an-
nos 451. :

Si quis illum computum Atticum , quem tanquam πρωτότυπον supra posui , ad eram Olympicam
transferat , Ogygii diluvii et Cecropis et Charopis epocha ab annis 1760. 1571. 75» transponendze
sunt in annos 1784. 1595. 776 a. C. Ac fuisse qui diluvium Ogygium an. 1784 accidisse statue-
rent, licet probare. Eodem enim anno contigisse credebatur quo exitus Judaeorum , qui refertur

δὰ initium dynastie XVIII regum /Egyptiorum. Jam si excidii Trojae annum ponamus 1184 a. C.,
Menz annus primus , qui ab illo erat 4421""5 (Cf. supra p. XXXVI J, est 5604 a. C., dynastie vero
L-XI regnarunt an. 2300, dynastiz XII-XVIT, sec. Exc. Barbara , an. 1520; igitur initium dy-
nastize XVIII et exitus Judaeorum et diluvium Ogygium pertinent ad annum 1784 (5604-3820) (**'.

(*) Longius recedunt qui in Canone Euseb. ad Abr. an. 885 p. 56 ed. Schone exhibentur anni 449 ef 58 pro
450 et 52.

(**) Ab hoe anno 1784 (1008 ante Ol. 1) non multum recedit Africanus, qui computum grecum ad suam chrono-
logiam Judaicam deflectens Ogygium diluvium accidisse statuit an. 1796 sive 1020 ante Ol. 1 ( an. 1797 sec. Exc.
Barb. ). Syncellus p. 65, € (p. 121 ed. Bonn.) : Οὐχοῦν τῶν α x' ἐτῶν τῶν μέχρι πρώτης Ὀλυμπιάδος ὁ ἀπὸ Μωυσέως τε
χαὶ Ὠγύγου ἐχχειμένων, πρώτῳ μὲν ἔτει τὸ πάσχα. χαὶ τῶν “μθραίων ἔ ἔξοδος ἣ ἀπ᾽ Αἰγύπτον, ἐν δὲ τῇ ᾿Αττιχῇ ὁ ἐπὶ Oy
γου γίνεται χαταλλυσμός " xol κατὰ Xoyov τῶν yàp Αἰγυπτίων ὀργῇ θεοῦ χαλάζαις τε xal χειμῶσι μαστιζομένων εἰχὸς ἦν
μέρη τινὰ συμπάσχειν τῆς γῆς, ὅτε ᾿Αθηναίους τῶν αὐτῶν Αἰγυπτίοις ἀπολαύειν εἰχὸς ἦν, ἀποίχους ἐχείνων ὑπονοουμε-
νους... Ταῦτα ὁ ᾿Αφριχανὸς ἐν τῷ τρίτῳ λόγῳ φιλαληθῶς xxi ἐμμαρτύρως ἱστοοῶν χτλ. Eusebius Pr. Ev. 10, 10, p. 489 :
᾿Ἀπὸ Ὠγύγον,, ἐφ᾽ οὗ γέγονεν ὁ μέγας... καταχλυσμὸς, Φορωνέως ᾿Αργείων βασιλεύσαντος, μέχρι πρώτης ᾿Ολυμπιάδος..

xliv PROLEGOMENA. . : i

Quod attinet Charopis epocham ab an. 752 sive Ol. 7, 1 ad an. 776 sive Ol. r, 1 translata
monere liceat haud casu fortuito fieri, ut Charopis annus sit etiam annus Rome condite, ur
autem origines ab aliis Olymp. 7, 1, ab aliis Olymp. 1, 1 adscriptas esse (Vid. infra).

CANON BARBARI.

In Excerptis Barbaris duo computi miscentur. Quamvis ipse Barbari auctor Atticam belli 'T
jani »ram (an. 1193) adoptaverit, fonte tamen usus est, in quo regum tempora secundum zr.
Olympicam (an. 1217 ) supputati erant , deinde vero , ut ad Atticum computum transitus fieret,
archontum perpetuorum tempus 24 annis auctum est, Igitur a Cecrope ad Creontem esse debe
anni 882-1-24—906 (1590-685 a. C.), quorum loco Barbarus collegit annos 907 ( 1590-684 ) :
uno anno aberrans. Similiter in singulis epochis quibusdam ab accurato o EDS paullulum re

.. lit, banc in modum :
Cecropidee 1590 — i150 a. C. an. 44i 1
Nelidae 1149. — 1192. . .. . . 8 :
Arch. perp; -as&gt —— 25$... .-. 538 3
Arch. dec. 451 -—— BA. Lou x uter 70 1
Creon 683 907 3
Debebat vero : Cecropidze 1590 — 1150 a. C. an. 441 3
Nelidae 1149 — 1192. . . .. . . 58 (63—5) 3
Arch. perp. 1191 — 753...... 339 (57»«63--24) 1
Arch. dec. 7523 — .685.. .... | 68 (632-5) j
Creon 684 σοῦ, 1

C-

σὰ

Ceterum regum et archontum laterculum ita habet :

CAN TNT

ἔτη συνάγεται καχ΄... Ταῦτα γὰρ οἱ τὰ ᾿Αθηνχίων ἱστοροῦντες ᾿Ἑλλάνιχλός τε xai Φιλόχορος ol τὰς ᾿Ατθίδας οἵ τε tà Σύριον
Κάστωρ χαὶ Θάλλος, xoi Διόδωρος ᾿Αλέξανδρός τε Ó πολυίΐστωρ xaí τινες τῶν χαθ᾽ ἡμᾶς ἀχρ'δέστερον καὶ τῶν 'ATTULOV
ἁπάντων. Eusebius haud dubie abusus est Africano, qui de Ogygis epocha variorum scriptorum ab Eusebio memo-
ratorum senlenlias varias pro more suo commemoraverit. Tantum vero abest uf s scriptores illi de diluvio Ogygio
in an. 1796 ponendo consenserint , ut eorum ne unum quidem hunc annum, quippe qui a Grecis computis prorsus
alienus sit, exputasse crediderim. At bene nosti morem Ecclesiasticorum, qui ut fidem verbis suis adstruant , te.
stium nomina αὐτῷ τῷ θυλάχῳ temere effundere solent. Thallus Ogygem Beli Assyrii iqualem et annis 322 τοῦ "Da-]
χοῦ πολέμου προγενέστερον fuisse statuit (v. Fr. Hist. 3, p. 518). Castor ὁ τὰ Eogta , in Assyriorum chronologia |
Ogygem Beli :equalem ἐδῶ annis 1020, sed, sicuti Varro, mille trecentis ab Olympiade prima disjunxit. Quodsi ab -
hoc distinxit Ogygem Atticum, 189 annis ante Cecropis epocham ponendum , hic penendus erat in an. 1775. Haec
quum ita sint , patet auctoritatem loci Eusebiani esse nullam. |

DE EPOCHIS HISTORLE ATTICAE.

[

xlv

2. Amphictyon......
3. Erichthonius......
4. Pandion I........
5. Erechtheus.......
δ. Ceerops Il.......
7. Pandion II.......
BIAGEOHS. Loren
pm Theseus..........
I 10. Menesthei an.....

"hnc t! | c | n 9

9
&
Ξ
e
*
E
S
5
e-
n
un
£e
5

11.

were c t |! | | n

DI-Oxynthas........
15. Aphides..........
14. Thymoetas.......

Nelida..

Archontes. perp.
E Medan.s ees
2. Ae9stlus ..........
3. Archippus........
4. Phorbas. ........
bz Megacles, ........
6. Diognetus........
7 Phereeles τρ το
8. Aleiphron........
9. Thespias. .... T
10. Agamestor .......
11. Thersippus.......
12. Aeschyli an.......

$e rtt! t! t! |À |B| 9 n

Archont. dec.
S OBArops..... esee
. Aesimides........
C 'OBdICUS: vno
. Hippomenes......
v» Leocrafes ......
s" Apsamlet- ;. 1...
S EIYIR8. .:.:.:.
Creon arch. an.

"dO Gto Co M2 o

A. C.
50 1590
40 90 1540
10 100 1500
50 150 1490
40 190 {440
53 243 1400
48 280 1347
48 334 1304
31 365 1256
1 360 1225
9 374 1217
13 378 1213
6X 63
14 379 1212
19 384 1207
1 385 1206
14 398 1193
24 408 1183
33* | 417 1174
14 431 1173
1 432 1159
9 441 1158
7 Χ 69
37 478 1149
21 499 1112
20 519 1091
39 558 1071
40 591 1032
33 632 992
28 659 959
28 687 931
15 702 903
439* 1. 724 888
40 764 866
26 790 826
23 813 800
1 814 777
2 815 776
[14] 827 704
10 837 703
10 847 753
10 857 743
10 867 733
10 877. 723
10 887 713
10 897 703
10 907 693
683

« Anno 208* egressionis primus in Athenis regnavit Ce-
crops. »

Exitus Judaeorum sec. Barb. pertinet ad 1797 ( ad 1796 sec.
African. ap. Sync. et Euseb.). — Beli annus 1 sec. Barb. est
2157 a. C., qui a Cecropis anno 1 distat annis 567 sive 15 X,
63. — Exitus Iudaeorum componitur cum Leucippi Sicyonio-
rum regis anno 43. Ab Aegialei anno I (2111 a. C., 1008
(16 X 63) ante reditum Heraclidarum anni 1103 séc. Barbar.)
usque ad an. 1796, cui Africanus reditum H. et exitum Iud.
assignat, labuntur anni 315 (5 X 63).

An. 1217 est expedilionis Trojans quae incidit in Mene:
thei annum 14 (Cf. Canon Eusebii). In Barb. quum Nelidis pro
63 aunis dentur 58, Cecropis annus I ab 1595 ad 1590, Me-
nesthei annus 14 ab 1217 ad 1212 descendit. Recte vero sec.
veterem computum usque ad Menesthei annum 14 colligun-
tur anni 378 sive 6 X 63.

« A Solis (Ἰλίου) devastatione ad Ol. I anni 407. » Barb.
Pro 38. in Barbaro legitur 35. Dedi 33 ex Eusebio; nam
in uno alterove regno duobus annis erratum esse debet.

« A Cecrope ad. Codrum anni CCCCXCIX ( CCOCXCII
vgo). »

1091 — 2 X 63 post 1217; 5 X 63 ante Ol. I.

Pro XXII legitur XXX. Mutavi ex Eusebio

« Aeschyli anno secundo prima Olympias. Cotliguntur
vero ab initio regni Cecropis in. primam Olympiadem
anni octingenti XIV.» Aeschyli annorum numerus excidit.

684. Ol. 24, 1 « Et cessavit regnum. Althineorum in
Olymp. 24. Fiunt vero omnem Athineorum forlitudinem
(γίνεται δὲ πᾶν τὸ "A0. χράτος) a. Cecrope usque Oxurium
(ἕως ’Ερυξίου) anni nongenti septem. » Cf. Malelas p. 72, 12 :
Κατελύθη ἡ βασιλεία τῶν ᾿Αθηναίων χρατήσασα ἔτη 254, χαθὼς
᾿Αφριχανὸς... ἐξέθετο.

. PROLEGOMENA.

In singulorum regnorum annis Barbarus ab Eusebio multum recedit. Inter reges nullum habet |
Cranaum (sicut neque Cranaum neque Amphictyonem novit Herodotus 8 , 44) , attamen non exci-
disse hujus. regis nomen , ex annis Cecropidis attributis colligitur. In posttrojanis temporibus bis -
mutavi numerum ex Eusebio, ut quz flagitabatur summa annorum conficeretur; nam de summa -
annorum 907 et de primo anno Cecropis 1590 omnem dubitationem precidunt ea quz ad Cecropis |
» annum primum et ZEschyli annum secundum adscribuntur et quz ex Africano tradidit Malelas (95i

xlvj

MARMOR PARIUM.

Marmor Parium Trojz era Olympica utitur. Cycli priores sex numerantur usque ad excidii 'Tro- |
jani annum 1209 (deb. 1208). De singulis regnis antetrojanis ubique fere auctor cum Eusebio fe-

. cisse debet. Ab excidio Ilii usque ad Charopem archontem numerandi erant an. 457 (1209-752), -
qui quomodo distributi fuerint, ex ipso Chronico non patet , veri tamen simillimum est Cecropidis |
posttrojanis datos esse annos 54, uti est apud Eusebium, adeo ut omne Cecropidarum tempus sit. '
annorum 432 (441-9). In sequentibus ut transitus fieret ab era Olympica ad Atticam , inserendi

erant anni 25 (quoniam tot anni sunt inter 1209 et 1184), quos auctor Marmoris, sicuti Bar- -
barus, inseruerit:annis archontum perpetuorum, Quo concesso, sequitur Nelidis relinqui annos .
63 sive cyclum integrum , atque archontum decennalium tempus a computo cyclico exclusum esse.
Igitur quum Troja sec. Marm. capta sit an. 1209, anni epocharum ita habebunt : bus

Cecrops. . 1587 43a

Melanthus. 1:55

Medon . . MES

Charops. . 753 | 949 (5 »« 63 -Ἐ »5).
Creon. . . 684,68

Sin accuratius Trojam captam posueris in an. 1208 ('*), numeri sunt : 1586. 1154. xogr. 752.

(*) H&c non monuissem nisi aliter prorsus statueret J. Brandis in Dissertatione De temporum. gracorum aanti-
quissimorum rationibus, ( Bonn. 1857 ) p. 12 sqq. Is enim supplendo et mutando et transponendo efficit ut pro 907
colligantur anni 922 et Cecropis annus primus non sil 1590 sed 1606. A Cecrope usque ad Menesthei finem colligit
annos 397, inde ad finem Thymoet:ze 59 , inde usque ad Charopem 396. H:ec sic constituta sunt eum in finem , ut ad-
ditis annis 189, qui a Cecrope ad Ogygis diluvium numerabantur, nansciscamur fere annum 1796 , quem Ogygio dilu-
vio vindicavit Africanus ap. Syncellum et Eusebius loco supra laudato. Ac quoniam in diversissimorum scriptorum
cumulo, quos omnes ita computasse Eusebius hariolatur, etiam Hellanicus et Philochorus recensentur, Brandis
latereulum, quale ipse confecit et Barbaro obtrusit, pro Hellanici computo venditare conatur. Epoche igitur ex ista

opinione ita habent : ;
Ogyaes. 4794 | 189
Cecrops. 1605 -
39
Capta Troja. — 1209! 396 (pro b 7)
Melanthus. 1149 | 99 (pro 59).
Charops. 753 | 396

Rationem fictae hujus computationis Brandisius in lusu lepidissimo positam esse vult, quo a Cecrope ad Ilium captum
iidem sint anni 396 qui, interjecto sexaginta annorum spatio, deinceps numerentur a Melantho ad Charopem.
Quantum ego video, fecerunt veteres, quod nos quoque facimus, sc. incertioris memorize spatia majora rotundis
sive eyclicis annorum numeris definierunt; neque quidquam est cur meris ludibriis indulgentes pr:ter omnem ratio-
nem ineptias iis affinzamus. Ceterum ut istos numeros Brandis obtineret , primum post Cecropem intulit Cranaum
eique novem annos cx Eusebio dedit; deinde Menesthei annos 19 mutavit in 23 et Alcmaonis annos decem in duos
transfozmavit ex Eusebio. His vero commissis , quum Olympias 1 ad JEschyli annum secundum referri non posset,
Thersippo annos 14, /Eschylo autem 23 dedit. « Qu:e omnia, ait, certissima sunt, quippe quae duplici summa anno-
rum 814 et 907 , quam excerptor computavit , comprobantur. [ Quo tandem pacto? nam Brandis hos numeros flocci
fecit]. Apparet enim ea menda non interpretis barbari, sed codicis esse, quem Scaliger adlübuil. » Quibus refel-
lendis immorari non est operz pretium. Similiter vero per omnem Grecorum chronologiam mirum in modum Bran-
disius debacchatus esi. : .

(**) Loci quibus uno anno Marmor a genuino computo aberrat, baud pauci in Chronico occurrunt. Boeckhius cen-
set auctorem inodo numerum epoch:e alicui adscriptum a Diogneti anno detraxisse ( uti par erat), modo unum an:
num ei addidisse. Ego locis, quibus uno anno erratur, eandem negligentie causam subesse credere malim atque
illis, quibus duobus vel tribus annis in tempore historiz luce claro auctor a vero recedit.

DE EPOCHIS HISTORLE ATTICAE. x:vij

684. In hoc computo Marmoris annus 813 (1077 a. C.), quo Neleus colonias Ionicas deduxisse
traditur (ep. 27), Medontis annus est decimus sextus , cujus loco lapicide sphalmate exaratum
legitur Μενεσθέως τρισχαιδεκάτου ἔτους, quse verba ex antecedentibus, ubi epocha expeditionis Tro-
janz memoratur, perperam repetita sunt, uti recte monuit Palmerius. Beeckhius verba τρισχ, ἔτους
servavit, satis habens pro Μενεσθέως scripsisse Μέδοντος. "Tum vero Medontis annus primus foret
1189 et anni isti viginti quinque, qui in posttrojanis supplendi erant, partim inter archontes ,
partim inter reges antecedentes distribuendi forent. Quod quum artificiosius sit, parum mihi
probatur.

COMPUTI IRRATIONALES.

.. Videmus eos qui archontum decennalium annos 7o vel 68 in computum cyclicum receperunt
et a Creonte ad Cecropem 147«63 annos numerarunt , Cecropis epocham septem vel quinque an-
nis inferiorem posuisse quam ponenda erat ex vetere computo, quo 137«63 anni erant a Charope
ad Cecropem. Sic v. c. vetus Cecropis annus 1571 ( 12»«63 ante 752) evasit annus 1566 vel 1564,
si quis 14»«63 annos exputavit inde a Creontis anno 684 vel 682.

— Jam vero supra exemplis probavimus exstitisse falsam aliquam chronologiam , qua archontum
et rerum gestarum teupora septem vel quinque annis justo antiquiora ponerentur. Vitiosi hujus
eomputi origo sponte cuique sese offert. Repetenda scilicet ex eo est quod cyclos illos quattuor-
decim non computabant a Creontis anno, sed a vetere epocha Cecropis. Tgitur quum calculus
subducendus esset hunc in modum :

682 -p- 88» — 1564 annus 1 Cecropis,

illi, permutato termino a quo, calcularunt :

1571 — 88. — 689 annus Creontis (**).

In hac computatione fieri potuit ut una cum archontum annis etiam zra belli Trojani eodem

septem vel quinque annorum numero a justa sua sede dimoveretur, et v. c. ab anno 1193 in an-
num 1200 transmigraret. Ejusmodi aram (1200-1191 ) suppeditat Vellejus 1, 8 qui Romain con-
ditam esse dicit Ol. 6, 3. 754-53 a. C. post Trojam captam annis 437.

DE ANNO ROM/E CONDIT X.

Ceterum ex Charopis archontis epocha, quz in Attica chronologia primas partes tenet, plurima
etiam eorum pendent quz. de anno condit: Roma urbis ferebantur. llzec enim aperte a gracis
chronologis profecta sunt, neque explicari ratione probabili possunt, si quis graecam chrono-
logiam a cascis Romanorum temporibus procul habendam esse cum Mommsenio opinetur. Nitun-
tur συγχρονισμῷ chronologize mythicz simplicitati accommodatissimo : primus rex cum primo
archonte decennali, ultimi regis expulsio cum expulsione Pisistratidarum componuntur. Com-
puti vero varietas quz de Romuli epocha apud Romanos scriptores obtinet, ea est que de Charopis
anno primo occurrit vel ex legibus chronologiz Atticz interpretationem habet facilem.

1. Secundum genuinum computum Atticum Charopis archontis et Romuli regis annus primus
ponitur uno cyclo maximo post expeditionem Trojanam (1193-441 ; 1184-432) sive Olymp. 7, 1.
752-751, et Roma condita est Palilibus sive d. 21 Aprilis an. 751. Haec Urbis zra, quam Cato,
Dionysius , Apion , Eusebius , Solinus adoptarunt , quamvis non sit usitatissima , tamen quatenus
computum simplicissimum reddit , ceteris praeferenda foret, Quodsi nonnulli, ut Polybius et Cor-
nelius Nepos, pro anno 751 ponunt an. 750, id ex eo derivandum videtur quod in calculis sub-
ducendis auctores hujus computi ab anno 1183 proficiscuntur, aut quod urbis annum primum a

potiori posuerunt eum , ad quem decem menses anni Olympici pertinent.

(**) Similiter alio? computationes irrationales locum habere poterant, prout quis summam annorum , quie a Ce-

-€erope ad Creontem perlinens in variis computis varia erat, a Cecropis epocha aliqua numeravit qu: ab hac an-
norum summa aliena erat.

PENIS

xlviij | . 7" 7 PROLEGOMENA.

.9. Jam si belli Trojani zerz Atticae (1193) substitueris 2eram Olympicam (1217) viginti quat
tuor annis ab illa distantem, anno 752 corr espondet annus 776, Ol. 1, 1, quo Romam conditam.
esse tradunt schol. Vatican. Eurip. Troad, 330 : 'T'wé; φασι xoi 6 Ῥώνην χαὶ τὴν Καρχηδόνι 9n ἐπὶ.
τῆς πρώτης ᾿Ολυμπιάδος χτισθῆναι, et auctor Syncelli p. 262 :... ἀπὸ μὲν πρώτης Ὃλυμπιάδος xal αὐτῆς.
ἀρχομένης, xa0' ἣν ἱῬωμύλος Ῥώμην χτίζει ("*). Hec quum ab iis que usu apud. Romanos recepta.
erant, longe recedant , vulgo ne commemorantur quidem , quamquam ad perspiciendas variorum

j
computoruinm rationes magni momenti sint. |

3. Olympica belli Trojani era Castor quoque utitur, ita tamen ut cycli semper computentur ab.
'anno excidii 1208. Quare Roma condita annus non est 1217—441—776 , sed 1208—441—0l..
3, 3. 767-766 a. C, uti colligimus ex Eusebio p. 21, 7 Mai, qui Castorem refert Romam conditam |
dixisse annis 704 (2444-460) ante annum M. Valerii Messalz et M. Pisonis , qui consulatum gessere.
Theophimo ( ἐπὶ Θεοφήμου aut. Θεοφίλου ἢ) archonte. Athenis (***). Consulatus initium pertinet ad

(*) Ad correspondentem annum 752 , Olymp. 7, 1 Carthaginis origines refert Apion ap. Joseph. C. Ap. 2,2 ( Fo
Hist. 3, p. 509, fr. 3 ). :

("m Quemadmodum Rome et Carthaginis initia, sic etiam initium regni Macedonici ad Olymp. 1, sive 776 a.
Ο refertur ap. Syncell. l. 1. et in regum laterculis apud Euseb. p. 170 et p. 255. Caranus igitur Heraclida regnum -
suscepit 5X63 annis post reditum Heraclidarum anni 1091 ( 1217-126 ). Sec. alios regum Mac. Catalogos in Canone -
Eusebii Carani annus primus esL 812, i. e. 5X63 post reditum Heraclidarum anni 1127 ( 1217-90 ). Vide Porphyrii -
fr. in Fr. hist. 3, p. 693. Alios de his aliter statuisse ex discrepantia testimoniorum, quae sunt de cetate Phidonis ,
qui frater Carani erat, colligitur. Sic v. c. in Marm. Par. ep. 30 Phidon ponitur in Marinoris anno 630 ( 894 a. C. )3
Sive 5X 63 post excidium Το ( an. Marm. 945, a. C. 1209).

VES. Corrupta esse quie Eusebius de Castoris computo tradit, et ita mutanda videri ut Castor faciat cum Diodo- |
ro, quippe qui Castore usus esse videatur, quoniam Diodorus sicuti Castor annos 244 regibus tribuat, przeter rationem
opinatur Collmann De Diodori fontibus, p. 40 ( Lips. 1869). Ex quonam auctore Diodorus fastos suos consulares
petiverit, dictu di'ficile. De Castore non posse cogitari vix est quod moneatur. Apollodorum singulorum annorum
consules in metrico suo chronologi:e compendio recensuisse per est improbabile. Porro dum Apollodorus eo peccare
solet quod res ponit septem annis ante quam poni deberent , in contrariam partem peccat is qui Diodoream consu- -
]um seriem confecit; nam consules qui apud Livium sunt annorum 486-375 a. C., in Diodoro ad annos Atticos -
480-367 pertinent ( Vid. Th. Mommsen Ram. Chronol. p. 125 ). Roma sec. Diodorum ap. Syncell. condita Ol. 7, 2.
751-50; reges regnarunt annis 244 ; Sp. Cassius et Proculus Virginius, qui sec. eram Varronianam ap. Liv. consules
erant reipublicze anno vicesimo quarto sive 486 a. C., ap. Diodorum magistratum gessere Ol. 75, 1. 480. Denique - ;
Roma a Gallis capta sec. Diodor. an. 387, non vero an. 390. Jam si anni Romani et anni Attici differentiam missam |
feceris, incongrua hzc hunc in modum digerenda videntur. Rerum Rómanorum narrationem Diodorus sumsit ex |
auctore , qui Romam conditam dixit an. 750, indeque ad Romam a Gallis captam (387) numeravit annos 363, quot
Livius sec. seram Varr. numeravit ab anno 753 ad 390. Ex alio fonte adsciti sunt fasti consulares, quibus, ut cum -
Mommsenio censeo , haec subest computalio :

an. 747 a. C. Rorna condita ex cera Fabii.
244 anni regum ex sra Varr. ( 753-509).
an. 503 a. C. consulum annus 1.
480 consulum annus 24tus; sec. s?eram Varron. an. 486 a. C. |
Fasti igitur e mixtis Fabiano et Varroniano computis temere conflati sunt, iisque inepte jungitur rerum narratio, in
qua chronologica ex tertio computo pendent. Reliqua qu huc pertinent, nunc nihil curo.

Pauca subjungere liceat de auctore, ex quo Diodorus et hinc Eusebius, p. 168 ed. Mai, tempora gentium recen-
set qua inde a Trojc excidio usque ad Xerxis in Europam transitum maris imperium tenuerint. Diodorum sua
petiisse e Castore, cozetaneo nalu majori, quippe quem ἀναγραφὴν τῶν θαλασσοχρατησάντων libris duobus scripsisse
Suidas dicat, opinantur plurimi, ut Goodwin Americanus ( De potenliz velerum gentium maritima epochis ap. -
Eusebium. Goltting. 1855, p. 53). Unger ( Chronol. d. Manetho, p. 240), Collmannl. 1. Conjectura hec in trivio -
posita refellitur rationibus chronologicis. Primi, Eusebius ait, mari imperarunt Lydi seu Mceones per annos 92,
deinde Pelasgi, quorum primus annus est 1088 a. C. Lydorum ergo initium pertinet ad an. 1180 a. C., qui excipit
annum 1181, quo Trojam captam perperam statuit Eusebius. Quodsi. Canonis computum vitiosem correxeris et
'Frojam captam posueris in an. 1184, Pelasgorum annus primus est 1091 (5x63 ante ΟἹ. 1) sive epocha reditus
Heraclidarum ex sententia Ephori et Sosibii Laconis. Vix igitur dubium ex mente auctoris Maeonibus id ipsum assi-
gnari spatium quod ab Ilii excidio ad Heraclidarum descensum pertinet. Hoc autem e vetere computo non erat
annorum 92, ut sua ipsius crc Trojanc causa Eusebius posuit, sed annorum 80, ut ipse Eusebius eo indicat quod
in Canone primus Lydorum annus ponitur an. Abr. 848, a. C. 1168, qui ab an. 1088 noa distat annis 92, sed 80. Hinc
patet auctorem hujus laterculi Ilii excidium retulisse ad an. 1071 ( 1091X80) , sicut fecisse scimus Sosibium, ac -
fecisse etiam Éphorum conjecit Beeckhius ( C. Inscr. 2, p. 327),'cujus viri sententiam tanto probabiliorem esse -
dixeris quo cerlius sit Diodorum in hac historiarum parte vestigia legisse Ephori, qui de /Eginetarum potentia ma-
ritima verba faciens etiam ceteras gentes quae inde a Troicis mari polluerint, recensere potuit. Nihilominus nescio
an. Chronicis Sosibii, qui Ptolemaei Philadelphi tempore scripsit, Diodorus usus sit. Certe in Laconem scriptorem -
apprime cadit, quod inter τοὺς θχλασσοχρατήσαντας prétter exspectationem celebrantur etiam Lacedaemonii , quibus
quasi honoris causa bienne maris imperium conceditur. Quod Castorem attinet monuisse sufficit excidium Ilii et

Sw UU RN (2 QU

t

DE ANNO ROMJE CONDITJE, xlix

— Januar. mensem an. 61 , archontatus initium ad Julium m. an. 62, E Castoris sententia compu-
. tandum est : 624-704—766.

4. Qui Creontis annum 684 a. C. ponebant, ac decennalibus archontihus tribuebant annos sep-
tuaginta , iis Charopis annus primus erat Ol. $, 3. 754-753 a. C., cui respondet urbis conditz ra

- Varroniana.

5. Ex Africano novimus Creontis annum nonnullis fuisse 680 , Ol. 25, τ. Prouti igitur archonti-
bus dec. dantur anni apt 70 aut 68, Charopis epocha est aut an, 750 aut 748. Anno Olympico
748-747 (Ol. 8, 1) correspondet urbis :ra Fabiana.

6. Superest singularis computus Cincii Alimenti , quem Dionysius ( 1, 74) Roma origines retu-
lisse tradit ad Ol. 12, 4. 729-728 a. C., qui annus ab zra Varroniana. distat annis 25, sicuti ab
eris annorum 751 et 750 annis 24 et 25 distat computus quo Roma condita est Ol. 1,1.775. Hunc

-. ertum esse vidimus eo quod belli Trojani zrze Atticee (1193) substitaebatur era Olympica (1217).

Preterea vidimus nonnullos, Olympicam a&ram cum Attico computo jungentes , pro annis 882,
qui pertinerent a Cecrope δὰ Creontem , posuisse annos 882-1-24 sive 906, quoruin loco Africa-
nus computavit annos 907. Jam si quis annos istos 906 vel 907 numeravit ab ea Cecropis epocha,
ἃ qua, ut staret computus, nonnisi anni 882 numerandi fuissent, sequitur Charopis et Creontis
epochas 24 aut 25 annis a justa sua sede in inferiora tempora dimoveri. Ejusmodi computatione
irrationali niti suspicor que e Cincio refert Dionysius (*).

Igitur qua hucusque recensui, ex eodem omnia computo profecta sunt, Alia ratio est eorum qua
de Rome condita epocha eo Timzo et Ennio afferuntur. Ex antecedentibus liquet nonnullos iisdem
annis Ol. 7, 1 et Ol. z, 1, quibus Roma condita fertur, etiam Carthaginis natalia vindicasse perpe-
ram. Translatum hoc esse videtur ex antiquioribus scriptoribus Grzcis, qui earundem urbium
origines alio modo composuerant. Condita vero Carthago ex quorundam sententia 378 sive 65«63
annis post s&eram Troj. sive uno cyclo ante Romam conditam , i. e. ex simplicissimo computo At-
tico an, 63 ante 752—815 sive 39 an. ante Olymp. 1; ex Romano computo sec. urbis zras usita-
tissimas an, 63 ante 751 vel 753—814 vel 816 a. C. Eutropius conditam dicit an. 670 ante 146—
816, 63 ante 753; Vellejus vero 65 annis ante Romam cond., i. e. 65 ante 751 , quamquam ipse
Vellejus urbem conditam statuit an. 753. ( Idem r, 12 pro accuratiore numerum rotundum anno-
rum 60 posuit, Carthaginem stetisse dicens annis 667 (146-4-667—813——60 ante 753 ).
Eundem computum e Timeo tradit Diorysius 1, 74 : Tov δὲ τελευταῖον τῆς Ῥώμης γενόμενον olxt-
spy... Τίμαιος ὃ Σιχελιώτης, οὖχ οἶδ᾽ ὅτῳ χανόνι χρώμενος, ἅμα Καρχηδόνι χτιζομένῃ γενέσθαι φησι,
ὀγδόῳ xal τριαχοστῷ πρότερον ἔτει τῆς πρώτης Ὀλυμπιάδος ( 814 a. C.). Annum 38?" Dionysius dixe-
rit annum Romanum , cujus priores menses duo incidunt in annum Olympicum 815. — Ceterum
quaeritur num "Timzus computaverit a Choerobi Olympiade (776), an ab ea quam Lycurgi sive
Iphiti fuisse statuit an. 926 (V. Fragm. Chron. p. 120). Hoc si statuas, Carthago et Roma con-
dite sunt au. 965 a. C., 6»«63 post an. 1343 sive Timai seram Trojanam , sicuti annus 815 est
—67«63 post seram το]. an. 1193 (').

Heraclidarum reditum ab eo poni in ann. 1208 et 1128. Ceterum complures exstitisse τῶν θαλασσοχρατησάντω" cata-
Jogos vario modo adornatos ex Hieronymo intelligitur. Is enim postquam ad an. Abr. 1009 ( 1008 a. C. ) tertio loco
"Thraces 1nare obtinuisse cum Eusebio dixerat, deinde denuo Thracum imperium maritimum memorat an. Abr. 1055
( 962 a. C.), neque hoc esse Hieronymi additamentum e collato Syncello, p. 340, 17 patet. Idem Hieronymus imperii
Pelasgici initium non ponit cum Eusebio in an. Abr. 928, sed in suo Abr. anno 960, i. e. 1057 a. C., 2X63 post
1183. Thracum annus primus ei est 962 a. C., qui a Pelasgorum anno primo, quem Eusebius exhibet , 1088, distat
item annis 2X63, qui quidem computandi potius fuerint ab eo Pelasgorum initio quod ipse Hieronymus posuit an.
1057 a. O., adeo ut in an. 931 a. C. descendat initium imperii Thracici, cdi nonnisi 19 arinos tribuit, dum 79
annos exhibet Eusebius. e

(*) Quodsi sumamus Cincium primos consules retulisse ad Ol. 67 ,4, regum anni forent 221 vel 220. Tot vero
Cincium regibus dedisse, ut numero rotundo istud temporis spatium comprehenderet , Mommsenius ( Rom. Chron.
1. 1.) censet ; nimirum annos 220 explere duo sccula annorum 110; ejusmodi autemi ssecula quum C:esaris demum
:tate ficta essent "computum hunc fraude quorundam Cincio Alimento affictum esse,

(*) Miror Mommsenium ( Rom. Chron. p. 136) qui nullus dubitat quin Timeus, quippe qui ( fr. 23 ) fabulam de
Didone noverit, Romam: ab Enea conditam esse statuerit, temporum vero incongruentüiam nihil curaverit. Timii

FRAGMENTA HISTOR. GRJEC. — VOL. Y ἡ

Ec : - ... PROLEGOMENA. - P

Simili computo niti suspicor que de Ennii calculis prodit Varro De re rust, 3, 1 : F'etustissimum. 3
oppidum in agro Romano Roma , quam Romulus rex; nam in hoc nunc denique est, ut dici possit, 3
non cum Ennius scripsit : « Septingenti sunt paullo plus aut minus anni, Augusto augurio postquam
- incluta condita Roma est. » Igitur Ennius, qui Annalium librum XII vite anno 67mo, 173 a. C. d
scripsit, Romam conditam statuerit inter an. 870 et 880. Si eligere annum licet, cogitarim de 1
anno 878 (55«63 post 1193), qui Carthaginis et Romz conditarum esse poterat, sicut alia epocha -
Carthaginis condite erat an. 894 (55463 post 1209) (*). & :

et Troji Pompeji narratio de Didone qu& principis Libyei nuptias aversata in rogi flammas se conjecerit, diyersa
prorsus est ab illa quam hinc natam habes apud Virgilium. Nullus ibi ZEnec locus erat, neque-esse poterat, nisi —
res 368 annis inter se distantes temere junxisse finxeris scriptorem , quem μεγίστην πρόνοιαν τῆς τῶν χρόνων ἀχριδείας
πεποιῆσθαι dicit. Diodorus , t, 5.
(*) Devariis computis, qui huc pertinent , dixi in Geogr. Min. I, p. XX. — Mommsen I. 1. p. 152 postquam dixe-
rat Fo9bium et Na:vium et Ennium nullos novisse Albanos reges preter /Eneam et Ascanium et Amulium et Numito-
rem, adeo uf tempus ab /Enes adventu ad conditam Romam preterlapsum sseculo comprehendi potuerit , addit -
Ennii versus ita intelligendos videri « dass von dem hohem Goetterwahrspruch, der mit Lavinium's Gründung auch |
zu Rom den Grund gelegt hat, bis auf des Dichters Zeit ungefzehr sieben Secula verstrichen seien. » Vereor ne haec
nimis ingeniosa sint. Ego non sapio ultro Varronem, qui Ennium de Roma a Romulo condita verba fecisse statuit.
Ephorus num de anno Rome condit aliquid tradiderit necne, nescio; nec debebam in Fr. Chron. huc trahere -
locum corruptum Hieronymi p. 69 ed. Schene, ubi δὰ an. Abrah. 1104 (912 a. C.) et an. 3 Agrippa ( Agr. an. 1
sec. Euseb.) legitur : In latina historia hzc ad verbum scripta repperimus : Agrippa aput Latinos regnante
Homerus poeta in Gracia claruit, ut testantur Apollodorus grammaticus οἱ Ephorus ( Euphorbus , Euphor-. -
bius codd.) historicus ante urbem Romam conditam annis C XXIIII, et ut ait Cornelius Nepos ante Olympiadem
primam ann. C. Hxc ad annum cui adscripta sunt nihil pertinent. Sec. Gellium (17, 20) vero Cornelius in Chronicis
Homerum floruisse dixit ante Romam conditam (750) annis circiter centum et sexaginta, i. e. circa an. 910 a, C,
sive Agrippa anno tertio sec, Euseb. Canonem , anno primo sec. Hieronym. Prabetur hoc testimonio id quod locus
Hieronymi sibi flagitat. Igitur pro C legendum C XXXIV (776-|-134—910 ).. Apollodorus Homeri epocham assignavit
an. 944 a. C., ut preter alios ipse testatur Hieronymus ad an. Abr. 914. Claruit ergo poeta ante urbem conditam
an. CXCIIII. Is numerus facile abiit in CXXIIII. Quo commisso errore, sciolus quidam pró CXXXIV scripsit € ,
ut utrosque numeros inter se conciliaret fere. Ceterum annus 944 ab Agrippa Hieronymi alienus est, neque credi-
deris ipsum Apollodorum vel Ephorum Homeri epocham eum Agrippe Latini regno suis quibusdam calculis com-.
posuisse. Igitur locus Hieronymi incongrua tanquam congrua exhibet. Culpandus videtur excerptor Cornelii. Dixe- -
rit Cornelius Homerum floruisse ante Olymp. 1 annis CXXXIV, αἱ sec. Apollodorum et Ephorum ante u. c. an. -
CXCIIHI ; excerptor scripsit quasi Cornelius pro a£ dixisset ef. Ephorum laudasse videtur Apollodorus. Annus 944
duobus cyclis s. annis 126 distat ab anno 1070, cui Ephorus reditum Heraclidarum sec. Clementem, vel, uf
nobis videtur, primum annum Eurysthenis regis assignavit (v. supra p. 38 not. 5). — Apollodori mentione injecta,
ἐν παρόδῳ moneo Apollodori libros περὶ γῆς et Chronicorum libros in unum corpus conjuncetos fuisse videri, adeo — -
ut geographica preemitterentur chronologicis, quemadmodum Ephorus geographicos libros his!oricis premiserat.
Sic enim si statueris, explicari possunt difficultates de quibus dixi in Prolegg. ad Geogr. Min. fom. 1], .
p. LXXIX.

s

ΠΟ TROU ETT

aac

ETICA

PARC

KUUM » 45

y

s

B

EN

CRITOBULUS.

Critobulus Imbrius (5, qui Mechemetis , potentissimi "Turcorum imperatoris, historiam condi-
dit, licet ipse rerum sui temporis pars quadam fuerit nec ignotus homo delituisse videatur, nulla
tamen ἃ cozvis scriptoribus et in eodem argumento versantibus ejus mentio injicitur, nec quid-
quam de eo compertum habemus przeter ea quz ipse de se prodidit. Summa horum momenta paucis
comprehendam.

Capta Constantinopoli (d. »9 Maii 1453), quum nuntius rei Italorum navibus in Imbrum et
Lemnum et Thasum venisset, metus omnes incessit ne Chamuzas Turcorum navarchus Callipoli in
propinquas insulas trajiceret ac pessima quaque forent perpetienda. Itaque archontes quos Con-
stantinus insulis praefecerat, illico fugam arripuerunt, et Lemniorum pars in Cretam et Chium
et Euboeam abiit, nec non cetera multitudo alio sedes transferre meditabatur. Quo cognito, Cri-
tobulus, ut impetum terroris inhiberet, trepidantes hortatus est ne de salute desperarent. Simul
virum fidum cum donis clandestino ad Chamuzam amandavit, ab eoque obtinuit ut nullo insule
damno afficerentur. Deinde sacerdotem Imbriorum et alium civitatis primorem ad Mechemetem
misit qui deditionem insularum ac tributorum pensionem offerrent. Comiter exceptis rex concessit
ut, servato qui antea fuerat rerum statu, Imbrus Palamedi , /Eni urbis principi, Thasus vero et
Lemnus Dorieo , Mytilenes domino, subjectzee manerent. Ceterum Critobulus, ne solus hzc sua
industria effecisse videatur, subjungit Palamedem quoque et Dorieum de eadem re legatos misisse,
quos viri ab ipso missi maximopere adjuvissent (3, 75 p. 108).

Initio anni 1456, Dorieo Palamedis filio et successore res novas moliénte, ditio ejus a Turcis
occupata et Ionuzes navarchus Imbrum appellens Critobulo nostro praefécturam insule cominisit.
Καὶ πέμψας ἄγγελον (ωνούζης) μετακαλεῖται Κριτόδουλον καὶ παραδίδωσιν αὐτῷ τήν τε νῆσον πᾶσαν xal
τὰ ἐν αὐτῇ φρούρια ἄρχειν τε xol φυλάττειν (2, 16, x p. 114).

JEstate anni sequentis 1457 Ludovicus a Callixto III pontifice in mare /Egáeum missus ut insulas
& Turcis occupatas in potestatem redigeret, postquam Samothrace et Lemno potitus erat, Co-
mitem nescio quem cum decem triremibus Lemno in Imbrum solvere jussit, ut hanc quoque in-
sulam sibi adjungeret. Κόντος δὲ, Critobulus 2, 23, 2 ait, ἀφιχόμενος ἐς Ἴμόρον ξὺν ταῖς δέκα τριή-
pct (**), λόγους προσφέρει Κριτοδούλῳ τῷ ταύτης ἐπάρχοντι περὶ ἐνδόσεως τῆς νήσου͵, ἐγχειρίσας αὐτῷ xal

(*) Κριτόδουλος ὁ νησιώτης, τὰ πρῶτα τῶν ᾿Ιμδριωτῶν,τὴν ξυγγραφὴν τήνδε ξυνέγραψε lib. 1, 1, 1 p. 54; Κριτόδουλος
6 Ἰμόριώτης ὁ καὶ τάδε ξυγγράψας, 3, 14, 1 p. 128. Nomen gentile ᾿Ιμριώτης, quod τοπιχὸν fuisse videtur, alibi me
legere non memini. Similiter e nominibus in oc desinentibus formantur ᾿Ηπειρώτης, Ἰήτης. Quod attinet istud τὰ
πρῶτα, cf. Herodot. 6, 100 : Αἰσχίνης ἐὼν τῶν ᾿Ερετριέων τὰ πρῶτα, ἰά. 9, 77 : Λάμπων Αἰγινητέων τὰ πρῶτα. V.
Bahr. ad Herod. 1. L, Steph. Thes. s. v. πρώτη p. 2151, D. — Alius sequioris cvi Critobulus est áuctór homili
de passione Domini, cujus exemplar olim fuit in bibliotheca Scorialensi. Vid. catalogos librorum gr. Scor.a Ba-
rootio et Nicolao de la Torre confectos in hod. codd. Scorial. E, VI, 15 et X, I, 6 et hinc apud Emmanuelem Miller
in Catalogue des mss. gr. de l'Escurial p. 521 et 375. — Cosetaneus nostri historici fuit Κριτόπουλος qui apud
Thomam Peloponnesi despotam medici munere functus esse videtur, ct eo fere tempore quo Thomas in Italia diem
obiit (12 Maii, 1465), cum filiis despotx Anconam venit. Vid. epistola Bessarionis Cardinalis (d. 9. Aug. 1465) ap.
Phrantzem p. 416-423, in qua peedagogo et Critobulo medico cura puerorum illorum commendatur. Noster quoque
Critobulus non ignotus fuit despotis Peloponnesi; nam frater Thome Demetrius, Imbrum et Lémnum insulas a
Turcis sibi dari cupiens, ea de re literis adiit Critobulum et hoc jüvanté que cupiebat obtinuit. Fortassis Critobalus
et ipse medicus fuerat penes satrapam aliquem Turcicum, sieut apud reges Persarum Ctesias, Democeles , Apol-
lonides. Virum a rei medic: scientia non alienum prodere videtur pestis descriptio (5, 18 p. 160), quam, si vo-
luisset , etiam accuratiorem exhibere potuisset, ut colligitur ex verbis : Τοιοῦτον δή τι xai τὸ εἶδος τῆς νόσον, ὡς ἐμοί
γε χατετάνη τὰ πλεῖστα παραλιπόντι. Idem. Jagupem, Mechemetis medicum, non introducit absque praeconio quod
collegam sapit, ἄνδρα vocans σοφὸν vai τὰ πρῶτα τῆς τέχνης φέροντα, ὅση περί τε τὸ πραχτιχὸν χαὶ φαινόμενον ὄχει;
xal ὅση περὶ τὸ θεωρητιχὸν χαὶ δογματιχὸν, καὶ δὴ χαὶ μέγα δυνάμενον παρ᾽ αὐτῷ (4, ὅ, 4 p. 141).

(**) Copias hostium nescio an de industria Critobulus justo majores prodiderit. Sec. Ducam p. 338 Ludovicus
nonnisi undecim sec. Critobulum vero triginta triremes in mare /Egoeum adduxit. S

lj d.

lij PROLEGOMENA.

γράμματα περὶ τούτου τοῦ Λοδοδίκου, Κριτόδουλος δὲ δέχεται τοῦτον φιλοφρόνως, xal πολλὰ δωρησάμενός τε

καὶ λόγοις ἡμέροις καὶ προσηνέσι δεξιωσάμενος, πάσῃ τε ἄλλη γρησάμενος ἐς αὐτὸν θεραπείᾳ, ἀποπέμπει

$4.6. ν E L - ,ὔ E Nis Y d Y ^Y 7, D ,
μετ᾽ εἰρήνης ἀρχεσθέντα τοῖς λόγοις τοῖς παρ᾽ αὐτοῦ xxl μηδὲν ζητήσαντα περαιτέρω μηδὲ πολυπραγμονή-
σαντα ὅλως ἢ περὶ ὧν ἧχέ τι διαπραξάμενον, ᾿Εγχειρίζει δὲ αὐτῷ xal γράμματα ἐς Λοδοθίχον, οἰκονομίαν
ἔχοντα καὶ φιλίαν δεικνύντα. Καὶ ἀποπλεῖ xoi οὗτος ἐς “Ῥόδον. "lTecte his indicare videtur quod apertis
Τὸ ? q
verbis eloqui pudebat. Nam in historiarum opere quod Turcorum ἁρμοστὴς Mechemeti dedicavit,

hac nihil aliud significare possunt nisi Critck-alum, quum resistendo se imparem videret, simu- -

lasse se Latinorum partibus favere, simul vero persuasisse Comiti ex re fore si inprzsentiarum
Imbrii quietem agerent, ac sic deceptum donisque demulsum Ludovici legatum re infecta abiisse.
Ceterum dubitatio subnasci possit num reapse ita res habuerit, siquidem Chalcocondylas p. 469
praeter Thasum et Lemnum et Samothracen etiam Imbrum insulam a Latinis tunc occupatam esse,
paullo post vero, quum classis Latinorum Rhodum rediisset, Lemnum et Imbrum ab Ismaele,
Thasum autem et Samothracen a Zagano, Turcorum ducibus, in ditionem esse redactas. Attamen
cum Critobulo facit Ducas p. 338, qui de Imbro Turcis erepta nihil prodidit. ;
Ineunte anno 1459 Lemnii presidia Italorum egre ferentes, imprimis vero timentes classem
Turcorum (*), cui arcende et propulsande ltali non sufficerent, pellere peregrinos milites et
"Turcis reddere insulam decreverunt , consiliumque cum Critobulo communicarunt. Is igitur fide a
Lemniis accepta, ut ad regem rem deferret, Adrianopolim profectus est. Hinc Demetrio Pelo-
ponnesi despote scripsit opportunum jam adesse tempus expetendi sibi a rege Lemnum et Im-
brum; haud enim regem adversari neque Italos impedimento fore, utpote Lemno jamjam expel-
lendos. Itaque Demetrius, qui paullo antea de acquirendis istis insulis literas ad Critobulum
dederat, Ásanen legatum Adrianopolim misit, qui, przesente et juvante Critobulo, a rege obti-
nuit ut insula despote annuum ter mille aureorum tributum pendenti concederentur, Post hzc
Critobulus literis regiis munitus rediit Imbrum. Inde post unius diei moram in Lemnum traji-
ciens excubias Italorum fefellit et a Castriotis amicis in castellum receptus est. Postero die cum
viginti quinque equitum manu in Cotzini oppidum per portulam clam ingressus Italos przesidia-
rios ad deditionem adegit iisque in Eubceam abire permisit. Dehinc ad Michaelem Paléocastri
prafectum legatum misit qui arcis deditionem postularet, Repulsam ferens quadringentos equites
et trecentos pedites eduxit, quibus cedere coactus Michael arcem se traditurum esse promisit
postquam Magnus Magister in Rhodo tum degens deditionem approbaverit. Quem in finem mora
trimestris concessa est. Res peractas Critobulus literis Demetrio nuntiavit ab eoque archontes
petivit quibus Lemni oppida traderet. Ipse in insula remansit usque dum exeunte anno 1459 ar-
cem Michael dedidisset (3, 15).

Post hec nulla amplius Critobuli mentio in historiis exstat; vix tamen dubium, quin sub De-
metrii quoque auspiciis Imbriorum archontis munere functus sit usque: ad auctumnum anni 1466,
quo Victor Capella, Venetorum classis prefectus, Imbrum et Lemnum occupavit, uti referunt
Phrantzes et Marcus Sanuto (v. Zinkeisen Gesch. d. osman. R. α, p. 213). Critobulus de his quidem
nihil prodidit, utpote que ad Mechemetis historiam minus pertinerent , attamen narrat (5, 15, 2)
hieme hujus anni quum Veneti foederis pangendi causa Byzantium venissent, Mechemetem ab iis
postulasse ut Imbrum et Lemnum redderent. Illi vero tunc non modo insulas non reddiderunt,
sed anno 1468 sub Nicolao da Canale duce etiam nova iis pressidia imposuere nec nan /Enum
urbem incendio deleverunt (V. Zinkeisen 1.1. p. 315). Deinde autem quum anno 1470 insignem
cladem passi Eubocam insulam deserere cogerentur, etiam Lemnum et Imbrum eos amisisse
consentaneum est. :

.. Ni fallor, Critobulus an. 1466, Imbro a Venetis capta , Constantinopolim abiit, ibique histo-
rias quas Imbriorum archon (τῶν ἸΙμόριωτῶν τὰ πρῶτα, 1, 1) in patria scribere coeperat, ante annum
1470 ad finem perduxit. Etenim quum pestem, qua zstate an. 1467 Constantinopoli szviebat,

(*) Chaleocondylas 1. 1. Ismaelem classis proefectum Latinos Lemno expulsisse dicit. Cum Critobulo dicendum erat
metu classis Lemnios adductos esse ut ipsi Latinos pellerent

ΟΠ Ψ Ca CÓ

EDDA ed

Never an te a ER sov

MUT TT e NETS EC IAN RU PH ἡ RE ER

Yr Ungrowmo

x
mono germ

DE CRITOBULO. liij
testis oculatus descripserit (v. 5, 18), eamque per Macedoniam et Thraciam et vicinam Asiz mi-
noris partem propagatam dicat, insulas vero maris /Egzi invasisse non dicat, jure tuo inde col-
ligas Critobulum tunc in continente degisse. Porro quum historiarum annus postremus 1467 non
. modo pestilentia calamitosus, sed rebus contra Albanos male gestis etiam inglorius esset, haud
substiturus in eo filisset auctor regis fame studiosissimus , si Venetorum cladem internecivam an.
1470, qua gloria et potentia Mechemetis summum fastigium attigit, colophonem operi imponere
potuisset. |
- De ratione operis, quod libris quinque res a Mechemete per annos septendecim gestas com-
plectitur, ipse auctor in epistola exponit, qua regi Turcorum historias dedicat atque, si presens
studiorum specimen probatum fuerit, etiam ea qua deinceps deus Mechemeti perficienda dederit,
literis se consignaturum esse pollicetur. Idem in prooemio priorem quoque Turcorum historiam,
quippe qua hucusque haud recte tractata sit, peculiari scripto prosequi sibi propositum esse dicit.
Num reapse opus Critobuli in manus regis venerit, et quonam animo ab illo exceptum sit, et
num promissis suis auctor steterit , nescimus. Ceterum sensit Critobulus quanta sibi crimina crearet
homo graecus idemque laudator regis barbari qui summarum Grzcis calamitatum auctor exstitit
et cui cozvi scriptores nullas non. inurebant notas infamiz , τύραννον δυσσεῇ vocantes , ἐχθρὸν παμ.-
μίαρον, ὀλετῆίρα τοῦ γένους ἡμῶν, ἀντίχριστον, ἐχθρὸν. τοῦ σταυροῦ, μαθητὴν τοῦ σατανᾶ, δαίμονα σαρχο-
θόρον et si quid hisce crudius (*). Criminationes istas avertere Critobulus (1, 3) studet, longe se
abesse asseverans ut gentis su: infortuniis ex rerum humanarum natura et sortis inconstantia re-
petendis insultare velit, historici vero munus esse τὸ προσῆχον σώζειν xot τὴν ἀλήθειαν. Ac sane nus-
quam religionem genti su: debitam violat et fata Constantinopolis prolixa threnodia prosequitur.
Immo, si quid ab hac parte in historico desideretur, id in eo potius positum est quod vitia quibus
Byzantinorum imperium laborabat, non satis sensisse videtur neque intellexit non tam incon-
stanti quam quasi justitize sortis deberi, ut juvenilis gentis viribus everteretur tandem regnum
senile et decrepitum et putredine diffluens rerum publicarum et plebis degeneris, quz in summo
discrimine salutem patri: misellis altercationibus postposuerit. At quo minus premebatur rerum
gracarum imbecillitas , tanto magis extollebatur virtus regis victoris, quem celebrandum Crito-
bulus sibi sumserat, cuique προσχυνήσας δοῦλος εὐτελὴς historias suas tanquam obsequii testimonium
captanda benevolentiz causa offerre meditabatur, Sponte hinc colligas τὸ τὴν ἀλήθειαν σώζειν certis
contineri finibus, quos migrare conditio et consilia auctoris vetabant, neque quidquam in illo
opere proferri quod labem regi adspergere et laedere posset aures patroni iracundi. Sic Critobuli
opus colore suo et tenore mirum quantum discrepat a Phrantze et Duca et Chalcocondyla.hi-
storiis, qua ex adversariorum castris profectae sunt et ex hac origine sua quaedam vitia traxe-
runt,

Dispositione operis Critobulus Thucydidem imitatus seriem rerum secundum annos, singulorum
vero annorum partes hiemis , veris, cestatis et auctumni tempestatibus accurate distinguit (**). Ab

(*) Inter hos palmam tulisse videtur Pusculus poeta, qui in Constantinop. 2, 261 mores Machmetti ita pingit :
δ Fita fuit .... diff undi corpore vasto ,

in facinus quodcunque rapi de more ferino,

credere nihil vetitum , placitum quodcunque licere,

ducere nec turpi quicquam discernere honestum,

quod brulis nativa vetat , non turpe putare;

justicie infensus ; pietas sibi nulla fidesque ,

sed fraudes inerant:animo ; non federa firma

moverat , incertus promissis , perfidus , asper ,

perjurus , fallax , furibundus , fervidus «ra ,

terribilis cupiens cunctis dirusque videri , :

gaudere a teneris humano sanguine , multa :

cede virüm leto pasci super omnia vultu ;

venerat in mentem quidquid. fervebat obire,

si crudele foret ; ferro sibà cuncta domare

sperans , hostis erat pacis , fera bella placebant

semper, et infensum Christi sub pectore nomen

impius imprimis gentili more ferebat. :
(**) Mensem semel memorat lib. 1, c. 71, ubi Maii m. die 29 Constantinopolim captam esse dicit,

liv PROLEGOMENA.

eodem "Thucydide locutiones mutuari adamat tum in rerum gestarum narratione tüm vero in.
duabus illis regis orationibus (1, c. 14 sqq. et. c. 48 sqq.), qua passim centonibus Thucydideis
consarcinatze sunt. Ceterum a pressa Thucydidis dictione longe abest Critobulea verbositas ,
. tanto molestior illa quum variare loquendi formulas non satis auctor noverit. Imprimis hoc of-
fendimur in proliorum descriptionibus quz ad idem exemplar omnes efformate esse videntur |
nec tam historico conveniunt quam poete epico, qui strepitum, clamores, concursus ceteraque -
pugnarum terriculamenta verbis pingere delectatur. Sin hzc missa feceris, negari nequit Crito- -
bulum oratione simplici, perspicua, castigata nec nisi raris sequioris grzcitatis nzvis offu-
. $cata (ἢ) longe póst se relinquere coztaneos historicos, Phrantzem ajo et Ducam et Chalcocondylam, | 1
quorum hic, ut Immanuelis Bekkeri verbis utar, Herodoti imitator infelicissimus , dum Junonem
captat, a nube adeo decipitur, ut sepe ne ipse quidem quid dicere velit nosse videatur.
Jam quod fidem et auctoritatem scriptoris attinet, summopere se allaborasse Critobulus profi-
tetur, ut accuratam rerum gestarum cognitionem sibi compararet. Πολλὰ μογήσας, inquit (epist.
$ 4), οὐδὲ γὰρ αὐτὸς τοῖς ἔργοις ἐπέστην, ἵνα δὴ καὶ τὸ ἀχριόὲς τούτων εἰδείην, ἀλλ᾽ ἱστορῶν τε ἅμα καὶ

πυνθανόμενος τῶν εἰδότων καὶ ὡς ἐνὴν ἀχριδῶς ἐξετάζων, ξυντέταχα τοῦτο τὸ βιύλίον, Attamen copias sic
collectas interdum mancas nec ab erroribus vacuas fuisse ipsis historiis comprcbatar. Haud raro
enim accidit, ut personarum et locorum nomina haud recte tradantur et negligatur ordo rerum -
chronologicus. Sic Justinianus ille Genuensis, qui Constantinopolim contra Turcos defendit,
ubique vocatur Justinus (1, 25 sqq.); pro Georgio Serviz principe habes Lazarum (2, 6 sqq.) et
pro Callixto Roma pontifice praedecessorum ejus Nicolaum (2, 23), et pro Nicolao Lesbi principe
Nicorezum (4, rz, 1). Minoris momenti sunt sphalmata geographica ex eo oriunda quod Crito-
bulus, more eruditulorum Byzantinorum, nominibus quz tunc usu terebantur, nomina antiqua
temere substituit(^*). Mochlium Peloponnesi castellum pro vetere "Tegea venditat (2, 4); Mo-
nembasia ei est Epidaurus Limera; hodiernum Zrzeroum , Chasanis Armeniorum regis sedem , Ti-
granocerta appellat (4, 4 et 6), quoniam ejus nominis urbem olim Armeniz regiam fuisse inau- — |
diverat ; Drinum vel, ut in codice legitur, Boovov cum vetere Erigone componit. Ad idem errorum .
genus referendum videtur quod Thomam Peloponnesi despotam Mantineam aufugisse dicit, quo
urbis nomine A4fbarinum (veterem Pylum) significare voluerit. De neglecto temporum ordine vide
qua monui ad 1, 38. 2, 3 et το. Alia quadam haud recte tradita, ut illa qua sunt de Gennadio :
(2, 2) et de Jonuza (2, 3, 2), passim occurrunt. Ceterum hac facile condonaveris; majorem labem — |
dignitati historiarum auctor eo intulit, quod quz Mechemetes minus prospere gessit aut odiose
fecisse videri possit, silentio premit aut in gratiam patroni a vero detorquet. Sic statim initio
operis fratricidium omisit, quo rex securitati suze more "Turcico prospiciendum esse putavit (V.
not. 1, 4, 3). Deinde velavit cladem ad Belgradum acceptam, quam vel Turcicus historicus Sea- —
deddinus ingenue fatetur (2, 17 sq.) Similiter omnia illa quae de rebus contra Scanderbegum — -
gestis narravit, tantopere recedunt a testium locupletissimorum narratione , ut auctoritatem eorum
plane nullam esse appareat.

Quamvis igitur multum absit, ut Critobulus historici partes rite expleverit , vel sic tamen tantum
est operis pretium ut nemo qui denuo res Mechemetis tractandas sibi sumserit, eo carere possit,
Multa sane Ducas et Chalcocondylas et Phrantzes fusius et accuratius exposuerunt, haud pauca vero. —
etiam Critobulus prebet qua apud illos aut omnino non leguntur aut obiter solummodo perstrin-
guntur.Ejusmodi sunt que narrantur de dispositione copiarum Turcicarum in obsidione Constan-
tinopolis (1, 27), de fabricatione bombarde maximz (1, 29), de Mechemetis et Paltoglis .expedi-

(*) Huc verbi causa pertinet quod ἐς pro ἐν et vice versa ἐν pro ἐς nonnullis locis usurpatur, et quod modo ὅτε. ^
πλεῖστον modo ὅτι πολύ dicat. Barbara vocabula non occurrunt prier τούφαχες (lufeng turcice, fusils) et masia
(pacha). — Pro civ et εἰς ubique reposui ξὺν et ἐς ; nam in his auctorem Thucydidi se addixisse patet , adeo ut |
scripture inzqualitas, quam codex prcbet , librariis imputanda sit. |

(^*)Quemadmodum Chalcocondylas sic etiam Critobulus Albanos, Hungaros, Walachos, Servios vocat Illyrios ,
Poones , Dacos Getasque , Triballos, ;

ADDENDA.

ARISTODEMUS,

Postquam nostra typis jam expressa erant, fragmenta codicis Parisini Wescherus cdidit in libro 3

qui inscribitur PoZorcétique des Grecs et dade repetenda curavit in Revue archéologique 1868 et |

1869, ac complures viri docti in variis diariis de iis verba fecerunt. Hinc enotabo quae notanda -

mihi videntur, iisque de meo quan interponam. E

Cap. 1, $ 2, p. 1, 10. μέρος τι ἔχων ?xev] μέρος τι ἐχώννυεν conjecit Hertlein in Nos Jahrbücheda 3

für Philologie und Pedagogik , vol. 98 p. 241. 1868. Verba γεφυρωθῆναι et ζεῦγμα satis indicant de.
ponte, non vero de aggere sermonem esse. Quomodo intelligenda verba sint, e Justino liquet.
1, 4, p. 2, 5. συνεστηχυίας δὲ τῆς μάχης] Legendum puto ἐνεστηχυίας δὲ τ. μ,

1, 4, p. 28: ἐχπληττόμενος] ἐχπλήττων e communi loquendi usu scribi volunt Bücheler in Neue —

Jahrb. 1. |. p. 93 et Loehbach ibid. p. 242. Similiter c. 4, 1 προδώσειν pro προδώσεσθαι et. c. 11; &3

ὡρμηκότων pro ὡρμημένων reponi jubet Bücheler. Forma iste medi: usque recurrentes non sunt - 3

furca expellendz , sed serioris zvi scriptori condonande.

- habet.

2, 7, p» 3, 19. ἀγωνίσονται] ἀγωνίσωνται ἢ E. Miller in Journ. d. Sav. 1868, p. 32». Futurum bene - 3

Ib. p. 3, 20. χεχυρωμένων δὲ οὐδὲν ἰσχύων] χεχυρωμένον δὲ o. l., ne pouvant rien. de persuasif , Mil- —

ler l, 1. Dicit auctor : nihil valens contra ea qua in concione duces decreverant. ἰσχύω ἢ. l. ge- -

d

netivo jüpgitur sicut χβτιαχύω: Quamquam exemplum in lexicis non reperio prater illud Aristipi Ἢ
Vesp. 357: LU αὐτὸς ἐμαυτοῦ. Si quid corrigendum foret, proponerem ἀντέπρασσε τῶν χεχυρωμέ-, ἢ

γων * οὐδὲν δὲ 1 ἰσχύων.

Ψ

E

2, 1. p. ἡ, 6. συμ[πεπει]χὼς xot αὐτός] συμ[πείσας] xat γὰρ αὐτὸς Wescherus e codicis literis partim | Ε΄.
evanidis elicuit, quod certe corrigendum fuisset in c. γὰρ καὶ αὐτός. Iterum. codicem inspexi. Ex |
χὼς syllaba superest litera x et accentus, deinde vero legitur xoi αὐτὸς, quod vel invito codice |

scripseris. συμπεπείκει γὰρ αὐτὸς proposuerat Bücheler.
Ib. p. 4, 13. τηρήσειν τε ὑποσχόμενοςἿ τ. τ. ρον M d Bücheler, ut vitetur ejusdem vocis re-
petitio.

2, 3. p. 4, 20. ᾿Αθήνας] 762c codex. De permutatione nominum O76«t et ᾿Αθῆναι vide quae cie -

tantur in Steph. Thes. v. Ἀθῆναι p. 829, D.
2, 5, p, 5, 25. τύχης] Nescio an fuerit λύσσης, collato. Herodoto 9, 7, 1 : ἔγνωσαν ... "Aptoxó-

M 7 τω “ ὦ , 3
δημον μὲν βουλόμενον φανερῶς ἀποθανεῖν éx τῆς παρεούσης ol αἰτίης, λυσσέοντα τε xol ἐχλιπόντα τὴν

τάξιν ἔρνα ἀποδέξασθαι μεγάλα.

3, 2. p. 6, 7. σταδίους τέσσαρας τοὺς ἀπὸ Σαλαμῖνος εἰς Μίλητον] Arn. Schaefer in IVeue Jar. 1. ᾿
leg. putat ἀπὸ Σάμου, adeo ut stadiorum numerus ad fretum inter Samum et Miletum intei jectum.
referendus sit. ἜΝ hoc probabile. x

3, 2. p. 6, 14 ** γιγνομένης] Lacunam hisce verbis explet Bücheler : [θαυμαστὴ δὲ ἦν ἣ κατὰ τὴν
αὐτὴν ἡμέραν συντυχία] γιγνομένης κτλ. :

4, 1. p. 6, 56. Lacunas Bücheler hunc in modum explendas censet : Πελοποννησ[ιαχὸν πόλεμον
χατὰ τὴν “Ελλάδα ἔργα] ἐπράχθη, et deinde : ἐπειδὴ ἐξήλασαν τοὺς Πέρσας οἱ “Ἕλληνες [x τῆς Εὐρώπης,
καταφυγόντων τῶν βαρδάϊρων εἰς Σηστ ἦν; etc. At Sestus quoque in pope sita.

4, 1, p. 7, 5. ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων] ὃ ὑπὲρ τῶν ἔργων" Dücheler; ὑπὲρ τοὺς “Ἕλληνας " Lochbach in JV.
Jahrb. 1. 1. p. 82.

lvj

ERR nme

MAS Dota

ORENSE AMET ἐκ ποι τοι

!
τῇ

; ADDENDA. lvij
ΟΡ. p. 7, 11 πρὸς αὑτὸν] πρὸσαυτὸν (sic) codex. Si bad πρὸς αὐτὸν cum Weschero , nihil refragor.
- Utrumque insolentius dictum pro εἷς a.

5, I, p. 7, 21 οἱ δὲ Λαχεδαιμόνιοι] Praestat quod Wescherus dedit : Λαχεδαιμόνιοι δὲ,

«6, 1, p. 9, 12. Παυσανίᾳ] Παυσανίου conj, Loehbach, quo facile carebis.

E 7 0p. 10, 7. ᾿χατεσχεύαζον [xal στρατὸν συνέλεγον χαὶ! χρημάτων θησαυροφυλάχιον ἐποιήσαντο ἐν
Δήλῳ, [ὑστέρῳ δὲ χρόνῳ π]άντα ἐχ τῆς Δήλου τὰ συνα χθέντα etc. Bücheler supplevit. In quibus vox
πάντα a verbis τὰ συναχθέντα separata parum se commendat. Accedit quod av:« in codice accentu
. caret.

Em 3, p. 11, 5 πόντου fort. librarii lapsu pte αὐτοῦ.
ΠΡ. p. 11, 7 οἵ πρότεροι πεμφθέντες] οἱ πρότερον m. Bücheler. Malim et ipse, sed. mutandi nulla
- necessitas.
ο 8, 3, p. 11, 13 παραγενόμενοι εἷς τὸ [αὐτὸ τέμενος xai] διπλῆν] Horum loco παραγ. xoi αὐτοὶ [ὑπὸ τὸ
τέμενος x«l] διπλῆν Wescherus. Voces εἰς τὸ certz 6556. codicem denuo inspicienti videbantur. In-
clusa ex ipso codice erui nequeunt.
Ib. p. 11, 18 διεξήει] sic recte etiam Wescherus , qui codicem prebere notat διεξειν, dum in meo
apographo a Dübnero scripto est διεξειη. Bücheler conjecit ἔδειξεν, |
| ὃ, 5, p. 12. 6. παύσασθαι] παύσεσθαι, et eodem modo cap. 10, ἡ p. 13, 12 ὑπέσχετο χειρώσεσθαι pro
“ὑπ. χειρώσασθαι reponi vult Bücheler, praeter necessitatem.
10, 4 p. 13, 10. αἴτιος [δηλώσας λύειν μέλλοντας τοὺς “Ελληνας Bücheler.
10, 5. ἐγγὺς ἤδη γενόμενος τῆς “Ελλάδος. Hoc manifestum esse figmentum Minoidz Mine qui frag-
? mentum nostrum fabricaverit, censuit Wachsmuth in AAein. Museum 1868 p. 33. Ego de his dixi
- in Goettingische gelehrte Anzeigen 1869, Januar, p. 28 sqq. In Latinis pro Mineree Leucophryna:

- lege Diance L.

r1, I, p. 13, 24. ἔγνωσαν xal] εἰς Μαγνησίαν scribi vult Bücheler.

11, ἡ, p. τή, 12. ἐπί τινος ποταμοῦ] ἐπὶ Νείλου conj. Loehbach, haud recte.

Ib. p. 14, 14. ἐχτραπεισῶν δὲ v' νεῶν] οὖκ ἐντραπεισῶν δὲ v' νεῶν, indem sie das unbeachtet liessen,
Bücheler. Codicis verba sana sunt. Navigandum erat versus ostium Canobicum, naves vero ille ἃ

- recto cursu deflectentes in Mendesium Nili ostium delatz sunt.

13, p. 16, ἡ (ἐπὶ τοῖσδε) ἐφ᾽ ᾧ] Casu factum ut. verba ἐπὶ τοῖσδε tanquam ejicienda includantur.
Inclusis verbis ἐφ᾽ ᾧ, scribi volebam : ἐπὶ τοῖσδε " ἐντὸς etc.; nam sic demum ferri possunt qui se-
quuntur conjunctivi.

14-15 p. 16 sq. Cum his cf, scholium ad Hermogenem , quod supra p. XXVII apposui.

16. 1, p. 17, 14. αἰτίαι δὲ (καὶ) πλείονες]. Vox xoi non erat uncis includenda. Cf. supra pag. XXVI.

156, 3, p. 19, 6. Καθ] Κἀπειθ᾽ codex habet, quod monere oblitus sum.
^ lb. p. 19, 12 μήτ᾽ ἐν ἀγορᾶ eic.] Versus refinxi secundum nostros Aristophanis codices. At recte,
opinor, Bücheler censet refingendum potius esse hunc in modum :

ὡς χρὴ Μεγαρέας μήτ᾽ ἐν ἀγορᾷ [υήτε γῆ.

μήτ᾽ ἐν θαλάττη] μήτ᾽ ἐν ἠπείρῳ μένειν.
Sic una solummodo codicis lacuna est et melius verba procedunt quam in nostris Aristophanis
. codicibus.

17, I, p. 19, 21 ἦν πόλις Κερχυραίων] ἦν πόλις agde Κερχ. Büchele r, recte fortassis.

17, 2, p. 19, 28 € fpe πολὺ ναυτιχόν] ὡς &y. τὸ πολὺ v. aut παρέχοντες πολὺ τὸ v. ? Bücheler.

18, p. 19, 35 ἐπὶ ταύτης] ἐπὶ ταύτην Bücheler. Codicis scriptura nihil offensionis habet.

Ib. ἐξεπολιόρχησαν oi ᾿Αθηναῖοι] πόλιν addit Bücheler majoris perspicuitatis gratia.

f | - EUSEBIUS.

Eusebii fragmentum post Wescherum , qui nonnulla jam emendaverat, separatim edidit pluri-
maque librariorum sphalmata. sustulit Theodorus Gomperz ( Zu den griechischen Kriegsschriftstel-

ü

ἘΣ Ἢ

Yiij ADDENDA.

lern. Wien. Gerold. 1868). Deinde idem fragmentum denuo exhibuit Wescherus 1n Revue. arcAéol, 1
1868, Jan. p. 403. De eodem acne dixit Lud. Dindorfius in Neue JaArb. für Philol. 1869, p. VI E

54. et p. 122. 3

S 1. ἐσθέειν] εσθειν codex, ἔσω Dindorf. 1.1. p. 47, ἐσελθεῖν idem ib. p. 122. Utrumque a traditis |
literis longius recedit. — Ib. lin. 6. παρεχόμενον " oi] παρεχόμενοι cod.; παρέσχεν οἵ Dindf., longius |
iterum recedens. Ceterum pro πολλοῖς... ἐζωγρημένοις et ejusmodi aliis, si lubet, reponére licet |
formas ionicas πολλοῖσι etc. Ego de consilio his Mbit POUR in istis Herodoti simiis dialecti.
inconstantiam jam Lucianus riserit.—1lb. lin. 8. οὔτ᾽ ὅτε] οὐχ ὅτε cod.; οὔχω τε Uindorn probabiumm
quamvis , men lacera oratio sit, nihil decernere possis. 3

S 2. «. τὴν ὄψιν αὐτὴν etc.] τὴν ὄψιν οὔτε τοῦ πολέμου ... ἀπορηθῆναι,, ὡς ἐν τοῖς ... εὑρίσχεθ᾽ proponit i
et deinde Jacunam esse post v. εὐστοχίης statuit Gomperz, quo quid lucremur nihil video. Din- -
dorfius : [οὔτε] τὴν ὄψιν αὐτὴν τοῦ πολέμου οὔτε τῶν ἀντι[στάντων φοδηθέντα τὸ πλῆθος] πολεμίων ἀπορη-
θῆναι.... τῆς (?) ἐν τοῖς, quamvis sequentia cum his non cohaerere fateatur. Codicis vocem ἀντιπολε-
μίων (1. e. ἀντιπολέμων) supplemento inserto laceravit, quod in seqq. hostes dicuntur πολέμιοι, non
vero ἀντιπόλεμοι. At Herodotus quoque, quem Eusebius zmulatur, vocibus πολέμιοι δὲ ἀντιπό-
λεμοι promiscue utitur. Vitium quo locus noster laborat, in voce εὑρίσχεε latet. || — ἐξαιρεομό-
vou] ἐξειουμένου codex, ἐξειρυμένου Dindorf, recte , puto, quum hac medicina lenissima sit, quamvis .
aliud verbi ἐξειρύω exemplum non noverim. ᾿Εχσειοιλένου conj. Gomperz, que vox ἢ. ]. minus
apta.

S 4, p. 22, lin. 12. Post v. μηχανημάτων aliquid excidisse suspicatur Dindorfius. Sensus integer
est, 51 vocem xal, quz sepissime male intruditur, ejeceris , aut pro xoi πολλὰ legeris πάμπολλα,

S 5, lin. 18. ταῦτα τάπερ] Ιερα ταῦτα τάπερ δὴ. Vocula δὴ typographi culpa excidit. || — lin. 21.
ἐπεχΟεθλημένας] sic recte meum apographum, quemadmodum supra S 2. βεύλημένῳ, quorum loco
Wescherus habet χεχλημένῳ et ἐπεχχεχλημένῳ. Pro illo βεόλημένῳ de conjectura reposuit Go ME
pro hoc ἐπεχχεχλιμένας conj. Wescher, ἐπεγχεχλιμένῳ mper: et Dindorfius. || —Lin. 22. ἐπὶ τὰ
χαμπτόμενα] ἔπειτα χαμπτομεναι codex. || — x«c' ὅτευ àv ἐνεχθείη] χατ᾽ ὅτεω ανενειχθειη codex, ut e
Weschero video. Legas igitur ἐνειχθείη. Gomperz legi voluit ἂν ἐνειχθῇ, Ac nihil adeo cogit ut contra
codicis scripturam optativo cum ἂν particula conjunctivus substituatur.

S 6, lin. 3o. αὐτοεργουσέων] οὕτως ἐχουσέων codex; ἱστοὺς ἐχουσέων Gomperz , sensu parum com-
modo. || — Μηδείῳ ἐλαίῳ] Naphtha dici constat Μηδείας ἔλαιον. Quare nostro quoque loco Μηδείης '
pro Μηδείῳ legi vult Dindorfius. Cogitaveram de adjectivo Mz3eato , quod formatum foret sicut Mt
δεαῖος a Μίδεια, Sed nulla mutandi necessitas, Quidni Mtov ἔλαιον dixerit eruditulus auctor, quum
pro Μήδεια dicatur etiam M27? || ---- χρίσαντες ἐνετίθεσαν] χρήσαντες (supra scr. ει) ἐνετείθεσαν codex,
unde χρείσαντες retinuit Gomperz. Herodotus ubique χρίω formam habet, quare etiam n. l. εἰ eodem |
errore scriptum fuerit quo in v. ἐνετείθεσαν. ad

S 7. ἐγένετο] ἐγείνετο codex sec. Wescherum. Igitur scribi velim ἐγίνετο, Dindorfius ἐγείνατο, | — —
ἀπό γε ὀλίγων] ἀπὸ δὲ ὁ, Dindorf. Haud recte, opinor. || — οὐκ àv (ων codex) δή τις τοιαύτη προσείη. |

e

TW. -

PLNRA S

ΡΨ

οὖχ ὧν ... προσήιεν Gomperz. Sententia potius postulat ut ὧν emendetur in ἂν. || — πολλῶν μηχ.] leg.
πολλέων, ut S 9. *
S$ 8. “Γάδε] Codex praebet τόδε δὲ, idque in textu exhibendum erat. || — ἀπεστήχεε [xot] τοῖσι ἐπ.]

Praestat cum. Dindorfio legere ἀπέστη x«i τοῖσι ἐπ. Ceterum pro ἀπεστήχεε, quod meum ἀπόγραφον
habet , Wescherus praebet ἐπεστήχεε.

PRISCUS.

Fr. 1, p. 24 lin. 11r. ἀπηγορεῦοντο πόνῳ διαδοχῆς] Lege : ἀπηγόρευον τῷ πόνῳ [διὰ τὸ ἐχ] διαδοχῆς.
Locum sanavit Bücheler in RAein. Mus. 1869, p. 137, collato Suida : ἀπηγόρευον" &néxapyov*
ἐταλαιπώρουν. « “Ἡνίχα γὰρ ἀπηγόρευον τῷ móvo , πάλιν ἑαυτοὺς ἀνελάμανον.

Fr. 2. p. 25. ἐπὶ Δανούδᾳ] His corruptelam subesse propter A«voóó« vocis formam insolitam etiam

ADDENDA. j lix

.Dindorfius suspicatur, qui proponit ἐπὶ τῷ Noó62, si forte ejus nominis fluvius fuerit, Ex Prisco
patere veterem urbem in dextra fluvii ripa sitam fuisse, ubi hunc est castellum hodierne Jis
urbis , recte monet Róssler in Zeitschrift für die eesterreisch. Gymnasien 1868, p. 43. Egregie fallitur
Kanitz (Aeise in Südserbien τι. Nordbulgarien p. 27), qui veterem Naissum ab hodierna JYisch urbe
longe dissitum fuisse putat.

i

a 'CRITOBULUS.

-— Pag. 103, lib. 1, 75, 1. παρ᾽ αὐτοῦ] i. e. a Constantino. Dele notam, qua ad hzc verba per-
tinet.
—— Fragmenta Dionysii et Polyzni et Dexippi , quz codex Parisinus habet, ad calcem Josephi edidi
ex Miue apographo; quod quum parum accuratum sit, hoc loco notabo, qua ex ipso codice
emendanda sint.

DIONYSIUS.

Cap. 1, S 2. μὲν, quod est post Maxe&ovixy , non habet codex et delendum est. Pro Ἀμόραχίας
'e cod. leg. ᾿Αμπραχίας, et similiter c. 1, $ ἡ etc. 2 $ 1.]| — $3. τοὺς, quod legitur ante Μολοτ-
τοὺς delendum sec. cod. || — 0vpso9ópo»] E codice, ubi θυραιαφόρῳ, recte Wescher posuit θυρεαφόρῳ. ||
— S 6. τάξεως, εἶναι ... ἐπάρχεσεν (παρεισιν cod.)] Przstat legere cum Dindorfio, l. 1. p. 44, τάξεως,
ἵνα ... παρῶσιν. Pro εἶναι legendum esse ἵνα jam Millerus monuerat, qui ἵνα ... ἐπαρχέσῃ proposuit
in Journal d. Sav. 1868, Mai., p. 321.

Cap. 2 $ 7 στάλιξιν ὀρθῶς] στόμιξιν ὀρθαῖς codex ; στόνυξιν conj. Millerus 1. l., idque praestare mihi

videtur. || — €ap. 3, 2. Ῥωμαίων ἀμφὶ] leg. e cod. Ῥ, μὲν à. | — Cap. 4, 2. κατέφυγον] e cod. leg.

χατέφευγον. || — Cap. 5, 5. ὃς, quod post vocem χάραχος errore typographico legitur, ponendum
ante v. ἀρξαμένου. Codex pro ὃς ... παρῆν habet ὡς ... παρῶν , quod sensu cassum, Ante vocem προσ-
δαλὼν codex habet qua excidisse suspicabar, xoi τὰ χέντρα. || — 5. 8. περιιδόντες] codex περοιδοντες,
addito corruptionis signo. Legendum igitur quod proposueram προϊδόντες,

POLY/ENUS.
Fr. x. ἐλέφαντας] leg. ἐλαφρούς. || — Fr. 2. διέφυγον] leg. διέφευγον.
DEXIPPUS.

Fr. 1, $ 2. Τῶν πολεμίων ἐν τῷ φυλάττεσθαι μᾶλλον ἢ ἐν τῷ ἐπιχειρεῖν ὄντων] Codex : ... μᾶλλον
πάντ᾽ ἐπιχειρεῖν, Wescherus μᾶλλον ἢ παντ᾽ &; lege μᾶλλον ἢ ἀντεπιχειρεῖν. [| — 5.3. Μάξιμος, ἀνὴρ
γένος μὲν τῶν ἀπόρων μεταύου] Codex ... τῶν ἀπορὼ μεταχου, Wescher τῶν ἀπόρων μεταχούων, nescio
(0 sensu. Literas codicis componas hunc in modum : γένος μὲν τῶν ἀπὸ Ρωμετάχου, in quibus
corrigendum *PotuecdAxou vel ἹῬοιμητάλχου, vir genere ex posteris Rhemetalcee. Yntellige celeberri-
mum Odrysarum regem qui sec. Tacit. An. 2, 6/4 omnem Thracia nationem tenebat (coll. Dion.
Cass. 54, 20 et 34. 35, 3o). Hujus frater Rescuporis erat, cujus filius Reemetalces II sub Tiberio
partem regni, deinde sub Calligula et ipse totam "Thraciam accepit (Tac. An. 3, 38 sqq). || —
5. 5 συνεχείᾳ [ἐχρῶντο]. Codex συνέχεια: itaque cum Weschero legas συνέχεια [ἦν]. || — $ 6. ánceiyov]
e cod. leg. [ἀπείχοντο. || — $ 11. Καὶ μὴ ἀντιδρᾶν ἔχοντες] Codex xoi μὴ δὲ à. £. Igitur legendum xoi
μηδὲν d. ἐ, || — Yb. τὴν àx τῶν θυρεῶν χαιροφυλαχήν] sic Minas; dxpoguAmx e literis in cod. fere
'evanidis elicuit Wescherus. Utroque vocabulo h. 1. offendor. Subosse suspicor usitatum illud πα-
ραφυλαχήν.

Fr. 2. $ 6. προσερείδοντες] προσήριδον cod.; leg. cum Weschero προσήρειδον, | — S 8. βιαίᾳ φορᾷ]

pui ὠφορα codex; igitur lege βιαίῳ o , monente Dindorfio, 1. l. p. 44. |] — S 9. ἐπ’ ἴσου] e cod. leg.
ἀπ᾽ ἴσου. || — $ 13. ἐμηχανήσαντο] e cod. leg. ἐμηχανῶντο, || — 5. 15. παρεῖχον] e cod. leg. παρεῖχεν.

"dix:

Ix. ! | ADDENDA.

EXCERPTA E POLYBIO DE OBSIDIONE SYRACUSARUM.

e

. Subjungo excerpta e Polybio de Syracusarum Mp tum ea qua solus codex Parisinus
habet, tum ea qua aliunde his accedunt. -

Codex Parisinus.

Ὅτι δὴ τὰς Xupaxoócac ᾿Επικύδης τε xat Ἵπποχράτης χατέλαῤον ἑαυτούς τε χαὶ τοὺς ἄλλους τῶν πολιτῶν.
τῆς Ῥωμαίων φιλίας ἀπαλλοτριώσαντες, oi Ρωμαῖοι, προσπεπτωχυίας αὐτοῖς ἤδη xa τῆς Ἱερωνύμου. τοῦ
Συραχουσίων τυράννου κατασεῤῥφῆς, Μάρχον, Κλαύδιον (deb. Ἄππιον Κλαύδιον, Appium Claudium Pul
crum) ἀντιστράτηγον χαταστάντες, αὐτῷ μὲν τὴν πεζὴν συνέστησαν δύναμιν, τὸν δὲ νηίτην αὐτοῖς στόλον
ἐπετρόπευσεν Ἄππιος Κλαύδιος (deb. Μάρχος Κλαύδιος, M. Claudius Pares

2. Οὗτοι μὲν δὴ τὴν στρατοπεδείαν ἐδάλλοντο μικρὸν ead UT τῆς πόλεως, τὰς δὲ προσδολὰς Éxptway.
ποιεῖσθαι τῇ μὲν πεζῇ δυνάμει xaT τοὺς ἀπὸ τῶν “Κξαπύλων τόπους, τῇ δὲ ναυτιχῇ κατὰ [τῆς Ἂ xpostvae χατὰ
τὴν Σχυτιχὴν προρογορενομένην στοὰν, χαθ᾽ ἣν ἐπ᾽ αὐτῆς χεῖται τῆς χρηπῖδος τὸ τεῖχος παρὰ θάλασσαν.
“Ετοιμασάμενοι δὲ γέρρα χαὶ βέλη χαὶ τὰ ἄλλα τὰ πρὸς τὴν πολιορχίαν, o0 προϊδόμενοι τὴν Ἀρχιμήδους.

δύναμιν, ἐν ἡμέραις πέντε διὰ τὴν πολυχειρίαν ἤλπισαν τῇ παρασχευὴ χκαταταχήσειν τοὺς δπεναντίους. i :
(Cf. Anon. De tol. obs. p. 326, 14 : Ot γὰρ Ῥωμαῖοι πολορκῦνγτες τὰς Συραχούσας (Ἄππιος δ᾽ ἦν

repay) xal τῇ μὲν πεζῇ δυνάμει pen τοὺς ἀπὸ τῶν ᾿Εξαπύλων τόπους, τῇ δὲ ναυτοιῇ χατὰ τῆς Ἀχραδίνης],
χατὰ τὴν Σχυτικὴν στοὰν προσαγορευομένην, καθ᾽ ἣν ἐπ’ αὐτῆς χεῖται τῆς χρηπῖδος τὸ τεῖχος παρὰ θάλασσαν, ,
περιστοιχίσαντες, ἑτοιμασάμενοί τε Tips x«i βέλη, καὶ τἄλλα τὰ πρὸς τὴν πολιορχίαν iv ἡμέρα:ς πέντε διὰ,
τὴν πολυχειρίαν χατήλπισαν χαταταχήσειν τῇ παραδχενῇ τοὺς ὑπεναντίους, [καὶ ἔργον εἴχοντο], οὗ λογισάμενοι. :
τὴν Ἀρχιμήδους δύναμιν, οὐδὲ τροϊδομενοι, διότι μία ψυχὴ τῆς ἁπάσης ἐστὶ πολυχειρίας ἐν ἐνίοις xao

ἀνυστιχωτέρα᾽ πλήν τότε δι’ αὐτῶν ἔγνωσαν τῶν ἔργων τὸ λεγόμενον. E
z

Suidas s. v. ἐργολάῤος : Πολύόδιος" « Οἱ δὲ Ρωμαῖοι πολιορκοῦντες τοὺς Συραχουσίους ἔργου εἴχοντο; οὐ.
λογισάμενοι τὴν Ἀρχιμήδους δύναμιν. ») ;

3. Πλὴν ὃ ἀρνειθημβῆνος Ut χατά τινας τόπους ὡρισμένους τοιαύτην ἐπὶ τοῦ τείχους ἡτοίμασε mapu
σχευὴν, Spots δὲ xal πρὸς τοὺς χατὰ θάλατταν ἐπιπορεύνμενόνν ὥστε μηδὲν ἐχ τοῦ pm ἀσχολεῖσθαι,
τοὺς ἀμυνομένους, πρὸς πᾶν δὲ τὸ γινόμενον ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἐξ ἑτοίμου ποιεῖσθαι τὴν ἀπάντησιν,

Horum loco in Anonymi excerptis hzc habes : Πλὴν τότε δι᾽ αὐτῶν ἔγνωσαν τῶν ἔργων τὸ λεγόμενον ἢ
Οὔσης γὰρ ὀχυρᾶς τῆς πόλεως διὰ τὸ χεῖσθαι χύχλῳ τὸ τεῖχος ἐπὶ τόπων ὑπερδεξίων χαὶ pote bas ὀφρύος,
gos ἣν χαὶ μηδενὸς χωλύοντος οὐχ àv εὐμαρῶς τις δύναιτο πελάσαι, πλὴν χατά τινας τόπους Ma :
τοιαύτην ἡτοίμασε παρασχευὴν ὃ προειρημένος ἀνὴρ ἐντὸς τῆς πόλεως, ὁμοίως δὲ xal πρὸς τοὺς χατὰ θάλατ- :

o

$ 1. Haec excerptor introducendc narrationis causa ex iis quae. antecedebant ap. Polyb. male conílavit. Appium -
vides confundi cum Marcello. Ceterum antequam Marcellus consul in Siciliam veniret, copiis Romanorum praefuit ^
Appius Claudius, qui initio tumultus Syracusani ad Murgantiw regionem classem navium centum habebat atque :
eo venientes legatos Syracusanos ad Marcellum , venientem in Siciliam , misit (Liv. 24, 27). Idem deinceps, -
verum antequam obsidione Syracuse cingerentur, anfe ostium portus Syracusani naves in statione habere capit -
(Liv. 1. 1.). Hac igitur quum in antecc. Polybius, ex quo pendet Livius, narrasse debeat, facile fieri potuit ut in-
attentus excerptor Appium in ipsa quoque urbis obsidione classis przefeetum fuisse diceret. Eundem errorem in ipsam -
Pobkybii narrationem $ 4 et 5 librarius codicis Parisini intulit, sed vitavit $ 10. || — ἀπαλλοτριώσαντες] sic apographum |
Dübnerianum, ἀλλοτριώσαντες Wescher. Vide codicem. Ἷ

$ 2. Κατὰ τῆς ᾿Αχραδίνης] χατασαχραδίνης cod.; em. Wescher. Ipse Polybius istud κατὰ τῆς Ἄ. χατὰ τὴν ete. viX -
scripserit. — σχυτιχήν] σχυθικὴν absque causa idonea scripsit Wesseling; librorum scripturam recte servarunt Din- -
dorf in Polybii edit. Lips. 1866, lib. VIII, 5, 2 et Wescher in Revue Archéol. 1869, p. 56. — Subjunxi qua nostro -
segmini respondent in Anonymo , quem habes in editis Polyb. VIII, c. 5. Liquido patet excerpta, ex quibus sua -
Anonymus delibavit, uberiora fuisse et (modo a librariorum sphalmatis discesseris) ad Polybianum sermonem pro- -
pius accessisse iis qu: codex Parisinus habet. Prima verba ap. Thevenot ita habent : τῶν γὰρ Ῥωμαίων je περιστοῖς.,
χίσαντες ἑτοιμασομένων. Inclusa addidi ex libro Parisino. Lacuna iinputanda librario qui a voce χατὰ ad alteram χατὰ
transiliit. Deinde e Suida inserui verba xai ἔργον εἴχοντο.

$ 3. Hiec quoque accuratius et plenius exhibent excerpta Anonymi. Cf. Livius 24, 34 : Murum per inzquales
ductum colles (pleraque alta et difficilia aditu, submissa quadam et qua planis vallibus adiri ponimus ub
cuique visum est loco , ila omni genere tor mentorum instruxit.

POLYBII FRAGMENTA, Ixj

Va 5 el - ΩΣ " ^ n x - Ἂν

᾿ τὰν ἐπιπορενομένους, ὥστε μηδὲν ἐκ τοῦ καιροῦ δεῖν ἀσχολεῖσθαι τοὺς ἀμυνομένους, πρὸς πᾶν δὲ τὸ γιγνόμενον
* . ^
ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἐξ ἑτοίμου ποιεῖσθαι τὴν ἀπάντησιν.

. Codex Parisinus et Anonymus.

4. Πλὴν ὃ μὲν Ἄππιος (Mápxoc cod. P. perperam) ἔχων γέρρα xoà κλίμακας, ἐνεχείρει προσφέρειν ταῦτα
τῷ συνάπτοντι τείχει τοῖς “Εξαπύλοις ἀπὸ τῶν ἀνατολῶν.

Cod. Paris., Anon., Exc. Antiq.
τ 8. Ὁ δὲ Mdgxoc (Ἄππιος cod. P.) ἑξήχουτα σχάφεσι πεντηριχοῖς ἐποιεῖτο τὸν ἐπίπλουν ἐπὶ τὴν Ἄχρα-
δίνην, ὧν ἕχαστον πλῆρες ἦν ἀνδρῶν ἐχόντων τόξα xoi σφενδόνας καὶ γρόσφους, δι᾿ ὧν ἔμελλον τοὺς ἀπὸ
τῶν ἐπάλξεων μαχομένους ἀναστέλλειν. Ἅμα δὲ τού ὀχτὼ πεντήρεσι. παραλελυμέναις τοὺ ὶ ic
; μαχομένους ἀναστέ . Ἅμα δὲ τούτοις ὀχτὼ πεντήρεσι, πὰρ μέναις τοὺς ταρσοὺς, ταῖς

Ei M δεξ λ 9» o, AN M , ΄ 1 7 , Y DOG A , b ὯΝ M 2 λ , 1
μὲν τοὺς δεξιοὺς, ταῖς δὲ τοὺς εὐωνύμους, xal συνεζευγμέναις πρὸς ἀλλήλας σύνδυο κατὰ τοὺς ἐψιλωμένους
τοίχους, προσῆγον πρὸς τὸ τεῖχος διὰ τῆς τῶν ἐχτὸς τοίχων εἰρεδίας τὰς λεγομένας σαμόύχας, (6) Τὸ δὲ γένος
τῆς χατασχευῆς τῶν εἰρημένων ὀργάνων ἐστὶ τοιοῦτον, Κλίμαχα τῷ πλάτει τετράπεδον ἑτοιμάσαντες, ὥστε

*

ἐξ ἀποδάσεως ἰσουψὴ γενέσθαι τῷ τείχει, ταύτης ἑκατέραν τὴν πλευρὰν δρυφαχτώσαντες xal σχεπάσαντες
ὑπερπετέσι θωραχίοις, ἔθηχαν πλαγίαν ἐπὶ τοὺς συμψαύοντας τοίχους τῶν συνεζευγμένων νεῶν, πολὺ προ-
πίπτουσαν τῶν ἐμόόλων, πρὸς δὲ τοῖς ἱστοῖς Ex τῶν ἄνω μερῶν τροχιλίαι προσήρτηντο σὺν χάλοις. (7) Λοιπὸν,
ὅταν ἐγγίσωσι τῆς χρείας, ἐνδεδεμένων τῶν χάλων εἰς τὴν χορυφὴν τῆς χλίμαχος, ἕλχουσι διὰ τῶν τροχιλιῶν
τούτους ἑστῶτες ἐν ταῖς πρύμναις᾽ ἕτεροι δὲ παραπλησίως ἐν ταῖς πρώραις ἐξερείδοντες ταῖς ἀντηρίσιν, ἀσφα-
λίζουσι τὴν ἄρσιν τοῦ μηχανήματος. Κάπειτα διὰ τῆς εἰρεσίας τῆς ἀφ᾽ ἑχατέρου τῶν ἐχτὸς ταρσῶν ἐγγίσαντες
τῇ γῇ τὰς ναῦς, πειράζουσι προσερείδειν τῷ τείχει τὸ προειρημένον ὄργανον. (s) "Ent δὲ τῆς χλίμαχος ἄχρας
ὑπάρχει πέτευρον ἠσφαλισμένον γέρροις τὰς τρεῖς ἐπιφανείας ἐφ᾽ οὗ τέτταρες ἄνδρες ἐπιβεθηχότες ἀγωνίζον-
ται, διαμαχόμενοι πρὸς τοὺς εἴργοντας ἀπὸ τῶν ἐπάλξεων τὴν πρόσθεσιν τῆς σαμδύχης. ᾿Εππὰν δὲ προσερεί-
σαντες ὑπερδέξιοι γένωνται τοῦ τείχους, οὗτοι μὲν τὰ πλάγια τῶν γέρρων παραλύσαντες ἐξ ἑχατέρου τοῦ μέ-
gouc , ἐπιβαίνουσιν ἐπὶ τὰς ἐπάλξεις ἢ τοὺς πύργους, οἱ δὲ λοιποὶ διὰ τῆς σαμδύχης ἕπονται τούτοις, ἀσφαλῶς
τοῖς χάλοις βεδηχυίας τῆς χλίμαχος εἰς ἀμφοτέρας τὰς ναῦς. (9) Εἰκότως δὲ τὸ χατασχεύασμα τῆς προσηγο-
ρίας τέτευχε ταύτης" ἐπειδὰν γὰρ ἐξαρθῇ, γίγνεται τὸ σχῆμα τῆς νεὼς ταύτης καὶ τῆς χλίμακος ἑνοποιηθὲν
παραπλήσιον ααμόύχῃ.

10. Πλὴν οὗτοι μὲν τὸν τρόπον τοῦτον διηρμοσμένοι, προσάγειν διενοοῦντο τοῖς πύργοις, 6 δὲ προειρη-
μένος ἀνὴρ, παρεσχευασμένος ὄργανα πρὸς ἅπαν ἐμύελὲς διάστημα, πόρρωθεν μὲν ἐπιπλέοντας τοῖς εὐτονω-
τέροις xal μείζοσι λιθούόλοις xal βέλεσι τιτρώσχων εἷς ἀπορίαν ἐνέδαλε xol δυσχρηστίαν, ὅτε δὲ ταῦθ᾽ ὕπερ-
πετὴ γίγνοιτο, τοῖς ἐλάττοσι κατὰ λόγον ἀεὶ πρὸς τὸ παρὸν ἀπόστημα χρώμενος, εἰς τοιαύτην ἤγαγε δια -
τροπὴν ὥστε χαθόλου χωλύειν αὐτῶν τὴν ὁρμὴν χαὶ τὸν ἐπίπλουν, ἕως ὃ Μάρχος δυσθετούμενος ἠναγκάσθη
λάθρᾳ νυχτὸς ἔτι πονήσασθαι τὴν παραγωγήν. (11) Γενομένων δ᾽ αὐτῶν ἐντὸς βέλους πρὸς τῇ γῇ, πάλιν ἑτέραν

$ 4. Κλίμαχας] χάμαχας cod. Paris. || — $ 5. ἑξήχοντα σχάφεσιν] εξηχοντασφασιν cod. Par. | — S$ 6. τὸ δὲ γένος ...
ἐστὶ τοιοῦτον] τὸ δὲ γένος τῶν τοιούτων ὀργάνων εστο (sic) τοιοῦτο cod. Par. Cf. Suidas : Σάμόδυχες (deb. σαμδῦχαι),
γένος μηχανήματας πολιορχητιχοῦ, ὥς φησι Πολύδιος περὶ δὲ τῆς χατασχευῆς αὐτοῦ γέγραπται ἐν τῷ Περὶ ἐχφράσεως
Idem.in antecc. s. v. Σαμόδῦκαι haec affert : « Οἱ δὲ προσεδοήθουν ἐπὶ τὸ διατείχισμα xal πρὸς τοὺς ἀπὸ Τοῦ λιμένος ἀπὸ
τῶν ὑπερειδόντων ἐπὶ τὸ τεῖχος τὰς (τοὺς codd.) σαμιδύκας. » Verba Polybii fuerint. Corrupta Bernhardyus restituit scri-
bendo τοὺς ἀπὸ τ. λιμένος ἐπερείδοντας,, ejectis verbis ἀπὸ τῶν, post quce mihi aliquid excidisse videtur. Possis ἀπὸ vel
ἐπὶ τῶν νεῶν vel ζευγμάτων. || — προσήρτηντο] προσήρτηνται cod. Par., probante Weschero propter sequentia ἕλχουσι *
ἀσφαλίζουσι. At praecedit ἔθηχαν. In dubiis Excerpta antiqua et Anonymi , qua auctoris verba fidelius reddere solent,
sequi prestat. || — $ 7. ἐγγίσωσι τῆς χρείας] ἐ. τῇ χρείᾳ cod. Paris. Genetivo verbum jungere solet Polybius. V, Steph.
Thes, s. v. ἐγγίζω. Itaque quod mox legitur ἐγγίσαντες τῇ γῇ excerptotis potius quam Polybii fuerit. | — ἀντηρίσιν] ἀν--
πήρεισιν cod. Par., quod nihili est. Simili modo corrupta vox in Atheneo et Apollodoro p. 17, 12. 178, 4, monente
Weschero. Preteriens moneo apud Athenceum p. 36, 7 ed. Wesch. pro ἐξαιρίτις (ἐξαιρεῖτις, ἐξαιρῆτις in var. lect.)
Scribendum esse ἐξαιρέτις. Masculinum ἐξαιρέτης (ἅρπαξ, harpago, instrumentum) praebet Hesychius. Femininum
ἐξαιρέτις alibi non obvium, quantum sciam. At occurrit αἰρέτις. || — κἄπειτά] καιπειτα Par., unde χάπειτα dedit W. |
$ 8. Verba ἐπὶ δὲ τῆς χλίμαχος ἄχρας ὑπάρχει πέτευρον omisit cod, Par. | — $ 9. Totum hoc segmen omissum in cod.
Par.|| — ὃ 10. πλὴν οὗτοι μὲν] οὗτοι μὲν οὖν Par. || — προσάγειν διενοοῦντο τοῖς πύργοις] τῷ τείχει προσέθαλλον cod. Par.
|| — ἐμδελὲς) ἐμιδάλλει cod. Par., quod mirbr probasse Wescherum. || — χατὰ λόγον] «xz ἔλαττον cod. Par., quod et
ipsum recepit Wescher. | — ὁ Mágxo:] sic hoc loco recte etiam codex Par. habet. || — δυσθετούμενός] omisit Par. ||
— νυχτὸς ἔτι] ἔτι omisit Par. || — $ 11. ἕως ἀνδρομήχους] ὡς &. codd.; em. Dindorf. — ὕψους] ὕψος cod. Paris. Locum

Ixij mU ADDENDA.
fequi τήρα σκευὴν πρὸς τοὺς ἀπομαχομένους ἐκ τῶν πλοίων. "Ecc ἀνδρομνιους ὕψους χατεπύχνωσ
cp, aa τὸ τεῖχος ὡς παλαιστιαίοις τὸ βέγεθος χατὰ τὴν ἐκτὸς ἐπιφγειν * οἷς τοξότας xal σχορπίδια
παραστήσας ἐντὸς τοῦ τεί χους χαὶ βάλλων διὰ τούτων » ἀχρήστους ἐποίει τοὺς ἐπιθάτας. "EE οὗ xa μακρὰν
ἀφεστῶτας x«i σύνεγγυς ὄντας τοὺς πολεμίους οὐ μόνον ἀπράκτους παρεσχεύαζε πρὸς τὰς ἰδίας ἐπιδολὰς,
ἀλλὰ xol διέφθειρε τοὺς πλείστους αὐτῶν. (12) Ὅτε δὲ τὰς σαμθύχας ἐγχειρήσαιεν ἐξαίρειν, ὄργανα map
᾿ ὅλον τὸ τεῖχος ἡτοιμάχει τὸν μὲν λοιπὸν χρόνον ἀφανῆ, χυτὰ δὲ τὸν τῆς χρείας χαιρὸν ἐκ τῶν ἔσω μερῶν.
ὑπὲρ τοῦ τείχους ἀνιστάμενα χαὶ προπίπτοντα πολὺ τῆς ἐπάλξεως ταῖς χεραίαις, ὧν τινὰ μὲν ἐδάσταζε M .
θους οὐχ ἐλάττους δέκα ταλάντων, τινὰ δὲ σηχώματα μολύδδινα. (13) Λοιπὸν ὅτε severo. a σαμδῦχαι,
τότε περιαγόμεναι ᾿ χαρχησίῳ πρὸς τὸ δέον αἵ κεραῖαι, διά τινος σχαστηρίας ἠρίασαν εἰς τὸ χκατάσκεύα θα
τὸν λίθον. Ἐξ οὗ συνέθαινε E μόνον αὐτὸ συνθραύεσθαι τὸ ὄργανον, ἀλλὰ xal τὴν ναῦν καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ

Ἶ

M. "Tw δὲ τῶν μηχανημάτων πάλιν ἐπὶ τοὺς ἐφορμοῦντας xx προδεδλημένους γέρρα xal διὰ τούτων.

χινδυνεύειν ὁλοσχερῶς.

ἠσφαλισμένους πρὸς τὸ μηδὲν πάσχειν ὑπὸ τῶν διὰ τοῦ τείχους φερομένων βελῶν, ἠφίει μὲν xai λίθους

΄ N ' , 2 b ΄ ' 2 ζοι , ἅ δὲ M 0t NUT. ὃ “ ἐξ ἁλύ *
συμμέτρους πρὸς τὸ φεύγειν ἐκ τῆς πρῴρας τοὺς ἀγωνιζομένους, ἅμα δὲ xx χαθίει χεῖρα σιδηρᾶν ἐξ ἁλύ-
σεως δεδεμένην, ἣ δραξάμενος ὃ τὴν χεραίαν οἰακίζων ὅθεν ἐπιλάδοιτο τῆς πρῴρας, κατῆγε τὴν πτέρναν τῆς
μηχανῆς ἐντὸς τοῦ τείχους. (16) “Ὅτε δὲ χουφίζων τὴν πρῴραν ὀρθὸν ποιήσειε τὸ σχάφος ἐπὶ πρύμναν, τὰς
μὲν πτέρνας τῶν ὀργάνων εἰς ἀκίνητον χκαθῆπτε, τὴν δὲ χεῖρα καὶ τὴν ἅλυσιν ἐκ τῆς yangaviie ἐξέρραινα διά
τινος σχἀστηρΐας. 0$ γενομένου. τινὰ μὲν τῶν πλοίων πλάγια κατέπιπτε, τινὰ δὲ xal χατεστρέφετο, τὰ δὲ. ,
πλεῖστα τῆς πρῴρας ἀφ᾽ ὕψους διφθείσης βαπτιζόμενα πλήρη θαλάττης ἐγίγνετο xol ταραχῆς.

Anon. et Exc. Antiq.

Μάρχος δὲ, δυσχρηστούμενος ἐπὶ τοῖς ἀπαντωμένοις ὑπ᾽ Ἀρχιμήδους, xal θεωρῶν μετὰ βλαόης xal i
χλευασυοῦ τοὺς ἔνδον ἀποτριδομένους αὑτοῦ τὰς ἐπιδολὰς, δυσχερῶς μὲν ἔφερε τὸ συμύαϊνον, ὅμως δ᾽ ἐπι-
σχώπτων τὰς αὑτοῦ πράξεις ἔφη ταῖς μὲν ναυσὶν αὐτοῦ χυαθίζειν ἐκ θαλάττης ᾿Δρχιμήδη, τὰς δὲ σαμθύχας Dae
πιζομένας ὥσπερ ἐχσπόνδους μετ᾽ αἰσχύνης ἐκπεπτωχέναι. Καὶ τῆς μὲν κατὰ θάλατταν πολιορχίας τοιοῦτον,
ἀπέθη τὸ τέλος.

Οἱ δὲ Ns τὸν Ἄππιον εἰς guum pc ἐμπεσόντες δυσχερείας ἀπέστησαν τῆς ἐπιδολῆς. "Ext μὲν
γὰρ ὄντες ἐν ἀποστήματι τοῖς τε πετρούόλοις xol χαταπέλταις τυπτόμενοι διεφθείροντο, διὰ τὸ θαυμάσιον
εἶναι τὴν τῶν βελῶν χατασχευὴν xol χατὰ τὸ πλῆθος καὶ κατὰ τὴν ἐνέργειαν, ὡς ἂν Ἱέρωνος μὲν χορηγοῦ
γεγονότος, ἀρχιτέχτονος δὲ xal δημιουργοῦ τῶν ἐπινοημάτων Ἀρχιμήδους. (18) Συνεγγίζοντές γε ὑμὴν πρὸς
τὴν πόλιν οἱ μὲν ταῖς διὰ τοῦ τείχους τοξότισιν, ὡς ἐπάνω προεῖπον, χαχούμενοι συνεχῶς ἐΐργοντο τῆς
προσόδου, οἱ δὲ μετὰ τῶν γέρρων βιαζόμενοι ταῖς τῶν κατὰ χορυφὴν λίθων καὶ δοχῶν ἐμόολαῖς διεφθείρον ξο.
Οὐχ ὀλίγα δὲ xol ταῖς χερσὶ ταῖς ἐκ τῶν μηχανῶν ἐχαχοποίουν, ὡς καὶ πρότερον εἶπα" σὺν αὐτοῖς γὰρ τοῖς
ὅπλοις τοὺς ἄνδρας ἐξαίροντες ἐρρίπτουν. (19) Τὸ δὲ πέρας ἀναχωρήσαντες elc τὴν παρεμθολὴν, καὶ συνεδρεύ-
σαντες μετὰ τῶν χιλιάρχων οἵ περὶ τὸν Ἄππιον, ὁμοθυμαδὸν ἐδουλεύσαντο πάσης ἐλπίδος πεῖραν λαμβάνειν
πλὴν τοῦ διὰ πολιορκίας ἑλεῖν τὰς Συραχούσας, ὡς xol τέλος ἐποίησαν" ὀχτὼ γὰρ μῆνας τῇ πόλει προσχα-
θεζόμενοι τῶν μὲν ἄλλων στρατηγημάτων ἢ τολμημάτων οὐδενὸς ἀπέστησαν, τοῦ δὲ Κολιορχεῖν οὐδέποτε πεῖραν
ἔτι λαόεῖν ἐθάρρησαν. Οὕτως εἷς ἀνὴρ χαὶ μία ψυχὴ δεόντως ἡρμοσμένη πρὸς ἔνια τῶν πραγμάτων μέγα τι
χρῆμα φαίνεται γίγνεσθαι χαὶ θαυμάσιον. :

hunc Anonymus respicit etiam pag. 319, 6 : ᾿Αλλὰ xai τοξίτιδας πυχνὰς χατασχενάζειν (δεῖ). . δι᾿ ὧν xoi μᾶλλον ὃ δο-
φώτατος Ἀρχιμήδης περ! ἐγένετο τῶν πολεμίων; τοξότισι χαταπυχνώσα-: τὸ τεῖχος xxl ἀφανῶς δι᾽ αὐτῶν τραυματίζων
μέχρι τῆς στερεᾶς γῆς τοὺς πολιορχοῦντας t ὑπὸ τῶν ἐν ταῖς τοξότισι χαθημένων. E Polybio pétita videntur etiam quae
proxime antecedunt : l'àg δὲ Συραχούσας διὰ τῶν ὑπονόμων ἐγγὺς ἐλθεῖν τοῦ προδοθῆναὶ φασι, τῶν προδόντων τὰ τῆς
πόλεως διὰ τῶν [ὑπονόμων] ὁμιλούντων τοῖς Ῥωμαίοις. Fortassis hae pertinent ad ea quie narrat Livius 25, 23 init.,
quamquam cuniculorum ibi non fit mentio. | ---- ἀφεστῶτας] ἀπόντα: cod. Par. || — $ 12. ἐξαίρειν] ἐξαιρεῖν Wesch.,

fort. errore typogr. || — ὑπὲρ τοῦ τείχου-] ἐπὶ τ. τ. cod. Par.; tellone supra murum eminente Livius. || —on«óyaza]
οχωνατα Par., addito signo corruptionis. l| — $13. χαρχησίῳ] om. Par. || — ἠφίεσαν) sie Par., ἀρίεσαν cett. Licebat
utrumque. Mox $ 14 habes ἡ ἠφίει || — συνθραύε σθαι} θραύεσθαι Par. 1} --- $ 14. τινὰ δὲ] τινᾶ τε codd.; em. Dindorf. || —
Égopp.oUvtaz] ἐφορμῶντας codd.; em. Dindorf. || — ὑπὸ τῶν διὰ τοῦ τείχους 1 ἀπὸ τῶν &x τοῦ τ. Paris. Propositio διὰ bene
habet. Cf. $ 18. || — πρῴρας] Yó ρας Par. Idem mox χέρα. || — ἐπὶ πρύμνον)] e ἐπὶ τὴν πρύμναν scr. Dindorf. In hoc lo-
quendi formula recte omittitur articulus. Cf. Plutarch. Marcell. e. 15 : τὰς δὲ χερσὶ σιδηραῖς ... ἀνασπῶσαι πρῴραθεν

POLYBII FRAGMENTA. uiii

Codex Parisinus horum loco nihil habet nisi hsc :

—.. 89. Ot δὲ Ρωμαίων στρατηγοὶ τοῖς ὅλοις ἀποροῦντες τὸ μηχέτι ποτὲ ἂν ἐλπίσαι διὰ πολιορχίας τὰς Συρα-
od ἑλεῖν, τῶν μὲν ἄλλων στρατηγημάτων ἢ τολμημάτων οὐδενὸς ἀπέστησαν, τοῦ δὲ πολιορχεῖν οὐδὲ
Ἷ πεῖραν ἔτι λαδεῖν ἐθάρρησαν. Post quz ineptus excerptor ad res anni 212 transsiliens pergit : Μετὰ
᾿ δὲ τινας ἡμέρας etc., que vide infra S 24.

Anon. et Exc. antiq.

4 .- Ld , Ὁ

21. Exeivot γοῦν τηλικαύτας δυνάμεις ἔχοντες xol χατὰ γῆν καὶ χατὰ θάλατταν, εἰ μὲν ἀφέλοι τις πρεσδύ-
τὴν ἕνα Συραχοσίων, παραχρῆμα τῆς πόλεως κυριεύσειν ἤλπιζον. τούτου δὲ συμπαρόντος οὐχ ἐθάρρουν οὐδ᾽
ἐπιδαλέσθαι xatd γε τοῦτον τὸν τρόπον, xa0' ὃν ἀμύνασθαι δυνατὸς ἦν Ἀρχιμήδης. Οὐ μὴν ἀλλὰ νομίσαντες

, 954 ιν Ld m 3 , v 9S EN d "NN ' c ^ y» ^ € , , , , ,
μάλιστ᾽ ἂν ὑπὸ τῆς τῶν ἀναγκαίων ἐνδείας διὰ τὸ πλῆθος τοὺς ἔνδον ὑποχειρίους σφίσι γενέσθαι, ταύτης ἀν-
τείχοντο τῆς ἐλπίδος" καὶ ταῖς μὲν ναυσὶ τὰς κατὰ θάλατταν ἐπιχουρίας αὐτῶν ἐκώλυον, τῷ δὲ πεζῷ στρατεύ-
ματι τὰς χατὰ γῆν. (22) Βουλόμενοι δὲ μὴ ποιεῖν ἄπραχτον τὸν χρόνον, ἐν ᾧ προσεδρεύουσι ταῖς Συραχού-

9. A e 2 ' H , cM 2 ^ M M »
σαις, ἀλλ᾽ ἅμα τι καὶ τῶν ἐχτὸς χρησίμων χατασχευάζεσθαι,, διεῖλον οἱ στρατηγοὶ σφᾶς αὐτοὺς καὶ τὴν δύνα-
n ^ M x Y " , , " τ Ld , - , * ^ , - , .,’
μιν, ὥστε τὸν μὲν ᾿Αππιον ἔχοντα δύο μέρη προσχαθῆσθαι τοῖς ἐν τῇ πόλει, τὸ δὲ τρίτον ἀναλαθόντα Μάρχον

ἐπιπορεύεσθαι τοὺς τὰ Καρχηδονίων αἱρουμένους χατὰ τὴν Σιχελίαν.

De iis quz Marcellus a Syracusis dicedens in Sicilia gesserit, fuse exponit Livius sub an. 214,
lib. 24, 25 sqq. Quomodo vere an. 212 capte Syracusas sint, narrat lib. 25, 23-31. Marcellus
urbem quam neque vi neque fame capi posse videbat, proditione in potestatem redigere ten-
tavit. At male res cessit. J/a subinde spes, Livius 25, 23 ait, postquam hec vana evaserat,
ercepit, Damippus quidam Lacedcemonius , missus ab. Syracusanis ad Philippum regem , captus ab
Romanis naeibus erat. Hujus utique redimendi et Epicydee cura erat ingens , nec. abnuit Marcet-
lus... 4d colloquium de redemptione ejus missis, medius maxime atque utrisque opportunus locus ,
ad portum Trogiliorum , propter turrim , quam vocant Galeagram , est visus, Quo cum sepius com-
mearent, unus ex Romanis, ex propinquo murum contemplatus , numerando lapides cestimandoque

ipse secum , quid in fronte paterent singuli , altitudinem muri, quantum proxime conjectura poterat ,

; permensus , humiliorem aliquanto pristina opinione sua et ceterorum omnium ratus esse et vel medio-
cribus scalis superabilem , ad Marcellum rem refert. Ad hac pertinet Excerptorum ex Polybio
particula quae exstat apud

: Suidam 5. v. συννόμων "

23. ᾿Ἐξηριθμήσατο τοὺς δόμους" ἦν γὰρ [ὃ πύργος ] ἐκ συννόμων λίθων ᾧχοδομημένος, ὥστε xo λίαν εὖ-
συλλόεμιστον εἶναι τὴν ἀπὸ γῆς τῶν ἐπάλξεων ἀπόστασιν.

— Pergit Livius : Haud spernenda visa. Sed quum adiri locus , qui ob id ipsum intentius custodieba-

tur, non posset , occasio queerebatur; quam obtulit transfuga , nuntians diem festum Diance per tri -

duum agi, et quia alia in obsidione desint , viuo largius epulas celebrari, et αὖ Epicyde preebito

universae plebei et. per tribus a principibus diviso. Id ubi accepit Marcellus , cum paucis tribunorum

militum collocutus , electisque per eos ad rem tantam agendam audendamque idoneis centurionibus mi-

litibusque , et scalis in occulto comparatis, ceteris signum dari jubet , ut mature corpora curarent quie-

tique darent : nocte in expeditionem eundum esse. Inde ubi id temporis visum, quo de die epulatis jam

— wini satias principiumque somni esset, signi unius milites ferre scalas jussit, et ad mille fere armati

ὀρθὰς ἐπὶ πρύμναν ἀνεδάπτιζον. || — τὰς μὲν πτέρνας τ. μι. πρῴρας codd.; em. Dindorfius. Dein χαθήπτα cod. Par. [—
᾿ ἐξέρραινε] sic Par.; ἐξέραινε vgo. || — κατέπιπτε] κατέπιπτον cod. Par. || — ἐγίγνετο] ἐγίν. Par. || -- x«i ταραχῆς] om.
- Par. Qui? deinde $ 16-19 leguntur item omittuntur in cod. Par., nisi quod postrema eorum paucis comprehen-

pn. | ΤΟ ADDENDA... 3

tem , AER ceterce admotee , pluribusque scalis in murum ῬΆΒΗΜΕΗΙ signo ab esupplo: dato; quo

per ing centem solitudinem erat perventum , quia magna pars in turribus epulati aut sopiti vino erant, 3

aut semigraves potabant. Paucos tamen eorum oppressos in cubilibus interfecerunt. Prope Hexapylon -
est portula magna vi refringi ccepta, et e muro ex composito tuba datum signum erat, et jam undi- -

que non furtim , sed vi aperta gerebatur res. Hzec supra $ 20 allatis continuo juncta habet :
Codex Parisinus :

24. Meza δέ τινας ἡμέρας αὐτομόλου διασαφήσαντος ὅτι θυσίαν ἄγουσι πάνδημον oi χατὰ τὴν πόλιν ἐφ᾽

᾿ἡμέρας ἤδη τρεῖς Ἀρτέμιδι καὶ τοῖς μὲν σίτοις λιτοῖς χρῶνται διὰ τὴν σπάνιν, τῷ δὲ οἴνῳ δαψιλεῖ, πολὺν μὲν
᾿Επιχύδου δεδωκότος, πολὺν δὲ Συραχουσίων, τότε προσαναλαδὼν ὃ Μίάρχος τὸ τεῖχος καθ’ ὃ μέρος ἦν ταπει-
νότερον, καὶ νομίσας εἰκὸς εἶναι τοὺς ἀνθρώπους μεθύειν διὰ τὴν ἄνεσιν xal τὴν ἔνδειαν τῆς ξηρᾶς τροφῆς, Eme
άλετο καταπειράζειν τῆς ἐλπίδος" ταχὺ δὲ χλιμάχων δυοῖν συντεθεισῶν εὐαρμόστων πρὸς τὸ τεῖχος, ἐγένετο,
περὶ τὰ συνεχὴ τῆς πράξεως, xal τοῖς μὲν ἐπιτηδείοις πρὸς τὴν ἀνάδασιν xal τὸν ἐπιφανέστατον καὶ πρῶτον —
κίνδυνον ἐχοινολογεῖτο περὶ τοῦ μέλλοντος, μεγάλας ἐλπίδας αὐτοῖς ἐνδιδοὺς, τοὺς δὲ τούτοις ὑπουργήσοντας
καὶ προσοίσοντας χλίμακας ἐξέλεξε, διασαφῶν οὐδὲν πλὴν ἑτοίμους εἶναι πῤὸς τὸ παραγγελλόμενον. (25) Πει-
θαρχησάντων δὲ χατὰ τὸ συνταχθὲν, λαδὼν τὸν ἁρμόζοντα καιρὸν νυχτὸς ἤγειρε τοὺς πρώτους " προπέμψας δὲ
τοὺς ἅμα ταῖς χλίμαξι μετὰ σημαίας καὶ χιλιάρχου, καὶ προσαναμνήσας τῶν ἐσομένων δωρεῶν τοῖς ἀνδραγα-
θήμασι, μετὰ δὲ ταῦτα πᾶσαν τὴν δύναμιν ἐξεγείρας, τοὺς μὲν πρώτους ἐν διαστήματι χατὰ σημαίαν ἐξαπο-τ —
στέλλει, ἑνωμένων δὲ τούτων εἰς χιλίους, βραχὺ διαλιπὼν αὐτὸς εἵπετο μετὰ τῆς ἄλλης στρατιᾶς. ᾿Επεὶ δὲ οἵ
φέροντες τὰς χλίμαχας ἔλαθον ἀσφαλῶς τῷ τείχει προσερείσαντες, ἐξαυτῆς ὥρμησαν ἀπροφὰσίστως οἵ πρὸς É
τὸ 2vd6 » 2 | Aa0d δὲ * , ᾿ / Ὁ αν Ὁ το νὰ γι , 2.4 1

v ἀνάδασιν ἀποτεταγμένοι. (26) Λαθόντων δὲ xal τούτων xoi στάντων ἐπὶ τοῦ τείχους βεβαίως, oüxért .
χατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς τάξιν, ἀλλὰ κατὰ δύναμιν ἅπαντες ἔμελλον διὰ τῶν εἰ iss [ἐπαναδαίνειν]. Κατὰ μὲν
οὖν τὰς ἀρχὰς june ei τὴν ἐφοδείαν ἔρημον εὕρισχον" oi γὰρ ἐς τοὺς πύργους füpoiiel vot διὰ τὴν —
θυσίαν oi μὲν ἐς ἀχμὴν ἔπινον, oi δὲ ἐχοιμῶντο πάλαι μεθυσχόμενοι. Διὸ χαὶ τοῖς μὲν πρώτοις xal τοῖς ἑξῆς
ἐπιστάντες ἄφνω xal μεθ᾽ ἡσυχίας, ἔλαθον τοὺς πλείστους αὐτῶν ἀποχτείναντες. (17) ᾿Επειδὴ δὲ τοῖς Ἕξα- -
πύλοις ἤγγιζον χαταδαίνοντες, ἐνῳχοδομημένην τινὰ πυλίδα διεῖλον, δι᾽ ἧς τόν τε στρατηγὸν xal τὸ λοιπὸν

ἐδέξαντο στράτευμα. Οὕτω δὴ τὰς Συραχούσας εἷλον Ρωμαῖοι.
(Cf. Suidas : Λιτοῖς, ὀλίγοις, ψιλοῖς, εὐτελέσι. Ἰ]ολύδιος " « Μαθὼν δ᾽ ἐξ αὐτομόλου διασαφήσαντος ὅτι
ἑορτὴν ἄγουσ: πάνδημον χαὶ τοῖς σιτίοις λιτοῖς χρῶνται διὰ τὴν σπάνιν, τῷ δὲ οἴνῳ δαψιλεῖ, ἐπολιόρχει. »
Idem : Προσανανεωσάμενος, ἀναχαινίσας καὶ ἀνεγέίρας: « Ὁ δὲ Máoxog προσανανεωσάμενος τὴν
τοῦ τείχους ταπεινότητα ἐπεδάλετο καταπειράζειν τῆς ἐλπίδος. » E
- Anonym, de obsid. p. 319 sq. : Τὰς γὰρ Συρακούσας μηδέποτε ληφθῆναι δυναμένας διὰ τὴν τοῦ Agyte
μήδους εὐμήχαγον σοφίαν, ἐπιτηρήσαντες οἱ Ρωμαῖοι καιρὸν, ὅτε ἑορτὴν ἦγον οἵ Συραλούσιοι, ἀὐτομόλου
τοῦτο αὐτοῖς διασαφήσαντος ὅτι θυσίαν ἄγουσι πανδημεὶ οἵ κατὰ τὴν πόλιν ἐφ᾽ ἡμέρας τρεῖς, xal τοῖς μὲν
σιτίοις ὀλίγοις χρῶνται διὰ σπάνιν, τῷ δ᾽ οἴνῳ χρῶνται δαψιλεῖ, ταχὺ δὲ χαὶ χλιμάχων δύο συντεθεισῶν, ἐγέ-
γοντο χύριοι τῶν πύργων eig γὰρ τοὺς πύργους ἠθροισμένοι διὰ τὴν θυσίαν, οἵ μὲν ἀχμὴν ἔπινον, ot δὲ ἐχοι-
μῶντο πάλαι μεθυσχόμενοι " χαὶ ἔλαθον αὐτοὺς ἀποχτείναντες.)

E

$ 24. Ex his nonnulla habes apud Suidam et Anonymum , quse infra subjunxi. || — θυσίαν 1 ἑορτὴν Suid. || — ot»

τοις] σιτίοις Anon. et Suidas et haud dubio Polybius. || — πάνδημον } sic etiam Suidas, πανδημεὶ An. || — «posavze —
λαδὼν...ταπεινότερον ] Polybii verba servavit Suidas : προσανανεωσάμενος τὴν τοῦ τείχους ταπεινότητα. || — xXpaxac] -
τὰς xA.? || — $ 25. τοὺς ἅμα] τούτου: ἅμα || — σημαίας 1 σημείας cod., ut mox σημείαν. || — στρατιᾶς] στρατείας cod. —

l| — $26. ἐπαναθαίνειν ] addidi vocem. In codice post v. χλιμάκων scriba spatium vacuum reliquit. Mex ἐφοδίαν 60- ὁ
dex.|| — 27. τινὰ πυλίδα τὴν ἀπυλιδα codex; τὴν πρώτην πυλίδα Wescherus ingeniose sed parum verisimiliter, lau- -
dato Hasio qui in St. Thes. pro &cza9apío. in Phot. ep. 69, 2 emendavit πρωτοσπαθαρίῳ. Per ejusmodi portulam
olim clausam , inter portas Ligneam et Charsie sitam, etiam Turci in Const. urbem irruperunt. V. Critob. I, 60
p. 95. || — οὕτω δὴ τ, Σνρ. εἷλον "P.] Effracta ista portula nondum capta urbs erat, neque πολιορχιῶν enarrator omit- —
tere potuit quce multis exponit Livius 25, c. 25-31. Vix igitur dubium quin hoc quoque loco excerptá uberiora ab :
auctore codicis Paris. truncata sint. Pauca quadam, quie huc pertinent in Suida supersunt. 1

' APPIANI FRAGMENTUM. Ixv.:

Suidas v. ᾽᾿Ἐπιπολάς.

23. Τοὺς δὲ Ρωμαίους θαρρέϊν συνέδαινε, κρατοῦντας τοῦ περὶ τὰς ᾿Επιπολὰς τόπου. Cf. Liv. 25, 24 : 4d

Ἐρίροίας, Jrequentem custodiis locum , perventum erat , terrendique magis hostes erant quam fallendi,

Idem v. Ἀπόστασις.

-. $9. Πολύδιος" Οὐδενὸς ἐπεγνωχότος τῶν πολιτῶν τὸ συμόαϊνον διὰ τὴν ἀπόστασιν, ἅτε μεγάλης οὔσης τῆς
πόλεως. Cf. Livius l. 1. : Magna pars tamen ignara tanti mali erat, et in vaste magnitudinis urbe
- partium sensu non satis pertinente in omnia.

His addere liceat fragmentum Appiani , quod Emanuel Millerus , vir de promovendis literis στα
- eis meritissimus , e codice nescio quo nuper edidit in Revue archéol, 1869, p. 53. Depromtum est
ex Arriani historiarum libro ultimo sive vicesimo quarto , qui , testante Photio, ᾿Ἀράδιος inscribi-
| tur. Cf. Em. Hannak Appian und seine Quellen. JF ien. 1869, p. 24.

EX APPIANI LIBRO XXIV.
Περὶ ᾿Αράῤφων. μαντείας.

᾿ς Ἀππιανός φησι τῷ τέλει τοῦ χδ΄ βιύλίου" « Φεύγοντί μοὶ ποτε τοὺς Ἰουδαίους ἀνὰ τὸν πόλεμον τὸν ἐν
" 7 o d , 3, hj “Ὁ H 5 ,

Αἰγύπτῳ γενόμενον xol ἰόντι διὰ τῆς Πετραίας "ApaGixc ἐπὶ ποταμὸν, ἔνθα με σχάφος περιμένον ἔμελλε

, LÀ - e τα. c—-—

διοίσειν ἐς Πηλούσιον, Ἄραψ ἀνὴρ διηγεῖτό (^) μοι τῆς 6200 νυχτός - οἰομένῳ [9 425? ] πλησίον εἶναι τοῦ

σχάφους, χρωζούσης ἄρτι πρὸς ἕω χορώνης, ἔφη συνταραχθεὶς « πεπλανήμεθα » , καὶ χρωζούσης αὖθις, εἰ-

πεν « ἄγαν πεπλανήμεθα. » Θορυδουμένῳ δέ μοι καὶ σχοποῦντι εἴ τις ὁδοιπόρος ὀφθήσεται, xol οὐδένα δρῶντι

ὡς ἐν ὄρθρῳ ἔτι πολλῷ xo γῇ πολεμουμένη, τὸ τρίτον ὃ Ἄραψ τοῦ ὀρνέου πυθόμενος εἶπεν ἥσθείς « ἐπὶ συμφέ-
povtt πεπλανήμεθα xal ἐχόμεθα τῆς δδοῦ. » ᾿Εγὼ δὲ ἐγέλων μὲν εἰ xal " ἐξόμεθα τῆς πλανωμένης, xal
» , p 5 — £ £ » , » M *» ^ , , φ SN ^ y
ἀπεγίνωσχον ἐμαυτοῦ, πάντων πολεμίων ὄντων, οὐχ ὄν μοι δυνατὸν οὐδ᾽ ἀναστρέψαι διὰ τοὺς ὄπισθεν, οὺς
δὴ xal φεύγων ἠρχόμην, ὑπὸ δὲ ἀπορίας εἱπόμην ἐχδοὺς ἐμαυτὸν τῷ μαντεύματι, Οὕτω δὲ ἔχοντί μοι παρὰ
δόξαν ἕτερος ποταμὸς ἐχφαίνεται ὃ ἀγχοτάτω μάλιστα τοῦ Πηλουσίου καὶ τριήρης ἐς τὸ Πηλούσιον. παρα-
πλέουσα, ἧς ἐπιδὰς διεσωζόμην, τὸ σκάφος δὲ, ὃ μὲν ἐν τῷ ἑτέρῳ ποταμῷ ὑπέμεινεν, ὑπὸ Ιουδαίων ἐλήφθη.
Τοσοῦτον ὠνάμην τῆς τύχης καὶ τοσοῦτον ἐθαύμασα τοῦ μαντεύματος. Οὗτοι μὲν οὖν εἰσὶ θρησχευτιχοὶ,
ΕῚ , ^ gx , po , 1 T7 *
μαντιχοὶ, γεωργοὶ, φαρμάχων ἐπιστήμονες, οὺς εἰκὸς ἐν Αἰγύπτῳ γῆν εὑρόντας ἀγαθὴν, οἷα γεωργοὺς xal
M ““

ἔθνος ὁμοίως θεοσεύές τε xol μαντιχὸν καὶ φαρμάχων οὐκ ἄπειρον οὐδ᾽ ἄστρων, ἐμμεῖναι χαίροντας ὡς παρ᾽
ὁμοίοις.

$. 28. Apud Suidam legitur Ἐπιπολάς, τὰ vx. Τοὺς δὲ Ρωμαίους etc. In quibus quid sibi velit istud τὰ ὥνια,
quaritur. Confudisse auctorem voces Ἐπιπολαί et ἐμπολαί, merces , censet Bernhardyus. Τὰ ἐπάνω conjecit Gaisfor-
dius, In mentem venerat τὰ ἄνω Νεα [πόλεως], quum Epipolce imminerent Xeapoli et Tychze urbis Syracusanae. Manu
lenissima, sed conjectura audaciori scripseris τὰ "Ovs:x, adeo uf jugum montanum quod a situ editiore vulgo 'Ez:-
moAaí vocabatur, proprio quodam nomine τὰ "Ove: dictum sit , idque vocabulum Corinthiorum coloni e regione Corin-
thia in Syracusanam transtulerint. Τὰ "Oveix ditionis Corinthize a multis memorantur.

(*) Διηγεῖτο ἢ. 1. eodem sensu usurpatur quo vulgo dicitur ἡγεῖτο, vi mihi duc erat. In seqq. nescio an auctor
seripserit : ἐγὼ δὲ ἐγέλων μὲν, εἰ xoi [ δεδοιχὼς μὴ } ἐξόμεθα τῆς πλανωμένης. Melius etiam oratio procederet si scri-
ptum esset : ἐγὼ δὲ διετέλουν μὲν [δεδοικὼς μὴ] ἑξόμεθα etc. || — De regione ubi hiec accidisse putanda sint, E. Mille-
rus exponit hunc in modum 1. 1. p. 109 : Prenons la carte de la partie basse de l'Égypte , et dirigeons nos regards
sur l'endroit oü le Nil, se séparant en plusieurs branches, forme ce qu'on appelle le Delta et va se jeter daus la
mer Méditerranée. Le grand cours d'eau le plus oriental se sépare en deux dans les environs d'Aphroditopolis et
forme deux branches qui vont se jeter l'une à Tanis et l'autre à Péluse, d'oü les noms de Tanitique et Pélusiaque.
Appien venait de l'Arabie Pétrée, qui confinait à ce grand cours d'eau. La barque qui l'attendait se trouvait pro-
bablement au-dessus du canal qui conduit à la branche Tanitique. Il n'est pas à supposer qu'elle devait descendre
jusquà Tanis pour aller à Péluse. Il est probable , au contraire, qu'elle devait descendre jusqu'à la séparation in-
diquée plus haut, et prendre le cours d'eau: qui conduisait à Péluse. Appien pendant la nuit, n'ayant pas reconnu
son chemin , aura dévié vers la droite et rencontré la portion du fleuve qui se dirigeait vers Péluse, ét oü se trou-
vait une triréme faisant voile pour-le port. » Statuere etiam licet Arrianum versatum esse in illo regionis angulo

qui est inter Trajanum amnem atque amnem qui versus Pelusium defluit. . .
€

Ixvj τ ADDENDA.
FRAGMENTA LEXICI GEOGRAPHICI.

Appendicis loco sint fragmenta duo Lexici geographici,, quz publici juris fecit Franciscus Le-
normant in Philologi tomo XXV, p. 147 sq. 1867.

« Quum Athenis degerem , vir doctissimus inquit, anno 1863 accepi a capnopola quodam :
Agore folia duo chartacea quibus herba Nicotiana involuta erat. Horum textum hodie publici ju-
ris facio. Scriptura seculi XIV , diligenti manu exarata ; pagina quaeque in duas columnas divisa.
Insunt fragmenta lexici geographici aliunde non noti , ubi nomina in classes distincta erant , ut in
libro latino Vibii Sequestris. Quod primum hic ponitur, ad urbium catalogum pertinet, alterum
fluviorum nomina complectitur, inter quz nonnulla sunt plane nova atque hucusque inedita, »
οὐ Urbes jn primo fragmento recensentur 67. Inter eas 27 occurrunt, qua apud Stephanum Byz.
non commemorantur (N. 2. 3. 5. 6. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 15. 16. 19. 20. 29. 32. 37. 39. 42. 44.
48.56. 62. 66) , at urbium nomina in ea Stephani lexici particula, quz cum nostro fragmento coms
ponenda est, enumerata Anonymus quoque habet omnia (*). Porro quinque urbes quibus Μέγαρα
nomen erat, et tres urbes quae Me2ceov vocabantur, eodem prorsus ordine exhibentur apud utrum-
que. Quod quum casu fieri vix potuerit, dubium non est quin Anonymus usus sit Stephano. Num
vero que in nostra Stephani epitome non leguntur, ex eodem opere integro depromserit, am
aliunde adsciverit, in medio relinquendum est. Ceterum non desunt in quibus Anonymus a no-
stro Stephano recedat.

Μάσταυρα, Λυδίας. Τὸ ἐθνικὸν Μασταυρίτης xoà Μασταυρεύς.

Μάστη, Αἰθιοπίας. Τὸ ἐθνικὸν Μαστίτης.

Μάσθαλα, 'Apa6tac. Τὸ ἐθνικὸν Μασθαλεύς.

Μαστραμέλλη, Γαλλίας Ναρδωνησίας. 'ó ἐθνικὸν Μαστραμελληνός.
5 Μάστρον, Παφλαγονίας. "To ἐθνιχὸν Μάστριος.

Μαστύη, Παφλαγονίας. Ὃ πολίτης Μαστυεύς.

Μασχάνη, 'ApgaGtac. Ὃ πολίτης Macy avec.

Μάταλον, Κρήτης. Τὸ ἐθνιχὸν Ματαλεύς.

Μάταυρος, Σιχελίας. "To ἐθνικὸν Ματαυρῖνος.

(*) Quod ap. Steph. ed. Mein. legitur ; Μελανίππειον, πόλις Παμφυλίας, id sane ap. Anonymum non legitur. Verum
quum vox πόλις e conjectura introducta sit pro v. ποταμός, quam codices praebent, ex fragmento nostro consequi-
tur polius vocem ποταμὸν recte habere et vitium latere in v. Μελανίππειον, quod corrigendum fuerit in Μελανίππειος
vel in Μελανιππίων. Simili vitio in secundo Anonymi fragmento inter fluviorum nomina codex habet Κάρνειον pro
Καρνιων. :

1. Mác:«vpa] Duas nominis gentilis formas Stephanus quoque habet. || — 2. Μάστη ] Memoratur ap. Ptolem. 4 ,

7, 25. || — 3. Más9o2.2] Ptolem. 6, 7, 33 p. 409, 23 ed. Wilb. || — 4. Μαστραμέλλη] Sic etiam codex Aldinus Ste-

phani, sed Μαστραμέλη ceteri codd. et Plinius 3, 34 et Avienus Ora marit. 691. || — 5 et 6. Μάστρον et Ma-
στύα Sunt form: nominis ejusdem ( cf. μαστεία, μαστὺς, μαστρία, μάστρος, μαστήρ). Vulgo urbs dicitur "Apaotote,
Ἁμάστρα, Ἀμάστριον ( V. Wesseling ad Hierocl. p. 696. Parthey in Indice ad Notitias gr. Episcopatuum, Berolin.
1866, p. 334 ). Mastrum probet Tab. Peuting., dum Geogr. Rav. p. 100, 3in eodem Tabul Itinerario habet Anta-
síra. Altera forma Μαστύη occurrit apud Plinium 5, 2 : Oppidum Tium,.,. fluvius Billis; ullra quem:gens Pa-
phlagonia;... oppidum Mastya Milesiorum ; dein Cromna, in quibus Mastyam esse Amastrim urhem ex serie
locorum patet, quamquam id latuit Plinium qui in seqq. prater ordinem ex alio fonte memorat Sesamon quod
nunc Amasiris. M&cttéov in nummo Paphlagoniz habes ap. Mionnet Supplem. vol. 4, p. 568, n. 103. Litera A
nominis Ἀμάστριον abjicitur sieut pro Ἅλυχος eliam Avxoc dicebatur. | — 8. Μάταλον 7 Sic legitur etiam ap. Strabo-
nem p. 411, 6 et 47 ed. Didot., ubi plurimi codices Μέταλον, Μέταλλον. Μάρταλον. Apud Ptolem. 3, 15, p. 243, 18
ed. Wilb. codices Μεταλία. In Stadiasmo Maris magni ( G. Min. I, p. 507) codex : εἰς Ματάλαν... ἀπὸ MaxáXne.-
Hodie Mata!a. || — 9. Μάταυρος Cf. St. Byz. : Μάταυρος, πόλις Σικελίας, Λοχρῶν χτίσμα. Τὸ ἐθνικὸν Ματαυρῖνος.
Στησίχορος Εὐφήμου παῖς Ματαυρῖνος γένος ὁ τῶν μελῶν ποιητής. Strabo 6, 2, 9, p. 228, 35 ed. Did. commemorat τὸ
περὶ Μάταυρον σπήλαιον. Quum aliunde hic Siciliae locus non notus sit, Strabonis verba mendam traxisse cum Clu-
vero suspicabar in Ind. Strabon. p. 979. Stephanus enim Italie urbem in Locrorum ditione sitam perperam in
Siciliam transtulisse videri possit, quoniam Suidas dicit : Στησίχορος... Ἱμεραῖος, ol δὲ ἀπὸ Ματαυρίας τῆς ἐν ᾿Ιταλίᾳ,
"Testimonium Anonymi, quippe qui e Stephano pendere videatur, nullius auctoritatis esse putaveris. Nihilominus

LEXICI GEOGRAPHICI FRAGMENTA. lxvij

Ματέλγη, Γαραμαντιχῇῆς. "To ἐθνιχὸν Ματελγεύς.
Ματιλική, Ὀμόρίας. Ὃ πολίτης Ματιλικίτης:
Ματισχών, Γαλλίας Κελτικῆς. Τὸ ἐθνικὸν Ματισχωνήσιος.
ΜΝατούσαρον,, Λουσιτανίας. Τὸ ἐθνικὸν Ματουσαρεύς,
Μαυσός, κώμη Κορίνθου. Ὃ πολίτης Μαυσεύς.
Μαυσώχη, Ὑρκανίας. Τὸ ἐθνικὸν Μαυσωχεύς.

Μάφαρις, ᾿Αραδίας. Τὸ ἐθνιχὸν Μιχφαρίτης.

Μαχαιροῦς, Ἰουδαίας. Ὃ πολίτης Μαχαιρούντιος,
Μαχάνη, ᾿Ιουδαίας, Τὸ ἐθνιχὸν Μαχανεύς,

-
E

E
E

5

e»

EE T RR AUTRE ENS

Μαχμάς, Ἰουδαίας. Τὸ £0vixóv Μαχμάσιος.
20 Μαχόρδη, ᾿Αραδίας. Τὸ ἐθνικὸν Μαχορόίτης.
Μεγαλόπολις, Ἀρχαδίας. Ὃ πολίτης Μεγαλοπολίτης.
Μέγαρα, μεταξὺ Πελοποννήσου, Βοιωτίας xoi ᾿Αττικῆς. Ὃ πολίτης Μεγαρεύς.
Μέγαρα, Θετταλίας. Τὸ ἐθνικὸν Μεγαρίτης.
Μέγαρα, Πόντου. Τὸ ἐθνικὸν Μεγαρεύς.
26 Μέγαρα Ἰλλυρίας.
Μέγαρα, Μολοσσίδος.
Μέγαρα, Σικελίας, ἢ πρότερον “Υόλα, Ὃ πολίτης Μεγαρεύς.
Μέγαρα, Συρίας ᾿Ἀπαμηνῆς.
᾿ Μεγαριχόν, Βιθυνίας. Τὸ ἐθνικὸν Μεγαρικηνός,
80 Μέγασα, Λιδύης. Τὸ ἐθνικὸν Μεγασεύς.
Μεγίστη, Λυχίας. Ὃ πολίτης Μεγιστεύς.
Μεδάδη, Ἰουδαίας. Τὸ ἐθνικὸν Μεδαῤεύς,
Μεδάμη,, Βρεττίων. 'To ἐθνικὸν Μεδαμαῖος.

Jtr.

“δ Ὁ δον νον τὰ. σῶν

omnia hec in meris versantur conjecturis. | — 10. Ματέλγη] Nomen hoc non notum nisi e Plinio (5, 35), qui
Ulira eum (sc. Atrum montem ) deserta, Matelga , oppidum Garamantum itemque Dedris. Sic enim e codice
Borbonico (.N ap. Sillig.) legendum est. Silligius e codice O dedit moz Talg«; in aliis codd. Moxthelgao, moz
- thegle , mathelge. De situ loci v. conjecturam viri doctissimi Vivien de St-Martin (Le Nord de UA frique dans
A'antiquité, 1863 , p. 118). | — 11. Ματιλιχή} .Matelica apud Frontin. De colon. p. 106. Etiamnum locus sic vocatur.
Matelicates ap. Plin. 3, 113. | — 12. Ματισχών] Matisco Cesar. B. G. 7, 90; Itin. Ant. p. 359; Tab. Peut.; hodie
-Mácon. | — 13. Ματούσαρον] Memoratur in Jtin. Ant. p. 419, 2; in Geogr. Rav. p. 316, 15 corruptum est in
-Massusaria. | — 14. Mavcóc] V. St. Byz. s. h. v. et v. "Acot. || — 15. Μαυσώχη] Μαυσύχά in Plolemeei edit.
principe , Maícoxx, Μαισύχα, Mécoxx codd. nostri. | — 16. Μάφαρις ] Μαφαρῖτις χώρα Periplus mar. Erythr. 22 ( G.'
Min. I, p. 274) ; τῷ Μαφαρείτῃ τυράννῳ codex ib. $ 16, ὁ Μοφαρείτης τύραννος ib. ὃ 8. Μαφωρῖται, Μαφωρεῖται, Μχφο-
"gira: codd. Ptolemaei 6, 7, p- 407, 21. || — 17 et 18 habet Stephan. | — 19. Μαχμάς 7 Cf. Jesaias 10, 28; Sam. 13,
2 et5. 14, 5 οἵ 31; Josephus B. Jud. 6,6, 1, 13, 1,6. | — 20. Μαχόρθη ] Plinius, 6, 149 : Eblitzxi montes , insula
Qmamnus (om — insula; enus — Αἶνος Ptolemwi ), portus Mochorbe. Sic codices Silligii praeter duos, qui JNo-
-ehorbe. Ceterum Machorbe habet ed. Broterii, || — 21. Stephanus preter Arcadice Megalopolim memorat alteram
QCarie, quc 1leinde Aphrodisias, antea Lelegón polis et Ninoe dicta sit. Hanc noster Anonymus 8. v. Ἀφροδισιάς
fort. nominaverat. | — 23-28. Priora Megara quinque eodem ordine habes apud Stephanum, qui omittit Megara .
"Syrie Apamen: , de quibus vid. Strabo p. 752. || — 29. Μεγαριχηνός Μεγαρικός Steph. Byz. in éodd.. Rav. et Voss.;
4n ceteris gentile omissum. || — 30. Μέγασα] Méyoca... Μεγοσεὺς codex; quod, postulante literarum ordine, mutavi
e Stephano, ubi Μέγασα, ὡς Γέρασα. | — 31. Μεγίστη] Cf. St. Byz. || — 32. .Μεδάθη]. Prostaret M£2a6a. Urbs 9
libris sacris nota. Apud Josephum codices inter Μήδαδα et, Μηδάθη fluctuant. || — 33. MsóXyn] Μέδμη.. Μεδραῖος
Steph. Byz. ex Hecatco. Apud Strabonem p. 256 ( 213, 24 Did. ) codices habent Μέδαμα, cui in cod. A adscriptum
Mé$y« ,ia sequentibus vero omnes codices τῆς Mé2yz. Quare in antecc. quoque Cramerus Μέδμα scripsit. Utraque
—mominis forma in usu fuerit. Similiter vicina urbs Téusca et Tép:yx dicebatur, testante Strabone, p. 255. Alia nomi-
nis forma erat Μέσμα, quc in nummis exstat et apud St. Byz. ( ex Apollodoro) s. v. Μέσμα et Etym. M p. 581,
15 et Scylacem $12, ubi codex Μέσα. In periegesi iambica Méóux corruptum est in Μέδνα. Medma legitur etiam
4n Plinii editt. 3, 73, éx codicibus, ut videtur ; varia lectio ibi a Silligio affertur : Meddua, Medua, Medina, Me-
—dara. In Pomponio Mela, 2, 4, 9 Vossius et Tzschukke ediderunt : Hinc (a Metauro) Medama, Hippo nunc Vi-
—bon. Temesa. At codices : Maticana ( Matichana cod. Vat. 3), ionium , Vibone ( V. Mela ed. Parthey. 1868).
—Horum postrema refingenda sunt in Hipponium Vibove. In primo verbo latere Medaba a veri specie abhorret.
Fuisse suspicor Vaticana vel Manticlana. Nam promontorium quod est inter Metaurum et Vibonem hod. vocatur
Cap Vaticano. Ei adjacebat Herculis portus et Herculis insula ( Tab. Peut. ) , qu: hodie audit Mantineo. Ni fallor,
"Sacra erat Herculi Manticlo , quem Messanc cultum esse novimus e Pausania, 4, 23, 10, et qui apud Latinos abire
potuit in Herculem Vaticanum. Apud Diodorum 14, 78, 5 pro Μεδιμναίους legendum esse Meópotouc statuitur pro-

lxviij se ADDENDA:

40 Μεδιόλανον, Βρεττανίας.

Μεδεών, Βοιωτίας, Ὃ πολίτης Μεδεώνιος.
85 Μεδεών, Φωχίδος.
Μεδεών. Δαλματίας. "To. ἐθνιχὸν Μεδεωνίτης.
Μεδιόλανον, Γαλλίας τῆς ἐντὸς τῶν Ἄλπεων, Τὸ ἐθνιχὸν Μεέδιολανήσιος.
Μεδιόλανον, Γαλλίας ᾿Αχυτανιχῆς.
Μεδιόλανον, Γαλλίας Κελτιχῇς

»
5 na
Er. ptm

"Jar

»

"IRA EE Ro PRI T PHOTOS SHE λνες,, δ δος τὶ νὸν δ τὰν

᾿Μεδίων, Αἰτωλίας. *O πολίτης Μεδιώνιος.
Μεδούρίγα, Λουσιτανίας. 'Γὸ ἐθνιχὸν Μεδοδριγεύς:.
Μεδυλλία, Λατίνης. Τὸ ἐθνικὸν Μεδυλλῖνος.
Μέθανα, ᾿Αργολίδος. ὋὋ πολίτης Μεθαναῖος.
45» Μεθύδριον, ᾿Αρχαδίας. 'O πολίτης Μεθυδριεύς.
. Μεθώνη, Μαχεξονίας. Ὃ πολίτης Μεθωναῖος.

Μεθώνη, Λαχωνίας.. Ὃ πολίτης Μεθωναιεύς.
Μελάγγη, Ἰνδικῆς. Τὸ ἐθνιχὸν Μελαγγεύς.

Μέλαιναι, ᾿Ἀρχαδίας. Ὃ πολίτης Μελαινεύς. : E
50 Μελαινεῖς, O7uoc ᾿Αττιχῇς. ; ?
Μελάμπεια, Λυδίας. 'Γὸ £0vixóv Μελαμπεύς. : ἶ 4

Μελαντιάς, Θράκης. 'To £0vixóv Μελαντιάδειος.
Μελία, Καρίας. Ὃ. πολίτης Μελινεύς. ἢ
Μελίόοια, Θετταλίας. Ὃ πολίτης Μελιδοεύς. ᾿ 3
δῦ Μέλινα, χώμη Ἄργους, Ὃ πολίτης Μελινεύς.
Μελιόδουνον, Γερμανίας. Τὸ ἐθνικὸν Μελιοδουνήσιος.
Méca, Λιδύης. Τὸ ἐθνιχὸν Μελισσαῖος. ᾿ :
Μελιταία, Θετταλίας. Ὁ πολίτης Μελιταιεύς. 4
Μελιτεῖς, δῆμος. Ἀττικῆς.

WU TEC

zu - aUud A rib ^

80 Μελιτηνή, Καππαδοχίας. Ὃ πολίτης Μελιτηνός.
Μελίτουσσα, ᾿Ιλλυρίας. 'Tó ἐθνικὸν Μελιτουσσαῖος x«t Μελιτούσσιος.

ὸχ χων,

Μελλαρία,, Batzxzc. Τὸ ἐθνιχὸν Μελλαριεύς. 5
Μελόδουνον, Γαλλίας Κελτικῆς. 'To £0vixov -Μελοδουνήσιος.
Μελόχαῤος, Γερμανίας. 'Tó ἐθνικὸν Μελοχκαύηνός.

e5 Μιέλπεια, Ἀρχαδίας. Ὃ πολίτης Μελπειεύς.
Μέμόρησα, Μευγιτανίας. Τὸ ἐθνιχὸν Μεμδρησεύς. Ἢ
Μέυφις, Αἰγύπτου. Ὃ πολίτης Μεμφίτης.

COME Cu OST CE

babiliter, quamquam fortasse satis est scripsisse Μεδιμαίους ; nam quum oppidum situm erat ad fluvium qui hodie]
Mesima audit, fieri facile potest ut jam apud veteres juxta Μιέδαμα, Μέδμα, Μέσμα exstaret forma Μέδιμα, ε΄ Y
Thucydide 5, 5 legitur : ὁ πρὸς Ἰτωνέας καὶ Μελαίους πόλεμος ὁμόρους τε ὄντας xal ἀποίχου: ( Sc. τῶν Λοχρῶν); legen-
dum fuerit πρὸς Ἱπωνιέα: xxi Μεδμαίους. [Sepius fit ut geographica nomina in Thucydidis codicibus corrupta sint.
Nondum emendatum est quod legitur 6, 104 : Κατὰ τὸν Ῥεριναῖον χόλπον, ubi Ταραντῖνον legi vult Poppo, impro- -
bante Arnoldio , quum probabile non sit nomen "notissimum sic esse corruptum; attamen patet partem aliquam Ta-- 1
rentini sinus intelligendam esse. Legi jubeo κατὰ τὸν [Λευ]τέρνιον vel fort. Λευτερνιαῖον χόλπον. Sic enim Tarentini sinus
pars meridionalis dici potuit ἃ Λευτερνίᾳ παραλίᾳ, quam novimus e Strabone p. 233 ed. Did. | l — 34-36. Eadem
eodem ordine Stephanus , nisi quod pro Δαλματίας habet minus recte : ἔστι καὶ τῆς Ἠπείρου πόλις xoà κώμη (ἢ κώμη) ;1

ubi Meinekius post vocem χώμη excidisse aliquid putat. Apud Livium 44, 23-32 est Meteon Labeatidis terra urbs -
in Dalmatia , non ita longe a finibus Epiri. || — 37-40. E quatuor Mediolanis Anonymi Stephanus non habet nisi -
urbem Aquitanie;e. l— 41. Μεδίων] Pro Αἰτωλίας rectius Stephanus πόλις πρὸς τῇ Αἰτωλίᾳ. Urbs erat Acarnanim. || -
— 49. Μεδοθρίγα] Deest in St. B. | — 43. Λατίνης] τῶν AX6&vov. St. || — 43. Deest in St. || — 46. 47. Préter has -
Stephanus alias tres Methonas recenset. | — 48. Deest in Steph. V. Ptolem. 7, 1, 14. || — 49. Stephanus preter Ar- -
cadie eliam Lycia Melenas habet. || — 52. Μελαντιάς Ap. Stephanum legitur : Μελανδία, χώρα Σιθωνίας. Ocónou- —
πος Ày' Φιλιππικῶν. Ἑὰ ἐθνιχὰ Μελάνδιος καὶ Μελανδία ( V. not. Meinekii ). Nostro loco nescio an intelligenda fuerit
Melantias quz» 18 m. p.a Constantinopoli distat, de qua vid. Itin. p. 138. 230. 323. 332; Ammian. 31, 11, 1, Tab.
Peut. (ubi Melantiana ), Agathias 5, p. 158; Chron. Pasch. p. 117, 10. Ab ea dicta Με xDostaglo porta Constantinopo- | 3
lis, V. Ducang. Const. Chr. 1 , P. 30, 1v, p. 130. || — 55. Méx χώμη ] M. πόλις Steph. l- — 506. Non nota nisi e Pto 3

j
᾿
ἊΨ

LEXICI GEOGRAPHICI FRAGMENTA . lxix
lI. Se |

*

Ἴναχος, ἸΑῤγόλίδος, d ἀπὸ Ἰνάχου τοῦ βασιλέως, " Eazt χαὶ Ἀκαρνανίας.
Ἰνδός, ἀφ᾽ οὗ ἢ "Ivo exon.

Ἰνδός, Φρυγίης.

Ἰνωπός, ἐν Δήλῳ.

L8 ἼἼξος,ἐν Ῥόδῳ. E | es
E Ἰορδάνης, Ἰουδαίας. : :
E Ἴρια, Λιγυστικῆς.

Ἴρις, Πόντου.
3 "Ic, Ba6oXovtac.
- qe Ἰσάχα, Boszavvíac.
; Ἴσαρ, Γαλλίας Nap6ovnatoc.
Ἴϊσῥουρος Σικελίας.
σις, Κολχίδος.
Ἴσμηνος, Βοιωτίας παρὰ ταῖς Θήδαις.
I5 "[evpoc, Θράχης.
Ἤτυς, Βρεττανίας.
1 Καέόειρος, ᾿ἸΙνδιχῆς. : :
1 Kd&ixoc, Mucíac. :
Katvoc , Γαλλίας Ναρδωνησίας.
0 Καιρίτης, Τυρρηνίας.
Κάλαμα, Γεδρωσίας, χαὶ χώρα δμώνυμος.
Καλαών, Ἰωνίας.
Κάλόις, Καρίας.
Κάλιπος, Λουσιτανίας.
25 Κάλλας, Εὐῤοίας.
Καλλίας, Θεσπρωτίας.
Καλλίχορος, Btüuviac.
Καλός, Κολχίδος.
Κάλωρ, ἐν Σαυνίταις.
80 Καάλπας, Βιθυνίας.
Καλύχαδνος, ΙΚιλιχίας.
Καμδύσης, ᾿Αλδανίας.-
Κάμιχος, Σιχελίας, ἀφ᾽ οὗ ἣ πόλις ἐκλήθη.
Κανέντελος, Γαλλίας ᾿Αχυτανιχῆς.
35 Κάντιος, Βρεττανιχῆς.
Κανωπιχόν, Νείλου στόμα.

lemao 2, 11, 29. || — 57. Duas Melissas habet Stephanus , sicut mox duas Melitas. || — 62-66. Desunt in Stephano.
De Mellaria v. Strabo, Plin., Plutarch., alii; de Meloduno Cesar. B. G. 7, 58 etc.; de Méllocabo Ptolem. 2, 11; 295
de Melpia Pausan. 8, 38, 8; de Membresa Procop. B. V. 2, 15, Itin., Tab. Peut.

II, 3. Φρυγίης] sic codex , ut infra 38 ᾿Ασσυρίης et 66 διρυνίης: De hoc Indo v. Liv. 38, 14. Plin. 5, 103. || — 5.
Ixus fl. alibi non memoratur. ᾿Ιξὸς λιμήν ap. St. v. Ἰξίαι. || — 7. Ἴρια 1 Iria s. Hirias ap. Paulum Diaconum in
Hist. Miscell. 16, p. 554; adjacens oppidum Etpix ap. Ptolem., 7ria in Ttinerariis Ant. p. 288 et in Tab. Peutin-
ger., in qua juxta urbem est FJ. Odubria ( hod. riv. Staffora δὰ Voghera urbem). | — 10. "1c&za ] V. Ptolem.
2, 3, 4. || — 12. "1c609poz] Ptolem. 3, 4, 6. || — 14. Ἴσις] Scylax, Plin., Arrian. || — 16. "Itu; ] Ptol. 2, 3, 1. || —
17. Καέειρος ] Ignotus. Fort. ad Cabura. || — 19. Καινός] Ptol., 2, 10, 8. || — 20. Καιρίτης) Caritis amnis (hod.
Vascina) ap. Virgil. JEn. 8,59. || — 21. Κάλαμα] nunc Calami. v. Arrian. Ind. 26, 6. Geogr. Min. I, p. 344. || —
22. Καλαών] prope Colophonem. Pausan. 7, 3, 5. 24. | — Κάλιπος] Ptol. 2, 5, 2; Marcian. Peripl. mar. ext. 2, 13. ||
— 25. Κάλλας] Strabo p. 445. || — 26. Καλλία:] Ignotus. || — 27. Scylax, Apoll. Rhod. 2, 906, Plin. || — 28. Arrian.
€t Anon. Peripl. Pont. in Geogr. Min. I, p. 30. || — Κάλπα:] Κάλπης ap. Arrian. V. Geogr. m. 1, p. 30. || — 32. Plin.
6, 15; Dio Cass. 37, 3. || — 34. Ptolem. 2, 7. 2. || — 35. Κάντιος] Non memoratur alibi. Fuerit | prope promont. Can-

lxx

Κάπρος, Φρυγίας.

Κάπρος ὃ xat Zá6ac , ᾿Ασσυρίης.

Κάρησος, Μυσίας.
40 Κάρμαλος, Καππαδοχίας.

Καρνίων, Ἀρκαδίας, ἀφ᾽ οὗ ἣ πόλις ἐχλήθη.

Κάρπις, Παννωνίας.

Κάρρας, Μεσοποταμίας, xxi πόλις Καρρῶν,

Καρσός, Κιλιχίας.

45 Κάρτενος , Μαυρουσίας.

jas Κάσιος; 'AX6avtac.
ἹΚατάδας, Ζευγιτανίας.
Ἱζαταρράχτης, Παμφυλίας.
Κατάρραχτος, Κρήτης.

50 Καυχών, Ἀχαΐας.
Καάῦστρος, ᾿Ιωνίας.

Κεδρήν, Τρωάδος, χαὶ πόλις ὁμώνυμος.

, .3 ,
ἔγχριος ; ᾿Ιωνίας.

Κέδρων, Ἰουδαίας, παρὰ Ἱεροσολύμοις.

55. Kextvac, Τυρρηνίας.

Κέλαδος, σπανίας Ταρραχωνησίας.

Κέλυδνος, ᾿Ορεστίδος.
Κέρατος, Κρήτης.
Κέρδυλος, Θράχης.

co Κερυνίτης, ᾿Αχαΐας ἀπὸ τῆς Κερυνίας πόλεος.

Κέστρος, Παμφυλίας.
Κέφαλος. Λυχαονίας.

Ἱκηρισσός . Ἀττικῆς. Ἔστι καὶ Κηφισσὸς παρὰ τῇ Ἐλευσῖνι, τρίτος ἐν Ἀργολίδι, hino. ἐν Bout ia,

πέμπτος ἐν Σαλαμῖνι, ἕχτος ἐν Σχύρῳ ἕδδομος 2 ἐν Φωχίδι.

Κίαδρος, Μυσίας.
65. Κίανος, Κολχίδος.
Κιδύρας, Φρυγίης.

ADDENDA.

Κίγγας, σπανίας "appaxovnotac.

7ὔ ,
Kixov, Θράχης.

lium. | — 40. Καππαδοχίας 1 sc. in Cataonia, Cappadocie parte. V. Strábo p. 537. || — 41. Καρνίων] ΚΚάρνειον
codex ; em. ex Pausania 8, 34, 5, Callimach. 1, 24. || — 42. V. Ptol. 2, 15, 4. Herodot. 4, 49..]| — 43. Κάρρας ]
Καρρᾶς ? Cf. St. B: v. Κάρρας. || — 44. V. Xenophon An. 1, 4, 4, || — 45. Κάρτεννος ap. Ptolem. 4, 2, 4. || — 46.

Καίσιος ap. Ptolem. 5, 12, 2 p. 354, 8 dedit Wilberg., sed reponendum Κάσιος. Casius.etiam ap. Plin. 6,39. Idem — —
nomen de conjectura in Melam 3, 5, 4 intulit Tzschukke. || — 47. V. Ptol. 4, 3 p. 262, 3-Wiülb. | — 49. Ptolem. |.

3, 17, 4. || — 50. Strabo p. 342. 387. Steph. v. Ajum. Κανυχώνεια. || — 53. Strabo p. 639. Pausan. 7, 5, 10. Tacit.
An. 3. 6 t. || — 54. Κεδοών ? V. Joseph. B. Jud. 8, 1, 5. | — 55. Cecina , Plin. 3. 50. | — 56. Mela 3, 1. || — 57.
Ptolem. 3 ; 12, p. 219, 5 : "Ogeosíboz* ᾿Αμαντία " Ke λύδνου ποταμοῦ ἐχθολαί. Noster sua duxerit ex ipso Ῥίο]θιηθο,
qui miro errore Orestidem ad mare Adriaticum pertinere putavit. || — 58. Καίρχτος Callimachus 3, 44, ex quo

eadem scriptura illata in Strabonem p. 476, ubi codites Képzzoc. Apud Eustath. ad Dionys. 1, 498 codd. fluctuant.

In usu fuerit utrumque. Cf. Hesych. :

Καιρατιοῦσι, χερατιοῦσι. || — KépevXoc] Non noveramüs- nisi Cerdylium mon-

tem e Thuc. 5, 6 sqq. || — 60. Pausan. 7, 27, 5. || — 62. Cephalus ignotus. ἢ — 63. Perperam distinguitur inter
Cephissum Phocidis et C. Boeotia. Cephissos Atlica , Phocidis , Salaminis , Scyri et Argolidis Strabo quoque com-
ponit p. 424, iisque áddit Cephissum Sicyoniz , quem non habet Noster, dum apud Strabonem desideratur Cephis-
sus Eleusinius, quem preter Anonymum Pausanias, 1, 38, 4 commemorat. Salaminius Cephissus antea non notus
erat nisi e Strabone, apud queni Leakius pro Σαλαμῖνι scribi voluit ᾿Ἐλευσῖνι. Conjectura Anonymi testimonio labe-
facetatur. [| — 64. Μυσίας ] i.e. Mossii superioris. V. Ptolem. 3, 9, p. 208, 25 Wilb. || — 65. Κίανος] Cyanes Tab.
Peuting.,; Cyanees Geogr. Rav., Γυηνός cod. Scylacis; Ku£veoc Ptolem. 5, 9, p. 350. Apud hos fluvius in mare exit.

In Phasim incidit Κυάνεος ( Kóxvoc cod. Voss.) ap. Steph. Byz,et ap. Plin. 0, 13, ubi codd. Cyancos, Cyanos ,

οὖν nos. || — 66. Κιδύρας ] Κιδυρᾶς ὃ Aliunde non notus. Intellige hodiérnunt ZJorzoum Tchai, cui adjacent ruinoe
Cibyrz. || — 67. Κίγγας] Cwsar B. G. 1, 48; Lucan. 4, 21. Hodie Cinca. || — 68. Κίχων ] Ignotus. || — 69. Ku

1
B
E
E
L
1
3
A
E
reg
T8

.LEXICI GEOGRAPHICI FRAGMENTA. | Ixxj

Κιλόιανός, Λυδίας.

Κίνυψ, Συρτιχῆς Λιδύης.

Κινύρας, Κύπρου.

. Κίος, Βιθυνίας, ἀφ᾽ οὗ πόλις ὁμώνυμος. " Ecxt χαὶ Μυσίας.

Κίσσας, Κολχίδος.

—— Κισσηνός, Θράχης.

Κισσός, Maxe8ovtac.

Κισθήνης, Μυσίας, χαὶ πόλις Κισθήνη. :

Κλάνις Τυρρηνίας. "ἔστι xxt Λατίνης, 6 xot Atos χαλεῖται" τρίτος ἐν Καμπανίᾳ-

Κλάρος, ᾿λλυρίας.

- vóc] Ignotus. Fuit τοῦ Κιλδιανοῦ πεδίου, de quo Strabo, p. 629. || — 71. K:vóozc] Ignotus. Cinyria urbs Cypri ap.
- Plin. 5, 130 et Nonnum, 13, 451. || — 72. Κίος] Memoratur a Plinio 5, 144. || — 73. Κίσσας] Ptolem. 5, 6, p. 335,
—. 13, ubi fl. Cappadocic assignatur. | — 74. K«co7vó;] Ignotus. Κίσσος, φρούριον Θράχης ap. Ephraem. 8484. || — 75.
- Ktecóc ] Novimus ejus nominis urbem et montem Macedonia (Str. p. 330. Nic. Ther. 804. Lycophr. 1234), non
- item fluvium. || — 76. Ktc0Zvzc] Urbem habes ap Strab., Plin., Melam; fluvium nemo memorat. || — 78. Κλάρος ]
- Ignotus.

A
$45

P

PLURI

Ὡς

J ARISTODEMUS.

L... αἰτησάμενος γὰρ μίαν ἡμέραν μόνην ἔπεμψε
- χρύφα Σίχιννον τὸν ἑαυτοῦ παιδαγωγὸν πρὸς Ξέρξην,
ἐγκελευσάμενος αὐτῷ ἐπιτίθεσθαι τοῖς “Ελλησι καὶ
ναυμαχεῖν, δηλῶν τὸν μέλλοντα δρασμὸν ἀπὸ Σαλα-
μῖνος. Ὁ δὲ Ξέρξης νομίσας τὸν Θεμιστοχλέα μηδί--
ζοντα ταῦτα ἀπεσταλχέναι, ἔπεμψε τὰς ναῦς ἐπὶ Σα-
λαμῖνα xal ἐχυχλώσατο τοὺς “λληνας εἷς τὸ μένειν
αὐτούς. (2) ᾿Ἐσπούδασεν δὲ ὃ Ξέρξης ζεῦγμα χκατα-
σχευάσας πεζῇ ἐπιξῆναι ἐπὶ τὴν Σαλαμῖνα, ὃν τρόπον
διῆλθεν (ἐπὶ) τὸν “Ἑλλήσποντον: xal μέρος τι ἔχων
ἧχεν χατὰ τὸ Ἡράχλειον " ἐπειδὴ δὲ ἀδύνατον ἦν τὸ
πᾶν γεφυρωθῆναι, καθεζόμενος ἐπὶ τοῦ Πάρνηθος ὄρους

I..... Etenim Themistocles, qui unius solummodo diei
moram expetiverat, Sicinno ipsius peedagogo ad Xerxem
misso regem adhortatus est, ut adoriretur Graecos pu-
gnamque navalem cum iis committeret, quippe qui a Sala-
mine insula jamjam secessuri essent. Xerxes igitur, The-
mistoclem utpote Medorum partibus addictum haec man-
dasse ratus, classe versus Salaminem missa cinctos Grze-
cos in loco manere coegit. (2) Przeterea pontem struere
voluit, ut pedibus in Salaminem transiret, quemadmodum
Hellespontum trajecerat. Ac parte copiarum assumta , ad
Heracleum venit. Quum vero fieri omnino non posset ut
ponte fretum jungeretur, in Parnethe monte, qui in pro-

Aristodemi fragmentum exstat in cod. Paris. 607 Supplementi inde a fol. 83 v. usque ad fol. 87 v. Haud om-
nia vero quae in novem his paginis leguntur, Aristodemi sunt; nam in medium fragmentum locus Philostrati in-
trusus est, qui unam et dimidiam codicis paginam implet inde a fol. 85 v. linea 17 usque ad finem folii 86 v. Videlicet
liber Parisinus ex complurium codicum particulis consarcinatus est. Unus horum continebat Philostrati opus de vita
Apollonii et historias Aristodemi, descriptus vero erat e codice in quo ordo foliorum subinde turbatus erat, eam-
que perturbationem scriba parum attentus e prototypo in apographum transtulerat, deinde autem animadverso
errore, signis quibusdam notisque lectorem de genuino particularum ordine restituendo admonuit. Sic in priore
quoque codicis nostri parte nunc deperdita Aristodemi narrationem interposito Philostrati loco abruptam fuisse puta,
fini autem hujus fragmenti appictum exstitisse hoc fere signum :

Dues ES.

Hoc enim ex eo colligitur, quod ad initium nostri (fragmenti idem signum appingitur, eique adscriptum legitur : xai (?)
τὸ σημεῖον᾽ τοῦτό ἐστι τὸ ζητούμενον τοῦ Ἀριστοδήμου, i. e.Quare hoc sigmum, in. antecedentibus , ubi adscri-
pium αὐ locum , quo Aristodemi narratio abrupta est; nam qua jam sequuntur, sunt. Aristodemi illa qua
4n anlecc. l. 1. desiderabantur. Ceterum de codicis ratione videatur Profatio.
$ 1. Post expugnatas Thermopylas Graeeis ad Salaminem collectis et quid faciendum esset deliberantibus , plu-
rimi hortabantur ut in Peloponnesum discederent; soli Athenienses et /Eginetz:e et Megarenses manendum esse
et cum hoste confligendum censebant. ᾿Ενταῦθα, Herodotus 8,75, ait, Θεμιστοχλέης, ὡς ἑσσοῦτο τῇ γνώμῃ ὑπὸ τῶν
Πελοποννησίων, λαθὼν ἐξέρχεται ἐκ τοῦ συνεδρίου, ἐξελθὼν δὲ πέμπει ἐς τὸ στρατόπεδον τὸ Μήδων ἄνδρα κτλ. Similiter
ceteri historici. Quod Aristodemus indicat verbis αἰτησάμενος μίαν ἡμέραν μόνην, id alibi non traditur. Ceterum nes-
€io an auctor scripserit μιᾶς ἡμέρας μονήν vel μίαν ἡμέραν μένειν. || — Xíxtvvov] Xíxwov codex, qua nominis scri-
ptura etiam in Herodoti codicibus nonnullis obvia. Vide Dindorf. in Thes. gr. s. v. Σίχιννις. Mentio Sicinni fit apud
Herod. 8, 75 et 110, Plutarch. Them. c. 1?, 4, Polysn. 1, 30, 2, Clem. Alex. Poedag. p. 271, Themist. epist. 9,
21. Misso hominis nomine, historiam narrant Cornelius Nep. Them. 4, Justinus 2, 12, Diodorus tt, 17, 1, Fron-
linus 2, 2, 14.
$ 2. Ζεῦγμα κατασχενάσας De hoc commento cum Aristodemo faciunt Ctesias et Strabo, quorum ille in Persic. c. 26
p. 51 ed. Didot. : ὁ δὲ Ξέρξης αὐτόθεν (Athenis) ἐλθὼν ἐπὶ στεινότατον τῆς Ἀττικῆς (Ἡράχλειον καλεῖται), ἐχώννυς
χῶμα ἐπὶ Σαλαμῖνα, πεζῇ ἐπ᾽ αὐτὴν διαδῆναι διανοούμενος. Strabo autem p. 395 : ὁ εἰς Σαλαμῖνα πορθμὸς ὅσον διστά-
διος (Falsum hoc. Ni fallor, olim haud raro scribendi genere exaratum erat δ' στάδιος, i. e. τετραστάδιος, quod abiit
in διστ.), ὃν διαχοῦν ἐπειρᾶτο Ξέρξης, ἔφθη ὁὲ ἡ ναυμαχία γενομένη xai φυγὴ τῶν Περσῶν. Sec. Herodotum 8, 97
Xerxes post cladem in Hellespontum abscessurus, ut hoc [ἀρ consilium celaret, aggerem istum ducere insti-
tuit : ᾿Ἐθέλων δὲ μὴ ἐπίδηλος εἶναι μήτε τοῖς Ἕλλησι μήτε τοῖσι ἑαντοῦ ; εἰς τὴν Σαλαμῖνα χῶμα ἐπειρᾶτο διαχοῦν, γαυ-
λούς v& Φοινιχηίους συνέδεε, ἵνα ἀντί τε σχεδίης ἔωσι καὶ τείχεος, ἀρτέετό τε ἐς πόλεμον ὡς ναυμαχίην ἄλλην ποιησό-
μενος. Plutarchus Themist. c. 16 : Μετὰ δὲ τὴν ναυμαχίαν ἔτι θυμομαχῶν πρὸ: τὴν ἀπότειξιν, ἐπεχείρει διὰ χωμάτων
ἱπάγειν τὸ πεζὸν εἰς Σαλαμῖνα τοῖς Ἕλλησιν, ἐμφράξας τὸν διὰ μέσου πόρον. || — μέρος τι ἔχων 1 Justinus 2, 12 : Graci...
prelium collatis viribus capessunt. Interea rex velut spectator pugna cum parte navium in litore re-
manet.|| — τὸ πᾶν 1 Licet interpretari totum. illud quod inter continentem. et insulam interjectum esi. At
- facilis conjectura est diserlius auctorem scripsisse : τὸν πόρον vel, quod in latinis expressi, τὸ πᾶν τὸν πόρον. — ἐπὶ
τοῦ Πάρνηθος] Aut inepta Aristodemus narrat, aut omnem tractum montanum, qui a Parnethe versus meridiem ad
- fretum Salaminium descendit, Parnethis nomine comprehendit. Similiter /Egalei montis nomen modo arctiore modo
-Jaxiore sensu usurpatur. De loco, unde pugnam rex spectavit, ita Herodotus 8, 90 : χατήμενος ὑπὸ τῷ οὔρει ἀντίον

* FRAGMENTA HISTOR. GR.EC. -— VOL. V. 1 1

2 ARISTODEMI

(ἐγγὺς δὲ ἦν τοῦτο), ἑώρα τὴν ναυμαχίαν. (5) "He-
ξαντο δὲ τοῦ ναυμαχεῖν ᾿Αμεινίας ᾿Αθηναῖος, υἱὸς μὲν
Ἐὐὐφορίωνος, ἀδελφὸς δὲ Κυνεγείρου xoi Αἰσχύλου τοῦ
τραγῳδοποιοῦ. ᾿Ενίκων μὲν οὖν πάντες ot “Ελληνες,
ἐκ stb δὲ οἵ ᾿Αθηναῖοι, (4) Συνεστηχυίας δὲ
τῆς μάχης, ὃ Ξέρξης ἱκανὰς μυριάδας, ἐπεῤίθασεν
εἰς τὴν πλησίον νησῖδα παρακειμένην τῇ Σαλαμῖνι,
ὀνομαζομένην Ψυττάλειαν, ἐχπληττόμενός τε τοὺς
“Ἕλληνας χαὶ βουλόμενος τὰ προσφερόμενα ναυάγια
τῶν βαρόάρων ἀνασώζεσθαι. ᾿Αριστείδης δὲ ᾿Αθηναῖος,
υἱὸς Λυσιμάχου, καλούμενος δίκαιος, ἐξωστραχισμέ-
γος ἐχ τῶν ᾿Αθηνῶν x«l ὑπάρχων ἐν Αἰγίνῃ τότε,
συμμαχῶν καὶ αὐτὸς τοῖς “Ἕλλησι παρεγένετο πρὸς

pinquo erat, considens prodlium navale inde spectabat. |
(3) Initium pugnandi fecit Aminias Atheniensis, Eupho- -
rionis filius, frater Cynegiri et JEschyli poetze tragici. Ad.
victoriam deportandam omnes quidem Greci contule-
runt, insigniorem vero in modum Athenienses, (4) Con- - [-
serto jam proelio, Xerxes sat multa hominum millia in -
Psyttaleam insulam exiguam in propinquo juxta Salami. -
nem sitam trajecit, ut terrorem Grecis incuteret, et nau- |
fragia barbarorum, que fluctu eo deferrentur, collecta ser- 1
varet. Aristides vero Atheniensis, Lysimachi filius, justus -
ille cognominatus, qui tesserarum judicio Athenis ejectus '
in Egina tum degebat, et ipse Grecis opitulaturus ad |

1

Θεμιστοχλέα xal στρατὸν αὐτὸν ἤτησεν εἰς τὸ ἀμύ-
νασθαι τοὺς ἐν τῇ Ψυτταλεία. Ὃ δὲ χαίπερ ἐχθρὸς
αὐτῷ γεγονὼς ὅμως ἔδωχε. Λαδὼν δὲ ᾿Αριστείδης
ἐπέδη εἰς τὴν Ψυττάλειαν, καὶ πάντας τοὺς βαρδάρους
ἐφόνευσε, xal μέγιστον τοῦτο τὸ ἔργον ἐπεδείξατο

Themistoclem accessit ab eoque copias petivit, ut 60110- -
catos in Psyttalea insula hostes oppugnaret. Dedit ille (
licet inimico. Quibus assumtis Aristides in Psyttaleam |

j
ῳ
E-

egressus omnes ibi barbaros trucidavit ac clarissimo hoc.

Σαλαμῖνος, τὸ χαλέεται Αἰγάλεως. Plutarchus Themist. c. 13, 1 : Ἅμα δ᾽ ἡμέρᾳ Ξέρξης piv ἄνω χαϑῆστο, τὸν στόλον
ἐποπτεύων χαὶ τὴν παράταξιν, ὡς μὲν Φανόδημός gnatw , ὑπὲρ τὸ Ἡράχλειον, 1j βραχεῖ πόρῳ διείργεται τῆς Ἀττιχῆῇς 7| viü-s
coc, ὡς δὲ ᾿Αχεστόδωρος, ἐν μεθορίᾳ τῆς Μεγαρίδος ὑπὲρ τῶν καλουμένων Κεράτων. Eodem referuntur verba anonymi |

poetze ( Callimachi in Hecale ut cum Heckero crediderim ) apud Suidam v. μᾶσσον et ϑετός"

ἐπιπρὸ 0E μᾶσσον ἐπ᾽ ἄγοοι
Αἰγαλέω θυμόεντος ἄγων μέγαν ὑετὸν ἔοττ.

ΤΡ, RT

In his verba ἄγ. μ. ὑετόν vertunt adducens magnam. pluviam , Xerxem comparari putantes cum nube vel cum.
Jove νεφεληγερέτῃ. V. Leake Die Demen von Alttika p. 212 ex versione Westermanni, et quos laudat Bernhardyus |
ad Suidam. Vereor ne hec inepta sint. Ni fallor, mendosum codicem auctor'Suidz exscripsit. Pro ὑετόν legendum |
αἰετὸν Sive ἀετόν ; nam locus quo versabatur rex Persarum , indicari solebat aquila expansis alis conto infixa, Xe--
nophon Cyrop. 7, 1, 4 - παρηγγύησε (Cyrus) δὲ παρορᾶν πρὸς τὸ σημεῖον... ἦν δ᾽ αὐτῷ τὸ σημεῖον ἀετὸς χουσοῦς ἐπὶ
δόρατος μαχροῦ ἀἰωτυςαυἐνος, Καὶ νῦν δὲ ἔτι τοῦτο τὸ σημεῖον τῷ Περσῶν βασιλεῖ διαμένει. Idem. Anab. f£, 10, 12 ἐ
γήλοφος ἦν, ἐφ᾽ οὗ ἀνεστράφησαν οἱ ἀμφὶ βασιλέα,... xoi τὸ βασίλειον σημεῖον ὁρᾶν ἔφασαν, ἀετόν τινα χρυσοῦν ἐπὶ πέλτης
ἀνατεταμένον. Eadem docet Philostratus Imagg. p. 100 ed. Jac. — Heracleum memorant etiam Diodorus 11,18,3-
et Stephanus Byz., qui s. v. ᾿᾿ἔχελίδαι dicit “Ἕλος τόπον esse μεταξὺ Πειραιέως καὶ τοῦ τετραχώμου ῬἩράχλείφος ΠΝ
innitens Leakius l. 1. p. 26 Heracleum agnoscit in templi ruinis, quas vidit in colle haud longe ab ora maritima prope
viam qua Athenis ducit ad locum, unde in Salaminem trajicere solebant. Eodem in tractu nune sunt rudera vici.
Cerasini dicti et objacet Ceratopyrgos insula exigua. Itaque suspicor partem Egalei, in qua Xerxes consedit,
proprio nomine Κέρατα dictam esse, idque nomen ab Acestodoro vel ab ejus interprete miro errore in notiora
Κέρατα, quo in Megaridis confiniis erant , translatum esse. à
$ 3. ᾿Αμεινίας ᾿Αθηναῖος Diodor. 11, 27, 2 : ᾿Αμεινίαν ᾿Αθηναῖον, τὸν ἀδελφὸν Αἰσχύλου, Herodot. 8, 84 : ᾿Αμεινίας
Παλληνεὺς c, ἀνὴρ ᾿Αθηναῖος. Plutarch. Them. 14, 8.: ᾿Αμεινίας ὁ Δεχελεύς. Vita ;Eschyli - Αἰσχύλος... ᾿Αθηνάζος, Ἐλευ- -
σίνιος ( Δεχελεὺς, ὡς ἔνιοι ) τὸν δῆμον, Κυνεγείρου ἀδελφὸς xoi Ἀμεινίου, JElian. V. H. 5, 19 : Ἂμεινίας ó ve
15006 e Αἰσχύλου) ἀδελφός. ᾿
$ 4. Συνεστηχυίος δὲ τῆς μάχης ] Fuerit ἐ ἐνεστη χυίας. Sec. Herodotum 8, 76 in Psyttaleam Perse quidam trajecerunt.-
noctu quie processit diem pugna. || — ἱκανὰς uvpiáóxc)Inepte. Tanti numeri non capax insula exigua. Herodotus .
8, 76 : ἐς τὴν νησῖδα τὴν ἹΨυττάλειαν... πολλοὺς τῶν Περσῶν ἀπεδίδασαν. Numerum eorum unus refert Pausanias 1,
36, 2: ἐς ταύτην τῶν βαρθάρων ὅσον τετραχοσίους ἀποθδῆναι λέγουσιν. || — ἸῬνττάλειαν ] ψυτάλ. codex h. Ι. et postea
iterum. || — ἐχπληττόμενος ἐχπληξόμενος, eodem sensu quo ἐχπλήξων ἢ Fort. auctor scripsit : ἐχδληθησομένους t. t.
"E. καίνειν βουλόμενος xai τὰ etc., collato Herodot. 8, 76 : ἐς δὲ τὴν νησῖδα... ἀπεδίδαζον τῶν ἸΤερσέων, τῶνδε elveuev, -
ὡς, ἐπεὰν γένηται ναυμαχίη, ἐνταῦθα μάλιστα ἐξει θυ νων τῶν τε ἀνδρῶν xoi τῶν ναυηγίων (ἐν γὰρ δὴ πόρῳ τῆς
ναυμαχίης τῆς μελλούσης ἔσεσθαι ἐχέετο ἡ νῆσος), ἵνα τοὺς μὲν περιποιέωσι, τοὺς δὲ διαφθείρωσι. Priecedunt apud Hero--
dotum qui nondum satis explicata esse mihi videntur. Ifaque sententiam meam h. 1. interponere liceat. De.
Persarum classe loquens Herodotus dicit : ἀνῆγον τὸ ἀπ᾽ ἑσπέρας χέρας χυχλούμενοι πρὸς τὴν Σαλαμῖνα, ἀνῆγον δὲ oi.
ἀμφὶ τὴν Kéov τε xoi τὴν Κυνόσουραν τεταγμένοι, χατεῖχόν τε μέχρι Μουνυχίης πάντα τὸν πορθμὸν τῇσι νηυτί. His re-
spondent versus oraculi, quos mox Herodotus apponit : :

ἀλλ᾽ ὅταν ᾿Αρτέμιδος χρυσαόρον ἱερὸν Gcr,
νηυσὶ γεφυρώσωσι καὶ εἰναλίην Κυνόσουραν.
Cynosuram ibi dici promontorium quod juxta Salaminem urbem in caude& modum longe exporrigitur et hodie Agia -

Barbara vocatur, recte statuit Leakius 1.1. p. 212, frustra obloquente Grotio in Hist. of Gr. 5, p. 173. Fortasse
Callimachus poeta in Hecale de ipsa hac pugna Salaminia loquens nomen illud ad totam insulam retulit. Nam scho-

ἐν
D
3
"

FRAGMENTUM. 3

. ὑπὲρ τῶν “Ἑλλήνων. (5) Διασημότερον δὲ ἠγωνίσαντο

τῇ ναυμαχίᾳ [᾿Αθηναῖοι], καὶ ἠρίστευσεν ᾿Αμεινίας,
τῶν δὲ βαρόάρων γυνὴ Ἁλικαρνασὶς τὸ γένος, ὄνομα
δὲ ᾿Αρτεμισία, ἥτις, διωχομένης τῆς νεὼς αὐτῆς καὶ
κινδυνεύουσα ἀπολέσθαι, τὴν ἔμπροσθεν ναῦν ἰδίαν

b v ; δ
᾿ οὖσαν ἐδύθισεν: 6 δὲ ᾿Ἀμεινίας δόξας σύμμαχον εἶναι

Ἢ

τῶν «Ἑλλήνων, ἀπετράπη τοῦ διώχειν. 'O δὲ Ξέρξης
θεασάμενος τὸ γενόμενον εἶπεν" « Ot μὲν ἄνδρες μοι

v γυναῖχες γεγόνασιν, o δὲ γυναῖκες ἄνδρες.» (c) Ἦρί-

στευσαν δὲ τῶν “Ἑλλήνων ἐχπρεπέστερον μετὰ "A07-
vatouc Αἰγινῆται, οἵτινες κατὰ τὸ στενὸν τοῦ πορῦ-
μοῦ χατατάξαντες ἑαυτοὺς, πολλὰς τῶν βαρδάρων
νῆας φευγούσας εἰς (0 στενὸν παραδεχόμενοι ἐξύθι-
ζον. (7) Ἡττηθέντων δὲ τῶν βαρόάρων xol φυγόν-
τῶν, oi “Ἕλληνες ἐδούλοντο λύειν τὸ ἐπὶ τοῦ Ἕλλησ-
πόντου ζεῦγμα xol καταλαμόάνεσθαι Ξέρξην ἐν τῇ
“Ἑλλάδι, Θεμιστοχλῆς δὲ οὐχ οἰόμενος ἀσφαλὲς εἶναι
οὐδὲ τοῦτο, δεδοικὼς μήποτε, ἐὰν ἀπογνῶσι τὴν σωτη-
ρίαν οἱ βάρόαροι, φιλοχινδυνώτερον ἀγωνίσονται ἐξ
ὑποστροφῆς, ἀντέπρασσε * χεκυρωμένων δὲ οὐδὲν ἰσ--
χύων, ἔπεμψε κρύφα Ξέρξῃ δηλῶν ὅτι μέλλουσιν οἱ
“Ἕλληνες λύειν τὸ ζεῦγμα, Ὃ δὲ φοδηθεὶς ἔφευγεν.
(8) Ἔν δὲ τῇ ναυμαχίᾳ τῇ περὶ Σαλαμῖνα καὶ οἱ θεοὶ
συνεμάχησαν τοῖς “Ελλησιν, Ἱνεος * γὰρ ὃ Θεοχύδους,
ἀνὴρ ᾿Αθηναῖος, ἔφη θεάσασθαι ἐν τῷ Θριασίῳ πεδίῳ
χονιορτὸν ὡς δυσμυρίων ἀνδρῶν ἀναφερόμενον ἀπ᾽

facinore de salute Graecorum optime meritus est. (5) in-
signius prelio navali certarunt Athenienses, inter quos
primas tulit Aminias; ex barbaris vero mulier Halicar-
nasensis genere, Artemisia dicta, quae, quuin navis ipsius
ab instante hoste pressa summopere periclitaretur, in
navem objectam, quie et ipsa Artemisie erat, impegit
eamque demersit. Quo viso Aminias, Artemisic navem so-
ciam Grecorum esse pufans, a persequendo destitit.
Xerxes vero ejus — spectator dixisse fertur : « Viri mihi
in mulieres, mulieres vero in viros abierunt.» (6) Secundo
ab Atheniensibus loco inter Graecos excelluerunt JEgine-
io, qui in angustiis freti collocati multas barbarorum
naves in fauces istas fuga delapsas excipientes demerse-
runt. (7) Devictis barbaris et in fugam conversis, Graeci
pontem Hellesponti rescindere et Xerxem in Grecia con-
tinere voluerunt. Themistocles vero hoc quoque parum
tutum esse existimans (timebat enim ne ad salutis despe-
rationem adacti barbari nihil non audentes pugnam reno-
varent), obstitit, e£ quum contra decreta nihil valeret,
misso clam nuntio Xerxem de Grecorum consilio dissol-
vendi pontis certiorem fecit. Tum metu rex perculsus
fugam arripuit. (8) Ceterum Greci in proelio ad Salami-
nem commisso etiam deos pugnae socios habuerunt, Ete-
nim Ineus (Diccus), Theocydis filius, Atheniensis, dixit
se in campo Thriasio pulverem tanquam a triginta mil-

{δισχ. Aristod.), ...

lion ad Eusebii Propar. Evangelicam quod e cod. Paris. 451 fol. 275 edidit E. Millerus in Marcian. p. 283 : Σά-
λαμις ἣ πρὸς ᾿Αθήναις Κούλουρις πάλαι ἐλέγετο, ὡς Καλλίμαχος ὁ Κυρηναῖος ἐν ᾿Εχάλῃ φησίν, sic vix recte habet.
Κούλουρις Callimachus scripserit Κυνουρίς, quod in hodiernum insule nomen proclivi errore depravatum est. Jam
quod τὴν Kéov Herodoti attinet, de Ceo (hod. Ze«) insula cogitari non posse patebat; alii Salaminis, alii Atticze
locum aliquem aliunde non notum significari censent. Mihi dubium non est quin eadem regio indicetur qua in
oraculo ᾿Αρτέμιδος ἀχτή vocatur. Diana illa est"Apceysz Μουνυχία λιμενοσχόπος ( Callimach. in Dian. 259), sive Mouvu-
yix 'Exá (Orph. Argon. 938), sive Zéx Ἑκάτη (Hesych. s. v.), cujus fanum erat in colle Ze: et Munychic por-
fibus imminente. Itaque Herodotus τὴν Kéov dixit pro τὴν Zé«v (sicuti inverso ordine Κέως sive Κέα insula nunc
Ζέα vocatur), aut corrigendum est τὴν Ζέαν, quod quidam de Ceo insula intelligens in Κέον mufaverit. | —
᾿Αριστείδης δὲ etc. 1 Uberiora de his vide ap. Herodot. 8, 79. 95, Plutarch. Themist. 12, Aristid. 8 et 9, Polyzn.
E 31, Pausan. 1, 30, 2: ;

ὁ 5. ᾿Αθηναῖοι Vocem supplevi. Aliter Herodotus 8, 93, 2 : ἤχουσαν “Ἑλλήνων ἄριστα Αἰγινῆται, μετὰ δὲ Ἀθηναῖοι.
Idem 8, 122, 1 : ἀπαίτες αὐτοὺς (τοὺς Αἰγινήτας) τὰ ἀριστήια τῆς ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίης. Similiter ΖΕ] Δ πι8 V. H.
12, 10. Invidia Athenensium ducti Lacedzmonii primas JEginetis adjudicarunt, sec. Diodor II, 27, cum quo cf.'

Plutarch. Themist. 17, 1 et De Herodoti malign. 40 p. 1061, ed. Didot. V. Dunker Gesch. d. Alterth. 4, p.

813. || — ᾿λρτεμισία ] V. Herodot. 8, 87, Justin. 2, 12, Polyeen. 8, 53, 1. ; yi
$ 7. Qua hoc segmine narrantur, eodem modo tradit Justinus 2, 13 : Sed Graci audita regis fuga , consilium

ineunt. pontis interrumpendi quem ille Abydo veluti victor maris fecerat, ut. intercluso reditu aut cum exer-

citu deleretur, aut. desperatione rerum pacem victus petere cogeretur. Sed Themistocles, timens ne interctusi
hostes desperationem in virtutem verterent, et iter, quod. aliter non pateret, ferro patefacerent , satis multos
hostes in Gracia remanere diclilans nec augeri numerum retinendo oportere, quum vincere consilio ceteros
non posset, eundem servum ad. Xerxem milit, cerlioremque consilii facit et occupare transitum maturata fuga
jussit. Ille pereulsus nuntio tradit ducibus mitites perducendos, ipse cum paucis Abydon contendit. Aliter h«c

. efformavit Herodotus 8, 108 sqq. et ab Herodoto in nonnullis discedens Plutarchus Themist. 16. Paucis rem tangit
- Diodorus 11, 19, 5. Cf. etiam Polyzn. 1, 30, 3, Frontin. 2, 6, 8, Plutarch. Aristid.. 9. Moral. p. 185, C. ll A χαταλαμ-
᾿ θάνεσθαι ] Velim ἀπολαμθάνεσθαι, intercludere, uti est ap. Herodot. 8, 108, 3 : Εἰ γὰρ ἀναγχασθείη ἀποληφθεὶς ó Πέρ-

σὴς μένειν ἐν τῇ Εὐρώπῃ. | — meus] Sicinnum sc., secundum Justinum 1. 1. et Diodor. 11, 19, 5; viros fidos
inter eosque Sicinnum, sec. Herodot. 8, 110 ; Arsacem, sec. Polyamn. 1, 30,3; Arnacem eunuchum captivum, sec.

— Plutarch. Aristid. 9 et Themist. 16.

$ 8. ἵνεος } sic, absque accentu, codex. Nomen hoc aliunde, quantum scio, non notum ; proxime accederet Aí-

5 νεως Vel Atvotóz. Δικαῖος noster vir dicitur ap. Herodotum et Aristidem, quorum ille 8, 65 : Ἔφη ὃ Διχαῖος ὃ Ocoxó-

δεος, ἀμὴρ ᾿Αθηναῖος ,... ἐν τῷ Θριασίῳ πεδίῳ ἰδέειν κονιορτὸν χωρέοντα Wm ᾿Ελευσῖνος ὡς ἀνδρῶν μάλιστα τρισμυρίων
,; »Ἥ 5 , , , ^" * L4 , * -
xal πρόχατε φωνῆς ἀχούειν, χαί οἱ φαίνεσθαι τὴν φωνὴν elvat τὸν μυστιχὸν ἴαχχον... Ἔχ δὲ τοῦ xo-
νιορτοῦ xai τῆς φωνῆς γενέσθαι νέφος, xai μεταρσιωθὲν φέρεσθαι ἐπὶ Σαλαμῖνος ἐς τὸ στρατόπεδον τῶν Ἑλλήνων. (Ex He-
1

4

᾿Ελευσῖνος, βοώντων τὸν μυστιχὸν Ἴαχχον, τὸν δὲ
χονιορτὸν νεφωθέντα ἐμπεσεῖν ἐς τὰς ναῦς τῶν Ἑλλή-
voy.

11. Φεύγοντος δὲ τοῦ Ξέρξου, Μαρδόνιος, υἱὸς Γω-
ὀρύου τοῦ χαὶ αὐτοῦ ἐπιθεμένου τοῖς [μά]γοις, συμ-
[πεπει]κὼς xoi αὐτὸς Ξέρξην στρατεῦσαι ἐπὶ τὴν
Ἑλλάδα, ἠτιᾶτο τὸ πολὺ πλῆθος τῶν βαρδάρων ὡς
αἴτιον γεγονὸς τῆς ἥττης, ὑπέσχετό τε νιχήσειν τοὺς
Ἕλληνας, εἰ λάθοι στρατοῦ μυριάδας X. (2) Λαδὼν
δὲ ὃ Μαρδόνιος ἔπεμψε πρῶτον πρὸς ᾿Αθηναίους ᾿Αλέ-
ξανδρον τὸν Μαχεδόνα, τὸν Φιλίππου πρόγονον, ὅπιο-
χνούμενος δώσειν αὐτοῖς μύρια τάλαντα xal γῆν ὅσην

ARISTODEMI

libus hominum mysticum Iacchum clamantium excita-
tum et ab Eleusine proficiscentem conspexisse, nubem-
que e pulvere ortam in naves Grecorum decidisse.

JI. Xerxe fugam moliente, Mardonius, Gobryze, unius
ex iis qui contra magos conjuraverant, filius, qui et ipse
expeditionem in Greciam Xerxi suaserat, nimiam bar-
barorum multitudinem causam cladis fuisse praetexebat,
promisitque se Grecos debellaturum esse, si ipsi relin-
querentur hominum millia triginta. (2) Quibus acceptis,
Mardonius primum legato ad Athenienses Alexandro Ma-
cedone, uno ex Philippi majoribus, promisit iis daturum
se decies mille talenta et quantam vellent Greciw re-

ἂν αὐτοὶ βούλοιντο τῆς “Ελλάδος, τηρήσειν τε ὑπο--
σχόμενος xat τὴν ἐλευθερίαν αὐτοῖς xoi τὴν αὐτονο--
μίαν, εἰ ἕλοιντο μένειν ἐφ᾽ ἑαυτῶν χαὶ μὴ συμμαχεῖν
τοῖς “Ἕλλησιν. ᾿Επειδὴ δὲ ὁ ᾿Αλέξανδρος παρεγένετο
εἰς τὰς ᾿Αθήνας, καὶ ταῦτ᾽ ἐδήλωσεν, οἵ ᾿Αθηναῖοι οὔτε
τοὺς λόγους προσεδέξαντο, δόρίσαντές τε τὸν ᾿Αλέ -
ξανδρον ἀπεπέμψαντο. (3) Ὃ δὲ Μαρδόνιος ἀποτυ-
χὼν ἐν τούτοις, ἐπῆλθεν εἰς τὰς ᾿Αθήνας χαὶ τὰ ἔτι
περιλειπόμενα μέρη προσενέπρησεν,, παραγενόμενός

gionem, atque libertatem ipsis tuiturum esse et suis vi-
vendi legibus potestatem pollicitus est, si. quietem
agere nec opitulari reliquis Grsecis decreverint. Post-
quam vero Alexander Athenas venerat, nihil eorum quae

amandarunt. (3) Itaque Mardonius hac spe frustratus con-
tra Athenas profectus est et partes urbis quae post prius
excidium adhue supererant, igne vastavit. Inde ad The .

rodoto sua sumsit schol. ad Aristoph. Nub. 302.) Aristides Panathen., t. 3, p- 185 Dindf. : Διχαῖος χαὶ Δημάρατος
᾿Αθηναῖοι ὄντες xol πάλαι φυγάδες ἐχ τῆς πόλεως, ὄντες παρὰ Ξέρξῃ γενομένης τῆς συμπλοχῆς. xal κονιορτοῦ ἀρθέντος.

εἰς ἀέρα ἐξ ᾿Ελευσῖνος, ἔφασαν τῷ βασιλεῖ, ὡς χαθ’ ὧν ἂν ὁ χονιορτὸς πέσοι, ἡττηθήσονται: Πέπτωχε χατὰ Περοιχῶν -

. ^ e" * H ?55.. 5 “ - -

τριήρων, xal σχεδασθεὶς ἐν αὐταῖς εἰς φόδον ἐνῆχε τὸν βασιλέα ὧν ὕστερον ἔμελλε πείσεσθαι. "Ev δὲ τῇ τοῦ χονιορτοῦ

"- , f» M Lai ^ , ^ LJ » E

ἄρσει xai ὅσοι τῶν ᾿Αθηναίων ἧσαν μεμνημένοι, ἤχουσαν φωνῆς τινος ἐκ δαίμονός τινος, ἀφανῶς λεχθείσης, ὡς παρέ
σονται τῇ ναυμαχίᾳ Περσεφόνη xoi Δημήτηρ.

exposuit Athenienses admiserunt et contumelia affectum

II. $ 1. [μά]γοις συμπε[πει]κὼς] Inelusa chartze damno in codice perierunt. Ab his verbis incipit fol. 84 r.; in pri- 3

mis autem singularum paginarum versibus nonnulla lacera sunt? De Gobrya v. Herodot. 3, 70 sqq., de, Mardonio
expeditionis suasore, idem 3,100. | — μυριάδας XY] Eundem numerum tradunt Herodot. 8,100, Plutarch. Aristide

10, 1 et 19, 5, Strabo p. 412. Apud Diodorum 9, 19, 6 legitur : ὁ σύμπας ἀριθμὸς ὑπῆρχεν οὐχ ἐλάττων τῶν τεῖτα- ο
ράχοντα μυριάδων, at legendum esse τριάχοντα puo. ex ipso Diodoro colligitur, qui c. 28; 5 ad Persicas copias acces- —
sisse e Thracia et Macedonia et aliunde dicit ducenta sociorum millia, c. 30, 1 autem totum barbarorum. exercitum E

quingentorum millium fuisse perhibet. A vero propius abesse videtur Cornelius in Pausan. 1, ubi de proelio Pla- -

teense loquens : Mardonius , ait , cum ducentis peditum millibus, quos viritim legerat, et viginti millibus equi-

tum fugatus est.

$ 2. τὸν Φιλίππου πρόγονον] Similiter Demosthenes or. ? in Philipp. p. 64, 14 ed. Didot, hanc Alexandri le-

gationem commemorans : Ἡνίχ᾽ ἦλθεν ᾿Αλέξανδρος ó τούτων (regum Macedoniorum, nisi potius τούτου, Philippisc., -

legendum) πρόγονος. Aristodemus sua duxerit ex historico Philippi coaevo. Apud Herodotum 8, 140 Xerxes Mardonio

bl "^ * , , E " . e" ^ P f "d
hac mandat : Τοῦτο μὲν τὴν γῆν σφι ἀπόδος; τοῦτο δὲ ἄλλην πρὸς ταύτῃ ἑλέσθων αὐτοὶ, ἥντινα ἂν ἐθέλωσι, ἐόντες

αὐτόνομοι" ἱερά τε πάντα σφι, ἢν δὴ βούλωνταί γέ ἐμοι ὁμολογέειν, ἀνόρθωσον, ὅσα ἐγὼ ἐνέπρησα. Herodotum exscripsit
Harpocratio s. v. ᾿Αλέξανδρος. Diodorus II, 28, Justinus 2, 14 et Plutarchus Aristid. 11, 2 de hac legatione dicentes,

Alexandri mentionem omittunt. Apud Diodorum οἱ τῶν Περσῶν ἀποσταλέντες ab Atheniensibus petunt ut τὰ τῶν

ἸΠερσῶν προέλωνται et similiter apud Aristidem in Panathen., t. I, p. 233 Df., ut φίλοι xai σύμμαχοι sint. Apud Ju- Ἢ

stinum Mardonius AtAenienses in spem. pacis et. amicitiz regis sollicitat. Ad Aristodemum proxime accedit Plu-

*

* 1 r * LI ^ ΄ ^, * , S ^ BS ΄ ΄ ,
tarchus Aristid. 11, 2 : Πρὸς δὲ τοὺς ᾿Αθηναίους ἔπεμψεν ἰδίᾳ γράμματα xoi λόγους παρὰ βασιλέως τήν τε πόλιν aü- -
΄ E] » * , * A - , , n - , ^N. - ΄
τοῖς ἀναστήσειν ἐπαγγελλομένου, xol χρήματα πολλὰ δώσειν xol τῶν Ελλήνων χυρίους χαταστήσειν ἐχποδὼν τοῦ πολέμου Ὧι

γενομένους | — ὅσην ἂν αὐτοὶ βούλοιντο] ὅσην αὐτοὶ βούλονται codex. || — ὑδρίσαντες] Aliter Herodotus 8, 143, ubi "
Athenienses Alexandro dicunt : Οὐ γάρ σε βουλόμεθα οὐδὲν ἄχαρι πρὸς ἐλθηναίων παθέειν ἔοντα πρόξεινόν τε xal φίλον, Ἢ

Aristides Panathen. tom. 1, p. 293 ed. Dindorf. ita habet : Ἐχηρύχευε δὲ ᾿Αλέξανδρος βασιλεὺς Maxstovíos. Οἱ δὲ τοσοῦ-- —
toy ἀπέσχον τοῦ θαυμάσαι τὰς ἐπαγγελίας... ὥστε ἔσωσε τὸν πρεσδευτὴν τὸ σχῆμα τῆς προξενίας. Οὐ μὴν οὐδὲ οὕτως. .

E ΄ 2 , * oes? H E LÍ - ΄ ἜΡΩΣ “, E |
ἀδεῇ χαθάπαξ ἀπέστειλαν, ἀλλ᾽ εἰ μὴ πρὸ ἡλίου δύνοντος ἐχτὸς ὅρων εἴη *, xai τοῦ λοιποῦ προειπόντες ἄλλο τι τοῖς Ἀθη n

ναίοις μᾶλλον πῤοξενεῖν, ὡς οὐχ ἄνευ θανάτου τοιαῦτα πρεσθεύσοντα. Καὶ ἅμα ἀγωγοὶ διὰ τῆς χώρας αὐτὸν ἦγον, ὅπω: μήτε
τις ἅψηται μήτε τῳ διαλέξηται. Cf. idem t. 2, p. 286. Harpocratio v. ᾿Αλέξανδρος" ἀφ’ οὗ (a Mardonio) xoi ἐπέμφθη

2 3 ^ ΄ * oM - H * - N , 2, " sf
ἐπὶ γῆς καὶ ὕδατος αἴτησιν πρὸς ᾿Αθηναίους" οἱ δὲ οὐχ ὅπως αὐτῷ προσέσχον τὸν νοῦν, ἀλλὰ xal σφόδρα ἀπειλήσαντες —

: τὸν παρὰ Ξέρξου πρεσδεύτην ᾿Αλέξανδρον, φίλον ὄντα πρότερον, μικροῦ δεῖν χατέ- —

ἀπέπεμψαν. Lycurgus c. Leocrat. $ 71
λευσαν.

$ 8. Παραγενόμενος... Θήδας] Ἀθήνας codex sphalmate manifesto. Sec. Herodotum 8, 13 Mardonius ex Attica

Thebas proficisci voluit, sed in ipso itinere mutata sententia, in Megaridem duxit, inde autem in Bceotiam re-

versus in agro Thebano ad Asopum castra posuit, quce ab Erythris usque ad fines Platieensium extendebantur. Sec. E
Diodorum 11, 29 et 30 Mardonius Athenis Thebas profectus est, deinde, ubi Graecorum copias in Boeotiam tendere ;

Ἢ ἈΝ

FRAGMENTUM. 5

τε εἰς τὰς Offene ἅμα τῷ στρατῷ, ἐνταῦθα ἐστρατο-
πεδεύσατο, οἱ δὲ “Ἕλληνες ἐστρατοπεδεύσαντο ἐν
Πλαταιαῖς. Τὰ δὲ μεταξὺ Θηδῶν xoi Πλαταιῶν
στάδιά ἐστιν π΄. Συνπαρετάσσοντο δὲ Δίαρδονίῳ
Βοιωτῶν μυριάδες δ΄, (4) Εἶχον δὲ τὸ μὲν δεξιὸν χέρας
Πέρσαι καὶ Μαρδόνιος, τὸ δὲ εὐώνυμον οἱ μηδίσαντες
“Ἕλληνες: τῶν δὲ Ἑλλήνων oi μὲν ᾿Αθηναῖοι εἶχον
τὸ δεξιὸν, τὸ δὲ εὐώνυμον Λαχεδαιμόνιοι. Μετέστησαν
δὲ αὐτοὺς οἱ Λακεδαιμόνιοι, φήσαντες ᾿Αθηναίους
ἐμ π[ει]ροτέρους εἶναι πρὸς τὸ μάχεσθαι Πέρσαις. "Ev
δὲ τούτῳ Μαρδόνιος δεδοικὼς μάχεσθαι ᾿Αθηναίοις
μετέστησέ τε τὴν φάλαγγα, xal οὕτως συνέθη τοῖς Λα-
χεδαιμονίοις xo ἀχουσίοις μάχεσθαι τοῖς Πέρσαις.
᾿Εστρατήγει δὲ Λακεδαιμονίων μὲν Παυσανίας 6 Κλεομ-
ἐρότου, ᾿Αθηναίων δὲ ᾿Αριστείδης ὃ δίκαιος, Γενομένης
δὲ τῆς cup. 6o) τῶν Περσῶν, ᾿Αθηναῖοι ἐπεδοήθησαν
τοῖς Λαχεδαιμονίοις xot ἐνίχησαν. (5) ᾿Ενταῦθα Μαρ-
δόνιος ἔπεσεν γυμνὴ τῇ χεφαλὴ μαχόμενος, ἀναι-
ρεθεὶς ὑπὸ ᾿Αειμνήστου ἀνδρὸς Λαχεδαιμονίου. Ἠρί-
στευσε δὲ ἐνταῦθα χαὶ ᾿Αριστόδημος ὃ ὑποστρέψας
ἀπὸ Θερμοπυλῶν xol χληθεὶς διὰ τόῦτο ὃ τρεσᾶς. Διὸ
Λαχεδαιμόνιοι οὐχ ἔδωχαν αὐτῷ τὸ γέρας τῆς ἀρι-
στείας, ἡγησάμενοι τὸ μὲν πρῶτον γενόμενον περὶ τὴν
λειποταξίαν γνώμης εἶναι, τὸ τελευταῖον δὲ περὶ τὴν
ἀριστείαν τύχης.

HI. ᾿Επειδὴ δὲ ἔπεσεν ὃ Μαρδόνιος, ot Πέρσαι

| bas exercitum duxit ibique castra metatus est; Graeci
vero castra posuerunt ad Platzas, octoginta a Thebis
stadia distantes. Mardonii partibus quadraginta millia
Bootorum se adjunxerant. Dextrum cornu Perse sub
Mardonio, sinistrum Grzeci Persarum socii obtinebant ;
apud Grecos in dextro cornu Athenienses, Lacedzemo-
nii in sinistro stabant; deinde vero Lacedzmonii Athe-
niensium copias transposuerunt, ajentes illas contra Per-
sas pugnandi peritiores esse. Interea autem Mardonius,
timens Athenienses in proelio sibi oppositos, ipse quoque
phalangis suce ordinem mutavit , atque sic accidit ut in-
vitis Lacedzemoniis contra Persas pugnandum esset. Dux
Lacedzmoniorum erat Pausanias Cleombroti filius, Athe-
niensium Aristides justus. Conserto prelio, Lacedeemo-
niis auxilio venerunt Athenienses et victoria potiti sunt.
Ibi Mardonius nudo capite pugnans cecidit manu Ai-
mnesti Lacedzemonii. Strenuissimum eo proelio se gessit
etiam Aristodemus, qui quum a Thermopylis rediisset,
Trepidi cognomine notatus erat. Quare Lacedamonii
denegarunt ei premium virtutis ; scilicet quod olim aciem
reliquisset, id eum de consilio fecisse censebant, pro-
sens autem virtutis specimen fortunae imputandum esse.

III. Caso Mardonio, Perse Thebas aufugerunt ; quos
insecuti Greci centum et viginti millia eorum trucida-

ἔφυγον sic τὰς Oi6Gac, oi δὲ ἙΈλληνες ἐπελθόντες δώ-
δεχα μυριάδας αὐτῶν ἐφόνευσαν - ἑξάχις δὲ μυρίων

runt. Reliqua sexaginta millia, dum domum revertuntur,

compererat, προῆλθεν ἐκ τῶν Θηδῶν παραγενόμενος ἐπὶ τὸν ᾿Ασωπὸν ποταμὸν ἔθετο παρεμδολήν. Propius haec accedunt
ad narrationem Aristodemi, qui tamen eo negligentior est, quod de castris ad Asopum positis omnino non loquitur,
et post commissum pr«lium Persas Thebas fugisse ibique trucidatos esse narrat, quam. stragem in castris ad Aso-
pum positis editam esse constat. | — ἐστρατοπεδ. ] ἐστρατοπαιδεύσατο, codex h. l. et mox iterum. l| — μεταξὺ
O66v] μ. Θηδαίων cod. || — στάδιζ ἐστιν π᾿] Sic etiam Diczearchus, qui vulgo dicitur, in Georg. Min. t. I, p. 102;

στάδια o' Thucydides 2, 5, idque accuratius. : pues in
$ 4. Φήναντες Αθηναίους ] φήσαντες αὐτούς ᾿Αθηναίους, deleto deinde vocabulo αὐτούς, codex. Prestitisset dicere : με-

τέσσαν δὲ τοὺς ᾿Αθηναίους οἱ A., φήσαντες αὐτοὺς ete. | — ἐμπειροτέρους] Literz εἰ in lacuna perierunt. De re cf.,
Herodot. 9, 46. || — Μαρδόνιος ] Scripserit auctor xai Μαρδόνιος, aut in seqq. fuerit μετέστησε τὴν φάλαγγα [xai
αὐτός]. || --- ἀκουσίοις ] ἀκουσίως codex.

$ 5. ᾿Αειμνήστον ] Sic etiam Herodot. 9, 64, ubi Dindorfius ex nonnullis codd. edidit ᾿Αριμνήστον, vix recte, quam
᾿Ἀειμνήστου habeat etiam Plutarch. De malign. c. 42. Alteram nominis scripturam , Déscio an librorum vitio, habes
apud Plutarchum Aristid. c. 11, 5 et 19, 2, ubi : Μαρδόνιον... ᾿Αρίμνηστος ἀποχτίννυσι λίθῳ τὴν χεφαλὴν πατάξας.
De occiso Mardonio consentit etiam Diodorus IT, 31, 2 : Μαρδόνιος ἀγωνιζόμενος ἐχθύμως ἔπεσε. Contra Ctesias Pers.
25 : φεύγει τραυματισθεὶς xai Μαρδόνιος, et Justinus 2, 14 : victus Mardonius veluti ex naufragio cum paucis
effugit. Mardonium cum Arfabazo Justinus etiam in antecc. confundit, ubi : Mardonius Olynt hum expugnat.
᾿λριστόδημος... ὁ Τρεσᾶς] v. Herodot. 9, 71. 7, 229 et 231, JElian, Hist. An. 4, 1. Diodorus Aristodemi non meminit.
De ἀτιμίᾳ trepidorum v. Xenoph. R. Lac. 9, 5, Plutarch. Lycurg. 30. ὯΝ ᾿ :

HI. $ 1. Ἔφυγον εἰς τὰς Θήδας 1 Hsc parum accurate dicta sunt pendentque vel ex opinione Nostri, qui castra
Persarum ad ipsam Thebarum urbem fuisse fingit, vel ex eo quod ad toturh exercitum retuli? quae nonnisi ad
particulam ejus pertinent. Secundum Herodotum 9, 65 et 67 Greci quidem Persarum socii Thebas se receperunt ,
Perse autem in castrorum murum ligneum. Similiter Diodorus II, 4,3 ita habet : Οἱ μὲν πλείους τῶν βαρόά-
otv εἰς τὸ ξύλινον τεῖχος συνέφυγον, τῶν δὲ ἄλλων οἱ μὲν μετὰ Μαρδονίου ταχθέντες Ελληνες εἰς τὰς Θήδας ἀνεχώ-
οῆσαν, τοὺς δὲ λοιποὺς ὄντας πλείους τῶν τετρακισμυρίων ἀναλαδὼν ᾿Ἀρτάδαζος εἰς θάτερον μέρος ἔφυγε. Cum Ari-
Stodemo componendus schol. ad Aristid. Panathen., tom. 3, p. 195 ed. Dindf. : Οἱ γὰρ Πέρσαι ἡττηθέντες ἐν Πλα-
ταιαῖς χατέφυγον ἐς τὰς Θήδας, ὑποδεξαμένων αὐτοὺς τῶν Θηδαίων. ᾿Αθηναῖον οὖν περιστάντες ἐτειχομάχουν. L.S
δώδεχα μυριάδας] ὑπὲρ τὰς δέχα μυριάδας sec. Diodor. 11, 32, 7. Herodotus 9, 70, ὁ : παρῆν δὲ τοῖσι EX φονεύειν
οὕτω ὥστε τριήχοντα μυριάδων στρατοῦ, καταδεουσέων τεσσέρων τὰς ἔχων ᾿Αρτάδχζος ἔφευγε, τῶν λοιπῶν μηδὲ τρεῖς
χιλιάδας περιγενέσθαι. Cf. Plutarch. Aristid. 19. Ctesias Pers. 21 post pugnam Salaminiam in ceteris proeliis usque

δὰ fugam interfectos esse dicit centum viginti millia, quot Aristodemus ad Thebas occisos esse refert. | — ἐξά-

xi; δὲ μυρίων ] 40000 sec. Herodot. 9, 66 et 70 et Plutarch. Arist. 19; πλείους τῶν τετραχισμυρίων, Diodor. 11, 31,
3; εἰς τέτραχις μυρίους idem 11, 33, 1. || — ὁ ἰδίᾳ xpeo6.] De meo addidi articulum. Proclivis quidem conjectura

6 ARISTODEMI

ἐπιστρεφόντων ἐπὶ τὴν olxelav, ᾿Αλέξανδρος ὃ Maxs-
δὼν, [Ὁ] ἰδία πρεσδευσάμενος πρὸς τοὺς ᾿Αθηναίους
περὶ ὧν ἀπεστάλη ὑπὸ Μαρδονίου, πάντας αὐτοὺς γε-
νομένους κατὰ Μαχεδονίαν ἐφόνευσεν, ἀπολογούμε-
νος ὅτι ἄχων ἐμήδισεν, (2) Καὶ οἱ ἐν τοῖς ναυσὶ δὲ
“Ἕλληνες ἐδίωχον τὸ ναυτιχὸν τὸ Ξέρξου, πλεύσαντές
[τε] σταδίους ὃ τοὺς ἀπὸ Σαλαμῖνος εἰς Μίλητον,
χατέλαδον τὰς ναῦς τῶν βαρδάρων, xoi ἕτοιμοι ἦσαν
ναυμαχεῖν. Οἱ δὲ βάρδαροι οὐ πιστεύοντες ταῖς ναυσὶ
διὰ τὸ πεπειρᾶσθαι τῆς ᾿Αθηναίων ἐμπειρίας, ἐξέδη-
σαν xal ἐστρατοπεδεύσαντου περὶ Μυχάλην, ὅπερ
ἐστὶν ὄρος τῆς Μιλησίας. Καὶ οἱ “Ἕλληνες δὲ ἀπούαν--
τες συνέβαλον αὐτοῖς xol τὰς δ΄ μυριάδας ἐφόνευσαν,
τάς τε ναῦς ἐρήμους mapéAaÓov. "* γιγνομένης τε
τῆς μάχης τῆς ἐν Πλαταιαῖς χαὶ νικώντων τῶν περὶ
Μυχάλην Ἑλλήνων. (3) ᾿Εστρατήγει δὲ [ἐπὶ] τῆς Μυ-
x&Xng Λαχεδαιμονίων μὲν Λεωτυχίδης ὃ βασιλεὺς,
᾿Αθηναίων δὲ Ξάνθιππος 6 ᾿Αρίφρονος, ὃ Περιχλέους
πατήρ. Οἱ δὲ ἐν ταῖς Πλαταιαῖς “Ελληνες μετὰ τὸ
νιχῆσαι ἔστησαν τρόπαια, xat ἑορτὴν ἤγαγον, ᾿Ελευ-
θέρια προσαγορεύσαντες, Θηύδαίους τε. χαθὼς ὦμο-
σαν, ἐδεχάτευσαν,

TEAOX TOY*'*.

το

. 1V. "Amb δὲ τῆς Περσιχῇς στρατείας ἐπὶ τὸν Πε-
λοποννησ[ιαχὸν πόλεμον ὑπὸ τῶν Ελλήνων] ἐπράχθη
] ! 7|

Alexander Macedo, qui seorsim ad Athenienses legatus
a Mardonio missus erat, omnia in Macedonia interfecit,
facinus hoc eo excusans quod invitus partes Persarum
secutus esset. (2) Interim vero etiam qui in navibus erant
Greci classem Xerxis persequebantur, et pernavigatis
quater mille stadiis, qua&e sunt a Salamine ad Miletum
usque, naves barbarorum deprehenderunt et ad commit-
tendum prolium navale parati erant. At barbari navibus
suis diffitentes, quum Atheniensium in re navali peritiam
experti essent, in terram egressi sunt castraque posue-
runt ad Mycalen montem in agro Milesio. Tum vero
Greci quoque copias exposuerunt et conserlo prolio
quadraginta hostium millia occiderunt navibusque deser-
tis potiti sunt. Ceterum quo temporis momento ad Pla-
(eas dimicatum est, eodem etiam ad Mycalen Greci

vicerunt. (3) Lacedaemoniorum dux ad Mycalen erat -

Leotychides rex, Atheniensium vero Xanthippus, Ariphro-
nis filius, pater Periclis. Qui ad Plateas pugnarant
Graeci post victoriam tropsa erexerunt, et festum quod
Eleutheria vocant, celebrarunt, ac Thebanos, sicuti ju-
raverant, decima multarunt. :

FINIS. LIBRI [QUINTI ?]

LIBER [ SEXTUS ?]

IV. Inde ab expeditione Persica usque ad Peloponne-
siacum bellum α Gracis gesta haec sunt.

τάδε.

est : ὃ διαπρεσθευσάμενος, Sed. illud ἰδίᾳ Aristodemus assumserit ex eodem auctore quem Plutarchus sequitur in
Aristid. 10, ubi Mardonius dicitur ad ceteros Grzecos literas misisse minarum et superbiz plenas, πρὸς δὲ τοὺς
᾿Αθηναίους πέμψαι ἰδίᾳ γράμματα καὶ λόγους παρὰ βασιλέως. | — πάντας... ἐφόνευσεν] Hec ex rhetore potius quam
ex historico fluxisse dixeris. Conferri aliquatenus potest Demosthenes contr. Aristocrat. $ 200 p. 687, ubi : xoi πάλιν
Περδίκχᾳ (scripsit aut scribere debebat ᾿Αλεξάνδρῳ τῷ πατρὶ Περδίχχα ) τῷ χατὰ τὴν toU βαρδάρου ποτ᾽ ἐπιστρατείαν
βασιλεύσαντι Μαχεδονίας, τοὺς ἀνοχωροῦντας ἐκ Πλαταιῶν τῶν βαρθάρων διαφθείραντι xal τέλειον τἀτύχημα ποιήσαντι
τῷ βασιλεῖ. Veriora v. ap. Herodot. 9, 89, Diodor 1. 1., Justin. 2, 13. : V

$ 2. Te post v. πλεύσαντες inserui. || — σταδίους ὃ 1 σταδίους τέσσαρας codex. Scriba legit δ΄ ubi auctor scripserat
ὃ (τετρακισχιλίους). Reapse quidem navigatio a Salamine Miletum usque non multum excedit bis mille stadia, at
exaggeratam esse vic longitudinem probabile est. Greecis plurimis, maxime autem Lacedcmoniis, in Asiam navi-
gationem rem arduam visam esse et distantias locorum parum cognitas fuisse testatur Herodotus 8, 132, ubi de nostra
expeditione sermonem faciens dicit : τὸ γὰρ προσωτέρω ( quod ultra Delum erat) πᾶν δεινὸν ἦν τοῖσι “Ἕλλησι, οὔτε τῶν
χώρων ἐοῦσι ἐμπείροισι,... τὴν δὲ Σάμον ἐπιστέατο δόξῃ xol Ἡραχλέας στήλας ἴσον ἀπέχειν. | — Μίλητον) Μιλιτ. et
mox Μιλισίας codex ; dein οἱ πιστεύοντες et ἐστρατοπαιδεύσαντο. || — τὰς δ΄ μυρ.1 Ex articulo colligo auctorem scripsisse
περὶ vel ὑπὲρ τὰς. Diodor. 11, 30, 6 : ἀνῃρέθησαν αὐτῶν πλείους τῶν τετραχισμνρίων. Herodotus numerum non tradidit.
|| — ἐρήμους παρέλαθον] Herod. 9, 116 : τὰς νέας ἐνέπρησαν. || — ** γιγνομένης τε 1 Excidit : ἢ αὐτὴ δὲ ἁμέρα Tw vel
íale quid. De prodiis ad Mycalen et Platzeas eodem die commissis v. Herodot. 9, 101, Diodor. II, 34, 1 οἱ 35,
2, Plutarch. Camill. 19, Justin. 2, 14. : s

$ 3. Ἐπὶ ante Mux. inserui. Dein Λεωτυχίδας cod. || — ᾿Ἐλευθέρια 1 ἐλευθερίαν codex. V. Diodor. II, 29, 1, Thucyd.
2, 71, Strabo p. 412, Pausan. 9, 2, 6, Aristid. Panath. tom. 1, p. 241. || -- Θηδαίους..-. ἐδεχάτευσαν] In Istlimo
Graci jurarunt, ut Herod. 7, 132 ait, ὅσοι τῷ Πέρσῃ ἔδοσάν σφεας αὐτοὺς “Ἕλληνες ἐόντες y... τούτους δεχατεῦσα:
τῷ ἐν Δελφοῖσι θεῷ. Cf. Diodor. II, 3 et Polybius 9, 39, qui solos Thebanos tanquam wnBitovrac memorat 3 οἵ γεί Aa-
χεδαιμόνιοι ) Θηδαίους τοὺς xaT' ἀνάγχην ἡσυχίαν ἄγειν βονλευσαμένου: μόνους τῶν Ἑλλήνων ἐψηφίσαντο δεχκατεύσει
τοῖς θεοῖς. De altero jurejurando quod ante proelium Platoense Gr»ci juraverint, v. Lycurgus adv. Leocr,. $ 80. Ce-
terum hec commenticia esse censuit Theopompus (fr. 107 ) ap. Theon. Progymn. c. 12. || — τέλος τοῦ 7. ] Harum
literarum nonnisi superiores apices in imo paginz versu superstites sunt; inferiorem partem culter bibliopegee
absumsit. Numerus libri quinam fuerit, e tenuissimo quod superest ejus vestigio, certius erui nullo modo potest.
Similiter in primo sequentis paginze versu res habet , ubi inferiores literarum, quibus sequentis libri inscriptio «on-
tinebatur, particulae quzedam supersunt, ex quibus refingendum esse videtur, Τὸ ς΄.

IV. $ 1. Post τὸν Πελοποννησ desunt litera: 25-30, quie ultimam primi versus partem explebant. Ejusdem spatii

TN TW T m T RHONE

DEEST ECTS

FRAGMENTUM.

Ἐπειδὴ ἐξήλασαν τοὺς Πέρσας oi “Ἕλληνες [τῆς
᾿Ιωνίας, πλεύσαντες στόλῳ ξ' τριήρων εἰς Σηστὸν οἱ
᾿Αθηναῖοι προσέμενον προσπολεμοῦντες, χαὶ Παυσα-

, J - ^ , *
νίας ὃ Κλεομόρότου, ὃ τῶν Λακεδαιμονίων στρατηγὸς.

[οὖ] κατὰ φιλοτιμίαν τὴν ὑπὲρ τῶν “Ἑλλήνων, ἀλλὰ διὰ

προδοσίαν ; συντεθειμένος γὰρ 7 ἦν Epl pulito
θαι αὐτῷ τοὺς “Ἕλληνας ἐπὶ τῷ λαδεῖν θυγατέρα παρ᾽
αὐτοῦ πρὸς γάμον" ὃς ἐπηρμένος τῇ τε ἐλπίδι ταύτῃ
χαὶ τῷ εὐτυχήματι τῷ ἐν Πλαταιαῖς, οὐχ ἐμετριοπά-

| Oet, ἀλλὰ πρῶτον μὲν τρίποδα ἀναθεὶς τῷ ἐν Δελφοῖς

᾿Απόλλωνι ἐπίγραμμα ἔγραψε πρὸς αὑτὸν τοιοῦτον"

Ἑλλήνων ἀρχηγὸς ἐπεὶ στρατὸν ὥλεσε Μήδων,
Παυσανίας Φοίδῳ μνῆμ᾽ ἀνέθηχε τόδε.

Ἷ

Postquam Greci Persas expulerant ex Ionia, sexa-
ginta. (?) navium classe Sestum profecti ejusque urbi
obsidioni immorati sunt Athenienses, nec non Pausanias
Cleombroti filius, dux Lacedcmoniorum, non tam re-
rum Grcecarum studio quam prodendi consilio; etenim
cum Xerxe pactus erat se proditurum ipsi Grzecos ea con-
ditione ut filiam ab eo in matrimonium acciperet. Hac
elatus spe et secunda fortuna qua ad Platoas usus erat,
moderatum se gerere desiit, ac primum quidem dedi-
cato Delphis tripodi hos in suam ipsius laudem versus
inscripsit :

Grecorum postquam dux agmina Medica fudit,
Phoebo Pausanias hec monumenta dedit.

(2) Τῶν δὲ ὑποτεταγμένων αὐτῷ πικρῶς ἦρχε καὶ
À Y Beo EAM 9A
τυραννιχῶς, τὴν μὲν Λαχωνικὴν δίαιταν ἀποτεθειμέ-
νος, ἐπιτετηδευχὼς δὲ τὰς τῶν Περσῶν ἐσθῆτας φο-
ρεῖν χαὶ Περσιχὰς τραπέζας παρατεθειμένος πολυτε--
λεῖς, ὡς ἔθος ἐχείνοις.
V. Κατὰ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον ᾿Αθηναῖοι, ἐμπε-
, 5 ὦ ΩΣ 2. [4 ^ -J i 1 M
πρησμένης αὐτῶν τῆς πόλεως ὑπὸ Ξέρξου xat Map-
δονίου, ἐδουλεύοντο τειχίζειν αὐτήν oi. δὲ Λαχεδαι-

(2) Subditis deinde acerbe et tyrannice imperabat, ac
spreto victu Laconico, vestitu Persico uti mensisque
sumtuosis Persarum more accumbere affectabat.

V. Hoc tempore Athenienses urbem a Xerxc et Mar-
donio igne vastatam muro cingere decreverunt. Id vero
permittere noluerunt Lacedamonii, pretextu quidem

lacuna est in versu secundo. Hanc num recte expleverim, incertum. Navium numerus a nemine traditur; sexa-
ginta navium fuisse classem Atticam probabiliter exputavit Dunkerus Gesch. tom. IV, p. 853. Greci a Mycale
versus Hellespontum profecti sunt, ut pontes a Persis prope Abydum structos dissolverent; quos quum jam rescis-
sos reperirent, Peloponnesii sub Leotychide in Greciam reversi sunt, Athenienses vero manentes ibi ex Abydo
Sestum trajecerunt , eamque urbem , in quam e ceteris Chersonesi oppidis copiae Persarum confluxerant, oppugnare
cceperunt. Ita narrat Herodotus. Cf. Thuc. 1, 89. Diodor. II, 37. || — προσπολεμιοῦντες ] an προσπολιορχοῦντες ἢ Sic
infra c. 10 codex habet Νάξον πολεμσύντων pro N. πολιορχούντων. | — καὶ Παυσανίας 1 Nisi truncata narratio est,
Pausaniam Aristodemus auctumno anni 479 una cum Atheniensibus Sestum abiisse dixit, perperam ; nam Pausanias
anno demum477 (Olymp. 75, 4) cum communi Peloponnesiorum et Atheniensium classe in Cyprum, inde vero in
Hellespontum profectus est ibique Byzantium expugnavit. Hac urbe potitus Persas quosdam nobiles, quos vivos cepe-
rat, Gongylo tradidit, τῷ μὲν λόγῳ, ut Diodorus 11, 44 aif, πρὸς τιμωρίαν τηρήσοντι, τῷ δὲ ἔργῳ διασώσοντι πρὸς
Ξέρξην" συνετέθειτο γὰρ δι᾿ ἀπορρήτων φιλίαν πρὸς τὸν βασιλέχ, xai τὴν θυγατέρα τοῦ Ξέρξου γαμεῖν ἔμελλεν, ἵνα προδῷ
τοὺς “Ἕλληνας. Cf. Thuc. 1, 94, Cornel. Paus. c. 2. || — [οὐ] κατὰ φιλοτιμίαν τὴν ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων, ἀλλὰ (ἅμα codex)
διὰ np.] Addidi οὐ (sicut C ILI ) collato Thuc. 1,128 : Παυσανίας à ἀφιχνεῖται ἐς “Ελλήσποντον τῷ μὲν λόγῳ ἐπὶ τὸν 'EX-
χηνικὸν πόλεμον, τῷ δὲ ἔργῳ τὰ πρὸς βασιλέα πράγματα πράττειν ... ἐφιέμενος τῆς Ἑλληνιχῆς ἀρχῆς. Quodsi putaveris
auctorem indicare voluisse Pausanic consilium summa rerum Grecorum potiundi, suspicari !icet scriptum fuisse
χατὰ φιλοτιμίαν τὴν ὑπὲρ τῶν ὅλων (ut Polyb. 1, 52, 4 dicit); at inconcinne his jungerentur sequentia. | — προ-
δόσεσθαι cod. Debebat προδώσειν. Mox ἐπὶ τὸ γχαδενν. νον ὡς ἐπήρμ.. τε τῇ.. - προσαυτὸν codex. || — ἐπηρμένος etc.] Thu-
€yd. 1,130 : xavxa λαθὼν ὃ Παυσανίας τὰ γράμματα (Xerxis), ὧν xai πρότερον ἐν μεγάλῳ ἀξιώματι ὑπὸ τῶν 'EA-
λήνων διὰ τὴν Πλαταιᾶσιν ἡγεμονίαν, πολλῷ τότε μᾶλλον Tipo, xoi οὐχέτι ἠδύνατο ἐν τῷ καθεστηκότι τρόπῳ βιοτεύειν,
ἀλλὰ σχευὰς τε Μηδιχὰς ἐνδυόμενος ἐχ τοῦ Βυζαντίου ἐξήει,... τράπεζάν τε Περσικὴν παρετίθετο. Cf. Diodor. 11, 45, 5,
Plutarch. Arist. 23, Justin. et Cornel. 1.1.|| — ἐπίγραμμα] Epigramma , quod Simonidem composuisse Pausanias 3, 8,
2 dicit, exhibent Thucydides 1, 132, Demosthenes in Nesr. $ 97, Plutarch. de Herod. malign. 42, Suidas s. v. Παυ-
σαγίας, Anthologia 6, 197. Cf. Cornel. Pausan. 1. Herodotus non memorat. Diodorus vero 11, 33, 2 ita habet :oi δὲ
Ἑλληνες &x τῶν λαφύρων δεχάτην ἐξελόμενοι χαιτεσχεύασαν χρυσοῦν τρίποδα, xxl ἀνέθηχαν εἰς Δελφοὺς ἐπιγράψαντες

ἐλεγεῖον τόδε"

Ἑλλάδος εὐρυχόρου σωτῆρα: τόνδ᾽ ἀνέθηχαν
δουλοδύνης στυγερᾶς ῥυσάμενοι πόλιας.

Hoc in locum prioris ἃ Lacedcmoniis deleti suffectum esse putatur. Thucyd. 1, 132 : τὸ μὲν οὖν ἐλεγεῖον οἱ Λαχε-
δαιμόνιοι ἐξέχοψαν εὐθὺς τότε ἀπὸ τοῦ τρίποδος τοῦτο, καὶ ἐπέγραψαν ὀνομαστὶ τὰς πόλεις ὅσαι ξυνκαθελόῦσαι τὸν βάρ-
6apov ἔστησαν τὸ ἀνάθημα. Nomina civitatum τῇ ὑποθήκῃ tripodis, que Constantinopoli servatur, mecrpa legun-
tur. || — παρατεθειμένος] παρατεθειμένας codex.

V. $ 1. Κατὰ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον] Thucyd. I, 93, 8 : ᾿Αθηναῖοι μὲν οὖν οὕτως ἐτειχίσθησαν χαὶ τἄλλα χατεσχεύ-
ἄζοντο εὐθὺς μετὰ τὴν τῶν Μήδων ἀναχώρησιν. Diodor. 11, 39, 1 : Μετὰ τὴν ἐν Πλαταιαῖς νίχην... εὐθὺς xol τὴν πόλιν
ἐπεχείρησαν τειχίζειν. Plutarch. Them. 19, Cornel. Them. 6, "Justin 2. 15. || — αὐτὴν" oi δὲ Aax. o9x] αὐτὴν Λαχε-
δαιμόνιοι, oi δὲ οὐχ cod. || — πρόφασιν μὲν etc.] V. Thuc. 1, 90. | — ὁ δὲ Θεμιστοχλῆς} οὕς O. codex. Hoc si.
servare mavelis, verba αὐτῶν τὸν φθόνον tanquam glossema ejicienda forent.

8 ARISTODEMI

μόνιοι οὖχ ἐπέτρεπον αὐτοῖς, πρόφασιν μὲν ποιούμενοι
΄ , * 3 , “ὦ 5 ,

ὁρμιητήριον εἶναι τὰς ᾿Αθήνας τῶν ἐπιπλεόντων βαρ-
θάρων, τὸ δὲ ἀληθὲς φθονοῦντες xa μὴ βουλόμενοι
πάλιν αὐξηθῆναι. Ὁ δὲ Θεμιστοκλῆς συνέσει διαφέ-
pav χατεστρατήγησεν αὐτῶν τὸν φθόνον. (2) ᾿ἔγχελευ-
σάμενος γὰρ τοῖς ᾿Αθηναίοις τειχίζειν τὴν πόλιν ᾧχετο
εἰς Λακεδαίμονα, ὡς πρεσδεύων" λόγων τε γιγνομέ-
νῶν παρὰ τοῖς Λαχεδαιμονίοις ὅτι ᾿Αθηναῖοι τειχί--

f. , , τ cr iP

ζουσι τὴν πόλιν, ἀντέλεγεν Θεμιστοχλῆς" ὥς τε οὐχ
ἐπίστευον ot Λαχεδαιμόνιοι, ἔπεισεν αὐτοὺς πρέσύεις

πέμψαι τινας ἐξ αὐτῶν εἰς τὰς ᾿Αθήνας τοὺς γνωσο-'

μένους εἰ χτίζοιτο ἣ πόλις. Tv δὲ Λαχεδαιμονίων
ἑλομένων ἄνδρας xal πεμψάντων, Θεμιστοχλῆς χρύφα
ὑπέπευπε τοῖς ᾿Αθηναίοις κατέχειν παρ᾽ ἑαυτοῖς τοὺς

quod munita Athenarum urbs barbaris denuo classe ad

vectis arx belli futura esset, reapse autem quod invide-
rent Atheniensibus, eosque viribus rursus augeri nol-
lent. At invidiam istorum insignis Themistoclis sollertia
elusit. (2) Etenim Athenienses urbem munire jussit,

ipse autem tanquam legatus Laced&emonem profectus

est. Et quum apud Lacedeemonios sermones spargerentur.

de Atheniensibus qui muro urbem cingerent , contradixit
Themistocles ac fidem denegantibus suasit, ut ipsi de suo-
rum numero quosdam Athenas mitterent qui quid rei es-
set explorarent. Mittentibus vero Lacedaemoniis viros de-
lectos, clandestino nuntio Themistocles Athenienses

ἀπεσταλμένους τῶν Λαχεδαιμονίων ἄνδρας, ἕως ἂν
αὐτὸς ὑποστρέψη εἰς τὰς ᾿Αθήνας. (3) Πραξάντων δὲ
τοῦτο τῶν ᾿Αθηναίων, οἵ Λαχεδαιμόνιοι αἰσθόμενοι
τὴν ἀπάτην Θεμιστοχλέους, οὐδὲν διέθεσαν αὐτὸν δει-
νὸν, δεδοικότες περὶ τῶν ἰδίων, ἀλλ᾽ ἀποδόντες αὐτὸν
2 J M ΝΠ 3 Y m ἘΝ ,
ἐχομίσαντο τοὺς ἰδίους. (4) "Ev δὲ τῷ μεταξὺ χρόνῳ
2? , £ v» - 4 1 , e € Α
ἐτειχίσθησαν ai ᾿Αθῆναι τὸν τρόπον τοῦτον. ὋὋ μὲν
τοῦ ἄστεος περίδολος ἑξήχοντα σταδίων ἐτειχίσθη, τὰ
δὲ μαχρὰ τείχη φέροντα ἐπὶ τὸν Πειραιᾶ ἐξ ἑκατέρου
μέρους σταδίων μ΄, ὃ δὲ τοῦ Πειραιῶς περίδολος στα-
^t , » A M M 5 » ,
δίων π' (ἔστι δὲ ὃ Πειραιεὺς λιμὴν εἰς δύο διηρημέ--

jussit detinere in urbe legatos, usque dum ipse Athenas
reversus esset. Id quum facerent Athenienses, Laceda-
monii fraudem Themistoclis sentientes, nullo eum malo
affecerunt, quoniam de suis metuebant, sed demittentes
eum suos ipsorum cives recuperarunt. (4) Interee Athenae
munitae sunt hunc in rnodum. Murus urbem ambiens cxdi-
ficatus eststadiorum sexaginta ; muri longi urbem Piraeeo
jungentes ab utraque parte stadiorum quadraginta; Pi-

raei circuitus stadiorum octoginta ( est vero Piraeeus

$ 2. Ei χτίζοιτο ] εἰ τειχίζοιτο ἢ Cum codicis scriptura conferre licet Justin. 2, 15 : Athenienses urbem de integro
condere moliuntur, . y

$ 4. Τοῦ ἄστεος ( ἄστεως codex) περ. ξ΄ σταδίων ] Idem urbis ambitus traditur a scholiasta Thucydidis nec non
ex Diodori loco colligitur. Thucydides de his ita habet (2, 13) : Τοῦ τε γὰρ Φαληρικοῦ τείχους στάδιοι ἧσαν πέντε καὶ
τριάχοντα (τριάχοντα Aristodemus ) πρὸς τὸν χύχλον τοῦ ἄστεος, χαὶ αὐτοῦ τοῦ χύχλου τὸ φυλασσόμενον τρεῖς iui
τεσσαράκοντα᾽ ἔστι δὲ αὐτοῦ ὃ xai ἀφύλαχτον ἦν, τὸ μεταξὺ τοῦ τε μαχροῦ xai τοῦ Φαληριχοῦ [ad hac schol. : τουτέστι
στάδιοι δεκαεπτά᾽ ὁ γὰρ ὅλος κύχλος σταδίων ἦν ἑξήκοντα 7᾽ τὰ δὲ μαχρὰ τείχη πρὸς τὸν Πειραιᾶ τεσσαράκοντα σταδίων,
ὧν τὸ ἔξωθεν ἐτηρεῖτο᾽ xai τοῦ Πειραιῶς ξὺν Μουνυχίᾳ ἑξήχοντα (ὀγδοήχοντα sec. Aristod.) μὲν σταδίων ὁ ἅπας
περίδολος, τὸ δ᾽ ἐν φυλαχῇ ἣν ἥμισν τούτου. Diodorus 13, 72, 8, postquam dixerat Agin contra Athenas duxisse
viginti oclo millia peditum et mille et ducentos equites, pergit hunc in modum : oi δὲ στρατηγοὶ τῶν ᾿Αθηναίων...
θεωροῦντες ἐχτεταγμένην τὴν τῶν πολεμίων δύναμιν εἰς φάλαγγα, τὸ μὲν βάθος εἰς τέτταρας ἄνδρας, τὸ δὲ μῆκος ἐπὶ στα-
δίους η΄, τότε πρῶτον χατεπλάγησαν θεωροῦντες τὰ δύο μέρη σχεδόν τοῦ τείχους ὑπὸ τῶν πολεμίων περιειλημμένα. Hoc
de loco qu: Bursianus (Geogr. von Griechenland, iom. 1, p. 273 not.) nuper dixit, ea admitti nequeunt.
Dicendum erat verba ἐπὶ σταδίους η΄ corrupta esse; id enim vel inde patet, quod phalanx illa 29200 hominum
(si in singulos pedites pro more trium pedum spatium, in singulos equites autem sex pedes computaveris )
longitudinem habere debebat stadiorum 39. Itaque pro η΄ legas p', idque tanto confidentius, quum nihil in co-
dicibus sit harum literarum permutatione frequentius. Igitur Diodorus quoque, sicut Aristodemus et scholiasta,
ambitum urbis sexaginta stadiorum esse censuit. At revera circuitum multo minorem fuisse satis jam liquet. For-
tassis Ephorus vel quicunque primus istius opinionis auctor fuerit, ad urbis moenia perperam transtulit men-
suram, qua pertinebat ad ambitum urbis et suburbiorum qua nullis muris munita erant prope Ilissum (l. et
in Ceramico exteriore. — De muris longis Aristodemus et Thucydides consentiunt. Tanto major dissensus est de
Pireico peninsulee ambitu, quem Thucydides 60, Aristodemus 80, Chrysostomus (or. 25 p. 521) vel 90 stadio -
rum esse perhibent. Nescio an hcc discrepantia ex confusis numerorum signis repetenda sit. Quodsi numerus
Thucydideus vetere scribendi genere exaratus erat hune in modum. Δ (50 -]- 10), facile in vulgares notas πδ' (S4)
corrumpi potuit, et deinceps pro 84 vel 80 vel 90 stadia rotundis numeris computare licebat. — Simili modo
expediverim discrepantiam quae est de longitudine muri Phalerici, quem libri Thucydidis 35 stadiorum fuisse
perhibent, dum apud Aristodemum nonnisi 30 stadia computantur. Posterior numerus quum veris locorum
mensuris satis conveniat, suspicor in Thucydide olim scriptum fuisse HXAN AAA ΠΡΟΣ, quod, litera II perperam
repetita, facile abierit in AAAII (35). Ceterum quod Thucydidis computum attinet, novissimus de eo inquisivit
Ernestus Curtius in operis egregii, quod inscribitur A!fische Studien, particula prima (Pryr und Stadtmauer.
Gettingen 1862. Abhandlungen der Gesellschaft d. Wiss. zu Gott. tom. XI). Censet vir doctissimus numeros
a Thucydide traditos easdem inter se habere proportiones quce fuisse videantur longitudinum murorum , at singulos
stadiorum numeros justis majores esse, si quidem stadium adhibueris vulgare illud ( 184, 97 metr.), quod Olympicum
vulgo vocatur el 125 passus Romanos (181,84 metr.) sive octavam milliarii partem. excequat. Jtaque Thucydi-
dem brevioribus quibusdam stadiis, quorum sex efficerent Olympica stadia quinque, usum esse suspicatur. Etenim
mensuras murorum ratione probabili putat ita constitui, ut sit

. voc, χέχληται δὲ αὐτοῦ τὸ μέν τι μέρος Μουνυχία,
᾿ τὰ δεξιὰ δὲ ἄκρα τοῦ Πειραιῶς ᾿Ηετιώνεια χαλεῖται.
| Ὄρχθος δέ ἐστιν ἐν Πειραιεῖ, ἐφ᾽ οὗ τὸ τῆς ᾿Αρτέμι-
- Soc ἱερὸν ἵδρυται)" τὸ δὲ Φαληρικὸν τεῖχος ἐχτίσθη
᾿ σταδίων X* πλατὺ δὲ ὥστε δύο ἅρματα ἀλλήλοις συ-
᾿ γαντᾶν. Καὶ 5$ μὲν τῶν ᾿Αθηναίων πόλις οὕτως ἐτει-
(o χίσθη.

—... Vl. Ὁ δὲ Θεμιστοχλῆς διὰ τὴν ὑπερδάλλουσαν

FRAGMENTUM. 9

portus divisus bifariam; pars ejus Munychia vocatur;
dextrum Pircei cornu Eetionia dicitur. Porro collem
habet Piraeus, in quo fanum Dianae consecratum ); Pha-
lericus denique murus structus est in longitudinem sta-
diorum triginta; ea vero latitudo erat ut duo currus
invicem sibi occurrere possent. Sic igitur Athenarum
urbs munita est.
VI. Themistocles propter eximiam sollertiam et virtu- "

σύνεσιν xal ἀρετὴν φθονηθεὶς ἐξεδιώχθη ὑπὸ τῶν
:
᾿Αθηναίων, καὶ παρεγένετο εἰς "Apyoc. Λαχεδαιμό-
vtot δὲ ἀχούσαντες τὰ περὶ τῆς ἐγχεχειρισμένης προ-
δοσίας ΠΠαυσανία, πέμψαντες αὐτῷ τὴν σχυτάλην
À - 3 € E] , : € M
μετεχαλοῦντο αὐτὸν ὡς ἀπολογησόμενον. Ὃ δὲ Παυ-
σανίας ἐλθὼν εἰς τὴν Σπάρτην ἀπελογήσατο, xol

tem invidia pressus et civitate ab Atheniensibus ejectus
Argos se contulit. Lacedzemonii autem, quum de prodi-
tione quam Pausanias moliretur, comperissent, missa
scytala eum, ut se purgaret, revocarunt. Igitur Pausa-
nias Spartam reversus causam dixit, et a deceptis Lace-

Urbis ambitus 36 stad. Olymp. —- 43 stad. Thucyd.

Pireei ambitus51 . .. .... 60.
Muruslongus 33 ........ 40.
. Murus Phalericus 29. . . ... 35.

Attamen res lubrica est e quatuor mensuris ambiguis novum elicere genus stadii. De pedis Attici longitudine
(0,30828 metr. ) certo nunc constat (V. Hultsch. Gr. wu. ram. Metrologie, Berlin, 1862, p. 53); inde vero conse-
quitur stadium Atticum non esse diversum ab eo quod Olympicum vocatur. Herodotum quidem et Xenophontem
viarum longitudinem referre secundum stadia multo breviora, quippe quorum decem fere in octo stadia Olym-
pica computanda sint, inde a Rennelio nonnulli viri docti, inter eosque etiam Hultschius, censuerunt, probari
hoc ajentes iis quae traduntur de longitudine viarum quae sunt ab Athenis ad Olympiam et a Sardibus Susa et ab
Epheso Cunaxa , quamquam de ratione harum viarum haud ita constat ut de diversa.stadii mensura inde colligi
aliquid posse mihi videatur. Sed de his quidcumque sentias, ad nostram rem nihil facit; nam a Thucydide ejus-
modi stadium alienum esse, ex majoribus distantiis ab co notatis intelligitur. Sic Corintho Crommyonem, itemque
Athenis Deceleam 120 stadia, Sparta Pylum 400, Strato ad Anapum 80 stadia esse dicit (4, 19,2. 4, 45. 4,8,
2, 2, 32), quie omnia recte habent, si stadio Attico metiaris, dum ex mensura stadii istius itinerarii pro numeris
80, 120, 400 ponendi fuissent 100, 150, 500. Consentaneum igitur Thucydidem etiam meenia Athenarum men-
sum esse stadio Attico. Ambitum urbis in tabula, quam Curtius operi suo adjunxit, metior stadiorum 34, siquidem
in latere occiduo juxta veterem istum murum procedas qui a Nympharum colle recta ferme linea ad Museum perten-
dit. Preterea in anfractus muri orientalis et borealis, cujus nonnisi rarissima quaedam vestigia supersunt, qua rectis
lineis in tabula conjunguntur, Curtius octo fere stadia computat, adeo ut circuitus sit stadiorum 42, a quibus sex
minimum stadia subtrahenda et muri parti non custoditze tribuenda sunt. Relinquuntur igitur stadia 36, pro quibus
in Thucydide habes 43. Ex eo ipso autem colligas in latere occiduo urbi addendum esse triangulum , quod a
Nympharum et Musei collibus versus occasum hibernum excurrit, et quod jam a Themistocle in urbis ambitum
receptum esse recte, opinor, statuit Curtius. Hoc vero in computum assumto, circuitus urbis septem stadiis
augetur, adeo ut pro 36 obtineas 43, quot tradit Thucydides. Idem Piraeei peninsulze ambitum 60 stadiorum esse
dicit, atque totidem ipse in tabulis nostris metior. Quodsi Curtius nonnisi 51 stadia colligit, id inde fit, quod
per ostia Zeze et Munychie portuum metiendo procedit, neglectis horum portuum sinubus, qui quamvis ἀφύλαχτοι
essent, in computum tamen eodem jure recipiendi sunt quo litora Canthari et Pireei portuum recipiuntur. Ex
sexaginta illis stadiis custodita erant triginta ; hzec, si metiendi initium in extremo litore orientali posueris indeque
per ostia Munychisee et Zece processeris, recte pertinent usque ad ostium Pireei quod ab altera parte Eetioneo
promontorio clauditur. Ab hoc promontorio (ubi intra veterem murum novum quadringenti viri stuxerunt. Thuc.
8, 90) usque ad urbis circuitum quadraginta fere sunt stadia ; hiec ipsa ἃ Thucydide indicari suspicor, quum totus
hic tractus, ne absque tutamine portus relinqueretur, muniendus et custodiendus esset; quamquam verba Thucy-
didis ita habent, ut tum exterior tum interior murus longus 40 stadiorum fuisse videatur, quod quomodo fieri
potuerit non assequor. Ceterum, ut illuc revertar, Aristodemus ita loquitur, ut omnes istos muros a Themistocle

Structos esse temere putasse videatur. | — Μουνυχία Μουνουχία cod. || — ᾿Ηετιώνεια ] ηετινετινυνδια χαλεῖται CO-
dex. V. Thucyd. 8, 90, 4, Demosthenes contra Theocrinen $ 67, p. 1343, Plutarch. X. oratt. c. 1, 9, Photius et
Zonaras v. "Hettóveix, Harpocratio v. ᾿Ηετιωνία. || — ἐν οὗ] ἐφ᾽ ὃν cod. || — δύο ἅρματα] V. Thuc. 1, 93, Diod. 11,

38, 2, Aristoph. Av. 1127. Similia de muro Babylonis ap. Strab. p. 628. i

VI. $ t. Παυσανίας etc.] Pausanias classi Graecorum profectus, postquam (Ol. 75, 4, 477) Byzantium expugnaverat,
morum insolentia effecit ut vere anni 476 principatus ad Athenienses transiret. Revocatur Spartam, sed crimine
absolutus, mox privatus Byzantium rediit ibique degit usque dum a Cimone ejiceretur. Hoc contigit Ol. 77, 3. 470.
Misso igitur tempore, quo revocatus Pausanias Sparte morabatur, per septem annos Byzantii versatus est, uti
testatur Justinus 9, 1: Hac urbs condita (χτισθεῖσα pro χτηθεῖσα in fonte suo Justinus legerit) primo a
Pausania et per septem annos possessa fuit. Hinc Colonas in Troadem transiit, ubi quum nefasta consilia cum
Persis communicare pergeret, ab ephoris misso cum scytala przecone ( Thuc. 1, 131) ad causam dicendam arces-
situs est. Ne tum quidem statim convinci criminis potuit, tandem vero per Argilium dolo proditionis patefacto,
penas dedit (469 vel 468). — Omnem hanc quam paucis modo adumbravi Pausanie historiam Diodorus 11,

10

ἀπατήσας τοὺς Λαχεδαιμονίους, ἀπολυθεὶς τῆς αἰτίας
ὑπεξῆλθεν χαὶ πάλιν ἐνήργει τὴν προδοσίαν.

VII. "Ev δὲ τούτῳ oi “Ἕλληνες ἀφιστάμενοι ἀπὸ
τῶν Λαχεδαιμονίων διὰ τὸ πιχρῶς τυραννεῖσθαι ὑπὸ
τοῦ Παυσανίου προσετίθεντο τοῖς ᾿Αθηναίοις, καὶ oU-
τῶς ἤρξαντο πάλιν οἵ ᾿Αθηναῖοι φόρους λαμόάνοντες
αὔξεσθαι ναῦς τε γὰρ κατεσχεύαζον [ καὶ χοινὸν τῶν
“Ἑλληνιχῶν χ]ρημάτων θησαυροφυλάχιον ἐποιήσαντο
ἐν Δήλῳ, [εἰς ὃ κατ᾽ ἔτος συνῆγον υξ΄ τάλ]αντα [εἶτα]
Ex τῆς Δήλου τὰ συναχθέντα μετεχόμισαν εἰς τὰς
᾿Αθήνας xal χατέθεντο ἐντὸς ἐν [τῇ ἀχροπόλει.

VIII. *O δὲ Παυσανίας ὑπάρχων ἐν Βυζαντίῳ ἄνα-
φανδὸν ἐμήδιζεν χαὶ χαχὰ διετίθει τοὺς “Ἑλληνας.
Διεπράξατο δέ τι χαὶ τοιοῦτον. Ἢν ἐπιχωρίου τινος
θυγάτηρ Κορωνίδου ὄνομα, ἐφ᾽ ἣν ἔπεμψεν ὃ Παυ--
σανίας ἐξαιτῶν τὸν πατέρα. ὋὉ δὲ Κορωνίδης δε-
δοιχὼς. τὴν ὠμότητα τοῦ Παυσανίου ἔπεμψεν αὐτῷ
τὴν παῖδα. Ἧς χαὶ παραγενομένης γυχτὸς ἐς τὸ

ARISTODEMI

dxmoniis crimine absolutus salvus evasit iterumque —
ditioni operam navare coepit.

VII. Eo tempore Graci ob tyrannicam Pausanis acer-
bitatem a Lacedemoniis deficientes Atheniensibus se
addixerunt, atque ita factum est αἱ Athenienses tributa
accipientes denuo viribus augerentur; naves enim con-
struxerunt et commune Gracorum pecuniarum crarium
in Delo constituerunt, in quod quotannis quadringenta
sexaginta cogebantur talenta, (deinde vero) collectas
pecunias e Delo Athenas transportarunt ibique inacropoli
deposuerunt.

VIII. Pausanias Byzantii degens palam Persarum par-
tes profitebatur et male habebat Grecos. Inter alia etiam
hoc peregit. Viri cujusdam indigens, cui Coronidz
nomen, filia erat quam per nuntium Pausanias a patre
expelivit. Misit eam Coronides crudelitatem Pausanic

metuens. Qua quum noctu in cubiculum ad cubantem

οἴχημα χοιμωμένου τοῦ Παυσανίου x«i παραστά-
σης, περίυπνος γενόμενος ὃ Παυσανίας δόξας τε xac
ἐπιδουλήν τινα εἰςεληλυθέναι, ἐπχράμενος τὸ ξιφί--
διον ἐπερόνησε τὴν χόρην xoi ἀπέχτεινε, xal διὰ
τοῦτο elc μανίαν περιέστη " xal γενόμενος φρενομανὴς

causa aliquem ingressum esse opinans, arrepto gladio

transfixam puellam occidit. Eo facinore ad insaniam ada-

ctus est, ac mente perturbatus clamores jaciebat, quasi fla-

44-47 in unius anni spatium compressam exposuit sub anno Adimantis archontis (Ol. 75, 4. 477-476), expressis ver-
bis clausulam addens : ταῦτα μὲν οὖν ἐπράχθη χατὰ τοῦτον τὸν ἐνιαυτόν. Similiter etiam Aristodemus rem instituisse
debet. Vide Prolegomena. Qua preccedunt de Themistocle tesserarum judicio Athenis ejecto, secundum falsam illam
quam Aristodemus sequitur chronologiam, ad Olymp. 75, 4. 477 referenda sunt. || — ὑπεξῆλθε Cf. Thucydides 1,
131 de Pausania iterum revocato : Καὶ ἐς μὲν εἱρχτὴν ἐσπίπτει τὸ πρῶτον... ἔπειτα διαπραξάμενος ὕότερον ἐξῆλθε.
Aristodemus Pausaniam bis Spartam revocatum esse non dicit, sed historiam ita truncat, ut Argilius Byzantio
Spartam profectus esse videatur. i

VIL. Koi xowóy τῶν ᾿Ἑλληνιχῶν χ. Hoc supplevi. Perierunt 22-24 literae in primo versu folii 85 vs. Totidem
fere in secundo versu desiderantur, ubi num recte lacunam expleverim, quieritur. E Thucydide eH 96) inferre
possis : ἦν δὲ ὁ πρῶτος φόρος v£' τάλαντα. Deinde ante verba éx τῆς Δήλου scribam omisisse εἶτα vel t ὕστερον δὲ suspi-
cari licet. /Erarium Athenas translatum esse Olymp. 81, 3. 454 recto statuere videtur Sauppius in Nachrichten
von der Gesellschaft d. Wiss. in Gettingen, 1865, p. 249. Eo enim anno incipit administratio &rarii, quam
novimus e tabulis tributariis (V. Kehler in Monatsberichte d. Berlin. Acad. 1865 p. 24). Plurimi rem anno 461
assignant, innitentes loco Justini (3, 6), ubi postquam dixerat Athenienses sub Cimone duce contra Messenios
auxilio missos a suspiciosis Lacedeemoniis dimissos esse, pergit hunc in modum . Hanc rem Athenienses graviter
ferentes, pecuniam... Delo Athenes transferunt, me deficientibus a Jide societatis Lacedamoniis prede ac
rapinz esset. His ego censeo eundem subesse errorem chronologicum quo alia multa item septem annis ante quam
facta sunt, facta esse perhibentur. Nonnullos denique vel viventeadhuc Aristide ( qui decessit fere post annum quar-
tum quam Themistocles Athenis erat pulsus, ut ait Cornel. Nep. Arist. 3) pecunias in acropolin translatas
putasse, exnarratiuncula colligitur ap. Plutarch. in Aristid. 25 : Kai τὰ μὲν χρήματά φησιν (Θεόφραστος) ix Δή-
Aou βουλομένων ᾿Αθήναζε χομίσαι παρὰ τὰς συνθήχας, εἰπεῖν ἐχεῖνον (Ἀριστείδην), ὡς οὐ δίκαιον uiv, συμφέρον δὲ τοῦτ᾽
ἐστίν. Quidnam Aristodemi auctor de tempore rei statuerit, haud liquet. Ceterum cf. Plutarch. Pericl. 12 et Dio-
dor. 11, 38, 2.

VIH. $ 1. ᾿Αναφανδὸν ἐμήδιζεν] Similiter in Themist. epist. 2 : ἔμελλεν (Pausanias) ἀναφανδὸν μεταστήσεσθαι πρὸς
βασιλέα. || — Κορωνίδου 1 Fili nomen exciderit. Nomen patris non legitur apud ceteros qui hane historiam tradide-
runt, Pausaniam sc. 3, 17. 8 et Plutarch. De sera num. vindicta c. 10 in Moral. P. 671, 39, et in Cimon. 6, 3, ubi
hac : Λέγεται δὲ παρθένον τινὰ Βυζαντίαν ἐπιφανῶν γονέ iov , ὄνομα Κλεονίχην, ἐπ᾽ αἰσχύνῃ Haxvéisiót μεταπεμπομέ-
VOU, τοὺς μὲν γονεῖς ὑπ᾽ ἀνάγχης xal φόδου προέσθαι τὴν sits. τὴν δὲ τῶν πρὸ τοῦ δωματίου δεηθεῖσαν ἀνελέσθαι τὸ
Laud) διὰ σχότους xai σιωπῆς τῇ χλίνῃ προσιοῦσαν ἤδη τοῦ Παυσανίου καθεύδοντος ἐμπεσεῖν χαὶ ἀνατρέψαι τὸ
λυχνίον ἄχουσαν᾽ τὸν δὲ ὑπὸ τοῦ ψόφου ταραχθέντα σπασάμενον τὸ παραχείμενον ἐγχειρίδιον, ὥς τινος ἐπ᾽ αὐτὸν
ἐχθροῦ βαδίζοντος, πατάξαι xol χαταδαλεῖν τὴν παρθένον, ἐχ δὲ τῆς πληγῆς ἀποθανοῦσαν αὐτὴν οὐχ ἐᾶν τὸν Παυσανίαν
ἡσυχάζειν, ἀλλὰ νύχτωρ εἴδωλον αὐτῷ φοιτῶσαν εἰς τὸν ὕπνον, ὀργῇ λέγειν τόδε τὸ ἡρῷον"

- -,’ ἊΨ , ' » , e"
Στεῖχε δίχης ἄσσον" μάλα τοι χαχὸν ἀνδράσιν ὕδρις.
Ἔφ᾽ ᾧ καὶ μάλιστα χαλεπῶς ἐνεγχόντες ot σύμμαχοι μετὰ τοῦ Κίμωνος ἐξεπολιόρχησαν αὐτόν. Ὃ δὲ ἐχπεσὼν τοῦ

Βυζαντίου, xxi τῷ φάσματι ταραττόμενος, ὡς λέγεται, χατέφυγε πρὸς τὸ νεχυομαντεῖον εἰς Ἡράκλειον xai τὴν ᾿ ψυχὴν
ἀναχαλούμενος τῆς Κλεονίχης παρῃτεῖτο τὴν ὀργήν. Ἡ δ᾽ εἰς ὄψιν ἐλθοῦσα ταχέως ἔφη παύσασθαι τῶν χαχῶν αὐτὸν ἕν

jam Pausaniam accederet, ille somnolentus insidiarum

T—á

i | FRAGMENTUM.

E
EN

1t
£xsx

ἐ ράγει, ὡς δὴ μαστιγούμενος ὑπὸ τῆς χόρης. Πολ- , gellis ἃ puella cederetur, ac multo post demum, quum
λοῦ δὲ χρόνου διαγενομένου, ἐξιλάσατο ποὺς δαίμονας | manes virginis placasset, in mentis sanitatem restitutus
τῆς παιδὸς, xol οὕτως ἀποχατέστη. (2) "Γῆς δὲ προδο-
σίας οὐχ ἐπαύετο, ἀλλὰ γράψας ἐπιστολὰς ᾿Ξέρξη Ἂρ-
γιλίῳ ἀγαπωμένῳ ἑαυτοῦ δίδωσι: ταύτας, ἐγχελευσά--
μενος χομίζειν πρὸς Ξέρξην. Ὃ δὲ Ἀργίλιος δεδοιχὼς TE
περὶ αὑτοῦ, ἐπειδὴ (γὰρ) οὐδὲ οἱ πρότεροι πεμφθέντες | "nisi erant nemo redierat, non ad Xerxem se contulit,
ἀπενόστησαν, πρὸς Ξέρξην οὗ παρεγένετο, ἐλθὼν δὲ | sed Spartam profectus ephoris proditionem indicavit
εἷς Σπάρτην τοῖς ἐφόροις ἐμήνυσε τὴν προδοσίαν, | atque pollicitus est effecturum se ut manifestum Pausa-
ὑπέσχετο δὲ χατάφωρον δείξειν τὸν Παυσανίαν. (3) | niam deprehenderent. Ex composito deinde in Teenarum
Καὶ συνθέμενος περὶ τούτων ἦλθεν εἰς Ταίναρον, ἔν
τε τῷ τοῦ Ποσειδῶνος τεμένει ἱχέτευεν. Οἱ δὲ ἔφοροι
παραγενόμενοι εἰς τὸ [αὐτὸ τέμενος χαὶ] διπλὴν σκηνὴν
᾿χατασχευάσαντες ἐν αὐτῇ ἔχρυψαν ἑαυτούς. Οὐχ ἐπι-
᾿ στάμενος δὲ ὃ Παυσανίας ταῦτα, ἀχούσας δὲ τὸν Ἀργίλιον quem supplicem sedere compererat, accessit eumque
ἱκετεύοντα, παρεγένετο πρὸς αὐτὸν xal ἀπεμέμφετο | reprehendit quod literas ad Xerxem non pertulisset, alia-
ἐπὶ τῷ μὴ κομίσαι τὰς ἐπιστολὰς πρὸς Ξέρξην, ἄλλα | que quadam proditionis indicia colloquendo edisseruit.
τέ τινὰ τεχμήρια διεξήει τὴς προδοσίας. Οἱ δὲ ἔφοροι
ἀχούσαντες τῶν ῥηθέντων, παραχρῆμα μὲν οὗ συνε-
λάφοντο αὐτὸν διὰ τὸ εἶναι ἅγιον τὸ τέμενος, ἀλλ᾽ εἴα-
σαν ἀπελθεῖν, ὕστερον δὲ αὐτὸν ἐλθόντα εἷς Σπάρτην | Postquam Spartam reversus essct, manus ei injicere co-
ἐδούλοντο συλλαμθάνεσθαι. Ὁ δὲ ὑπονοήσας εἰσέδρα- | gitabant. Ille vero rem suspicatus in fanum Minervie
pev εἰς τὸ τῆς Χαλκιοίκου ᾿Αθηνᾶς τέμενος xai ἵκέ- | Chaleigi confugit supplex. (4) Lacedzemoniis quid face-
τευεν. (4) Τῶν δὲ Λαχεδαιμονίων £y ἀπόρῳ ὄντων διὰ
τὴν εἰς τὴν θεὸν θρησχείαν, 5 μήτηρ τοῦ Παυσανίου
βαστάσασα πλίνθον ἔθηχεν ἐπὶ τῆς εἰσόδου τοῦ τεμέ-
νους, προχαταρχομένη τῆς κατὰ τοῦ παιδὸς χολάσεως.
Οἱ δὲ Λακεδαιμόνιοι χαταχολουθήσαντες αὐτῇ ἐνῳχο- | prwivit; nam exemplum ejus secuti Lacedzemonii fa-

est. (2) At ne tum quidem a proditione destitit, sed Ar
gilio amasio literas ad Xerxem perferendas tradidit. Ar-
gilius vero de se ipse timens, quoniam eorum qui ante

ivit, ubi supplex in fano Neptuni consedit. (3) Eodem
etiam ephori profecti duplex struxerunt tugurium in eoque
seabscondiderunt. Nescius horum Pausanias ad Argilium,

Quibus auditis ephori, sanctitatem loci reveriti, illico qui-
dem eum non comprehenderunt, sed abire passi sunt, at

rent dubiis hzrentibus ob debitam de: reverentiam,
advenit mater Pousanic laterem ferens, quem ad introi.
tum fani deposuit, eoque viam poena de filio sumenda

^ » - [4 - * m [3 . - ΄
Σπάρτῃ γενόμενον, αἰνιττομένη, ὡς ἔοιχε, τὴν μέλλουσαν αὐτῷ τελευτήν. Ταῦτα μὲν οὖν ὑπὸ πολλῶν ἱστόρηται. Apud

Pausaniam 1. 1. Pausanias expiandi facinoris causa adiisse dicitur τοὺς ψυχαγωγοὺς Phigaliie Arcadiem. || — πε-
píurvo;] vox in lexicis desideratur. || — γενόμενος ] γενόμενόμενος (sic) codex ; mox ἐπερώνηοε cod. :

$ 2. Ἀργιλίῳ] V. historia in Thuc. 1, 132, Cornel. Nep. Pausan., Themist. epist. 2. Ι y ἑαυτοῦ ... οἱ πρό-
tepot ] αὐτοῦ... οἱ πρότερονϑ || --- κατάφωρον ] κατάφορον cod. || — τεμένει Post vocem τεμένει in fol. 85 r. medio

versu 17 sequitur locus Philostrati e vita Apollonii (1, 3, 1—1, 9, 2, p. 2, 35 — p. 5, 24 ed. Didot, inde a verbis :
γέγραφεν, ὧν χοινωνῆσαι usque ad δεῖσθαι ἔφη τοῦ ποιήσαντος). Pertinet usque ad finem folii 86 r. ἜΣ:

$ 3. Διπλῆν 1 δύπλην codex. Quae procedunt uncis inclusa, in codice evanida fere sunt. Thuc. $;-139- τότε δὲ οἱ
ἔφοροι... ἀπὸ παρασχενῆς τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ Ταίναρον ἱχέτου οἰχομένου xai σχηνησαμένου διπλῆν διαφράγματι χαλύδην » εἰς
ἣν τῶν τε ἐφόρων ἐντός τινας ἔχρυψε ,... xoi Παυσανίου ὡς αὐτὸν ἐλθόντος xai ἐρωτῶντος τὴν πρόφασιν τῆς ἱκετείας,
ἤσθοντο πάντα σαφῶς. Diodorus IL, 41 : χαθεζόμενος ἐπὶ τῷ τοῦ Ποσειδῶνος ἱερῷ, διπλῆν σχηνὴν περιεδάλετο zai τοὺς
μὲν ἐφόρους xai τῶν ἄλλων Σπαρτιατῶν τινας χατέχρυψε. Cornelius Nep. Pausan. 4 : in ara consedit δ hanc juzta lo-
cum fecerunt sub terra, ex quo posset. audiri si quis quid loqueretur. cum Argilio. || — ἐπὶ τῷ y] ἐπὶ τὸ μὴ
cod. || — διεξήει ] διεξείη codex. : ; ;

$ 4. τὴν θεὸν] τὸν 0. cod. De.re v. Thuc. 1, 134, Nepos l. 1., Themist. epist. 2, Suidas y: Παυσανίας. In prima nar-
rationis parte ad Aristodemum proxime accedit Diodorus 11, 45 : Ἀπορουμένων δὲ τῶν Λαχεδαιμονίων εἰ τι-
μωρήσοντα: τὸν ἱχέτην, λέγεται τὴν μητέρα τοῦ Παυσανίου χαταντήσασαν εἰς τὸ ἱερὸν, ἄλλο μὲν μηδὲν μήτ᾽ εἰπεῖν
μήτε πρᾶξαί τι, πλίνθον δὲ βαστάσασαν ἀναθεῖναι χατὰ τὴν εἰς τὸ ἱερὸν εἴσοδον, χαὶ τοῦτο πράξασαν ἐπανελθεῖν εἰς
τὴν ἰδίαν οἰκίαν. Τοὺς δὲ Λαχεδαιμονίους τῇ τῆς μητρὸς χρίσει συνχχολουθήσαντας ἐνοιχοδομῆσαι τὴν εἴσοδον χαὶ
τούτῳ τῷ τρόπῳ συναναγχάσαι τὸν Παυσανίαν λιμῷ χαταστρέψαι τὸν βίον. Mater Pausania ᾿Αγχιθέα vocatur ap.
Suidam v. Παυσανίας; sed ᾿Αλχαθόα ap. schol. Aristoph. Equit. 74. Pseudoplutarch. in Parall. €. 10 Agesilaum
patrem laterem attulisse narrat, addens : ἡ δὲ μήτηρ oi ἄταφον ἔρριψεν, ὡς Χρύσερμος ἐν p Ἱστοριῶν. | — χολάσεως |
Dicendum erat τῆς χατὰ τοῦ παιδὸς χρίσεως. || — ἐνῳχοδόμιησεν ] sic etiam Diodor. 5 ἀπῳχοῦ. Thucydides 1, 134 : τοῦ
δὲ οἰχήματος, τὸν ὄροφον ἀφεῖλον xxi τὰς θύρας, ἔνδον ὄντα τηρήσαντες αὐτὸν χαὶ ἀπολαθόντες ἀπῳχοδόμησαν ᾿ προσ-
χαθεζόμενοί τε ἐξεπολιόρχησαν λιμῷ. Themistocles epist. 2 : xoi ἀνοιχοδομήσαντες (leg. &Rorx. ) τὴν εἴσοδον vai
ἀνελόντες τὴν ὀροφὴν τοῦ οἰχοῦ ὑπ᾽ ἐνδείας αὐτῷ παρέσχον ἱχέτῃ μένοντι ἀπολέσθαι. Cornelius Nep. Paus. 5: Hinc
ne exire posset, ephori valvas cjus adis obslruxerunt , tectumque sunt demoliti, quo facilius sub divo
periret. || — ἀνελόντες } ἀνελθόντες codex. || — ἐξέρριψαν 1 Cf. Chrysermus ap. Pseudoplutarch. LI, Suidas I^ES
Kai οὕτως ἔνδον ἀπέθανε, τὸ δὲ σῶμα εἰς τὸν Κεάδαν ἔρριψαν... Νοσησάσης δὲ τῆς πόλεως εἰκόνα ἔστησαν χαλχῆν Παυ-
σανίου xai ἐσώθησαν. /Elianus Var. Hist. 4, 7 : Λαχεδαιμόνιοι Παυσανίαν υηδίσαντα οὐ μόνον λιμῷ ἀπέκτειναν » ἀλλὰ
χαὶ τὸν νεχρὸν ἐξέδαλον αὐτοῦ ἐχτὸς τῶν ὅρων, ὥς φησιν ᾿Επιτιμίδης [᾿Επιτίμαιος legi vult Pape in Lexico nomin. propr.
Perperam. Historia affertur ut probetur τοῖς xoi; οὐδὲ τὸ ἀποθανεῖν χέρδος εἶναι. Itaque Epitimidem fuisse puto

13 ARISTODEMI

/ δ Ὁ - - ὁ : : 4
δόμησαν τὸ τέμενος, xol λιμῷ διαφθαρέντος τοῦ Παυ- num obstruxerunt: deinde jamjam pereuntem fame Pau-
, 2 , , ^ , "Ὁ m D
σανίου, ἀνελόντες τὴν στέγην, ἐξείλχυσαν τοῦ ναοῦ ἔτι saniam, ablato tecto, e sacello extraxerunt et respirantem

ἐμπνέοντα τὸν Παυσανίαν xai ἐξέρριψαν. (5) Διὰ δὲ
τοῦτο λοιμὸς αὐτοὺς κατέσχεν. Θεοῦ ci χρήσαντος,
ἐπὰν ἐξιλάσωνται τοὺς δαίμονας τοῦ Παυσανίου, παύ-
σασθαι τὸν λοιμόν, ἀνδριάντα αὐτῷ ἀνέστησαν, xoi | nes Ῥαυβδηϊῶθ placaverint, statuam ei erexerunt atque
ἐπαύσατο ὃ λοιμός. sic peste liberati sunt. ;

IX. Ζητήσεως δὲ οὔσης παρὰ τοῖς “Ἕλλησι τίνας IX. Quirentibus Grecis quinam eorum qui in bello
δεῖ προγραφῆναι αὐτῶν τῶν συμμεμαχηχότων ἐν τῷ |. Medico socia arma junxissent, primo loco inscribendi es-
Μηδικῷ πολέμῳ, ἐξεῦρον οἱ Λαχεδαιμόνιοι τὸν δίσ- | sent, Lacedaemonii discum invenerunt, in quo nomina
χον, ἐφ᾽ οὗ κυχλοτερῶς ἐπέγραψαν τὰς ἠγωνισμένας | civitatum, qui contra Persas dimicarant, in orbem dis-
πόλεις, ὡς μήτε πρώτους τινας γεγράφθαι μήθ᾽ ὕστέ- posita exararunt, adeo ut neque priora aliqua neque pos-
pouc. teriora inscripta esse dicere liceret.

X. Λακεδαιμόνιοι δὲ, ἐπειδὴ τὰ τοῦ Παυσανίου X. Lacedeemonii, quum res Pausaniz probrose cessis-
ἐπονειδίστως ἐχεχωρήχει, τοὺς ᾿Αθηναίους ἔπειθον λέ- sent, Atheniensibus persuaserunt probari Pausanim epi-
γοντες ἐν ταῖς Παυσανίου ἐπιστολαῖς χοινωνὸν εὕρη-
χέναι τῆς προδοσίας Θεμιστοχλέα. Ὁ δὲ Θεμιστοκλῶς
δεδοιχὼς τοὺς Λακεδαιμονίους οὐχ ἔμεινεν ἐν τῷ Ἄργει, :
ἀλλὰ παρεγένετο εἰς Κέρχυραν κἀκεῖθεν εἰς ΜΙολοσσοὺς | vero ad Molossorum regem Admetum, qui prius ipsi ini-
πρὸς Αδμητον βασιλεύοντα, χαίτοι ἐχθρὸν αὐτῷ πρότε- | micus fuerat, se contulit. (2) Advenientibus deinde La-
pov. (2) "FGv δὲ Λαχεδαιμονίων παραγενομένων πρὸς
τὸν Αδρμητον xoi ἐξαιτούντων αὐτὸν, ἣ γυνὴ τοῦ ᾿Αὃ-
μήτου ὑπέθετο Θεμιστοχλεῖ ἁρπάσαι τὸν τοῦ βασι-

invasit. Edito autem oraculo cessuram esse luem, si ma-

4

timens Lacedwmonios, relictis Argis, in Corcyram , inde

cedaemoniis qui Themistoclem exposcerent, uxor Admeti

ei consuluit, ut arrepto regis filio supplex in foco consi-

adhuc projecerunt. (5) Hoc vero propter facinus pestis eos 4

stolis Themistoclem proditionis fuisse socium. Is igitur

λέως παῖδα xal καθεσθῆναι ἐπὶ τῆς ἐστίας ἱκετεύοντα. | deret. Quod quum fecisset Themistocles, Admetus mise-

Πράξαντος δὲ τοῦ Θεμιστοχλέους, ὃ "Αδμητος χατε- ricordia motus supplicem non tradidit, sed nefas id fore
λεήσας αὐτὸν οὐχ ἐξέδωχεν, ἀλλ᾽ ἀπεχρίθη, τοῖς Πελο-
ποννησίοις μὴ ὅσιον εἶναι ἐχδοῦναι τὸν ἱχέτην. (8) Ὁ
δὲ Θεμιστοχλῆς οὐκ ἔχων ὅπου ὑποστρέψει, ἐπὶ τὴν
Περσίδα ἔπλει. ᾿Εχινδύνευσε δὲ xal πλέων ἁλῶναι χαὶ | itinere periculum erat ne comprehenderetur; nam sub-
παραληφθῆναι. Νάξον γὰρ πολιορχούντων τῶν ᾿Αθη-- | ota tempestate navis Themistoclis ad Naxum delata est
ναίων, ἣ ναῦς τοῦ Θεμιστοχλέους, χειμῶνος ἐπίγενο-
μένου, προςήγετο τῇ Νάξῳ" ὃ δὲ Θεμιστοχλῆῇς δεδοι-
xoc μήποτε συλληφθῇ ὑπὸ τῶν ᾿Αθηναίων, ἠπείλησε
τῷ χυδερνήτη ἀναιρήσειν αὐτὸν, εἰ υμὴ ἀντέχοι τοῖς | tem gubernatori minatus est, nisi ventis resisteret. Metu

Peloponnesiis respondit. (3) Tum Themistocles non ha-

bens quo se converteret, in Persiam navigavit. Quo in

quo tempore Athenienses insulam obsidebant. Themisto-
cles metuens ne in manus Atheniensium incideret, ^mor-

philosophum illum Cyreneum, Antipatri Aristippei discipulum, eujus meminit Diogenes Laert. 2, 8, 7. Is procepía
philosophica historic exemplis probaverit]. Aliter Thucydides l. 1. : Koi αὐτὸν ἐμέλλησαν μὲν ἐς τὸν Καιάδαν, οὗπερ
τοὺς xaxoUpyouc, ἐμθάλλειν᾽ ἔπειτα ἔδοξε πλησίον που κατορύξαι. ;

$ 5. Aotpó;] Pestem proter Aristodemum unus Suidas 1. 1. memorat, qui eo quoque cum Nostro facit, quod
unam Pausanie statüam, non vero duas, ut ceteri produnt, erectas esse dicit. — θεοῦ χρήσαντος] Thucydides
1,134,4 : ὁ δὲ θεὸς ὁ ἐν Δελφοῖς τόν τε τάφον ὕστερον ἔχρησε τοῖς Λαχεδαιμονίοις μετενεγκεῖν οὗπερ ἀπέθανεν,... καὶ ὡς
ἄγος αὐτοῖς ὃν τὸ πεπραγμένον δύο σώματα ἀνθ᾽ ἑνὸς τῇ Χαλχιοίκῳ ἀποϑοῦναι. Οἱ δὲ ποιησάμενοι γαλχοῦς ἀνδριάντας
δύο ὡς ἀντὶ Παυσανίου ἀνέθεσαν. Cf. Diodor. 11,45,9, Pausanias 3,17, 7. Apud Plutarch. De sera num. vind. 17,
p. 673,10, ed. Didot. legitur : Σπαρτιάταις χρησθὲν ἱλάσασθαι τὴν Παυσανίον Ψυχήν, ἐξ ᾿Ιταλίας μεταπεμφθέντες οἱ ψυχα-
γωγοὶ xai θύσαντες ἀπεσπάσαντο τοῦ ἱεροῦ τὸ εἴδωλον. In quibus pro ἐξ Ἰταλίας, quod jure mireris, scribendum esse
censeo ἐχ Φιγαλίας. Nimirum Lacedaemonii fecerunt quod ipse etiam Pausanias, ut Cleonices manes placaret , fecerat
sec. Pausaniam 3, 17, 9, ubi profectus esse dicitur ἐς Φιγάλειαν τὴν Ἀρχάδων παρὰ τοὺς ψυχαγωγούς. ia '

IX. Hzc alius nemo tradidit. Cf. quae de Iphiti disce Olympico habet Pausanias 5, 20,1 : ὁ δὲ τοῦ Ἰφίτου δίσχος
τὴν ἐχεχειρίαν, χαθ’ ἣν ἐπὶ τοῖς Ὀλυμπίοις ἐπαγγέλλουσιν οἱ λεῖοι, ταύτην οὐχ ἐς εὐθὺ ἔχει γεγραμμένην, ἀλλὰ ἐς κύχλου
σχῆμα περίεισιν ἐπὶ τῷ δίσχῳ τὰ γράμματα. Cf. Phlegontis Olympion. in Fr. Hist. 3, p. 603. Nostrum quoque discum
in quo, sicuti in tripode Delphico, nomina civitatum qua socia contra Persas arma junxerant, inscripta legeban-
tur, Olympie dedicatum esse puto ludis Olympiadis 76, quie prima fuit post proelium Plateeense. Qui praecedunt ,
Aristodemus, sicuti Diodorus, sub Olymp. 75, 4 narravit. lisdem ludis Themistocles utpote Greciae liberator in-
genti plausu exceptus esse narratur ap. Plutarch. Themist. 17, 4, Pausan. 8,50, 3, /Elian. V. H. 13, 43, Themist.
epist. 11, 17. Aristodemus hzc narrare non potuit.

X. $ 1. Καίτοι) xai cod. Post ἐχθρὸν exciderit ὄντα. ] ἘΣ ΕΣ

$ 3. Πολιορχούντων ] πολεμούντων codex. Cf. supra c. 4 $ 1. Thucyd. t, 137, 2 : καταφέρετα: χειμῶνι ἐς τὸ
Αθηναίων στρατόπεδον, ὃ ἐπολιόρκει Νάξον. || — τῇ Νάξῳ] malim τῇ νήσῳ. || --- ἠπείλησε etc.] Aliter de his narrat

FRAGMENTUM. 13

πνεύμασιν" ὃ δὲ χυδερνήτης δείσας τὴν ἀπειλὴν, ὥρ-
μῆσεν ἐπὶ σάλου νύχτα xal ἡμέραν, xal ἀντέσχε τοῖς
ἀνέμοις" xat οὕτω Θεμιστοχλῆς διασωθεὶς παρεγένετο
εἰς τὴν Περσίδα. (4) Καὶ Ξέρξην μὲν οὐ χατέλαδε

-
Ε,

ζῶντα, ᾿Αρταξέρξην δὲ τὸν υἱὸν αὐτοῦ" ᾧ οὐχ ἐνεφα-
νίσθη, ἀλλὰ διατρίψας ἐνιαυτὸν καὶ μαθὼν τὴν Περ--
σιχὴν γλῶσσαν, τότε παρεγένετο πρὸς τὸν ᾿Αρταξέρ-
ξην" xai ὑπέμνησεν αὐτὸν τῶν εὐεργεσιῶν, ἃς ἐδό-
χει χατατεθεῖσθαι εἰς τὸν πατέρα αὐτοῦ Ξέρξην, λέ-
γῶν χαὶ τῆς σωτηρίας αὐτῷ γεγενῆσθαι αἴτιος, [ἐνδε] -
ξαΐς λύσειν τοὺς “Ἕλληνας τὸ ζεῦγμα. Ὑπέσχετο
δὲ, εἰ λάθοι στρατὸν παρ᾽ αὐτοῦ, χειρώσασθαι τοὺς
“Ἕλληνας. (6) Ὁ δὲ ᾿Αρταξέρξης προσσχὼν τοῖς εἰρη-
μένοις, ἔδωχεν αὐτῷ στρατὸν xal τρεῖς πόλεις εἰς γο-
ρηγίαν, Μαγνησίαν μὲν εἷς σῖτον, Λάμψαχον δὲ εἰς
οἶνον, Μυοῦντα δὲ εἰς ὄψον. Λαδὼν δὲ Θεμιστοχλῆς
xoi παραγενόμενος εἰς δαγνησίαν, ἐγγὺς ἤδη γενό -
μένος τῆς “Ελλάδος μετενόησεν, οὐχ ἡγησάμενος δεῖν
πολεμεῖν τοῖς ὁμοφύλοις - θύων δὲ τῇ Λευχοφρύνη
᾿Αρτέμιδι, σφαττομένου ταύρου ὑποσχὼν φιάλην xoi
πληρώσας αἵματος ἔπιεν χαὶ ἐτελεύτησεν.

XI. Οἱ δὲ “Ἕλληνες [οὐ] γνόντες ταῦτα ἐξεδίωκον
τὸν στρατὸν τὸν ἅμα τῷ Θεμιστοχλεῖ, ( χαὶ) παραγε-
νόμενοι δὲ ἔγνωσαν, xal ἀντεπεστράτευον τῷ "Ap-
ταξέρξη, εὐθέως τε τὰς Ἰωνιχὰς καὶ τὰς λοιπὰς πόλεις
“Ἑλληνίδας ἠλευθέρουν ᾿Αθηναῖοι. (2) Κίμωνος δὲ «29
Μιλτιάδου στρατηγοῦντος ἀνέπλευσαν ἐπὶ τὴν Παυ-

gubernator perculsus per noctem diemque in salo navem
in anchoris tenuit ventisque restitit, Sic salvus Themisto-
cles in Persiam venit. (4) Ibi Xerxem quidem in vivis non
repperit, sed tilium ejus Artaxerxem. Ejus vero in con-
spectum non statim venit primo adventu, sed post anni
demum moram, quo tempore linguam Persicam didicit ,
ad regem profectus est, eique in memoriam revocavit
beneficia, quz in Xerxem ejus patrem contulisse sibi vi-
deretur, et inter alia dixit salutis se regi auctorem fuisse
eo quod pontem in Hellesponto Graecos soluturos esse
indicasset. Idem, siexercitus daretur, Grecos se debel-
laturum esse promisit. (5) Fidem dictis adhibens Ar-
taxerxes et exercitum et in sumptus faciendos tres dedit
urbes, Maguesiam qui panem preberet, Lampsacum
unde vinum sumeret, οἵ Myuntem ex qua obsonium ha-
beret. Quibus acceptis Themistocles Magnesiam profec-
tus quum jam in propinquo Greeciw esset, coepti eum
ponituit; nam popularibus bellum inferre nefas putabat.
Itaque Minervie Leucophryne sacrificium peragens mac-
tati bovis sanguinem subjecta phiala exceptum hausit et
sice vita se subduxit.

XI. Greci horum ignari exercitum qui cum Themi-
stocle erat, persecuturi erant, sed quum advenientes
rem cognovissent, contra Artaxerxem expeditionem sus-
ceperunt, et confestim Ionicas ceterasque civitates Grae -
cas Athenienses in libertatem vindicarunt. (2) Sub Ci-
mone autem, Miltiadis filio, in Pamphyliam vecti prope

Thucydides. | — vóx:«] νύχταν cod.|| — οὐκ igavíc0z] Ante hec excidisse videtur cócs μὲν vel παραχρῆμα μὲν vel
tale quid.

$ 4. ᾿Αρταξέρξην] Sic recte etiam Thucyd:des 1, 137, Charon ap. Plutarch. Them. 27, Cicero ad Att. 10, 8,7,
Cornelius Nep. Them. 9, Philostratus Vit. Apoll. 1, 29, Suidas v. Θεμιστοκλῆς, Tzetzes Chil. 10, 360, Themistius or.
15, p. 190. Pro Artaxerxe Xerxem nominarunt plurimi, ut Cornel. Nep. ait, ex quibus Plutarchus recenset Epho-
rum, Dinonem, Heraclidem, Clitarchum, ἔτι δ᾽ ἄλλους πλείονας, inter quos nos novimus Diodorum 11, 27, 3 et 11, 56, 5,
Strabonem p. 587 et 636, Valerium Max. 5, 3, 3. 8, 7, 15, Libanium vol. 1, p. 464 R. Error nasci potuit vel ex eo
quod postrema Xerxis et prima Artaxerxis tempora, intercedente Arlabani regno separata, confunderentur, vel ex eo
quod cum falsa rerum "Themistoclis chronologia genuinus ordo rerum Persicarum componeretur. Aristodemus Ar-
taxerxis tempora ad errorem suum de temporibus Themistoclis accommodavit ; id enim vel inde patet quod The-
mistoclem ante pugnam ad Eurymedontem commissam mortuum esse dicit. || — γεγενῆσθαι] γενήσεσθαι. eod. || —
ὑπέμνησεν αὐτὸν] ἐπεμν. αὐτῶ cod. || — ἐνδείξας... Ἕλληνας] Inclusas literas absumsit lacuna initio folii 87. De re
v. Thuc. 1, 137, 4. Cornel. Them. 4. SERE 2

$ 5. Προσχὼν ... δέδωχεν cod. || — τῆς Ἑλλάδος] Intellige greecas civitates Asice minoris. ll — Aeuxoggóvr] λευχοφρύνι
cod. De variis hujus nominis formis v. Steph. Thes. v. λεύχοφρυς. Ceterum ad Aristodemi narrationem proxime
accedunt ea quce leguntur ap. Schol, Aristoph. Equit. 84 et apud Suidam v. Θεμιστοχλῆς E Θεμιστοκλῆς χαταφυγὼν
πρὸς ᾿Αρταξέρξην, τὸν Ξέρξου τοῦ Πέρσου παῖδα, καὶ τιμηθεὶς τὰ μέγιστα παρ᾽ αὐτοῦ, ὡς τρεῖς πόλεις εἰς ὄψον χαὶ ἄρτον χαὶ
ποτὸν λαδεῖν, Μαγνησίαν, Μυοῦντα, Λάμψακον" ἐπηγγείλατο οὖν χαταδουλώσεσθαι τὴν Ἑλλάδα, δύναμιν εἰ λάδοι * παραγε-
νόμενος δὲ ἅμα τῷ στρατεύματι εἰς Μαγνησίαν, χαταγνοὺς ἑαυτοῦ, εἰ δι᾿ αὐτὸν σωθέντες Ἕλληνες o7 αὐτοῦ δουλεύσουσι βαρ-
θάροις, προφάσει χρησάμενος, ὡς θυσίαν ἐπιτελέσαι βούλεται καὶ ἱερουργῆσαι τῇ Λευχοφρυήνῃ ( ..uivo codd.) Ἀρτέμιδι, τῷ
ταύρῳ ὑποθεὶς τὴν φιάλην καὶ ὑποδεξάμενος τὸ αἷμα χανδὸν πιὼν ἐτελεύτησεν. ; :

ΧΙ. $ 1. οὐ γνόντες ταῦτα ] sc. mortem Themistoclis. Particulam οὐ inserui, adeo ut in sqq. vox xoi abundet.
Cimonem, antequam ad Eurymedontem pugnaretur, Carica et Lycic urbes in fidem recepisse tradit Dicdorus 11,
60, 4. Quod hec Cimonis expeditio (an. 400) cum Themistoclis historia componitur, id merum est commentum.
Vera temporum supputatio, ex qua Cimonis expeditio ad annum 466 pertinet, conflatur cum falsa illa chronologia
septem annis aberrante, qua mors Themistoclis eidem anno 466 assignatur. Cum Aristodemo unus ille facit quem
exscripsit Suidas : Κίμων, Μιλτιάδον, ἐπὶ τοὺς σὺν Θεμιστοχλεῖ χατελθόντας βαρδάρους ἐστρατήγησε, χαὶ πλεύσας εἰς
Κύπρον xai Παμφυλίαν ἐπολέμησε xai ἐπ᾿ ᾿Εὐρυμέδοντι ποταμῷ ναυσὶ καὶ πεζῷ νιχᾷ ἐπὶ τῆς αὐτῆς ἡμέρας. Οὗτος ἔταξε
( cf. infra c. 13, 2) xai τοὺς ὅρους τοῖς βαρθάροις"ἐχτός τε γὰρ Κυχνέων χαὶ Χελιδονέων χαὶ Φασήλιδος (πόλις δὲ αὕτη
τῆς Παμφυλίας) ναῦν Μηδιχὴν μὴ πλεῖν νόμῳ πολέμου, μηδὲ ἵππου δρόμον ἡμέρας ἐντὸς ἐπὶ θάλατταν χαταθαίνειν βασιλέα,
αὐτονόμους τε εἶναι τοὺς Ἕλληνας τοὺς ἐν Ἀσίᾳ. "Ev Κιτίῳ δὲ τῆς Κύπρου τελευτᾷ. TP À Pr γ᾽ "nes

$ 2. ἑκατὸν δὲ ναῦς ] Similiter rem narrat Diodorus 11, 60, 5 : καὶ πολλὰς μὲν τῶν ἐναντίων ναῦς διέφθειραν, πλείους
δὲ τῶν ἑκατὸν σὺν αὐτοῖς τοῖς ἀνδράσιν εἷλον. Thucydides 1, 100 : εἶλον τριήρεις Φοινίκων xad διέφθειραν τὰς πάσας ἐς τᾶς

14

quMay κατὰ τὸν λεγόμενον Ἑὐρυμέδοντα ποταμὸν, xoi
ἐναυμάχησαν Φοίνιξι καὶ Πέρσαις, xai λαμπρὰ ἔργα
ἐπεδείξαντο, ἑκατόν τε ναῦς ἑλόντες αὐτάνδρους ἐπεζο-
μάχησαν, χαὶ δύο τρόπαια ἔστησαν, τὸ μὲν χατὰ
γῆν; τὸ δὲ κατὰ θάλατταν. (3) ΓἜπλευσαν δὲ καὶ χατὰ
Κύπρον xoi ἐπ᾽ Αἴγυπτον. ᾿Εδασίλευσε δὲ τῆς Ai-
γύπτου Ἰνάρως υἱὸς Ψαμμητίχου, ὃς ἀποστὰς Ἂρ-
ταξέρξου βοηθοὺς ἐπηγάγετο αὑτῷ τοὺς ᾿Αθηναίους,
οἵτινες ἔχοντες σ΄ ναῦς ἐπολέυιησαν ἐπὶ ἔτη ἐξ τοῖς
βαρόάαροις. (4) Μετὰ δὲ ταῦτα Μεγάδυζος 6 Ζωπύρου
χαταπεμφθεὶς ὑπὸ ᾿Αρταξέρξου, ὡρμιημένων τῶν ᾽Αθη-
ναίων ἐν τῇ καλουμένη Προσωπίτιδι νήσῳ ἐπί τινος
ποταμοῦ͵ ἐχτρέπει τὸ ῥεῖθρον τοῦ ποταμοῦ ἐποίησέτε τὰς
ναῦς ἐπὶ τῆς γῆς ἀπολειφθῆναι. ᾿Εχτραπεισῶν δὲ ν'
νεῶν ᾿Αττιχῶν προσπλεουσῶν τῇ Αἰγύπτῳ, οἱ περὶ τὸν
Μεγάδυζον καὶ ταύτας παρέλαθον, xol ἃς μὲν διέφθει-
ρᾶν, ἃς δὲ κατέσχον. Τῶν δὲ ἀνδρῶν οἱ μὲν πλείους
διεφθάρησαν, ὀλίγοι δὲ παντάπασιν ὑπέστρεψαν εἷς
τὴν οἰχείαν.

XII. Μετὰ δὲ ταῦτα ᾿Ιλληνιχὸς πόλεμος ἐγένετο
᾿Αθηναίων xo Λαχεδαιμονίων ἐν Τανάγρα" καὶ οἱ μὲν

ARISTODEMI

Eurymedontem fluvium prolio navaii cam Phonicibust
Persisque commisso praeclare rem gesserunt; nam cen- 3
tum naves una cum viris ceperunt; ac deinde terrestri -
prelio vicerunt, adeo ut duo tropa, alterum navalis, 1

fecisset, Athenienses auxilio arcessiverat, qui cum classe
ducentarum navium per sex annos bellum contra bar-
baros sustinuerunt. (4) Post heec vero Megabyzus , Zopyri
fillus, ab Artaxerxe missus, classe Atheniensium in
Prosopitide insula ad fluvium quendam stationem ha-
bente , alveum (luvii alio avertit eoque effecit ut naves -
Atheniensium in siceo relinquerentur. ££ quum alie
quinquaginta naves Atticze in /Egyptum navigantes de :
recto cursu deflexissent, his quoque Megabyzus potitus -
partem earum destruxit, partem vero servavit. Militum -
pars major periit, perpaucis domum reverti contigit.

XII. Post hzc Grecanicum bellum Atheniensium et
Lacedemoniorum exarsit, in quo ad Tanagram pro-

lium commissum est. Lacedaemoniorum ]bi erant tre-

Λαχεδαιμόνιοι ἦσαν τὸν ἀριθμὸν μύριοι τρισχίλιοι, oí

διαχοσίας [In eodem Thuc. capite $ 3 pro Θιᾳχῶν ξυμπάντων legerim 02. ξυστάντων]. Cum Thucydide facit Plufar-
chus Cimon. 12, 10.

$ 3. Ἰνάρως] "Ivxgoz codex, sicut-Photius in Excerptis Ctesianis. Deinde ψαμμιτείχου codex. || — ἐπηγάγετο... σ
vaUc] Thucyd. 1, 104 : Ἰνάρως... ἀπέστησεν Αἰγύπτου τὰ πλέῳ ἀπὸ βασιλέως ᾿Αρτοξέρξου, xoi αὐτὸς ἄρχων γενόμενος
᾿Αθηναίους ἐπηγάγετο. Οἱ δὲ (ἔτυχον γὰρ ἐς Κύπρον ) στρατενόμιενοι ναυσὶ διαχοσίοις αὑτῶν τε xxi τῶν ξυμμάχων, ἦλθον

ἀπολιπόντες τὴν Κύπρον. Pro ducentis navibus Diodorus 11, 71 et 13, 25 trecentas dicit, sed alio loco (11, 74,3) du- |

centas et ipse habet. || — ἐπὶ ἔτη ξξ] Thuc. 1, 110, 1 : οὕτω μὲν τὰ τῶν Ἑλλήνων πράγματα ἐξ ἔτη πολεμήσαντα. Gestum
est bellum ab Ol. 81, 1 ad Ol. 81, 2 (265 — 233). Aliter Aristodemus statuit, qui, narrato hoc bello . verbis μετὰ δὲ
ταῦτα transit ad bellum quo ad Tanagram pugnatum est anno 457. Probabiliter in his quoque, sicut in aliis plurimis,
ἃ vera chronologia septem annorum spatio recedit, adeo ut bellum relatum sit ad annos 467-461. Eodem modo
statuerit auctor schol. ad Aristoph. Plut. 178, qui Inarum Xerxe (qui an. 465 mortuus est) adhuc regnante defecisse
dicit. Ἰνάρως, ait, ὁ τῶν Αἰγυπτίων βασιλεὺς, ἀπέστησε τοῦ βασιλέως Ξέρξου μοῖράν τινα τῆς Αἰγύπτον, καὶ χρήματα
πέμψας τοῖς ᾿Αθηναίοις ἔλαόε συμμάχους" οἵτινες καὶ διαπεράσαντες εἰς τὴν Αἴγυπτον xol ἔν τινι τῶν τοῦ Νείλου στο-
μάτων ἀναπλεύσαντες προσέσχον toig ἕλεσι. Μεγάδυζος δὲ ὁ τοῦ βασιλέως Περσῶν στρατηγὸς τὸν ποταμὸν διαχόψας χαὶ
ἀλλαχόσε τρέψας εἷλεν ἐχείνους ἐπὶ ξηρᾶς xoi ἀπέκτεινεν. Alia rerum confusio est apud Diodorum, qui bellum istud
per tres tantum annos inde ab an. 463 ad an. 460 gestum esse prodit. ὃ e

$ 4. Μετὰ δὲ ταῦτα etc.] Eodem modo rem narrat Thucydides 1, 109,3; longe aliter Diodorus 11, 77, qui ipsos Athe-
nienses naves suas, ne in hostium potestatem venirent, concremasse, Megabyzum vero virtutem eorum admiratum
concessisse dicit, ut incolumes /;Egypto excederent. Oi μὲν οὖν ᾿Αθηναῖοι διὰ τὴν ἰδίαν ἀρετὴν τυχόντες τῆς σωτηρίας
ἀπῆλθων ἐκ τῆς Αἰγύπτου. xxi διὰ τῆς Λιῤύης εἰς Κυρήνην ἀπελθόντες ἐσώθησαν παραδόξως εἰς τὴν πατρίδα. l— ἔχτρα-
πεισῶν] Naves in Mendesium Nili ostium aberrarunt, quum cursus dirigendus esset in os Canobicum, ut Atheniensi-
bus infra Memphin in Prosopitide insula collocatis auxiliari possent. Thucyd. 1,110,4 : 'Ex δὲ τῶν ᾿Αθηνῶν χαὶ τῆς
ἄλλης συμμαχίδος πεντήκοντα τριήρεις διάδοχοι πλέουσαι ἐς Αἴγυπτον ἔσχον κατὰ τὸ Μενδήσιον χέρας, οὐχ εἰδότες τῶν γε-
γενημένων οὐδέν᾽ xoi αὐτοῖς ἔχ τε τῆς γῆς ἐπιπεσόντες πεζοὶ χαὶ Ex. θαλάττης Φοινίκων ναυτιχὸν διέφθειραν τὰς πολλὰς τῶν
γεῶν, οἱ δ᾽ ἐλάσσους διέφυγον πάλιν. ἰ ἘΠ

XH, $ 1. μύριοι τρισχίλιοι] Aliter Thucydides 1,107, 2: ἐδοήθησαν τοῖς Δωριεῦσιν ἑαυτῶν τε πενταχοσίοις χαὶ χιλίοις
ὁπλίταις xai τῶν ξυμμάχων μυρίοις. Sic etiam Diodorus 11, 79, 5. || — μύριοι ἑξαχιςχίλιοι} 13000 Athenienses et 1000
socii, sec. Thucyd. 1. 1. et Diodor. 11, 80, 1. || — νικῶσιν ᾿Αθηναῖοι] immo Lacedaemonii. Unus Aristides orator in
Panathenaico (tom. T, p. 256 ed. Dindorf) Atheniensium potius quam Lacedcmoniorum victoriam fuisse demon-
strare annititur : Τέλος δὲ συμδάλλουσιν £v Τανάγρᾳ τῆς Βοιωτίας" χαὶ γενομένων ἀμφοτέρων ἀνδρῶν τοῦ τολμήματος
ἀξίων, ἔδοξαν xa ἕν τοῦτο Λαχεδαιμόνιοι πλέον ἐσχηχέναι (πῶς ἂν εἴποιμι εὐπρεπῶς ; ὀχνῶ γὰρ εἰπεῖν), ὅτι οὐχ ἀπώλοντο"
καὶ γὰρ ἣν ὅρος οὗτος ᾿Αθηναίοις μὲν χλεῖσαι τὴν πάροδον, Λαχεδαιμονίοις δὲ σωθῆναι οἴκαδε" xal κινδυνεύει μόνον τοῦτο
τὸ ἔργον τὴν φυγὴν σύμόολον τῆς νίχης ἐσχηχέναι... Τρεῖς γάρ εἶσιν ot μαρτυρήσαντες παράχρημα ᾿Αθηναίων εἶναι τὴν νίκην,"
᾿Αθηναῖοι, Λακεδαιμόνιοι, Βοιωτοί. Λαχεδαιμόνιοι μὲν γὰρ ἠγάπησαν ἀναχωρήσαντες, ᾿Αθηναῖοι δὲ προῆλθον χατὰ πόδας τῆς
μάχης, Βοιωτοὶ δὲ οὐκ ἀντέσχον, ἀλλ᾽ ἡττηθέντες ἐν Οἰνοφύτοις ὑπέχυψαν. Ad hec Scholiasta : Βιάζεται δὲ. ὁ Ἀριστείδης
τὴν νίχην Λαχεδαιμονίων ἧτταν ἀποδεῖξαι. Lacedxmoniorum victoriam fuisse disertis verbis dicit Thucydides 1,108, 1.
Clypeum quem Lacedamonii ob victoriam Tanagrzeam Olympic dedicarunt, et inscriptum ei epigramma habes ap.
Pausaniam 5, 10, 4. Cf. idem 1, 11, 8. 1, 29, 8. Secundum Justin. 3, 6 «quo Marte utrinque discessum. Similiter
Diodorus, 11, 81, 6 : τῆς μάχης ἀμρίξοξον λαθούσης τὸ τέλος, συνέδη τούς τε Λακεδαιμονίους ἀμφισδητῆσαι περὶ τῆς

; FRAGMENTUM. 15
; δὲ ᾿Αθηναῖοι αὐριοι ἑξαχισχίλιοι" xol νικῶσιν Ἀθη- | decim millia, Atheniensium sedecim millia Vicerunt
. vaio. (2) Παραταξάμενοι δὲ πάλιν ἐν Οἰνοφύτοις, | Athenienses. (2) Mox altero prelio ad GEnophyta , Tol-
στρατηγοῦντος αὐτῶν Τολμίδου xoi Μυρωνίδου, ἐνίκη- | mida et Myronide ducibus, Bcotos debellarunt et Boeotia
σαν Βοιωτοὺς xai χατέσχον Βοιωτίαν. potiti sunt.
᾿ς XIII. Εὐθὺς ἐστράτευσαν ἐπὶ Κύπρον, στρατη-
γοῦντος αὐτῶν Κίμωνος τοῦ Μιλτιάδου. ᾿Ενταῦθα
λιμῷ συνεσχέθησαν, xoi Κίμων νοσήσας ἐν Κιτίῳ
πόλει τῆς Κύπρου τελευτᾷ, Οἱ δὲ Πέρσαι δρῶντες
᾿χεχαχωμένους τοὺς ᾿Αθηναίους, περιφρονήσαντες αὐτῶν
ἐπῆλθον ταῖς ναυσίν, xaX ἀγὼν γίνεται χατὰ θάλατ-
τὰν, ἐν ᾧ νιχῶσιν ᾿Αθηναῖοι. (2) Καὶ στρατηγὸν
αἱροῦνται Καλλίαν τὸν ἐπίχλην Λαχχόπλουτον, ἐπεὶ

XHI. Statim post hec Athenienses in Cyprum expedi-
tionem susceperunt, duce Cimone Miltiadis filio. Ibi
fame detinebantur, et Cimon ad Citium Cypri oppidum
morbo vitam finivit. Perse vero Athenienses, quos malis
pressos videbant, despicientes, classem eorum adorti
sunt. Commisso prelio navali superiores evadunt Athe-
nienses. (2) Tum ducem creant Calliam , qui Laccoplutos
«ve Fossidives cognominabatur, quod ad Marathonem

γίχης καὶ τοὺς ᾿Αθηναίους. Cf. etiam Plato Menex. p. 242 : ἀμφισθητησίμου δὲ τῆς μάχης γενομένης, διέχρινε τὸ ὕστερον
ἔργον" οἱ μὲν γὰρ ᾧχοντο ἀπιόντες, χαταλιπόντες οἷς ἐδοήθουν, οἱ δὲ ἡμέτεροι τρίτῃ (sic) ἡμέρᾳ ἐν Οἰνοφύτοις νικήσαντες elc,
| — Τολμίδου καὶ Μυρ. |De Tolmide in prodio ad GEnophyta Atheniensium duce aliunde non constat.

XIII. $ 1. ᾿Εὐθὺς] Eodem igitur anno quo ad CEnophyta pugnatum est (456), re vera autem septem annis post
(449). De expeditione in Cyprum cum Aristodemo facit Thucydides 1, 112; longe aliter de ea exponunt Diodorus
12, 3 et Plutarchus in Cim. 18. || — νοσήσας] Diodor. 12, 4, ὁ : cuvé6n δὲ καὶ τὸν Κίμωνα περὶ τὴν Κύπρον. διατρί-
ὄοντα νόσῳ τελευτῆσαι. Plutarch. 1. 1. 19 : ἀπέθανε δὲ πολιορχῶν Κίτιον νοσήσας, ἔνιοι δέ φασιν ix τραύματος || — Κι-
τίῳ] Κιτείω cod.

$ 2. τὸν ἐπέχληγ} τὸ ἐπίχλιν cod. De cognominis origine vid. Plutarch. Aristid. 5, Schol. Aristoph. Nub.65, Themis-
locl.epist. 8, 3, p. 294, Alciphron. epist. 1, 19, Hesychius, Photius et Suidas v. Λαχχόπλουτος. Calliam , Hip-
ponici filium, ab Atheniensibus legatum Susa ad Artaxerxem missum esse obiter memorat Herodotus 7, 151..Hac
legatio ab ea de qua nostro loco agitur, non diversa fuisse videtur. Thucydides neque legationis neque pacis istius
famigerat: meminit. Theopompus vidit Athenis pacis conditiones in lapide exaratas, indeque Craterus edidit in
Συναγωγῇ ψηφισμάτων (Plutarch. Cim. 13). Porro statuam Callie Athenis fuisse testatur Pausanias 1, 8, 2. At
pacis tabulas Atheniensium vanitati deberi et mala fraude compositas esse ( eo haud dubie tempore quo Antalcidas
Lacedcmonius Grecos Asiaticos Persis prodidit), Theopompus (ap. Harpocr. v. ᾿Αττιχοῖς γράμμασι ) ex eo collegit,
quod pacis conditiones non Atticis, sed recentioribus literis Ionicis scriptze erant. Nec aliter statuerit Callisthenes
(ap. Plutarch. Cim. 1. 1.) , qui οὔ φησι ταῦτα συνθέσθαι τὸν BápÓxpov, ἀλλ᾽ ἔργῳ ποιεῖν διὰ φόδον ἥττης ἐχείνης ( ad
(Eurymedontem sc.). Secus vero de his sensisse videtur Ephorus, quippe quem Diodorus sequi solet, ac similiter
posteriores scriptores in fama vulgi acequieverunt. Ipsam quidem Calli legationem non est cur addubitemus,
sed non obtinuisse a rege legatus videtur quz Athenienses postulaverant ac serior stas jactabat (V Curtius Gr.
Gesch. tom. 2, p. 169 et 746 not. 60). Subindicatur hoc etiam Demosthenis loco in or. de falsa leg. $ 273,
p. 428 : Ἅπαντες, εὖ 010, ὅτι τὸν λόγον τοῦτον ἀχηχόατε, Καλλίαν τὸν Ἱππονίχου ταύτην τὴν ὑπὸ πάντων θρυλουμένην
εἰρήνην πρεσθεύσαντα, ἵππου μὲν δρόμον ἡμέρας πεζῇ μὴ χαταδαίνειν ἐπὶ τὴν θάλατταν βασιλέα, ἐντὸς Oz τῶν Χελιδονέων
χαὶ Κυανέων πλοίῳ μαχρῷ μὴ πλεῖν, ὅτι δῶρα λαῤεῖν ἔδοξε πρεσδεύσας, μιχροῦ δεῖν ἀπέχτειναν, ἐν δὲ ταῖς εὐθύναις πεν-
χτήχοντ᾽ ἐπράξαντο τάλαντα. --- Missa ΟΔ]1180. mentione, pacis conditiones memorant Lycurgus in Leocrat. $ 73,
Isocrates in Panegyr. 5 118, de pace $ 30, in Panathen. $ 80, Himerius or. 2, ὃ 29, Aristides in Panathen. p.
949, 266, 277, 325, 329 ed. Dindorf. Post proelium ad Eurymedontem pacem compositam tradunt Plutarchus,
Lycurgus et Himerius, post Cimonis expelitionem in. Cyprum, Diodorus et Aristodemus, majore cum veri specie.
Ceterum Diodorus 12, 4, 5 narrat primum Megabyzum et Artabazum de pace facienda legatos Athenas misisse,
deinde ab ipsis etiam Atheniensibus ad Persas missos esse πρέσόεις αὐτοχράτορας, quorum princeps Callias Hipponici
filius. Aristodemus tum in cetera narratione a Diodoro recedit, tum vero Calliam, legationis ducem αὐτοχράτορα,
mutavit in στρατηγό" . Idem fieri videmus apud Suidam, ubi hzc: Καλλίας, ὁ A«xxomAouto; ἐπιχληθεὶς, στρατη-
γῶν πρὸς ᾿Αρταξέρξην τοὺς ἐπὶ Κίμωνος τῶν σπονδῶν ἐδεδαίωσεν ὅρους" χαθ᾽ ὃν εἰςδαλόντες Λαχεδαιμόνιοι, Πλειστοά-
ναχτος τοῦ Παυσανίου βασιλεύοντος, ἐδηώσαντο τὴν ᾿Ελευσῖνα καὶ τὸ Θριάσιον πεδίον. ἔτι τῆς πεντηχονταετίας οὔσης,
ἥτις ἤρχετο μετὰ τὴν ἐν Πλαταιαῖς μάχην, ἔληγε δὲ εἰς ἅλωσιν Σάμον καὶ ἀρχὴν τῶν Κερχυραϊκῶν. In his vocem στρα-
τηγῶν, in qua offendit Küsterus et quam Bernhardyus vertendam putavit callide pactus, confirmari vides loco
Aristodemi. Secundum Suidam Callias ἐδεθαίωσιν sive confirmavit rataque hàábuit quae pactus jam erat Cimon,
& ἔταξέν Κίμων, ut loco supra laudato (c. 11, $ 1) Suidas dixit. Hac ab Aristodemi narratione aliena sunt. Quae se-
quuntur χαθ᾽ ὃν εἰσδαλόντες, etc., adjecta esse videntur ad definiendum tempus legationis, adeo uf ex vera temporum
ratione referenda sit ad an. 446 (v. Thucyd. 1, 114, 3), ex falsa autem chronologia ad an. 453. Hoc quoque ab Aris-
todemo alienum esse inde colligas quod in sequentibus res ad an. 455 pertinens narratur. Noster itaque pacta illa
ad eundem annum quo cladem Pers passi sunt, i. e., ex mente Arístodemi, ad an.. 456 retulerit, quo Calliam ar-
chontem fuisse constat. Deinceps Süidas pro vaga illa temporis notatione quie inest verbis ἔτι τῆς πενταχονταετίας
οὔσης, aptius memorasset τὰς σπονδὰς τὰς πενταετεῖς, quie pertinebant ad annos 451-446. Ceterum attendas velim
Suidam in eo rursus cum Aristodemo consentire, quod Sami expugnationem, quie in an. 439-incidit, cum rebus anni
432 componit. || — ἐσπείσατο] ἐσπήσατο codex. || — Νέσσου] Tanquam terminos quos transgredi Persis non liceret,
Cyancas et Chelidonias ponunt Demosthenes, Plutarchus, Himerius et Aristides; Cyaneas et PAaselidem Diodorus
et Lycurgus (nisi quod apud utrumque script. codices pro Φασήλιδος habent Φάσιδος); Phaselidem et Halyn Isocra-
tes de pace $ 80 et in Panathen. & 59. Apud Aristodemum Cyanec et Nessus, ab altera vero parte Phaselis et
Chelidoniz memorantur. Inepta hic terminorum cumulatio e diversis fontibus congesta esse videtur. Νέσσος apud

16 ARISTODEMI

θησαυρὸν εὑρὼν ἐν Μαραθῶνι ἀνελόμενος αὐτὸν ἐπλού- | thesauro in fossa abdito potitus divitias nactus esset

156v. Οὗτος ὁ Καλλίας ἐσπείσατο πρὸς ᾿Αρταξέρξην | Callias hie cum Artaxerxe ceterisque Persis feedus pe- -
pigit his conditionibus, ut ne intra Cyaneas insulas et
Nessum fluvium et Phaselidem Pamphylie urbem et
Chelidonias insulas navibus longis navigarent, et ne intra

x«i τοὺς λοιποὺς Πέρσας. 'Eyívovro δὲ ai σπονδαὶ
AS B 2» M a. , * ,

(ἐπὶ τοῖσδε) ἐφ᾽ ᾧ ἐντὸς Ἰζυανέων xai Νέσσου ποτα--
μοῦ χαὶ Φασήλιδος, ἥτις ἐστὶν πόλις Παμφυλίας,

xoi Χελιδονέων μὴ μακροῖς πλοίοις χαταπλέωσι [Πέρ-

σαι, xal ἐντὸς τριῶν ἡμερῶν 020v , ἣν ἂν ἵππος ἀνύση | trium dierum iter, quod equus cui hostis instat perficere |

διωχόμενος, μὴ κατιῶσιν. [Καὶ σπονδαὶ oov ἐγένοντο | posset, mare versus descenderent. Foedus igitur tale erat
τοιαῦται.
Ld M L4
XIV. Μετὰ δὲ ταῦτα ᾿Ελληνιχὸς πόλεμος ἐγένετο XIV. Post heec ἀγώϑουμι bellum ortum est hac de causa.
ἐξ αἰτίας τοιαύτης. Λακεδαιμόνιοι ἀφελόμενοι Φω-
, ^ “- * , - M
χέων τὸ ἐν Δελφοῖς ἱερὸν παρέδοσαν Aoxpoic, xal
eu 3 LJ *, A E M 4. , ,
[ὕστερον ᾿Αθηναῖοι ] ἀφελόμενοι αὐτοὺς ἀπέδοσαν πά-
λιν τοῖς Φωχεῦσιν.

Lacedaemonii templum Delphicum Phocensibus ereptum
Locris dederunt, moz vero Athenienses Locris adem-
tum Phocensibus reddiderunt.

[is 9 ON NOR uo CREER A DON WC

fecti et prallio commisso C haronea urbe potiti sunt. ]
Post proelium vero Atheniensibus sub Tolmide duce

****** ὑποστρεφόντων δὲ τῶν ᾿Αθηναίων ἀπὸ τῆς

μάχης, στρατηγοῦντος αὐτῶν Τολμίδου, καὶ γενό-

μένων χατὰ Κορώνειαν, ἐπιθέμενοι αὐτοῖς ἄφνω domum redeuntibus, prope Coroneam urbem Booti de

Βοιωτοὶ οὖσιν ἀπαρασχεύοις, ἐτρέψαντο αὐτοὺς χαί | improviso imparatos aggressi in fugam , verterunt et

Hesiod. Theog. 341, Theophrast. Hist. Pl. 3, 1, 5, Liv. 45, 29, lamblich. Vit. Pyth. 28 Ptolem. Geogr. 3,11 vocatur
notus Thracice fluvius, quem Herodotus, Thucydides , Aristoteles, Strabo, alii Nestum (hodie Mesto ) dicunt. At
quum tota hzc "Thraci: ora inde a Bosporo tum temporis Atheniensibus tributaria esset, haud assequor quanam
probabilitate aliquis dixerit permissum Persis esse ut ad Nessum usque in /Egeeum mare navibus proveherentur, dum
ab altera parte vel a Lycio mari prohiberentur. Itaque vereor ne Nessi nomen corruptum sit. Apud Isocratem pro

Cyaneis Halyn fluvium poni vidimus. Haud improbabile est alios terminum etiam longius versus ortum removisse, -
adeo ut ab omnibus oppidis graecis quce in meridionali Ponti ora essent, Perse arcerentur. Fortassis igitur pro -

Nesso auctor dixerat Hyssum, Trapezuntii agri fluvium, aut Nesin qui in Pontum exit a borea Dioscuriadis et Pi-
syuntis, ultimarum in hoc tractu coloniarum grzecarum. [Hyssi portus in Scylacis codice vocatur Ψωρῶν λιμήν, quod
nescio an corrigendum sit in φωρῶν λιμήν, defraudatorum portus; nomen hoc bene cadit in portum in confiniis
situm. Cf. φωρῶν λιμήν, qui in Attica erat juxta Piraeeum.] || — τριῶν ἡμερῶν ὁδὸν, ἣν ἃν ἵππος etc.] In his quoque
Aristodemus. diversa, quae in fontibus suis legerat, male coníflavit. Ceteri scriptores aut iriduam peditis viam aut
equi cursum diurnum habent; hinc Noster triduum equi iter effinxit. Diodor 12, 4, 5 : τριῶν ἡμερῶν 600v. Demos-
thenes de fals. leg. $ 278 : ἵππου δρόμον ἡμέρα-. Eodem modo Plutarch. Cim. 13, 5, Himerius 1. ., Aristides tom. 1,
p. 277, qui idem p. 250 spatium definivit verbis σταδίους e'; minus probabiliter σταδίους «' exputat Plutarchus 1. 1.

XIV. Aoxpoi;] pro Δελφοῖς fortasse librorum vitio legitur. Deinde post vocem xoi aliquid excidit. Supplefa sumsi e
Thucydide 1, 112, ubi hae : Λακεδαιμόνιοι δὲ μετὰ ταῦτα τὸν ἱερὸν καλούμενον πόλεμον ἐστράτευσαν, xxl χρατήσαντε:
τοῦ ἐν Δελφοῖς ἱεροῦ παρέδοσαν Δελφοῖς" xai αὖθι: ὕστερον ᾿Αθηναῖοι, ἀποχωρησάντων αὐτῶν, στρατεύσαντες xai χρα-
τήσαντες παρέδοσαν Φωχεῦσιν. Plutarch. Pericl. 21 : ᾿Επεὶ γὰο οἱ Λακεδαιμόνιοι στρατεύσαντες εἰς Δελφοὺς, Φωχέων
ἐχόντων τὸ ἱερὸν, Δελφοῖς ἀπέδωχαν, εὐθὺς, ἐχείνων ἀπαλλαγέντων, ὁ Περικλῆς ἐπιστρατεύσας πάλιν εἰσήγαγε τοὺς Φω-
χέα:. Diodorus hujus belli non meminit. Schol. Aristoph. Av. 556 : γεγόνασι δὲ δύο πόλεμοι lepot^ πρότερος μὲν Λαχε-
δαιμονίοις πρὸς Φωχεῖς ὑπὲρ Δελφῶν xxi χρατήσαντες τοῦ ἱεροῦ Λαχεδαιμόνιοι τὴν προμαντείαν παρὰ Δελφῶν Ela6ov
ὕστερον δὲ (τρίτῳ ἔτει τοῦ πρώτου πολέμου ) ᾿Αθηναίοις πρὸς Λαχεδευονίους ὑπὲρ Φωχέων᾽ καὶ τὸ ἱερὸν ἀπέδωχαν Φωχεῦσι,
χαθάπερο xai Φιλόχορος ἐν τῷ δ΄ λέγει. Καλεῖται δὲ ἱερὸς, ὅτι περὶ τοῦ ἐν Δελφοῖς ἱεροῦ. ἐγένετο. Ἱστορεῖ περὶ αὐτοῦ xal
Θουχυδίδης xai ’Ερατοσθένης ἐν τῷ 6' xal Θεόπομπος ἐν τῷ χέ. Hinc nonnulla Suidas v. ἱερὸς πόλεμος excerpsit. Verba
ὕστερον τρίτῳ ἔτει deberi negligentic excerptoris, qui verba Thucydidis 1, 112 : ὕστερον διαλιπόντων ἐτῶν τριῶν per-
peram huc traxerit, recte monet Clinton in Fast. Hell. tom. 2. p. 315 edit. sec. Theopompi libro vicesimo quinto
sermo erat de bello sacro secundo (an. 357-346), quod prioris quoque belli memoriam renovandi occasionem pr«e-
buerit. Similiter res habuerit in Callisthene, quem peculiare opus de sacro bello secundo composuisse constat; nul-
]us enim dubito qui pro ᾿Ερατοσθένης apud scholiastam reponendum sit Καλλισθένης.

$ 2.** ὑποστρεφόντων, etc.] Nullam codex lacunam ostendit, quamquam complura excidisse patet. Narrato bello
sacro, Thucydides 1, 113 ita pergit : καὶ χρόνου ἐγγενομένου μετὰ ταῦτα, ᾿Αθηναῖοι, Βοιωτῶν τῶν φευγόντων ἐχόντων
᾿Ορχομενὸν xai Χαιρώνειαν xoi ἄλλ᾽ ἄττα χωρία τῆς Βοιωτίας, ἐστράτευσαν ἑαυτῶν μὲν χιλίοις ὁπλίταις, τῶν δὲ ξυμμάχω"
ὡς ἑχάστοις ἐπὶ τὰ χωρία ταῦτα πολέμια ὄντα, Τολμίδου τοῦ Τολμαίου στρατηγοῦντος. Καὶ Χαιρώνειαν ἑλόντες ἀπε-
χώρουν φυλαχὴν καταστήσαντες. ἸΠορευομένοις δ᾽ αὐτοῖς ἐν Κορωνείᾳ ἐπιτίθενται οἵ τε ἐχ τῆς Ὀρχομένον. φυγάδες καὶ ὅσοι
τῆς αὐτῆς γνώμης ἧσαν, χαὶ μάχῃ χρατήσαντες τοὺς μὲν διέφθειραν τῶν ᾿Αθηναίων, τοὺς δὲ ζῶντας ἔλαθον. Καὶ τὴν Βοιω-
τίαν ἐξέλιπον ᾿Αθηναῖοι πᾶσαν, σπονδὰς ποιησάμενοι ἐφ᾽ ᾧ τοὺς ἄνδρας κομιοῦνται. Καὶ οἱ φεύγοντες Βοιωτῶν χατελθόντες
χαὶ οἱ ἄλλοι πάντες αὐτόνομοι πάλιν ἐγένοντο. Οἵ, Diodor. 12, 6, Plutarch. Pericl. 18 et Agesil. 19, Pausan. 1, 27, 6,
Xenoph. Mem. 3, 5, 4, Plato Alcib. I, p. 112, Isocrat. de big. $ 28, Lysias c. Simon. $ 45. Series rerum docet ex
Aristodemi computo Tolmidem in Boeotia pugnasse Ol. 81, 2. 455-54. Diodorus 12, 6, recte rem refert an. 447. Idem
vero etiam ad Ol. 81, 2, obiter notat haec : ἐπὶ δὲ τούτων Τολμίδης περὶ τὴν Βοιωτίαν διέτριθεν. De his quum aliunde

aurem

ΒΞ ΝΥ ΝΡ LORUENCT Tut

(2) [Deinde Athenienses contra exules Bcotos pro- à

cuti sinc co

Pe on Be ndis dis Dr ooi

fos dibsie- s Ad A

V PIRE

FRAGMENTUM. | 41

τινας ἐξ αὐτῶν ἐζώγρησαν, οὕστινας, ἀπαιτούντων
᾿Αθηναίων, οὗ πρότερον ἀπέδοσαν ἢ τὴν Βοιωτίαν
ἀπολαθεῖν.

XV. Καὶ μετὰ ταῦτα εὐθὺς ᾿Αθηναῖοι περιπλεύ-
σαντες τὴν Πελοπόννησον Γύϑειον εἷλον" καὶ Τολμίδης
“χιλίους ἔχων ᾿Αθηναίους ἐπιλέχτους, διῆλθε τὴν Πελο-
πόννησον. Καὶ πάλιν Εὔῤοιαν ἀποστᾶσαν εἷλον Ἀθη-
ναῖοι. ᾿Εν δὲ τούτῳ τοῖς “Ελλησι σπονδαὶ τριαχοντούτεις
ἐγένοντο. Τῷ τεσσαρεσχαιδεχάτῳ. δὲ ἔτει ᾿Αθηναῖοι
Σάμον πολιορχήσαντες εἷλον, στρατηγοῦντος αὐτῶν
Περικλέους καὶ Σοφοκλέους. 'Ev δὲ τῷ αὐτῷ ἔτει
(οὕτω) λύονται αἵ τῶν À' ἐτῶν σπονδαὶ καὶ ἐνίσταται

nonnullos eorum vivos ceperunt, quos exposcentibus Athe-
niensibus non ante reddiderunt quam ipsi Beeotiam ab
illis recepissent.

XV. Statim post hec Athenienses Peloponnesum cir-
cumnavigantes Gythium ceperunt, et Tolmides, mille
Atheniensium manum delectam secum ducens Pelo-
ponnesum pervasit. Porro Eubcoeam, qua defecerat,
Athenienses recuperarunt. Eo tempore Greci tricennalia
foedera percusserunt. Anno autem, foederum decimo
quarto Athenienses Samum obsidione ceperunt sub
Pericle et Sophocle ducibus. Eodem anno fcedera tri-
cennalia solvuntur et instat bellum Peloponnesiacum.

ὃ Πελοποννησιαχὸς πόλεμος,

XVI. Αἰτίαι δὲ (καὶ) πλείονες φέρονται περὶ τοῦ πο-
λέμου" πρώτη δὲ ἣ κατὰ Περικλέα. Φασὶ γὰρ ὅτι τῶν
3 , , ^ , 3 D
Αθηναίων κατασχευαζόντων τὴν ἐλεφαντίνην ᾿Αθηνᾶν,

XVI. Cause ejus belli complures perhibentur. Prima
ad Periclem pertinet. Etenim quum Athenienses ebur-
neam Minervze statuam faciendam decrevissent, ejusque

non constet, vereor ne assumta sint ex auctore qui eodem quo Aristodemus modo tempora rerum adornaverat. Tol-
midem prelio ad Coroneam cecidisse tradunt Diodorus, Plutarchus et Pausanias; ab Aristodemo hoc propter con-
fusam rerum seriem tradi non potuit.

XV. Μετὰ ταῦτα] Tolmide expeditio pertinet ad an. 455. Igitur ex genuino temporum ordine hxc ponenda fuis-
sent ante caput 13 et 14. || — Γύθειον] θυγιον codex. V. Thuc. 1. 108, Diodor. 11, 84, Plutarch. Moral. p. 345, D.
Deinde narratio Aristodemi refingenda videatur in hune modum : Γύθειον εἷλον [ στρατηγοῦντος Τολμίδον,] xoi Περιχλῆς
χιλίους ἔχων, etc. Nam Tolmidz mentio ut desideratur in expeditione qua Gythium captum est, sic parum quadrat
in verba διῆλθεν τὴν Πελοπόννησον, etc., quum Tolmides nonnisi maritimum tractum vastaverit, de Pericle autem
Plutarchus Per. 19, prodat : ἐθαυμάσθη... περιπλεύσας Πελοπόννησον" οὐ γὰρ μόνον ἐπόρθησε τῆς παραλίας πολλὴν, ὡς
Ῥολυίδης πρότερον, ἀλλὰ xai πόρρω θαλάττης προελθὼν, οἴο.. Similiter de Pericle Diodorus 11, 85 dicit : τῆς Πελοπον.--
νήσου πολλὴν ἐπόρθησεν. Verba Aristodemi χιλίους ἔχων ᾿Αθηναίους tum ad Tolmidee tum ad Periclis expeditionem re-
lerri possent, siquidem utrumque mille hoplitis instructum fuisse tradunt Diodor. 11, 84 et "Thucyd. 1, 108 et 1í1.
Verumtamen errorem, quo Aristodemi narratio laborat, e fonte antiquo repetendum esse probatur loco JEschinis De
fals. leg. $75 : τὴν Τολμίδου ζηλοῦν στρατηγίαν χελεύων, ὃς χιλίους ἐπιλέχτους ἔχων ᾿Αθηναίων διὰ μέσης Πελοπον-
νήσου πολεμίας οὔσης ἀδεῶς διεξήει. || — Σοφοχλέους] Θεμιστοχλέους codex. Foedus tricennale pactum est ineunte anno
445, exeunte Ol. 83, 3; Samus autem capta est anno exeunte 439, anno fcederis septimo, non vero decimo quarto ;
at recte Aristodemus quarto et decimo anno (432) feedus solutum esse dicit, testante Thucydide 1, 87, 6 : 4 δὲ
διαγνώμη αὕτη τῆς ἐχχλησίας τοῦ τὰς σπονδὰς λελύσθαι ἐγένετο ἐν τῷ τετάρτῳ ἔτει xai δεκάτῳ τῶν τριαχοντουτίδων
σπονδῶν προχεχωρηχυιῶν, oi ἐγένοντο μετὰ τὰ Εὐδοῖχά. Cf. idem 1, 24, 3. Vides in his falsam veramque chronolo-
giam ab Aristodemo conflatam esse. : AT ; à

XVI. $ 1. τεχνίτην... ἁλόντος] τειχνήτην... ἁλῶντος codex. De hac belli Peloponnesiaci causa ita Diodorus 12, 39 :
Τὸ τῆς ᾿Αθηνᾶς ἄγαλμα Φειδίας μὲν χατεσχεύαζε, Περικλῆς δὲ ὁ Ξανθίππου χαθισταμένος ἣν ἐπιμελητής" τῶν δὲ συνερ-
γασαμένων τῷ Φειδίᾳ τινες, διενεχθέντες (διχχθέντες vel ἐναχθέντες vel fortasse διεναχθέντες, seducti et incitati, le-
gerim ; διενεχθέντες αὐτῷ καὶ πεισθέντες proposuit Sauppius) ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Περικλέους ἐχάθισαν ἐπὶ τὸν τῶν [2 θεῶν
. βωμόν" διὰ τὸ παράδοξον δὲ προσχαλούμενοι ἔφασαν πολλὰ τῶν ἱερῶν χρημάτων ἔχοντα Φειδίαν δείξειν, ἐπισταμένου καὶ
συνεργοῦντος τοῦ ἐπιμελητοῦ ΠΕεριχλέους" διόπερ ἐχχλησίας συνελθούσης περὶ τούτων, oi μὲν ἐχθροὶ τοῦ Περικλέους
ἔπεισαν τὸν δῆμον συλλαθεῖν τὸν Φειδίαν, [ καὶ ἁλόντος αὐτοῦ, suppleverim] καὶ αὐτοῦ τοὺ Περιχλέους κατηγόρουν ἵεροσυ-
λίαν. Suidas : ᾧ ειδίας ἀγαλματοποιὸς, ὃς [τὴν τῆς] ἐλεφαντίνης ᾿Αθηνᾶς εἰχόνα ἐποίησε, Περιχλῆς δὲ ἐπὶ τοῖς ἀναλώμασι
ταχθεὶς ἐνοσφίσατο πεντήχοντα τάλαντα (tot sc. talenta in aureum statuae ornatum insumta sunt sec. Diodor. 12, 405
44 talenta sec. Philochor., 40 sec. Thuc. 2, 13), xoi ἵνα μὴ δῷ τὰς εὐθύνας πόλεμον ἐκίνησε. Plutarchus Pericl. 31
Phidiara, narrat furti quidem convinci non potuisse, sed propterea quod suam ipsius imaginem et Periclis in scuto
Minerva exsculpsisset, in carcerem abductum esse, ibique decessisse vel morbo vel dato veneno. Aliam de Phidia
narrationem e Philochoru habes in scholio ad Aristoph. Pac. 605, quod quomodo disponendum sit, primus nuper
docuit Sauppius in Nachrichten der Gesellscheft der Wiss. zu Gopttingen, 1867, p. 175. In Philochori fragmentis
(tom. 1, p. 100, n. 97) exhibendum erat hunc in modum : ᾧ εἰ δίας. Φιλόχορος ἐπὶ Θεοδώρου (Ol. 85, 3. 438; IIu0o-
δώρου codd.; em. Palmer) ἄρχοντος ταῦτά qnov. « Καὶ τὸ ἄγαλμα τὸ χρυσοῦν τῆς ᾿Αθηνᾶς ἐστάθη εἰς τὸν νεὼν τὸν μέγαν,
ἔχον χρυσίου σταθμὸν ταλάντων μδ΄, Περικλέους ἐπιστατοῦντος; Φειδίου δὲ ποιήσαντος. Καὶ Φειδίας ὁ ποιήσας, δόξας
παραλογίζεσθαι τὸν ἐλέφαντα τὸν (deb. τὸ χρυσίον τὸ) εἰς τὰς φολίδας, ἐκρίθη. Καὶ φυγὼν εἰς Hv ἐργολαδῆσαι τὸ
ἄγαλμα τοῦ Διὸς τοῦ ἐν ᾿Ολυμπίᾳ λέγετα:, τοῦτο δὲ ἐξεργασάμενος ἀποθανεῖν ὑπὸ Ἠλείων ἐπὶ Πυθοδώρου (Σχυθοὃ. codd. ;
em. Palm.; Ol. 87, 1, 432), ὅς ἐστιν ἀπὸ τούτου ἕδδομος.» [ἐφ οὗ] περὶ Μεγαρέων εἰπὼν (sc. Φιλόχορός φησιν) ὅτι « xai
αὐτοὶ χατεδόων ᾿Αθηναίων παρὰ Λαχεδαιμονίοις, ἀδίχως λέγοντες εἴργεσθαι ἀγορᾶς καὶ λιμένων τῶν παρ᾽ ᾿Αθηναίοις" οἱ γὰρ
᾿Αθηναῖοι ταῦτα ἐψηφίσαντο, Περικλέους εἰπόντος, τὴν γῆν αὐτοὺς αἰτιώμενοι τὴν ἱερὰν τοῖς θεοῖς ἐπεργάζεσθαι (ἀπεργ. codd.;
em. Sauppius.) » — Aliud scholion : Λέγουσι δέ τινες ὡς, Φειδίου τοῦ ἀγαλματοποιοῦ δόξαντος παραλογίζεσθαι τὴν
πόλιν χαὶ φυγαδευθέντος, ὁ Περιχλῆς, φοδηθεὶς διὰ τὸ ἐπιστῆσαι τῇ κατασχευῇ τοῦ ἀγάλματος xol συνεγνωχέναι τῇ χλοπῇ,
ἔγραψε τὸ χατὰ Μεγαρέων πινάχιον, xai τὸν πόλεμον ἐπήνεγχεν, ἵνα ἀπησχολημένοις ᾿Αθηναίοις εἰς τὸν πόλεμον μὴ δῷ τὰς
εὐθύνας, ἐγχαλέσας Μεγαρεῦσιν ὡς τὴν ἱερὰν ὀργάδα ταῖν θεαῖν ἐργασαμένοις. "AXoyog δὲ φαίνεται 7j κατὰ Περιχλέους

FRAGMENTA HISTOR. GREC. — VOL. Y. 2

18

xoi ἀποδειξάντων ἐργεπιστάτην τὸν Περιχλέα, τεχ-
νίτην δὲ Φειδίαν. ἁλόντος τοῦ Φειδίου ἐπὶ νοσφισμῷ,
εὐλαδηθεὶς ὁ Περικλῆς μὴ καὶ αὐτὸς εὐθύνας ἀπαι-
“- - ,
τηθῇ, βουλόμενος ἐχχλῖναι τὰς χρίσεις ἐπολιτεύσατο
- m , ,
τὸν πόλεμον τοῦτον, γράψας τὸ κατὰ Μεγαρέων ψή-
φισμα. (5) Διαπιστοῦται δὲ ταῦτα χαὶ ὃ τῆς ἀρχαίας
, , e X
χωρμῳδίας ποιητὴς λέγων οὕτως
Ω λιπερνῆτες γεωργοί, τἀμὰ δὴ ξυνίετε
δήματ᾽, εἰ βούλεσθ᾽ ἀχοῦσαι τήνδ᾽ ὅπως ἀπώλετο.
Πρῶτα μὲν γὰρ ἦρξεν ἄτης Φειδίας πράξας καχῶς"
εἶτα Περιχλέης φοθδηθεὶς μὴ μετάσχοι τῆς τύχης ;
τὰς φύσεις ὑμῶν δεδοικὼς χαὶ τὸν αὐθάδη τρόπον,
ἐμδαλὼν σπινθῆρα μιχρὸν Μεγαριχοῦ ψηφίσματος

ARISTODEMI

operis curatorem Periclem, artificem vero Phidiam con-
stituissent, Phidias autem peculatus convictus esset,
Periclem ferunt, metuentem ne ipse quoque rationes red-
dere cogeretur, judicii avertendi causa bellum machina-
tum esse eo quod illud de Megarensibus decretum
scriberet. (2) Fidem horum facit etiam veteris com«edize
poeta , qui ita habet (Aristoph. in Pac. vs. 603 sqq) :

O miseri agricole, mea jam percipite

verba, si voltis audire quomodo hzc perierit.

Initium scilicet perniciei fuit Phidias mala fortuna usus,
deinde Pericles, metuensneparticeps ejusdem sorlis fieret,
quia formidabat indolem vestram praíractumque inge-

nium, injecta parva scintilla Megarici decreti

ὑπόνοια, ἑπτὰ ἔτεσι πρότερον τῆς τοῦ πολέμου ἀρχῆς τῶν περὶ Φειδίαν γενομένων. Ὃ Φειδίας, ὡς Φιλόχορός φησιν, ἐπὶ
Θεοδώρου (Πυθοδώρου cod., em. Palm.) ἄρχοντος τὸ ἄγαλμα τῆς ᾿Αθηνᾶς χατασχευνάσας ὑφείλετο τὸ “χρυσίον ἐχ τῶν
δραχόντων τῆς χρυσελεφαντίνης ᾿Αθηνᾶς, ἐφ᾽ ᾧ καταγνωσθεὶς ἐζημιώθη φυγῇ" γενόμενος δὲ εἰς Ἦλιν καὶ ἐργολαδήσας παρὰ
τῶν Ἠλείων τὸ ἄγαλμα τοῦ Διὸς τοῦ ᾿Ολυμπίου καὶ καταγνωσθεὶς ὑπ᾽ αὐτῶν ὡς νοσφισάμενος ἀνῃρέθη. — In his certum
est duos afferri Philochori locos, alterum de Phidia, alterum de Periclis decreto Megarico. Minus liquet ubinam
quaerenda sit horum fragmentorum compages. Sauppius primum fragmentum pertinere censet usque ad verba ἀπο--
θανεῖν ὑπὸ ᾿Ηλείων, adeo ut annus quo necatus sit Phidias, non indicetur. Hoc si probaveris, legendum certe fuerit :
ini δὲ Πυθοδώρου, uttransitus ad alterum fragmentum aliquo modo significetur. Ego cum ceteris viris doctis verba
imi Πυθοδώρου... ἕδδομος cum antecedentibus junxerim, deinde vero insertis verbis ἐφ᾽ οὗ transitum ad sequentia
parandum esse suspicor. Quemadmodum Philochorus fabulam de Phidicz furto et morte servavit, sic etiam quae de
tempore mortis cum initiis belli Peloponnesiaci componendo perhibebantur, servare potuit, eo tantum a vulgari fama
recedens, quod quz» Athenis fieri non potuisse intelligebat, ea in Elide accidisse statuit. Ceterum de Phidia apud
Eleos capitis condemnato cf. Anonymus rhetor in Notices et Extrails des 2185. tom. 14, p. 183 et in not. ad Schol.
Aristoph. Av. 605 ed. Dübner., et Seneca Controv. 8, 2, et recte hoc dijudicans Sauppius 1. 1. p. 178. — Igitur quae
in comico poeta mendax Mercurius de Phidia et Pericle finxit, ea quamvis apud ipsum Aristophanem Trygeus
et chorus tanquam novum quiddam et inauditum plane mirentur, nihilominus historicorum vulgus inde ab Ephoro
in historiam ita traduxit, ut. res sex septemve annorum spatio separatas conjungerent. Mire hujus confusionis origo
aperte repetenda est ex ista chronologiarum mixtione per totam historiam Atticam obvia, qua res septem annorum
divortio sejunctee componuntur et passim etiam causali quodam nexu inter se junguntur. Sic Sami expugnationem
( an. 439) et feederis solutionem (an. 432, Pythodoro arch.) eidem anno vindicatas esse modo vidimus. Jam consen-
taneum est etiam archontes horum annorum 439 et 432 confundi, atque Pythodorum archontem adscribi potuisse
rebus anni 439. Ex hoc autem errore deinceps nasci potuitalius, quo duo Pythodori, alter an. 439, alter an. 432,
distinguerentur. Td ipsum in Scholiis Arist. accidisse suspicari licet propterea quod quc de Phidia Minervze artifice nar-
rantur, ad Pyfhodori annum referuntur, inter hunc vero et alterum Pythodorum anni 432 archontem septem anni
intercedere perhibentur, adeo ut prior Pythodorus ad annum 439 pertineat. Eodem facit quod in Eusebii Chronico Arm.
istud : Phidias Minerva sigmum. eburnewum fecit anno 439 ( Ol. 85, 2) adscriptum sit tum in Maii tum in Aucheri
editionibus. At conciliari cum his nequeunt verba scholii : ἐπὶ Πυθοδώρου (an. 432) ὅς ἐστιν ἀπὸ τούτου ( ab altero
Vythodoro) £68 o01.oc, ubi reliqua scholiorum ratio flagitaret : ὄγδοος. Jam vero quum a Pythodoro septimus sit
Θεόδωρος (sec. Diodor. 12, 31 et Schol. Ar. Acharn. 67), archon anni 438, hujus nomen in scholium inferendum esse
conjecit Palmerius. Quam conjecturam, licet dubitationi obnoxiam, tanto avidius arripueris, quum altera ratio
errorem Philochori involvat, quem przjudicata de ejus scriptoris auctoritate opinio zegre admiserit.

$ 2. Διαπιστοῦται δὲ ταῦτα, etc.] Apud. Diodorum 12,40, 6 hec ita habent : Μέμνηται δὲ τούτων xol "Aptotogávmne ὃ
τῆς ἀρχαίας κωμῳδίας ποιητὴς, γεγονὼς χατὰ τὴν τοῦ Περικλέους ἡλικίαν, ἐν τοῖσδε τοῖς τετραμέτροις "

ὦ λιπερνῆτες γεωργοί, τἀμά τις ξυνιέτω
ῥήματ᾽, εἰ βούλεσθ᾽ ἀκοῦσαι etc. usque ad τούς τ᾽ ἐνθάδε. T
Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις Εὔπολις ὃ ποιητής"
[ Immo idem Aristophanes in Acharn. 524).
Περιχλέης δὐλύμπιος
ἤστραπτεν, ἐδρόντα, συνεχύχα τὴν Ἑλλάδα. :
[Insere : Καὶ πάλιν ἐν Δήμοις Εὔπολις ὁ ποιητής
Πειθώ τις ἐπεκάθιζεν ἐπὶ τοῖς χείλεσιν"
οὕτως ἐχήλει, xai μόνος τῶν ῥητόρων
τὸ χέντρον ἐγχατέλειπε τοῖς ἀχροωμένοις.

Αἰτίαι uev οὖν τοῦ Πελοποννησιαχοῦ πολέμου τοιαῦταί τινες ὑπῆρξαν, ὡς Ἔφορος ἀνέγραφε. Postremos versus tres e
Demis Eupolis petitos esse aliunde constat ( V. Comic. Fragm. p. 162 ed. Didot). Poetze hujus mentio librariorum, ut
videtur, culpa in alienum locum transmigravit, ubi fortassis illud ἐν ἄλλοις ortum ex ἐν Δήμοις. Aristodemus Eupoiis
versus non apposuit, ex Acharnensibus vero plura quam Diodorus exhibet. E fonte communi alia Aristodemus , alia.
Diodorus selegisse videtur. || — ὦ λιπερνῆτες] sic Diodorus ; ὠπερθητες, adscripta litera v supra 0, codex Aristodeini.
Ia nostris Aristophanis codd., ex sequioris zetatis recensione, legitur : ὦ σοφώτατοι γεωργοί. || — δὴ ξυνίετε] δὴ συ-

[

ῬΕΥΥΝΡΙ

poem QUERER PE NIIRRONE PIT IRE IRR RIA Tem

TUTTA

FRAGMENTUM.

ἐξεφύσησεν τοσοῦτον πόλεμον ὥστ᾽ Ex τοῦ χαπνοῦ
πάντας Ἕλληνας δαχρῦσα: τούς t xti τούς τ᾽ ἐνθάξε.

(3) Καὶ πάλιν ὑποδάς:

ΠΙόρνην δὲ Σιμαίθαν ἰόντε: Μεγάραδε
νεανίαι χλέπτουσι μεθυσοχότταθοι,

χᾷθ᾽ οἱ Μεγαρῆς ὀδύναις περυσιγγωμένοι
ἀντεξέκλεψαν ᾿Ασπασίας πόρνας δύο.
᾿Ενθένδ᾽ ὁ πόλεμος ἐμφανῶς χατεοράγη
“Ἕλλησι πᾶσιν ἐχ τριῶν λαιχαστριῶν.
᾿Ἐνθένδε μέντο! Περιχλέης οὑλύμπιος
ἤστροπτ᾽, ἐδρόντα,, συνεχύχα τὴν Ἑλλάξα,
ἐτίθει νόμους ὥσπερ σχόλια γεγραμμένους.
ὡς χρὴ Μεγαρέας [ μήτε γῇ μήτ᾽ ἐν àyo;&
[μήτ᾿ ἐν θαλάττῃ ] μήτ᾽ ἐν ἠπείρῳ μένειν.

(^) Φασὶ δὲ ὅτι, τοῦ Περιχλέους σχεπτομένου περὶ
τῆς ἀποδόσεως τῶν λόγων ὑπὲρ τῆς ἐργεπιστασίας,
Ἀλχιδιάδης ὃ Κλεινίου, ἐπιτροπευόμενος ὃπ᾽ αὐτοῦ
»* i , ,

^ - — /, 5
εἰπέν᾽ « Μὴ σχέπτου πῶς ἀποδῷς τοὺς λόγους ᾿Αθη-

, * " - 5 c
ναίοις, ἀλλὰ πῶς μὴ ἀποδῷς. » ͵

XVII. Δευτέρα δὲ αἰτία φέρεται Κερχυραίων xoi
᾿Επιδαμνίων τοιαύτη. ᾿Επίδαμνος ἦν πόλις Κερχυ-
ραίων: ἄποικος δὲ ἣ Κέρχυρα Κορινθίων. Πλημμε-
λούμενοι οὖν χατ ἐκεῖνον τὸν χαιρὸν καὶ ὑπερηφανευό-
μενοι ὑπὸ τῶν Κερχυραίων οἱ ᾿[πιδάμνιοι, προσποιη-
σάμενοι συμμάχους τοὺς Κορινθίους ὡς μητροπολίτας,

,
ἐστράτευσαν ἐπὶ Κέρχυραν xal ἐπολέμουν. (2) Πιεζό-
μενοι δὲ Κερχυραῖοι τῷ πολέμῳ ἔπεμψαν περὶ συυ.-
μαχίας πρὸς ᾿Αθηναίους, É,;ovve; πολὺ ναυτιχόν.
ὋὉμοίως δὲ xal οἵ Κορίνθιοι ἔπεμψαν πρὸς ᾿Αθηναίους,
ἀξιοῦντες ἑαυτοῖς χαὶ μὴ τοῖς Κερχυραίοις βοηθεῖν
αὐτούς. Οἱ δὲ ᾿Αθηναῖοι εἵλοντο μᾶλλον βοηθεῖν τοῖς
Κερχυραίοις, καὶ ἐναυμάχησαν τοῖς Κορινθίοις οὖσιν
5 , * Ὁ e PEMI 23 /
ἐνσπόνδοις, καὶ διὰ τοῦτο αἱ σπονδαὶ ἐλύθησαν.

XVIII. Τρίτη αἰτία φέρεται τοιαύτη. Ποτίδαια
πόλις ἄποιχος Κορινθίων ἦν ἐπὶ Θράχης. "Ert ταύτης
ἔπευψαν ᾿Αθηναῖοι βουλόμενοι παραλαύεῖν αὐτήν. Ot

— - o M i]
δὲ ἸΙοτιδαιᾶται προσέθεντο τοῖς Κορινθίοις, xol διὰ

19
excitavit tantum bellum ut prz fumo
omnes Graci lacrimarent, quique illic quique hic.

(3) Et iterum inferius ( Acharn. vs. 524 sqq.) :

Sed Simatham meretricem profecti Megara
adolescentes quidam clam rapiunt ebrii ;

deinde autem Megarenses dolore exacerbati

dua: contra surripiunt meretrices Aspasiz,

et inde bellum palam erupit

Grecis universis tria propter scorta.

Deinde vero Pericles ille Olympius

fulminabat, tonabat, conturbabat Gr:eciam,
ferebat leges scoliorum ad exemplum scriptas,

ut Megarensibus neque in regione neque in foro Attico,
neque in mari neque in continente liceret manere.

(4) Pericle perpendente quomodo rationes administratze
opera Phidianse redderet, Alcibiades Cliniz filius tutori
suo dixisse fertur : « Netu dispicias quomodo reddas
Atheniensibus rationes , sed quomodo non reddas. »

XVII. Altera belli causa a Corcyreorum ef Epidam-
niorum rebus repetitur hunc in modum. Epidamnus erat
urbs Corcyrzorum, Corcyra vero Corinthiorum colonia.
Epidamnii igitur illo tempore a Corcyreis lsi et susque
deque habiti cum Corinthiis , quos, utpote colonie auc-
tores, socios sibi adjunxerant, contra Corcyram bellum
moverunt. (2) Quo pressi Corcyrei legatos societatis
ineunda causa ad Athenienses miserunt, classe valde
pollentes. Similiter vero Corinthii quoque ad Athenienses
miserunt petentes ut ipsis, non vero Corcyrois, auxilia-
rentur. Athenienses autem Corcyreis auxilio venire sa-
tius duxerunt, et prelium navale cum Corinthiis quan-
tumvis federe junctis commiserunt. Quo facto fedus
solutum est.

XVIII. Tertia belli causa hujusmodi fuisse fertur.
Potidea urbs erat Corinthiorum colonia ad Thraciam
sita. Contra hanc Athenienses emiserunt qui ea poti-
rentur. Potidoatv» autem Corinthios sibi adjunxerunt ,

νίετε Codex, τις ξυνιέτω Diodor., quod profert Sauppius. || — ῥήματ᾽ εἰ βούλεσθ᾽] ῥημάτια βούλοισθ᾽ cod. || — πρῶτα]
πρῶτον Codex, contra metrum, siquidem sequentia sana sunt, neque fuisse conjeceris πρῶτον ἐνετάραξεν αὐτὴν sive
tale quid. || — ἧρξεν ἄτης] e Seidleri conjectura (cf. πρώταρχος ἄτη ap. JEschyl. Agam. 1165); ἤρξατ᾽ αὐτῆς codex
Aristodemi ; αὐτῆς ἦρξεν Diodorus et Aristophanis codd., quorum loco παντὸς ἦρξε proposuit Sauppius LL Nescio an
servari possit αὐτης, si scripseris pP ἀυτῆς, primus bellici clamoris auctor fuit — τὸν αὐθάδη] τὸν αὐτοδάξ codd.
Aristophanis, quod audacius dictum jam pridem quidam in αὐθάδη mutasse videntur. Ceterum Diodorus hunc yer-
sum omisit. Qui deinceps in nostro Aristophane sequitur versus : πρὶν παθεῖν τι δεινὸν αὐτὸς ἐξέφλεξε τὴν πόλιν,
neque apud Diodorum neque apud Aristodemum legitur, neque a poeta scriptus esse mihi videtur. || — ὥστ᾽ ἐχ τοῦ
χάπνου] ὥστε τῷ x&nv Diodorus et codd. Aristoph.; Aristodemi scriptura prestare videtur. Ad.

$ 3. ὑποδὰς] Vox parum apta, quum sequentia ex alia fabula petita sint. Fort. temere assumta ex auctore, qui alia
quiedam e Pace fab. subjunxerat. || — πόρνην δὲ Σιμαίθαν ἰόντε:] πόρνην ἐς μέθην ἰοῦσαν μεγαρίδα codex. | — ἀντεξέ-
χλεψαν] ἀντέχλεψαν cod. || — πόρνας δύο] πόρνας β΄ codex ; πόρνας δύο habet etiam Plutarchus (qui in Pericle 30 priores
versus quattuor hujus loci exhibet) et Aristophanis codex Ravennas; vulgo πόρνα δύο preter necessitatem. I ---- ἐνθένδ
ὃ πόλεμος ἐμφανῶς κατεροάγη ] Praeferendum hoc vulgatae : χἀντεῦθεν ἀρχὴ τοῦ πολέμου χατερράγη. || — λαικαστριῶν]
διχαστριῶν codex. In ultimis versibus quie uncis inclusi, ea in codice omissa sunt. :

$ 4. Aleibiadis dictum paucis memorat Plutarch. in Alcib. c. 7 et in Apophthegm. c. 7. Apud Diodorum 12;
38,2 hec Alcibiades Pericli dixisse fertur nescio quomodo rationes redderet de pecuniis e communi Graecorum

Contributione coactis, quarum partem in privatos usus expenderat. : VE RADI MMC ens

XVII. Cf. Thucyd. 1, 24 sqq., Diodor. 12, 30, Plutarch. Pericl. 29. || — &zotxoc δὲ ἢ] Κερχυραίων ἄποικος, ἣ δὲ
Κέρχυρα, etc.? || — ἔχοντες πολὺ ναυτιχὸν] fort. leg. ἔχοντας. Ceterum de Corcyreorum copiis navalibus v. Thucyd.
1, 25, 4.

XVIII. ἸΠοτίδαια] Πολιτίδαια codex. De re v. Thucyd. 1, 56-65, 70 et Diodor. 12, 34 37, 40.

20 ARISTODEMI FRAGMENTUM.

τοῦτο μάχη ἐγένετο ᾿Αθηναίων xai Κορινθίων, xol | atque sic resad prolium inter Athenienses et Corinthios
ἐξεπολιόρχησαν οἵ ᾿Αθηναῖοι. devenit, urbemque obsidentes Athenienses expugnarunt.

XIX. Ὑετάρτη αἰτία φέρεται ἣ xoi ἀληθεστάτη. XIX. Quarta denique belli causa eaque verissima haec
Ot Λακεδαιμόνιοι ὁρῶντες αὐξανομένους τοὺς ᾽᾿Αθη- | perhibetur. Lacedzmonii videntes viribus Athenienses
vatouc xal ναυσὶ καὶ χρήμασι xai ξυμμάχοις... j augeri et classe et opibus οἵ sociis.....

XIX. Cf. Thucyd. 1, 23, 6: Τὴν μὲν ἀληθεστάτην πρόφασιν, ἀφανεστάτην δὲ λόγῳ, τοὺς ᾿Αθηναίους ἡγοῦμαι μεγάλους
γιγνομένους xai φόδον παρέχοντας Λαχεδαιμονίοις ἀναγχάσαι ἐς τὸ πολεμεῖν.

—NA T.

:
»

Ἢ
4

4
Ἢ
τ.
E

EUSEBIUS.

EK TON EYXEBIOY BIBAIOY Θ΄.
HOAIOPKIA GEXXAAONIKHX YIIO XKY-
ΘΩΝ.

Of δὲ Θεσσαλονικέες οὔτε ἐν τῷ τοιούτῳ ἀδρανέες
εὑρέθησαν, ἀλλὰ τοῖσι ἑτοίμοισι εὑρισχομένοισι ὅπλι-
σάμενοι, συστάντες τούς τε βιωμένους ἐσθέειν ἀπέρξαν,
καὶ ἐν τῇ ταραχῇ αὐτῇ τῶν βαρόάρων τινας συναρ-

/ Ἢ * vr ἣν -.,͵,͵ν ὦ » E
málouciv τὸ δὴ πολλοῖς τῶν ἀπὸ τῆς πόλιος ἐζωγρη-
μένοις πρόφασιν τῆς ἀναχομιδὴς παρεχόμενον' οἵ γὰρ
δὴ βάρδαροι ὑπὲρ τοῦ χομίσασθαι τοὺς σφετέρους,

EX EUSEBII HISTORIARUM LIBRO NONO
THESSALONICA A SCYTHIS OBSESSA.

Nec in tali rerum discrimine Thessalonicenses
ignavos se ostenderunt , sed armis quae in promptu erant
instructi unitis viribus hostem vi irrumpere studentem
arcuerunt, in eoque tumulta barbaros nonnullos corri-
puerunt. Quod quidem multis oppidanis, qui in hostis
potestatem venerant , redeundi occasionem praebuit ; nam
barbari ut suos recuperarent, haud paucos eorum, quos

ett

ipsi ceperant, reddiderunt. Neque quando barbari urbem
universam exercitu suo cinxerunt, cives re improvisa

πολλοὺς τῶν εἶχον AaÓ6óvcsg ἀπέδοσαν’ οὔτ᾽ ὅτε ἤσαν
φθάντες οἱ βάρόαροι ὥστε τῇ σφετέρη στρατιῇ πᾶσαν

τὴν πόλιν περιστοιχήσασθαι, (καὶ) οἵ ἀνὰ τὴν πόλιν | nihil hebetati nec.....
οὐδὲν ὑπὸ τοῦ ἀπροσδοχήτου ἀμ λυνθέντες οὐδὲ... [ Excidit unum, ut videtur, folium. ἢ
* * * * * * * * * * Ἐν * *

(2)... τὴν ὄψιν αὐτὴν τοῦ πολέμου, οὔτε τῶν ἀν-
τιπολέλων ἀπορρηθῆναι, xol ἐς τὰ ἀρήια, τὸϊς ἐν τοῖς
παιδηίοις ἀθύρμασιν ἠρίστευεν, ἑωυτῷ παρεούσης εὖ-
στοχίης, χαὶ τοξεύσαντα οὐχ ἁμαρτεῖν, κατὰ δὲ χτεῖναι

(2) .... Nequeipsius belli adspectu nequeadversariorum
interdictum esse, et quum ad bellica, quibus in puerili-
bus ludis excellebat, presto ipsi esset eximia in desli-
nandis ictibus dexteritas, etiam sagittantem a scopo haud

Primum Eusebii fragmentum exstat in cod. Paris. 607 fol. 103 vs.,indea versu vicesimo usque ad finem paginze ;
alterum implet ejusdem codicis folium 17. Scribam que scripserit haud satis intellexisse proditur verbis szepe cor-
ruptis aut male junctis separatisve nec non omissis accentibus. Secundum fragmentum num item ad Thessalonices
obsidionem referendum sit nec ne, ex ipsa narratione non patet ; attamen de Macedonid urbe sermonem esse, ex
verbis τάδε δὲ παρά ye Μαχεδόνων αὐτῶν οὐκ ἤχουσα (ὃ 7) colligas. Liber nonus fuerit operis ultimus, adeo ut
Herodoteas Musas Eusebius non modo dialecto ionica, sed librorum quoque numero imitatus sit. Thessalonices obsi-
diones, quie in historiis ad Cari imp. usque mortem (283 p. C.) deductis narrari potuerint, duas novimus. De priore,
quie anno 253 vel paulo post sub Valeriano imperatore accidit, ita habet Zosimus 1, 29 : Παρελθὼν δὲ Βαλεριανὸς
xoi γνώμῃ πρὸς τὴν τῶν ὅλων ἀρχὴν, σπουδὴν ἐποιεῖτο τὰ πράγματα εὖ διαθεῖναι. Σχυϑῶν (i. e. Gothorum) δὲ ἐξ ἠθῶν
ἀνχστάντων xoi Μαρχομαννῶν πρὸς τούτοις ἐξ ἐφόδου τὰ πρόσοιχα τῇ Ρωμαίων ἀρχῇ χωρία λεηλατούντων, εἰς ἔσχατον μὲν
ἢ Θεσσαλονίχη περιέστη κινδύνου, μόλις δὲ χαὶ σὺν πόνῳ πολλῷ τῆς πολιορκίας λυθείσης, ταραχαῖς ἡ “Ἑλλὰς ἐξετάζετο πᾶσα.
Cf. Zonaras 15, 23: Οἵ τε γὰρ Σκύθαι τὸν Ἴστρον διαδάντες xai αὖθις τὴν Θρᾳχώαν χώραν ἠνδραποδίσαντο, καὶ πόλιν πε-
ριφανὴ τὴν Θεσσαλονίχην ἐπολιόρχησαν μὲν, οὐ μέντοι χαὶ εἷλον. Non ita multo post, regnante Claudio II (268-270
p. €.), Scythae eorumque socii e Tyra fluvio magna cum classe profecti, postquam Tomos et Marcianopolim et Cyzi-
cum frustra tentaverant, παραπλεύσαντες τὸν Ἑλλήσποντον ἄχρι τε τοῦ Ἄθω παρενεχθέντες χἀχεῖσε τῶν πλοίων ἐπιμέ-
λείαν ποιησάμενοι, Κασάνδρειαν xai Θεσσαλονίχην ἐπολιόρχουν᾽ μηχανὰς δὲ τοῖς τείχεσι προσαγαγόντες xai παρὰ βραχὺ
τοῦ ταύτας ἑλεῖν ἐλθόντες, ἐπειδὴ τὸν βασιλέα (Claudium) προσάγειν ἐπύθοντο, εἰς τὴν μεσόγειαν ἀναθάντες, τὰ περὶ Δοδῆρον
xai Πελαγονίαν ἐληΐζοντο πάντα χωρία. Hoc Zosimus 1, 43. Cf. Trebellius Pollio in Claudio ( c. 9) : Pugnatum apud
T hessalonicenses, quos Claudio absente obsederant barbari. Zonaras 12, 26 Scythas Thessalonicen obsidentes
repulsos esse ait. Fragmentum Eusebii utrum ad hanc an ad priorem illam urbis obsidionem referendum sit, non
liquet.

E 1. ἐσθέειν] εσθειν codex. Verbum βιάζομαι infinitivo junctum habes apud Thucydidem 4, 29 et 7, 79. l —
ἀπέρξαν] ἀπηρξαν codex. Fortasse Eusebius scripsit ἀπεῖρξαν. Sic in Herodoto 5,22 omnes codices habent ἐξεῖργον ;
attamen longe majorem exemplorum numerum omissionem augmenti commendare monet, Dindorfius de dialecto He-
rodoti p. XXII. || — ταραχῇ] ταρατὴ cod. || — πολλοῖς] πολλαῖς cod. || — πόλιος] πόλεως cod. || — ἐζωγρημένοις vel fort.

ἐξωρμημένοις] eE..npevot; codex, non vero ἔξω χειμένϑισι, ut in Minze apographo. || — παρεχόμενον " οἱ γὰρ] πα-
ρεχομενοι Yap Cod. || — εἶχον] siccodex, non vero εἶδον, quod Minas legit. Mox ἀπεδωσαν cod. || — οὔτ᾽ ὅτε] οὐχ ὅτε
codex. Ceterum si οὔτ᾽ ὅτε recte habet, in seqq. abundare videtur xoi.

$ 2. ἀντιπολέμων] ἀντιπολεμίων codex. Vid. Steph. Thes. s. v. || ---ἠρίστενε] euztoxee cod. || — χτεῖναι] τειναι cod,

l| — ἐξαιρεομένου] εξειουμενον codex, ita ut εξει in fine versus positum sit. || — πολεμίους ] πολειιουσ cod.

21

22 EUSEBII

ἄνδρα πολέμιον, χαὶ ἐπὶ τῷ ἔργῳ τούτῳ μεγαλοφρονε-
ὄμενον προσθεῖναι καὶ δεύτερον" τῷ γὰρ βεδλημένῳ
τῶν πολεμίων τινος παραστάντος xui τὸ βέλος ἐξαι-
ρεομένου, τοξεῦσαι αὖτις, xol τυχόντα ἐπὶ τῷ προ-
τέρῳ xoi τοῦτον χαταχτεῖναι. (3) ᾿Γοῦτο ἰδομένους τοῦ
παιδὸς τὸ ἔργον τοὺς μὲν πολεμίους θώματι ἐνέχεσθαι
μυρίῳ, τοὺς δὲ πολιήτας, καὶ ἐπὶ μέζον αὐτοῦ τῇ προθυ-
(t, προερχομένου, ἐπισχεῖν καὶ ἀναρπάσαι μιν, φόδῳ
σχομένους μή τινι ἄρα παλινχότῳ ἐπὶ παραδόξοις
οὕτω ἐχ φθόνου δαίμονος ἐγκυρήσῃ. Kot ταῦτα μὲν δὴ
οὕτως ἐγίνετο. (4) Πρὸς δὲ τὰ ἐπιφερόμενα ἐχ τῶν
μηχανημάτων (xx) πολλὰ ἀντιτέχνησα μένων τῶν ἀπὸ
τοῦ τείχεος, τὰ μάλιστα λόγου ἄξια χαὶ ἀφηγήσιος
ἐπυθόμην γενέσθαι τούτοισι, ταῦτα σημανέω. TT, μὲν
ὧν ἀπὸ τῶν πυρφόρων βελέων ἐλπιζομένῃ ὠφελίῃ κατὰ
πάντων ὅμοίως τῶν μηχανημάτων ἐχρέοντο" τὰ δὲ
πυρφόρα ταῦτα βέλεα ἦν τοιάδε. (5) ᾿Αντὶ τῆς ἄρδιος
τῆς πρὸς τῷ ἄχρῳ τοῦ ὀϊστοῦ εἶχε ταῦτα τάπερ με-
μηχάνητο ὥστε τὸ πῦρ αὐτὸ ἐπιφέρειν' ταῦτα δὲ ἦν
σιδήρεα, ἔχοντα ἔνερθεν ἐκ τοῦ πυθμένος χεραίας
ἀπεχΟεδλημένας" αἵ δὲ χεραῖαι χωρὶς ἐπ᾽ ἑωυτέων
ἐλαυνόμεναι, ἔπειτα καμπτόμεναι χατὰ χορυφὴν πρὸς
ἀλλήλας ξυνήγοντο" συναφθεισέων δὲ τούτων ἐς ἄκρον
ἀχὶς ἰθείη xat ὀξυτάτη ἀπὸ πάσεων ἐξήιε. Τῆς δὲ δὴ
μεμηχανημένης οὕτως ἔργον ἦν, κατ᾽ ὅτεω ἂν ἐνεχ-
ϑείη, προσπερονημένην μιν ἐνεστάναι, (6) Ταύτης μὲν
τῆς ἀκίδος ἔργον ἦν τοῦτο- τὸ δὲ ἐπὶ τῷ πυρὶ σπου-
δαζόμενον ὧδε ἐνηργέετο. Καμπτόμεναι αἵ χεραῖαι
χόλπον χοῖλον, κατὰ τὸν διεστεῶσαι ἦσαν ἀπ᾽ ἀλ-
ληλέων, ἐποίεον, οἷον δὴ xa [oi] τῶν αὐτοεργουσέων
γυναικῶν ἠλαχάται, περὶ ἃς δὴ στρέφεται τὸ εἴριον
ἔξωθεν περιδαλλόμενον, ἀπ᾽ ὧν δὴ τὸν στήμονα χα--
τάγουσι. Μεταξὺ «τούτου τοῦ χόλπου εἴσω στυππίον ἢ
χαὶ ξύλα λεπτὰ, θείου αὐτοῖσι προσπλασσαμένου ἢ
χαὶ τῷ Μηδείῳ ἐλαίῳ καλεομένῳ αὐτὰ χρίσαντες
ἐνετίθεσαν. (7) Τοῦ δ᾽ ὧν ἀτράχτου τοξευομένου ἤτοι
ὑπὸ μηχανῆς ἢ καὶ τοξοτέων, τὰ ἐνεχόμενα ὑπὸ τῆς
δύμης ἐξήπτετο xo ἁφθέντα φλόγα ἐποίεε. ᾿Γοιούτοισι
μὲν δὴ xac! ἁπάντων τῶν μηχανημάτων ἐχρέοντο, καὶ
ἀπὸ τούτων πολλῶν ἅμα ἐχπεμπομένων ὠφελίη τις
ἐγένετο’ ἀπό γε ὀλίγων ἢ σμιχρὴ ἣ οὐκ ἂν δή τις
τοσαύτη προσείη" ἢ γὰρ ὑπὸ τῶν βυρσέων ἔργοιντο ἢ

.
aberrasse, sed hostem occidisse , eoque facinore super-

bientem huic addidisse etiam alterum; videlicet quum
sauciato adstans unus ex hostibus telum vulnere exi-
meret, sagitasse iterum et scopum ferientem post prio-
rem hunc quoque virum interfecisse. (3) Hoc pueri faci-
nus spectantes hostes quidem magnopere admiratos esse,
cives vero, in majus procedente ejus audacia, cohi-
buisse eum et abripuisse, metuentes ne post tam ino-
pinatos successus in adversam fortunam deorum invidia
offenderet. Atque hcec quidem hoc habuerunt modo. (4)
Contra ea autem qui e machinis ferebantur, quum
multa murorum propugnatores artificiose moliti sint,
ego ea quie mentione et enarratione dignissima com-
peri, jam significabo. Igniferorum igitur telorum sperata
utilitate contra omnes perinde machinas utebantur.
Erant vero ignifera ista hujusmodi. (5) Cuspidis loco in
extrema sagitta habebant quod ignis inferendi causa ma-
chinati erant. Ferreum hoc. Ab imo ejus fundo duo cor-
nua projiciebantur. Hxc cornua, quae seorsim pro se
quodque emittebantur, in vertice flexa in se invicem
conducebantur. Ex his in extremitate sic connexis spicu-
lum exibat rectum et peracutum, cujus negotium in eo
erat positum, ut in quodcunque ferretur, ei infixum inhz-
reret. (6) Hoc igitur erat spiculi munus. Ignis vero immis-
sionem tali modo efficere studebant. Flexa illa cornua, ubi
a se invicem distabant, sinum sive cavitatem faciebant .
qualem habent etiam operantium mulierum coli, quibus
extrinsecus lana circumvolvitur, unde stamen ducunt.
Intra hunc alveum stupam vel etiam minuta ligna sul-
phure induta vel Medex quod vocant oleo inuncta collo-
cabant. (7) Jam misso hoc fuso vel machinz ope vel
a sagittariis, materia intus inclusa jactus impetu incen-
debatur et incensa flammam edebat. Talibus igitur telis
contra omnes machinas utebantur, et quoniam magna
eorum copia emittebatur, utilitas quzedam hinc redun-
dabat; a paucis tamen vel parva vel non tanta certe
fuerit; aut enim pelles ea arcuerint, aut. machine, quae
magno numero ad exstinguenda incendia comparantur.

-

$ 3. προερχομένου] mvpoccp;ousvou; cod.
$ 4. xai ante πολλὰ abundat. || — ἐχρέοντο]

εχθρεοντο codex. || — τούτοισι] τουτωσε codex. Fortasse tamen auctor

scripsit τουτόσε, quamquam ejus vocis exemplum desidero.

$ 5. De machina ista ita Amm. Marcellinus 23, 4, 14 : « Malleoli autem, teli genus, figurantur hac specie. Sagitta
est cannea, inter spiculum et arundinem multifido ferro coagmentata, qua in muliebris coli formam, quo
nentur lintea stamina, concavatur ventre subtiliter et plurifariam patens , atque in alveo ipso ignem ciim,
aliquo suscipit alimento. Et si emissa lentius arcu invalido (iciw enim rapidiore exstinguitur) haserit unquam,
tenaciter cremat, aquisque conspersa acriores excitat asius incendiorum, mec remedio ullo quam suprajacto
pulvere consopitur. » Cf. Vitruv. 10, 22; Veget, Mil. 4, 18. Huy UMS Me

$ 6. xoi [αἱ] τῶν αὐτοεργουσέων] xoi τῶν οὕτως ἐχουσέων codex. Longius a traditis literis recederet τῶν νεουσέων sive
νηθουσέων γυναιχῶν. || — εἴριον] ἴριον codex, qui dein «o στήμονα et εἰσως τυπτιον et χρησαντες (suprascripto εἰ) et
ενετειθεσαν,

$ 7. ἐξήπτετο καὶ ἁφθέντα] ἐξεφθετο xai εἐφραεντα φλογας ποῖεε Codex.

M CREE

FRAGMENTA.

| χαὶ ὑπὸ σδεστηρίων πολλῶν υηχανημάτων. (8) Τάδε

!

παρά γε Μακεδόνων αὐτῶν οὐχ ἤχουσα, ἐν δ᾽ ἑτέρη
m bi iy ,
πολιορχίη ἔμαθον ἀντιτεχνηθῆναι πρὸς τὰ πυρφόρα
- "7 - : / ^ "P
ταῦτα βέλεα, Κελτῶν προσχατημένων πόλει "lug-
ρηνῶν χαλεομένη" ἔστιν δὲ αὕτη χώρης τῆς Γαλατίης
τῶν ἐν τῇ ἑσπέρη χατοιχημένων, ἔθνεος τοῦ Λουγ-
δουνησίου: χρόνος δὲ, χατ᾽ ὃν (ἔτος) προσεχατέατο
ἢ πολιορχίῃ, ἦν ἐν τῷ δὴ Γαλατίη πᾶ ὶ τὸ
τῇ πολιορχίη, ἦν ἐν τῷ δὴ Γαλατίη πᾶσα χαὶ τὰ
ταύτῃ προσέχεα ἔθνεα ἀρχὴ τῇ Ῥωμαίων οὐ πιθέοσ-
χετο; ἀλλ᾽ ἀπεστήχεε [x«i ] τοῖς ἐπανεστηχόσι συνε-
/ / e e m / € ,
φρόνεε" (9) τότε γὰρ, τῶν Κελτῶν τῶν πέρην Ῥήνου
ἐπιστρατευσαμένων, μοίρη ἀπὸ τούτων ἀποσπασ-
θεῖσα καὶ προσχατημένη τῇ πόλει τῇ λελεγμένη, κα-
ταφλεχθεισέων σφι πολλέων μηχανημάτων, ἐξόπισθεν
Ὁ» 4 -
τῶν μηχανέων ἔλυτρα ὀρύξαντες πλέα ὕδατος ταῦτα
δ
ἐποίεον, ἔπειτα μολυόδίνους στεγανοὺς ἀγωγοὺς τοὺς

28
(8) Has ab ipsis quidem Macedonibus adhibitas esse non
audivi, sed in alia obsidione igniferis telis oppositas
comperi, quando Celte Turonorum urbem obside-
bant. Urbs illa est Gallie in occiduis Europsx par-
libus gentisque Lugdunensis. Tempus vero obsidionis
illud erat quo omnis Gallia et vicini populi Romanorum
imperium detrectantes defecerant et seditiosis se adjunge-
bant. Tunc enim Celtis transrhenanis expeditionem con-
tra Romanos suscipientibus, pars queedam ab iis avulsa
et quam diximus urbem obsidens, postquam mult:
machine immisso igne deletze erant, a tergo machi-

narum alveos foderunt eosque aqua impleverunt ct

T f. A 5
ὑποδεξομένους xat πα...... deindc tectos ductus plumbeos aquam recepturos et.. ...
$ 8. ὠφελειη codex. || — ἀπό ye ὀλίγων ἢ σμεχρὴ ete.] amoyeop ovn σμιχρηηουκωνδητις codex. || — ἔργοιντο ἢ xai
ὑπὸ σδεστηρίων)] εἐργωντο ἡ xai ἀποσμετηοιων cod. || — «&2z] τόδε cod. || — παρά γε Max.] παρα δε Max. cod. ||] — ἐν

δ᾽ ἑτέρῃ] ev ὃς τηρη codex, qui deinde πολει Τυρρηνωνχαλεομενη. Conjicias significari Τουρόνων urbem ( Tours), in eaque
presidium Romanorum a Gallis obsessum esse tempore rebellionis, de qua Tacitus Annal. 3, 40: Eodem anno
(21 p. €.) Galliarum civitates ob magnitudinem xris alieni rebellionem ceptavere... Haud fermé ulla civitas
intacta seminibus ejus motus fuit; sed erupere primi Andecavi ac Turonii... Turonii legionario milite quem
Visellius Varro, Inferioris Germaniz legatus miserat, oppressi. Ceterum incerta hec esse sponte intelligitur.

|| — ἀντιτεχνηθῆναι] αντιτειχθηναι codex ; minus aptum foret ἀντιτειχισθῆναι. || — προσχατημένων] προσχαθημένων codex
h. 1. et similiter $ 9. || — λουγδονοσιου codex. || — ἔτος probabiliter varia lectio juxta v. χρόνος adscripta. || — τοῖσι
ἐπὰν. τοῖς &exov. cod. || — $9 μοίρη] μοριη, interposito signo corruptionis, codex. || — ἀποσπασθεῖσα 1 supra scrip-

tig literis y: indicatur varia lectio ἀποσχισθεῖσα. || — πολλέων μηχανημάτων πολλέων μηχανησασθαι codex.

PRISCUS.

I. EK TON IIPIXKOY.
HOAIOPKIA ΠΟΛΕΩΣ NOBIAOYNOY.

Οὐάλιψ 6 πάλαι τοὺς "Poóbouc τοῖς Ρωμαίοις ἐπα-
ναστήσας τοῖς ἑῴοις, χαταλαδὼν Νοῤίδουνον πόλιν
πρὸς τῇ ὄχθη χειμένην τοῦ ποταμοῦ, τινάς τε τῶν

MES ^ E , M /, Le δα cH
πολιτῶν διεχειρήσατο xal σύμπαντα τὰ ἐν τῷ ἄστει
2 , -- , ὃς ^ Dd ^2 s
ἀθροίσας χρήματα κατατρέχειν τὴν Θρᾳκῶν Καὶ Ιλ
λυριῶν παρεσχευάζετο μετὰ τῶν νεωτερίζειν σὺν αὐτῷ
ἑλομένων. 'Γῆς δὲ παραστησομένης αὐτὸν πεμφθείσης

, , , , N
ἐχ βασιλέως δυνάμεως, τειχήρης γενόμενος τοὺς πο-
λιορχοῦντας ἐχ τῶν περιδόλων ἠμύνετο, ἐφ᾽ ὅσον αὐτῷ

᾿ 1.2 4 9. «"» 3 - CNN Y
τε χαὶ τοῖς ἀμφ᾽ αὐτὸν οἷά τε ἦν χαρτερεῖν" ἡνίχα γὰρ
ἀπηγορεύοντο πόνῳ διαδοχῆς τὸ Ρωμαϊχὸν μάχεσθαι

T 2 * 2 , Y EA τὸ e r λ διε
πλῆθος, ἐς τὰς ἐπάλξεις τοὺς παῖδας τῶν αἰχμαλώτων

ΩΣ “ - - l4
ἱστῶντες, τὴν τῶν ἐναντίων βελῶν ἐπεῖχον φοράν"
φίλοι γὰρ[ὄντες] τῶν ἹΡωμαϊκῶν παίδων οἱ στρατιῶται
οὔτε ἔδαλλον ἐπὶ τοὺς ἐπὶ τοῦ τείχους οὔτε ἠκόντιζον,

^ m ,
xat οὕτως αὐτῷ τριδομένου τοῦ χρόνου, ἐπὶ συνθήκαις

I. E PRISCI HISTORIIS.
OBSIDIO NOVIDUNI.

Valips, qui olim Rubos (Rugos?) contra Romanos
orientales excitaverat, Noviduno oppido Colapis (luvii
ripz' adjacente potitus, civium nonnullos interfecit et
collectis omnibus quze in oppido erant pecuniis, in Thra-
cum et Illyriorum terras invasionem parabat una cum
iis qui cum ipso res novas moliebantur. Missis autern
copiis regiis quze ad deditionem eum. compellerent , m«ee-
nibus oppidi inclusus obsidentes e munimentis arcebat
tam diu dum ipsi sociisque vires suppetebant ; tandem
vero quum labori per successiones sustinendo impares,
ab oppugnandis Romanorum copiis destiterunt, impetum
telorum hostilium eo continuerunt quod filios captivo-
rum in pinnis menium collocarunt; milites enim pueros
Romanos in muro stantes , utpote ipsorum amicos, neque
sagittis neque jaculis petebant. Et sic quum terapus te-
rerelur, ad pacta res devenit et obsidio soluta est,

$, πολιορχία ἐλύετο.

Prisci fragmenta duo leguntur in cod. Paris. 607 suppl..fol. 93 v. lin. 3 — fol. 94 v. lin. 2. Novioduni et Naissi
obsidiones e primo Historiarum libro petitze esse debent. Naissus ab Hunnis capta est an. 441 p. C., an. 34 Theodosii,
Cyro solo consule, ut ad hunc annum legitur in Chronico Marcellini Comitis : Hunnorum reges mwmerosis Suo«
rum cum millibus in Illyricum irruerunt; Naissum , Singidunum aliasque civitates oppidaque Illyrici p!u-
rima exciderunt. Ex ipso Prisco novimus inter alias illas hujus tractus civitates fuisse Viminacium et Margura
( Prisc. fr. 2) et Ratiariam ( fr. 3). Itaque de Novioduno narratio ante fragm. 2, Naissi obsidio probabiliter post fr. 3
in fragm. hist. tom. 4 p. 72 collocande sunt. :

Πόλεως Νοδιδούνον] π. οὔιδουναι codex. Excerptor in titulo dederit ὀδιδούνου, quum in ipso fragmento legatur
χαταλαδὼν οδίδουνον, quod depravatum ex Νοδίδουνον. Similiter in secundo fragmento habes τὴν oiccov pro τὴν
Naiscóv. In Ptolemeo 2, 15, 4 p. 161, 13 Wilbg. codices praebent NoovotGouvov, Νοονίδουνον οἱ Νοδίδουνον, eadem-

NAPPPT mm

que scriptur:e varietas alibi obvia. Ceterum Noviodunum nostro loco non est Moesicz inferioris urbs (in eam scilicet -

regionem tum temporis Hunni nondum penetraverant), sed Pannonisx superioris. Secundum Itinerar. p. 259 et Ta-
bulam Peuting. situm oppidum erat ubi nunc est Novigrad ad Kulpa fluvium, ut recte statuerunt Reichardus ,
Mannertus, Kiepertus. Haüd recte alii, ut Renner., Muchar., Menkius, Noviodunum cum hodierno Gurlfeld ad Savum
fl. sito componunt. | — Οὐάλιψ] Vir aliunde non notus. Fuerit unus ex multarum gentium regibus qui sub Attila
et Beda Illyricum depopulabantur. || — Ῥούδους] Ruborum gentem nusquam inveni. Fortassis aliquis Arabonis (Raab)
fluvii accolas intelligere voluerit. Ego legendum esse censeo Ῥούγους. Rugi vocantur ap Paul. Diacon. 1, 1, 69 et
Jornandem in Getic. 50, 53, 54; Ῥόγοι ap. Procop. B. Goth. 2, 4. 3, 2; Rugii in Tacit. Germ. 43; Ῥουγίχλειοι
(Ρουτίχλειοι codd.) ap. Ptolem. 2, 10, p. 151, 9 ed. Willg, ἹΡόγιοι ap. Joann, Antioch. fr. 214. Olim ad oram oceani
Germanici inter Viadrum et Vistulam consederunt. Hinc in Danubianas regiones, haud constat quo tempore, im--
migrarunt; memorantur enim inter Attilie copias (Sidon. Apollin. Panegyr. in Avitum v. 319), et post mortem Attila
(453) ad boreale Danubii !itus in hodierna Austria et Ungaria regionern tenebant quz vocabatur Rugiland. V. Man-
nert. tom. 3, p. 340. Postea ὁ Ζήνων πρὸ: τὸν Οδόαχρον τὸ τῶν ἹΡογίων ἐπανέστησε γένος, ut refert Joannes Antioch.
fr. 214. || — τοῦ ποταμοῦ! Ante ποταμοῦ excidisse videtur Κολάπεως vel! fortasse Κολάπονυ, quamvis hanc nominis
formam aliunde firmare nequeam. Hodiernus Kulpe fluvius apud Herodotum Κάρπις audit, apud sequioris aevi
"Scriptores Κάλαπις, Κόλαπις, Κόλοψ. Vid. not. ad. Strabon. p. 261, ? et in Indice, p. 984 ed. Didot. || — παραστη:
σαμένης αὐτὸν] x. αὐτῶν codex. Possis etiam scribere αὐτήν. || τειχήρης γενόμενος] τειχρῆς (sic) γενομένης, appositis
literis o: supra νης, quibus indicantur varic lectiones : τειχήοους γενομένης et τειχήρεις γενόμενοι. Hinc sua habet
Suidas : Te ty f pz, τετειχισμένος. « τειχήρης οὖν γενόμενος τοὺς πολιορχοῦντας ἀπὸ (x exc.) τῶν περιδόλων ἠμύνετο »,.
ἀντὶ τοῦ εἴσω τειχῶν. Vulgo legitur : τειχήρεις᾽ τετειχισμένους. « τειχήρεις οὖν γενομένους. Quod ego dedi, duo praebent
codices Bernhardyi. | — τὸ ρωμαϊχὸν μάχεσθαι] malim e vulgari dicendi usu : πρὸς τὸ ῥωμ.. y. vel τῷ Ρωμαϊχῷ p.
πλήθει, quamquam ferri potest vulgata. || — ὄντες] post v. φίλος inserui. || — 4 πολιορχία] ἣ πολιορχίχς codex.
24

PRISC] FRAGMENTA. - 25

IH. EK TON IIPIXKOY.
NAIXXOY IIOAIOPKIA

᾿Επολιόρκουν οἱ Σχύθαι τὴν Ναϊσσόν. Πόλις δὲ
αὕτη τῶν ᾿Ιλλυριῶν ἐπὶ Δανούόδᾳ χειμένη ποραμῷ,
Κωνσταντῖνον αὐτῆς εἶναι οἰκιστήν φασιν, ὃς χαὶ τὴν
Ε μονυμοῦσαν ἑαυτῷ πόλιν ἐπὶ τῷ Βυζαντίῳ ἐδείματο.
Οἷα δὴ οὖν πολυάνθρωπόν τε πόλιν αἱρήσειν οἵ βάρ-
ὄαροι μέλλοντες xa ἄλλως ἐρυμνὴν, διὰ πάσης ἐχώ-
pouv πείρας, τῶν δὲ ἀπὸ τοῦ ἄστεως οὗ θαρρούντων
ἐπεξιέναι πρὸς μάχην, τὸν ποταμὸν, ὥστε ῥᾳδίαν
εἶναι [τῷ] πλήθει τὴν διάῤασιν, ἐγεφύρωσαν χατὰ τὸ
μεσημδρινὸν μέρος, καθ᾽ Ó xal ἣν» πόλιν παραρρεῖ, χαὶ
μηχανὰς τῷ περιθόλῳ προσῆγον, πρῶτον μὲν δοχοὺς

ἐπὶ τροχῶν χειμένας διὰ τὸ πρόχειρον αὐτῶν εἶναι.

τὴν προσαγωγὴν, αἷς ἐφεστῶτες ἄνθρωποι ἐ ὃς τοὺς ἀπὸ
τῶν ἐπάλξεων ἀ ἀμυνομένους ἐτόξευον, τῶν ἐξ $ ἑκατέρας
χεραίας ἑστώτων ἀνδρῶν Modos τοῖς ποσὶ τοὺς
τροχοὺς χαὶ προσαγόντων ὅπη χαὶ δέοι τὰς μηχανὰς,
ὡς ἂν εἴη βάλλειν ἐπίσχοπα διὰ τῶν ἐν τοῖς ἐφε-
στρίσι πεποιημένων θυρίδων: ὥστε γὰρ τοῖς ἐπὶ τῆς
δοχοῦ ἀνδράσιν ἀχίνδυνον εἶναι τὴν μάχην, λύγοις
διαπλόχοις ἐχαλύπτοντο δέρρεις χαὶ διφθέρας ἐ ἐχούσαις
χώλυμα τῶν τε ἄλλων βελῶν χαὶ ὅσα ἐπὶ σφὰς πυρ-
φόρα ἐχπέμποιτο. (2) Πολλῶν δὲ τῷ τρόπῳ τούτῳ ἐπι--
τειχισθέντων ὀργάνων τῇ πόλει, ὥστε διὰ τὸ πλῆθος
βελῶν ἐνδοῦναι xal ὑποχωρῆσαι τοὺς ἐπὶ τῶν ἐπάλ-
ξεων., προσήγοντο xai οἵ καλούμενοι χριοί" μεγίστη
ἑ ἄρα xa ἥδε ἣ μηχανή" δοχὸς Ex ξύλων πρὸς ἄλληλα
νευόντων χαλαραῖς ἀπηωρημένη ἁλύσεσιν, ἐπιδορατίδα
χαὶ προχαλύμματα ὃν εἴρηται τρόπον ἔχουσα ἀσφα-
λείας ἕνεχα τῶν ἐργαζομένων" χαλωδίοις γὰρ ἐχ τῆς
ὄπισθεν κεραίας εἶλχον βιαίως ἄνδρες αὐτὴν εἰς τὸ
ἐναντίον τοῦ δεξομένου τὴν πληγὴν, χαὶ μετὰ ταῦτα
ἠφίεσαν, ὥστε τῇ ῥύμη πᾶν τὸ ἐμπῖπτον τοῦ τείχους
ἀφανίζεσθαι μέρος (3). Οἱ δὲ ἀπὸ τῶν τειχῶν ἀμυνόμε-
νοι ἁμαξιαίους λίθους πρὸς τοῦτο ἤδη παρεσχευασμέ-
νους, ἡνίχα τῷ περιδόλῳ προσαχθείη τὰ ὄργανα, ἐνέ-
ὄαλλον. Καί τινα μὲν αὐτοῖς ἀνδράσι συνέτριψαν,
πρὸς δὲ τὸ πλῆθος οὐχ ἀντήρχουν τῶν μηχανῶν" χαὶ
γὰρ δὴ προσῆγον xal χλίμακας, ὥστε πὴ μὲν Ex τῶν
χριῶν λυθέντος τοῦ τείχους, πὴ δὲ τῶν ἐν ταῖς ἐπάλ-

II. E PRISCI HISTORIIS.
NAISSI OBSIDIO.

Scythe obsidione cingebant Naissum, quie urbs est
Illyriorum ad Danubium ( Naissum ?) posita. Condidisse
eam ferlur Constantinus, qui etiam cognominem ipsi
urbem ad Bosporum in Byzantii loco zedificavit. Barbari
igitur ut urbe tum incolis frequente tum egregie munita
potirentur, nihil non tentarunt. Incolis vero ad pugnam
exire non audentibus , fluvium qui a meridie urbem prce-
terfluit, ponte junxerunt, ut facilis copiis esset tran-
situs; deinde machinas ad moenia adduxerunt, et pri-
mum quidem trabes, quze uf facilius admoveri possent,
rolis imposite erant. His insistentes milites oppidanos a
muris propugnantes sagittis petebant, dum nonnulli ab
utraque antennae parte stantes et rotas pedibus protru-
dentes, machinas eo admovebant quo necessarium erat
ut scopum ferirent tela, quie per fenestras tegumento-
rum emittebantur. Nimirum ut viri in trabe stantes abs-
qu? periculo pugnarent, cratibus vimineis protegeban-
tur, pelles et coria practensa habentibus ad arcenda tela
tum cetera tum ignifera. (2) Multis in hunc modum ma-
chinis urbe obvallata, postquam cives qui in propugna-
culis erant, recedentes se subduxerant, arietes advecti
sunt. Heec quoque machina maxima est; trabs scilicet
laxis catenis e postibus in se invicem inclinatis suspensa,
ferream cuspidem habens et tegumenta qualia jam dixi-
mus ad securitatem operantium. Hanc funibus e cornu,
quod in posteriore parte erat, nonnulli magna cum vi
retrorsum trahebant in adversum ejus loci in quem ictus
dirigendus erat; deinde dimittebant trabem, adeo ut
impetu ejus concussa quovis muri pars destrueretur.
(3) Qui vero a muris propugnabant, grandia saxa ad hoc
preparata in admotas menibus machinas dejiciebant, et
nonnullas quidem una cum viris pessumdabant, at magno
earum numero impares erant. Ac quum preterea etiam
scalas hostes afferrent, factum est ut, hic muro arie-

II. $ 1. τὴν Ναϊσσόν] τὴν αἴσσον codex. Cf. not. ad fragm. 1. || — ἐπὶ ^avo$62] Error excerptoris. Ipse Priscus
fr. 7 Naissum quinque dierum itinere a Danubio abesse dicit. Fortasse auctor scripserat ἐπὶ τῷ Ναϊσσῷ ποταμῷ
Cf. Néccou fluvii nomen. Nunc certe fluvius cui Naissus (hod. Nic) adjacet, urbi cognominis vocatur Nichawa-.
In superiore cursus parte Lukanitza dicitur. Hunc non diversum esse puto a Lygino, prope quem Alexander
Magnus a Philippis contra Triballos proficiscens preelium commisit , indeque tribus castris ad Danubium venit, te-
stante Arriano Exp. 2, 2, 1. || — οἰχιστὴν] Constantinus non condidit, sed auxit urbem. Anonymus in Gestis Const. :
Constantinus in oppido Naiso natus et eductus, quod oppidum postea oagnifice ornavit. Stephanus Byz. :
Ναϊσσός, χτίσμα xoi πατρὶς Κωνσταντίνου. || — εἶναι τὴν mp.] εἶναι ὡς τὴν cod. || — ἐφεστρίσι] Cf. Suidas "E φεστρίς,
«ἐξ ὧν οἱ τόξόται ταῖς ἐφεστρίσι χαλυπτόμενοι βάλλουσι τοὺς ἐπὶ τῶν τειχῶν. » ὕφασμα ἐξ αἰγαίων τριχῶν. « ᾽Αρτῶντες
χύχλῳ ἐφεστρίδας καὶ νάχη, ὡς ἂν τὰ τοιαῦτα προδλήμχατα μὴ εὔφλεχτα εἴη. || — ὥστε γὰρ τοῖς] ὥστε γὰρ ἐν τοῖς cod. ||
— λύγοις] αὐτοῖς codex, quod ex λυγοῖς facile nasci potuit.

$ 2. ἐνδοῦναι] δοῦναι cod. || — καλωδίοις] xao. cod. || — ῥύμῃ] τυμὴ codex. || — $ 3. τοῦ περιζόλον] τὸ π. codex

26 PRISCI FRAGMENTA.

ξεσι βιαζομένων ὑπὸ τοῦ πλήθους τῶν μηχανῶν,
ἁλῶναι τὴν πόλιν, τῶν βαρδάρων ἐσφρησάντων χατὰ
ΤᾺΣ δαγὲν τοῦ περιύόλου μέρος Ex. cc τοῦ κριοῦ πληγῆς;
τοῦτο δὲ διὰ τῶν χλιμάχων, al τῷ μήπω πεσόντι τοῦ
τείχους προσήνοντο.

5

tibus soluto, illic defensoribus a propugnaculis nimia
machinarum copia repulsis, urbs a barbaris caperetur,
qui per ruptam arietum impuisu muri partem nec non
scalis muri parti adhuc integre? admotis in eam pene:
trarunt.

Áo —

-.. JOANNES ANTIOCHENUS.

XPONIKA. Σχύθης, καὶ γραμμάτιον πρὸς τὸν Ζήνωνα διεπέμ.-

Ψαντο, ὑπομιμνῆσχον αὐτὸν || τῆς προτέρας εὐνοίας"

; : ὡς δ᾽ οὐδὲν πλέον ἔδρα, αὖθις ἐν τοῖς ὅπλοις ἐγένοντο.
[ΖΗΝΩΝ] 8. Τῷ δὲ ἑξῆς ἔτει (487, Baebio solo cons.) Θεο-
1 214. [an. 486 sqq. p. Chr.] δώριχος ἐπανελθὼν ἐκ Νοδῶν ἐστρατοπέδευσεν ἐν τῷ
E ide : λεγομένῳ Ῥηγίῳ, xoi χατέρχεται τὰ πλησίον. Ὃ
: Excerpt. De insid. (Fragm. 214 S 7): Ὑπάτου | δέ γε Ζήνων βουλόμενος αὐτῷ ὑποχλῖνα: ἣν εἶχεν

δὲ τοῦ Λογγίνου κατὰ τὸν ἑξῆς ἀποδεδειγμένου χρόνον
- (an. 486) , ὅ τε Θεοδώριχος πάλιν εἰς ἀπόστασιν εἰδὲ

᾿χαὶ τὰ περὶ τὴν Θράκην ἐλυμαίνετο χωρία, καὶ ὃ

αὑτοῦ ἀδελφὴν τῇ βασιλίδι συνδιαιτωμένην ἀπέπεμπεν
ἔτι πολεμοῦντι ἅμα πολλῷ πλούτῳ, ὁπότερον ἐθέλοι
διδούς" ἐκ τοῦδε νοεῖν ἦν ὡς φιλοποιούμενος ἔτι.
Ζήνων πρὸς τὸν ᾿ΟΣδόαχρον τὸ τῶν ἱῬογίων ἐπανέ- 9. Μετὰ δὲ τὴν Θεοδωρίχου τῆς πολιορχίας ἀπαλ-
στῆσε γένος, ὡς ἔγνω τοῦτον πρὸς τὴν ᾿Ιλλοῦ συμ-- | λαγὴν Ἄνθουσα ἡ τοῦ Ἰλλοῦ θυγάτηρ ἐν τῷ φρουρίῳ
| pao lxv παρασχευαζόμενον. Λαμπρὰν δὲ ἀναδησα- μετήλλαξεν, ἐξ οὗπερ μάλιστα ὃ Ἰλλοῦς χατωλιγόρει
μένων νίχην τῶν περὶ τὸν Ὀδόαχρον, πρὸς δὲ xol | τῆς quAaxT τῶν ἔνδον, χαὶ 6 τῶν Περσῶν βασιλεὺς
πεμψάντων δῶρα τῷ Ζήνωνι τῶν λαφύρων, ἀπο- Περόζης δ (£2) βιοὺς χρόνους, μετὰ τὸν πατέρα Ἶσδι-
προσποιησάμενος συνήδετο τοῖς πραχθεῖσιν. Οἱ δὲ τῇ 1 γέρδην βασιλεύσας ἐτελεύτησεν ἐν τῷ πρὸς τοὺς
ἸΙλλοὺ xoi Λεοντίου προσεδρεύοντες πολιορχίᾳ,, μετὰ | δμοροῦντας Οὔννους πολέμω. “Ἑνὸς δὲ διαγενομένου
τὸ ἐπιτυχεῖν τοῦ ἀντιφρουρίου πολλοῖς μηχανήμασιν | χρόνου Καύδάδης τῆς βασιλείας χρατεῖ, ἀλλὰ καὶ
ἐχρῶντο. ᾿Ἀντικαθεξομένων δὲ τῶν στρατευμάτων, καὶ | αὐτὸς ἐξ ἐπιδουλῆς τῶν ἐν τέλει τινων τῆς ἡγεμονίας
ἐς λόγους φιλίους ἀνῆλθον Ἰλλοῦς τε καὶ Ἰωάννης 6 | ὠσθεὶς ἐν φρουρίῳ καθείρχθη,, ἐκεῖθέν τε λάθρα δια-

| Ecloga περὶ ἐπιδουλῶν ex Chronicis Joannis Antiocheni depromt:e in codice Parisino, qui in fine mancus est , per-
tinent usque ad verba διεπέμψαντο ὑπομνῆσχον αὐτὸν, in qui desinit fragmentum 214 $ 7 in Fragm. Histor. tom. 4
p. 621. His subjungenda sunt que nunc exhibemus e codice Escorialensi Q, I, 11.
$ 8. De re cf. Marcellinus in Chron. ad an. 487, B:ebio solo consule : Theodoricus, rex Gothorum, Zenonis Au-
gusti nunquam. beneficiis satiatus, magna suorum manu ad Regium civitatem (sic. leg.; regiam civ. vulgo)
et Melantiadem (Melentiadam vulgo) oppidwm infestus accessit, plurimisque locis igne crematis , ad Novensem
Μαρίῳ civitatem, unde advenerat , remeavit. De Novis Mysic inferioris v. Itin. p. 221, Tab. Peuting., Priscus
fr. 7, Ptolemzus 3, 10, p. 212, 17 ed. Wilberg, Jornandes Get. c. 18, Notit. Imp. p. 103 ed. Boeking, Hierocles
p. 636, Procop. De dif. 4 11, et amplior loci descriptio ap. Theophylact. 7, 2. Μελαντιὰς κώμη ad Athyram fl.,
ab urbe 140 stadia distabat sec. Agathiam 4, 14, p. 308, 4 ed. Bonn. Hiuc sua Suidas s. v. Μελαντιάς, ubi pro $^ καὶ ρ΄
legendum est y' xai ρ΄. Cum Agathia consentit fere Itin. p. 138, sec. quod ab urbe ad Melantiadem sunt 18 m. p. (144
stadia). In Tab. Peuting. ab urbe ad Regium XII, hinc ad Melantianam (sic) II (leg. VI) m. p. Melantiada vil-
lam Casareanam habes ap. Ammian. Marc. 31, 11, 1. Cf. Chron. Paschal. p. 717, 10 ed. Bonn : ἐπὶ τὰ μέρη
τῆς Μελαντιάδος. Porta urbis, unde illuc via erat, Μελανδησία (sic) vocatur in Synaxariis ad XXV Oct. Eadem etiam
Rhegia dicebatur. V. Du Cange Constant. Christ. p. 53. De Regio suburbano v. Agathias 5, 3, p. 283, 22, Procop.
de «dif. 4, 8, p. 294 et p. 190 (ubi pro Ῥησίῳ legendum Ῥηγίῳ), Theophanes p. 196. || — αὐτῷ ὑποχλῖναι ] αὐτὸν 9.
codex. || — αὑτοῦ ἀδελφὴν ] αὐτοῦ codex. De sorore aliqua Zenonis non constat. Nam Lucilla Zenonis soror, qua Val-
berto, primo Hannonis in Belgio comiti, nupsisse dicitur apud Vinchantium in Annal. Hannoniw c. 3, 13, fabula
est, monente Cangio in Familiis August. Byzant. p. 82. Jam antea (an. 476) Zeno, ut Theodorichum sibi conci-
liaret, promiserat-ei γάμιοον τῆς Ολυόρίου παιδὸς ἢ ἄλλης τῶν ἐνδόξων γυναιχῶν ἐν τῇ πόλει, referente"Malcho fr. 16 (tom. IV,
p. 136). Fortassis etiam nostro loco auctor de puella quadam nobili in aula regia tunc versante dixit, adeo ut vox
αὐτοῦ ex nomine proprio nata sit. Possis : τὴν 'Aexíou ἀδελφὴν. Certe Aetium, quem Zeno Isaurie praefectum creavit,
novimus ex Joann. fr. 211, 4 p. 619. || — ἦν ὡς φιλοπ.] ἢ ὡς φιλ. codex. Fort. auctor scripsit ὁπότερον ἐθέλοι, διδοὺς ἐκ
τοῦδε νοεῖν ὡς T] φιλοποιούμενος ἔτι.
$ 9. ζ' βιοὺς χρόνους] Aut ante ζ΄ excidit alius numerus, aut pro ' leg. ξ΄. || — An βασιλεύσας [ἔτη] ἐπλ.» || — ópo-
ροοῦντας oUvouc Codex. Agathias 4, 27 p. 206 : ἀπόλωλε (Περόζης) κατὰ τῶν Νεφθαλιτῶν ἐπιστρατεύσας (Οὐννιχὸν γένος
οἱ Νεφθαλῖται). Cf. Procop. Bell. Pers. 1,4 p. 19, Theophanes p. 188, Cedrenus p. 623, Assemann. Bibl.Orient. 3,1, p. 425.
|| — ἑνὸς δὲ διαγενομένου χρόνου] διαγενομένης cod. Indicatur tempus quo Balas , frater Perozis, regnavit. Agathias 4,
97, p. 267: Βάλας δὲ ὁ τούτου ἀδελφὸς... βραχὺν ἐπεδίω χρόνον᾽ τέτταρα γὰρ αὐτῷ μόνον ἔτη κατὰ τὴν βασιλείαν
διέδραμεν᾽ ἐπὶ τούτῳ δὲ Καθάδης ὁ Περόζον τῶν Περσικῶν πραγμάτων κρατήσας. Dissensus Joannis nescio an fluxerit
ex confusione numerorum A' et A'. || — ἐν φρουρίῳ] Agathias p. 268, 6 : εἰς τὸ τῆς Λήθης ἐμδάλλουσι φρουρίον. De
quo castello pluribus exponit Procopius B. Pers. 1, 5, p. 26 sq. || — Καδισηνοὺς Οὔννους] Agath. p. 268, 16 : ὑπέκδας

21

28 JOANNIS ANTIOCHENI

φυγὼν πρὸς τοὺς Καδισηνοὺς λεγομένους Οὔννους & ἀφι-
xveirat, xal δι’ αὐτῶν. αὖθις τὴν βασιλείαν χτησά-
μένος τοὺς ἐπιδουλεύσαντας ἀνεῖλεν.

᾿Επράχθη δὲ [an. 488] καὶ $ τοῦ φρουρίου
Χέρρεως χατάληψις τρόπῳ τοιῷδε. Ἰνδαχὸς ὁ Κοτ-
τούνης, πάλαι τὴν προδοσίαν μελετῶν, ἅμα δὲ χαὶ
τὴν φυλαχὴν τοῦ ἐρύματος “ἐπιτετραμμένος, πείθει
τὸν Ἰλλοῦν ἔξω τοῦ φρουρίου τοὺς ἀμφ᾽ αὐτὸν παρα-
σχευάσαι, ὡς δὴ τῶν ἐναντίων διὰ τῆς νυχτὸς ἐπιόν-
των, αὐτὸν δὲ ἅμα Λεοντίῳ ἐν τῷ συνήθει χατευνα-
σθῆναι χοιτῶνι. ὋὉ δὲ νυχτὸς ἐπιλαδομένης διὰ τοῦ
ἠρεμοῦντος μέρους χαλώδιον χαθεὶς τοὺς ἐναντίους
ἀνάγει; χαὶ πρῶτα | μὲν οἵ τῶν πυλῶν φύλαχες ἀπο-
σφάττονται, ἔπειτα βοῆς ἀχουσθείσης, ὡς ἔθος ἐστὶ
Ῥωμαίοις λέγειν « Ζήνων Αὔγουστε τούμόδιχας »,
παραχρῆμα uiv ἸΙνδακὸς χαὶ τὰ σὺν αὐτῷ προδόντες
ἀναιροῦνται, ᾿[λλοῦς δὲ χαὶ Λεόντιος εἷς τὸ τέμενος τοῦ
μάρτυρος Κόνωνος χαταφεύγουσι, xxi τοῦ Λεοντίου
βουληθέντος ἀνελεῖν ἑαυτὸν, ἐπέσχεν ᾿Ιλλοῦς ὡς δὲ
εἰς αὐτοὺς ἦλθον οἵ ἐναντίοι πρὸς βίας ἐχθάλλονται xot
ξυλοπέδαις δεθέντες ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν ἄγονται. Kot
6 μὲν ᾿Ἰλλοὺς πολλὰ xol εἰπὼν xat ὀδυράμενος ἤτησε
τοὺς περὶ Παῦλον xai ᾿Ιλλοῦν, τοὺς δούλους αὐτοῦ
γενομένους, τὸ μὲν τῆς θυγατρὸς σῶμα ἐν Ταρσῷ

τὸν οὕτως εὔνουν γενόμενον Κόνωνα (τὸν ἄνδρα) get» -
δοὺς τυχεῖν. (n). Οἱ δὲ σπουδαίως ταῦτα émeti)s-
σαν, χαὶ τὸ μὲν σῶμα σὺν τῇ Ἰλλοῦ γαμετῇ xoi τῇ,
παιδὶ Θέχλῃ εἰς τὸ εὐχτήριον τῶν γ' παίδων ἐν ἹΓαρσῷ
ἀπέσωσαν, αὐτοὺς δὲ «μικρὸν ἔξω τοῦ φρουρίου hx.
θόντες xal πολλὰ πρὸς τὸ θεῖον σὺν δάκρυσιν ἄπει-
πόντας χαὶ τὰς χεῖρας εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνατείναντας,
τῶν χεφαλῶν ἀπέτεμον. ᾿Αστραπαὶ δὲ καὶ βρονταὶ
Rt /v, ATA NY lv / 254 4
σὺν χαλάζῃ χαὶ ἀνέμῳ κατὰ τῶν παρόντων ἠνέχθη-
M 2 ^ » A P ^» τὰ so ex
σαν, χαὶ ὃ ἀνελὼν αὐτοὺς ἐξέστη xa ἄναυδος ἐν T: apco
ἐκομίσθη. Ζήνων δὲ τὰς χεφαλὰς τούτων δεξάμενος.
ἀντιχρὺ τῆς πόλεως ἀνεσχολόπισε καὶ Κόνωνα θαυ-᾿
μάσας θεραπείας ἀξιοῦσθαι προσέταξεν " ἀλλ᾽ ὃ μὲν.
ἔφθη τὸν θάνατον Ἰλλοῦ τε χαὶ Λεοντίου μαθεῖν xoi.
σπαράξας ἑαυτὸν ἀπεδίου, (12) Ὃ δὲ βασιλεὺς δεινῶς.
ἅπασι τοῖς ἁλοῦσιν ἐπεξήει, τοὺς μὲν ἀναιρῶν χύδην,
M Mi "m , ^ ? x m * b , Ὁ
τοὺς δὲ τῶν οὐσιῶν ἀλλοτριῶν, τὸ δὲ Βηρίνης σῶμα.
ἐς τὴν Κωνσταντίνου βασιλιχῶς ἐκήδευσε xal πρὸς τῷ
Led "NM , , E , :
τοῦ ἀνδρὸς χαταθέμενος μνήματι Αὐγούσταν ὀνομά-
ζεσθαι διεχελεύσατο, πλεῖστόν τε τῶν ἐν 'lomupía |
, , M - 5 “ ,
φρουρίων xaz£Aucev, Καὶ οἱ τῆς Ἰλλοῦ χεχοινωνηχότες
προδοσίας οἰχτίστοις διώλοντο θανάτοις, Κοττούνης τε,
6 δειλαῖος xai Κόνων ὃ ἀγροιώτης xol Λογγῖνος ὃ

τοῦ Λογγίνου παῖς χαὶ ὃ 'Γροχούνδου ὑπασπιστὴς
Ἀρτεμίδωρος. |

i:

ταφῇ δοῦναι, τὴν δὲ γαμετὴν ἀνύόριστον φυλάξαι xal

τοῦ δεσμωτηρίου ᾧχετο πρὸς τοὺς Νεφθαλίτας. Procop. 1.1. 1, 7, p. 32 : Καδάδης δὲ λαθὼν ἅπαντας ξὺν τῷ Σεόσῃ ἐς
Οὔννους τοὺς ᾿Εφθαλίτας ἀφίχετο. Cf. Cedrenus p. 624, Theophanes p. 191,, Theo»hylactus 4, 6. Hunni Epthalita,
qui albi vocantur, sec. Procop. 1. 1. p. 16, προσοιχοῦσι Πέρσαις πρὸς βορρᾶν, οὗ δὴ πόλις Γοργὼ ὄνομα πρὸς αὐταῖς
που τῶν Περσῶν ἐσχατιαῖς ἐστιν. Cf. id. p. 20, 17. Gorgo ultima Persarum urbs, ni fallor, est Gurka sive Djordjan
ad fluvium cognominem in Hyrcania sita. Cadisenos Procopius l. l. p..71, 19, tanquam | socios Pityazde Persarum
ducis in prodlio contra Belisarium commisso commemorat. Fieri potest ut a Cadisenorum regione non diversa sit
ἡ Καδουσαίων χώρα Persis vicina , cujus mentio estapud Agathiam 2, 27, p. 123, 17. Cadiseni aut pars Ephthalitarum
aut vicini eorum fuerint. In regione ubi Ephthalite consedisse videntur, tractus montanus extenditur qui in Tab.
Peuting.Caíacas sons (hodie A'ak) vocatur. Ejus nomen num forte cum Cadisenis componendum sit, porro
num Cadiseni iidem sint cum Cadusiis, qui Eratosthenis tempore ad meridionalem maris Caspii oram degebant,
necne, in medio relinquo.

$ 10. Marcellinus Com. Chronic. ad an. 488, Dinamio et Sifidio coss. : Leontius interea rez οἱ Illys (sic) fygrannus
in Papyrio Isauriz castello capti decollatique sunt. Capila eorum Constantinopolim allata prafixa hastilibus
contabuere. Eodem anno Theodoricus rez, omnium suorum multitudine assumta Gothorum , in Italiam ten-
dit.|| — Xéposoz] Χέρρις codex. In fragm. 214 ὃ 5 hoc Isaurie castellum vocatur τὸ Χέρρεως φρούριον εἴ deinde τὸ
Χερρισφρούριον (sic cod.). Apud Suidam legitur Xégpec c, φρούριόν τι. Idem s. v. Ἰνδαχός (v. not. ad fr. 206, p. €17)
habet : τοῦ ἐρύματος Χέρεως. Pro Cherreos castello Papirium cast. ponunt Marcellinus 1. 1. et Malala p. 389, 4, ubi
corrupte legitur εἰς τὸ Παπῦριν χατέλλιον, at Παπύριον xao. h. 1. praebent Eclogv de insidiis. Dicendum vero erat τὸ
Παπυρίου Καστ., uti habent Euagrius 3, 27 ex Eustathio Epiphaniens» (Fr. Hist. tom. 4, p. 140), Joannes Antio-
chen. fr. 214, b, et Theophanes p. 196 (nisi quod ibi Παπουρίου). Videlicet nomen castellum habebat a Papirio patre
Indaci, ut testatur Joannes Ant. fr. 206, ubi : ἔστελλε τοὺς τὸν Ἰνδαχὸν ἀποστήσοντας ἀπὸ τοῦ λεγομένου Παπιρίου
λόφου ᾿ τοῦτον γὰρ πρῶτο: Νέων ἐφώλενε, μεθ᾽ ὃν Παπίριος xai ὁ τούτον παῖς "Iv5axó;. Papirii castellum Anastasii jussu
eversum esse narrat Joannes fr. 214, b. Quodsi non diversum est a Cherreos castello , ut videtur, mirum est Joan-
nem utrumque nomen adhibuisse promiscue. Situm fuerit prope Seleuciam Isaurio ; nam Seleucic occisos esse Illum
et Leontium tradit Malalas 1. 1. Fortasse ad Cherreos castellum referenda: sunt ruinge Chour Euren dicte, qve a
Seleucia haud longe absunt versus meridiem. In eadem regione erat Diocssarea. Itaque si Theopbanes p. 196
Marcianum rebellem in Papirium castellum, Eustathius Epiphan. vero (ír. 4) ex eoque Joannes fr. 211 $ 4 in Ciesa-
ream Cappadocise urbem relegatum esse referunt, proclivis conjectura est Cappadocicze urbem confundi cum Dioca-
sarea Isaurige, Apud Suidam 1. 1. Indacus, viator pernicissimus , unius diei spatio a Cherreos castello Antiochiam
(Isauriz $c., ad Cragum montem , de quo vide 'Theophan. p. 119). et alio die ab eodem castello ad Neapolim Isaurize
Iter perfecisse dicitur. Utraque urbs totidem fere stadia a Seleucia distat. || — Ἰνδαχὸς] ᾿Ινδαυχὸς h. 1. codex. || — ὁ
Κοττούνης] Cf. $ 6 ubi:'Ivóxxà Κοττούνῃ. Cottunes infra inter Illi socios memoratur, idemque nomen in Excerpt.
Malake reponendum , ubi codex inte: Illi socios habet Κοττούλην τὸν ἀπ᾿ ἐπάρχων. Nostro loco suspicor legendum esse
ὁ Κοττούνου SC. ὑπασπιστής. | — αὐτὸν δὲ] αὐτός τε cod. || — τούμόιχας) Prestaret τοῦ βίνχας, tu. vincas. Sed eodem

modo τοὐμόικας habes in Exc. Escor. Malalcie ad ann. 2 Justiniani, ubi plebs clarassse dicitur : Ὑπάτιε αὔγουστε τού-
/

214 a, (Ex narratione de bello Italico, an. 489-
493).

("Ot Θεοδώριχος καὶ Ὀδόακρος συνθήκας xal συμ-
pr ; , ᾿" E] /
Θάσεις ἐποιήσαντο πρὸς ἀλλήλους (an. 493 mens.
- Martii) ἄμφω ἡγεῖσθαι τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς, καὶ
λοιπὸν ἦσαν αὐτοῖς ἐντεύξεις παρ᾽ ἀλλήλους φοιτῶσι
E , E 330p / , -
συχναί. Οὔπω δὲ ἠνύετο ἡμέρα δεκάτη xol, τοῦ
᾿᾿Οδοάχρου γενομένου παρὰ τὸν Θεοδώριχον., προσελ-
θόντες τῶν αὐτοῦ ἄνδρες δύο τὰς τοῦ Ὀδοάχρου,
ἅτε ἱκέται γενόμενοι, κατέχουσι χεῖρας, μεθ᾽ ὃ τῶν
προλοχισθέντων ἐν τοῖς παρ᾽ ἑκάτερα οἰχίσχοις ἐπελ-
᾿θόντων ἅμα τοῖς ξίφεσιν, ἐχ δὲ τῆς θέας χαταπλαγέντων

᾿χαὶ οὐχ ἐπιτιθεμένων τῷ Ὀδοάχρῳ, Θεοδώριχος
προσδραμὼν παίει τῷ ξίφε: αὐτὸν χατὰ τὴν χλεῖδα,
εἰπόντα δέ « Ποῦ 6 θεός; » ἀμείδεται" « Τοῦτό ἐστιν
ὃ xai σὺ τοὺς ἐμοὺς ἔδρασας. »'Γῆς δὲ πληγῆς καιρίας

^ "d - 5 , ^ , M5 ἣν Ὁ Lad
- χαὶ μέχρι τῆς ὀσφύος διελθούσης τὸ Οδοάχρου σῶμα,

εἰπεῖν φασι Θεοδώριχον, ὡς τάχα οὐδὲ ὀστοῦν ἦν τῷ

m , ^ A , ΝΗ y» , Υ M
xaxG τούτῳ. Καὶ τὸν μὲν πέμψας ἔξω θάπτει εἰς τὰς
συνόδους τῶν “Ἑδραίων ἐν λιθίνη λάρνακι ἔτη βεόδιω-
χότα ξ΄, ἄρξαντα δὲ ιδ΄, τὸν δὲ ἀδελφὸν «τούτου ἐν τῷ
τεμένει φυγόντα χατετόξευς, συνέχων δὲ xal τὴν
᾿Ὅδοάχρου γαμετὴν Σουνιγίλδαν χαὶ Ὀχλὰν τὸν
παῖδα, ὃν ᾿Οδόαχρος Καίσαρα ἀπέδειξεν, τοῦτον μὲν
ΕῚ , ? / - CS LAW! , M M
ἐχπέμπει εἰς Γαλλίαν, ἐκεῖθεν δὲ ἀποδράντα xac τὴν
᾿Ιταλίαν διαφθείρει, τὴν δὲ ὑπὸ λιμοῦ φρουρουμένην
ἐξήγαγε τοῦ βίου.

. FRAGMENTA.

29

. [ANAZTAZIOX. 491-518]
214 b.

Ὅτι "Avaczácios ὃ βασιλεὺς λύει τῶν δημεύσεως
φόδων, ἀπαγορεύει δὲ τοῖς συχοφάνταις τὴν ἄδειαν
χαὶ τὸ τῆς χαλουμένης δηλατορίας πάθος τιμωρεῖται
xal τοὺς ἐκ τῶν εἰσφορῶν ὀφειλέτας ἐλευθεροῖ τῶν
ἔμπροσθεν χρόνων. (2) Ὡς δὲ χατὰ τὰς θέας ἀτα-
χτοῦσιν, ὃ τῆς πόλεως ἔπαρχος διὰ προγράμματος
τὰς ἔνδον διατριδὰς ἀπηγόρευσεν, ὑπονοίᾳ τὸ λοιπὸν
ἐχδόντες ἑαυτοὺς ol τοῖς πλημμελήμασιν ἐνεχόμενοι
ἅπαντα διετάραττον. Καὶ δὴ τοῦ βασιλέως τὴν ἵπ-
ποδρομίαν θεωμένου, πολὺς ἐντεῦθεν διηγείρετο θό-
ρυῦος, ὡς καὶ αὐτοῦ τοῦ τῆς βουλῆς ἡγουμένου xa-.
ταθοδν" ᾿Ιουλιανὸς δὲ ἦν 6 Ἀλεξανδρεὺς τῶν ἐχ παιδείας
χαὶ λόγων εἰσηγητής. Ἔν ὀργῇ τοίνυν τοῦ βασιλέως
ποιησαμένου τοὺς τὰ τοιαῦτα τολιλῶντας χαὶ διὰ πλή-
θους στρατιωτιχοῦ ἀνείργειν αὐτοὺς ἐπιχειρήσαντος
εἰκότως, εἰς ἀπεγνωσμένην ἐτράπησαν πρᾶξιν, πῦρ
ἐνιέντες τῷ τὰς θύρας τῆς ἱπποδρομίας ἔχοντι τόπῳ,
ἐξ οὗπερ καὶ at προσπαραχείμεναι στοαὶ διεφθείραντο
ῥαδίως, ἐχεῖθέν τε τὰς στήλας τῶν βασιλέων ix
χαλκοῦ πεποιημένας τῶν ἱδρυμάτων ὠθήσαντες πᾶν
εἶδος ὕδρεως εἰς αὐτὰς ἐπετέλουν, ὡς χαὶ αὐτοὺς
ἐχείνους αἰχιζόμενοι, καίτοι πολλῶν μὲν ἀναιρουμέ-
νῶν, πολλῶν δὲ χαὶ ἡμιθνήτων γενομένων, ὋὉ βα-
σιλεὺς τοίνυν ὁρῶν τὴν χατὰ τῶν ὅπηχόων αὐτοῦ
νίκην οὐ πρέπουσαν εἶναι, ἀναπαύει μὲν τῆς ἀρχῆς

μόικας. In Theophane p. 384, 11, ita legilur : ᾿Αναστασία αὐγοῦστα, τοῦ Boxaz. | — καὶ Ἰλλοῦν] Hoc num recte habeat,
queritur. Ceterum de postremis fatis Illi et Leontii v. quos laudat Tillemont tom. VI, p. 646 sqq.

$ 12. ἐπεξήει] ἐπεξίει cod. || — ἀγροιώτης] ἀγρεώτης cod. Deinde verba Λογγῖνος ὁ τοῦ e margine assumfa. De Arte-
midoro cf. fr. 214, 5.

Fr. 214, a. Marcellin. Chron. ad an. 489 : Idem Theodoricus rex Gothorum optatam occupavit Italiam. Odoacer
itidem rex Gothorum metu Theodorici Ravennam ingressus est [die V Martii an. 493]; porro ab codem Theo-
dorico perjuriis illectus interfectusque est. Similiter Joannes sub an. 489 totum illud bellum quod in Italia Theo-
doricus gessit (489-493), narrasse videtur. || — ἄμφω ἡγεῖσθαι τῆς Ρωμαίων ἀρχῆς] Procop. B. Goth. t, 1, p. 9, 25:
ὑπὸ διαλλαχτῇ τῷ Ῥαθδέννης ἱερεῖ (Joanne) ἐς λόγους ἀλλήλοις συνίασιν, ἐφ ᾧ Θευδέριχός τε xai Ὀδόαχρος ἐν ἹΡαδέννῃ ἐπὶ
τῇ ἴσῃ καὶ ὁμοίᾳ διαίτῃ ἕξουσι. Μετὰ δὲ Θευδέριχος ᾿δόαχρον λαθὼν, ὥς φασιν, ἐπιδουλῇ ἐς αὐτὸν χρώμενον, τρόπῳ τε
δολερῷ ἐπὶ θοίνην χαλέσας ἔχτεινε, xol ἀπ᾿ αὐτοῦ βαρδάρων τῶν πολεμίων προσποιησάμενος ὅσους παρεῖναι ξυνέπεσεν,
αὐτὸς ἔσχε τὸ Γότθων τε xoi Ἰταλιωτῶν χράτος. In his verba ἐπὶ τῇ ἴσῃ καὶ ὁμοίᾳ διαίτῃ idem significant quod Joannes
dixit verbis ἄμφω ἡγεῖσθαι τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς, eoque sensu Procopii locum recte accepit Sigonius. Apud Anonymuim
Valesii Odoacro promittitur accepta fide, securum se esse de sanguine. In Historia miscellan. Anonym. Ricob. :
Odoacer in fidem. receptus est. Apud Jornandem De Get. reb. gest. c. 57 : Odoacer missa legatione veniam sup-
plicat. Cui e primum concedens Theodericus, postmodum hac luce privavit. Vid. Fr. Hurter Geschichte des
ostgoth. Komigs Theoderich , I, p. 162. sqq. (Schaffhausen 1807). || — κλεῖδα] κλεῖν margo. || — 'Ox1ày] Thelan

vocatur ap. Isidor. Hisp. Chron. an. 549. Aut OK natum ex OE, aut OE ex OK. |] — διαφθείρει] διαφθείρεται cod.

Fr. 214, b. $ 1. δηλατορίας πάθος] Delatores urbe pulsos esse refert etiam Cedrenus, p. 377, C. De Anasfasio bene

remp. administrante cf. Zonaras, p. 45, C, Procop. B. Pers. 1, 10 : δρᾶν yàp ἀνεπισχέπτως οὐδὲν ἠπίστατο ιοὔτε
«εἰώθει. Theodor. Lect. p. 566, D : Ἀναστάσιος ἀνέστειλε τὸ χρυσάργυρον xai τὰ χυνήγια ἔπαυσεν, xal τὰς ἀρχὰς,
᾿ὠνίους οὔσας, προῖκα παρεῖχεν. De sublato chrysargyro (an. 501) etiam Euagrius 3, 39, Malala, p. 398, Theophanes ,
alii, multi. Quomodo postea mores imperatoris in pejus abierint, narrat Joannes fr. 215 (Exc. de virt.) p. 621. Cf.
Tillemont JTisf. des emper. 6, p. 538.

$ 2. Marcellin. Chron. an. 491, Olybrio 5010 consule : Anastasius ez silentiario imperator creatus est. Bellum
plebejum inter Bysantinos ortum, parsque urbis plurima. atque circi igme combusta. De hujus anni turbis in
circo natis alibi nihil invenio. Similia vero acciderunt an. 493. Vide Marcellinus ad hunc an., Chron. Paschal. p. 607,
Malala, p. 394, alii. || — ὠθήσαντες] ἀθήταντες codex. || — καίτοι πολλῶν]. Oratio claudicat. :

30 JOANNIS ANTIOCHENI

τὸν ᾿Ιουλιανὸν, ὕπαρχον δὲ προχειρίζεται Σεχουνδῖνον
τὸν τῆς ἑαυτοῦ ἀδελφῆς Καισαρίας ἄνδρα, καὶ τούτῳ
ληξάσης τῆς τῶν στρατιωτῶν λύττης, o0 γαλεπῶς
xal τὰ πεπονθότα τῶν οἰχοδομ-ημάτων ἀνεχτίσατο.

7 ^ ?. , 5 "m" “ 5 ,

3. Κρίνων δὲ εἰχότως ἐχ τῆς τῶν ἐνδημούντων
᾿Ισαύρων ἐπιδουλῆς διεσχευάσθαι ταῦτα, ἀποχωρεῖν
, “Ὁ / Ὁ. P 295 ΒΨ ,
τούτους τῆς βασιλίδος ἐχέλευσεν, οὐδ᾽ ἀξιωμάτων
ἀφαιρούμενός τινα αὐτῶν, οὐδὲ χρημάτων, χαὶ ταῦτα

» 3 ὔ Ὁ M ^ , 3 9
ἤδη ἀγγελθείσης τῆς χατὰ [τὴν] χώραν αὐτῶν ἀπο-
στάσεως. Μελλόντων δὲ xol ἐν διατριδῇ ποιουμένων
τὴν ἀναχώρησιν, συνεῖδεν αὐτοῖς ἀνάγχην ἐπιθεῖναι.
ἐξ οὗπερ λαμπρότερον ἀπεδείχθησαν δυσμενεῖς τῷ
χρατοῦντι πολιτεύματι. " EveeU0ev λοιπὸν 6 τοῦ Ζήνωνος
ἀδελφὸς Λογγῖνος χατὰ τὴν Θηδαίων ἀφορίζεται χώραν
"χαὶ αὐτοῦ ἀπεφθάρη λιμῷ μετὰ χρόνους η΄, ἥ τε οὖσα
5 ὦ M Οὐ λ H y ^ m P) A
αὐτῷ γαμετὴ Οὐαλερία τοὔνομα σὺν τῇ παιδὶ Aoy-
, M € , ry ^ - 39 , M
γίνᾳ, 7, xal ὡμολόγητο Ζήνωνι τῷ ᾿Ανθεμίου xal
Ἡραΐδος υἱῷ, καὶ Λαλὶς ἣ Ζήνωνος xoi Λογγίνου
μήτηρ τὸ ἐν Βρόχθοις οὕτω προσαγορευομένῳ προα-
στείῳ τῆς Βιθυνῶν χατέλαδον εὐχτήριον ," ἐν ᾧπερ
x«i Ζήνων οὐχ ἥχιστα διεθέριζεν, ᾿Επιδιώσασα δὲ

“των GÀ

ρίζουσα ἄλλοσε ἄλλῃ μετήλλαξε τὸν βίον. Λογγῖνος δὲ
, v " / 3 $.,,T4 ,
ὃ βμάγιστρος xoi Αθηνόδωρος ἀνδρείᾳ τε αὐχῶν xoi
πλούτῳ σὺν ἑτέροις συχνοῖς ἐς τὴν ᾿Ισαύρων ἐξέπεσον
χώραν. (4) ᾿Αποστέρξας δὲ 6 βασιλεὺς ἐσάπαξ τὰ
“ ^ ᾿
Ἰ᾿Ισαύρων, τήν τε τοῦ βασιλεύσαντος Ζήνωνος περιου-
σίαν προέγραψεν, ὥστε καὶ αὐτή γε fj βασίλειος ἐσθὴς
ὦνιος προὔχειτο, xoi τὸ Παπειρίου καλούμενον
, ΄ 7 2 7 3
φρούριον πέμψας κατέστρεψεν - ἀναιρεῖ δὲ xol τὰς Bt-
δομένας αὐτοῖς παρὰ τοῦ Ζήνωνος σιτήσεις τεινούσας
? Li M , 3 , [4 2 / 3 .
εἰς v' xoi χιλίας χρυσίου λίτρας ἐτησίως. — (5) 'Apru- -
σαμένων δὲ τὰ πρὸς ἀντίστασιν xal ἤδη χινηθέντων
&x τῆς σφετέρας ὑπὸ ἡγεμόσι Λιγγινίνη καὶ Ἀθη-
νοδώρῳ,, συνόντων αὐτοῖς x«i Κόνωνος Φουσχιανοῦ.
τοῦ ἀπὸ ἐπισχόπων, xol Λογγίνου μαγίστρου χαὶ
᾿Αθηνοδώρου τοῦ ἑτέρου, πλῆθός τε μαχίμων ἀμφὶ
Y , 7, 2 l4 y E] , ἡ ὦ ;
τὰς ρ΄ χιλιάδας ἐπαγομένων ἔχ τε ᾿Ισαύρων xot Ῥω-
μαίων, τῶν μὲν ἑχουσίως ἑλομένων τὴν συμμαχίαν,
Lad 1 S € , ᾽ , Ξ
τῶν δὲ xol ἀνάγχη ἑπομένων, καὶ διαδραμόντων τὰς
πόλεις, χαὶ γενομένων ἐν Κοτιαείῳ τῷ ἄστει τῆς
Φρυγίας, ὑπηντίασεν αὐτοῖς (καὶ) τὸ τοῦ βασιλέως
στράτευμα ἀμφὶ τοὺς * δισχιλίους, ἩἩγοῦντο δὲ αὐτῶν

χρόνον οὐ μέτριον καὶ τὰ πρὸς τὸ ζὴν ἐξ ἐράνου πο- | στρατηγοὶ β΄, ᾿Ιωάννης 6 Σχύθης xoi Ἰωάννης δ᾽

L4

ὁ 3. μετὰ χρόνους 7] Pro x', quod manu secunda scriptum, prima manus dederat β΄. Cf. Theophanes p. 211, 12 :
τούτῳ τῷ ἔτει B' βασιλεύοντος ᾿Αναστασίου (an. 492)... ἐστασίασεν κατ᾽ αὐτοῦ ὁ Λογγῖνος ὁ Ζήνωνος ἀδελφὸς, ὃν χειρωσά-
μένος ἐπ᾽ Αἴγυπτον πέμπει ἐξόριστον ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ, xat ἐχέλευσε χειροτονηθῆναι αὐτὸν πρεσθύτερον᾽ ἑπταετίαν δὲ ἐπι-
διοὺς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ ἐτελεύτησεν᾽ ὑποψίαν δὲ ἔχων xol πρὸς Δογγῖνον τὸν μαγίστρον [τὸν ἀπὸ μαγίστρων, τὸν φαλαχρόν
Malal. p. 398, 22] ὁ βασιλεὺς καὶ τοὺς ἐπιδημοῦντας σαύρου:, παύει τὸν Λογγῖνον τοῦ μαγιστρίον. Idem ad annum
sequentem, p. 212, 15 : τούτῳ τῷ ἔτει ᾿Αναστάσιος τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ἰσαύρου: διὰ πολλὰς ἀτοπίας ἐδίωξεν, οἵ ;
ἐξελθόντες τυραννίδα ἐμελέτησαν. Cf. Theodor. Lect., p. 558, E. || — τὸ ἐν Βρόχθοις-] τῷ ἐν Βροχθοῖς codex. De hoc loco
in Asiatico Bospori litore sito Procopius De :edif. 1, 8, p. 197, 7 : ἱερὰ δύο τῷ ἀρχαγγέλῳ Μιχαὴλ ἀνειμένα καταντιχοὺ
ἀλλήλοιν ἑσιῶτα τοῦ πορθμοῦ ἑχατέρωθι συνέδαινεν εἶνα!, θάτερον μὲν ἐν χώρῳ χαλουμένῳ Ἀνάπλῳ ἐν ἀριστερᾷ elo-
πλόοντι τὸν EUtetvov πόντον, τὸ δὲ δὴ ἕτερον ἐν τῇ ἀντιπέρας ἀχτῇ. llpoóy0ouz μὲν ἐχάλουν οἱ παλαιοὶ ἄνθρωποι τὴν &x-
τὴν, νῦν δὲ Βρόχοι (ex Joanne corrigas Βρόχθοι). Cf. Geogr. Min. tom. 2, p. 90. || — ἐπιδιώσασα] ἐπιδιώσας cod. ||
— ᾿Αθηνόδωρος] Av0. codex ἢ. 1. et mox iterum. || — καὶ πλούτῳ] Theophanes, p. 213, 7 : Ἀθηνόδωρος ἁπλούστατος
ἄνθρωπος, εἷς τῶν συγχλητιχῶν, ubi nescio an ex Joanne corrigendum sit πλουσιώτατος.

$ 4. eic v' χαὶ χιλίας yo. λίτρας 5000 litras dicit Euagrius 3, 35 : Ἐντεῦθεν xai τὰ χαλούμενα πρώην ᾿Ισαυριχὰ τοῖς
βασιλικοῖς ἐσενέχθη θησαυροῖς ἣν δ᾽ ἄρα τοῦτο τὸ χρυσίον ἐς ἕχαστον ἔτος τοῖς βαρθάροις χορηγούμενον πενταχισχιλίας
ἕλχον λίτρας.

$ 5. De bello Isaurico Marcellinus Chron. ad an. 492 : Dum bellum paratur Isauricum , dumque Isauri im-
perium sibi vindicare nituntur, in Phrygia juxta Colyaiwum civitatem wndique confluunt , ibique Lilingis, se-
gnis quidem pedes, sed eques in bello acerrimus, a Romanis primus in prolio trucidatur, omnesque simul
Isauri fug& dediti per montana asperaque loca Isauriam. repetunt. Hoc bellum Isauricum per sex annos
gestum est. Idem ad an. 497 : Bellum Isauricum hoc sexto anno sedatum. Athenodorus Isaurorum primus in
Isauria captus decollatusque est. Capul ejus Tarsum civitatem allatum pro . porlis hastili fixum exta-
buit. Cf. Theophanes p. 213 sqq., Theodor. Lect. p. 559, Euagrius 3, 35, Malala p. 393 sqq. ceterique Chro-
nicorum scriptores, quibus omnibus uberior fuisse videtur Joannes.|| — Λιγγινίνῃ] Δογγινίνην τὸν χωλὸν vocat Mala- —
las p. 393, 22, quod ad Λιγγινίνην nostrum revocandum est; ipse vero Joannes supra fr. 214 $ 2, p. 620 habet Αίγγην .
τὸν νόθον αὐτοῦ (Illi) ἀδελφὸν, unde sua habet Suidas s. v. βίαιος, ubi Δίγγις scribitur. Νινίλιγγις ὁ τῆς Ἰσαυρίας ἦγε- —
μὼν ἐπὶ Ζήνωνος καταστὰς, ἀνὴρ θρασύτατος, ap. Theophan. p. 213, 6 et 16. Lilingis ap. Marcellin. et Jordanem regg.
c. 48. "Ivó»v corrupte legitur in Euagrio 3, 15. Forinde Νινι-λίγγης et Αιγγι-νίνης nomen compositum produnt ab
aliis aliter efformatum. || — Κόνωνος} Cf. fr. 214 $ 2 p. 620. || — Λογγίνου μαγίστρου] Hic apud Euagrium 3, 35 : ó
ἕτερος Λογγῖνος τὸ πολὺ τῆς τυραννίδος συνέχων, ὃ ἐπίχλην Σελινοῦντιος. Scilicet preeter hunc etiam alterum Longi-
num Zenonis fratrem bello interfuisse Euagrius tradit. || — Ἀθηνοῦ. τοῦ ἑτέρου] Ἂθ. τὸν νεώτερον dicit Malalas p. 393,
22. || — ρ΄ χιλιάδας] ev' χιλ. secundum Theophanem p. 212, 19 : Λογγῖνος ... σνλλαδὼν τούτους (Isauros é'Constantino-
poli profugos) τε xoi ἄλλην δύναμιν βαρδάρων xai λῃστῶν ὡς πεντεχαίδεχα μυριάδας. || — ὑπηντίασεν] ὑπαντιάσαν cod. |I
— δισχιλίους] Major numerus requiritur. || — ἡγοῦντο] ἡγεῖτο cod. | --- καὶ αὐτὸς} sicut Joannes Scytha. Cf.
Theophanes, p. 213, 11 : ἡγουμένου ὄντος ᾿Ιωάννου τοῦ Σχύθου τοῦ τὴν Ἰλλοῦ xoi Λεοντίου τυραννίδα χαθελόντος, χαὶ
ἸΙωάννου τοῦ ἐπίχλην χυρτοῦ, ἀμφοτέρων τοῦ Θρᾳχῴου στρατεύματος ἡγουμένων, καὶ Διογένους (Διογενιχνοῦ Malal.
p. 393, 16) (οὗτοι χόμητες σχολῶν ἐτύγχανον ὄντες) xal ἑτέρων ἐπαινετῶν ἀνδρῶν. Diogenem Joannes non recenset ;
de ceteris ducibus ab Joanne memoratis silent reliqui scriptores. || — Σηλυδρίας] Σελ. cod. || — Βεδεριανῆς] vel fort.
Ῥεδεοιαγοῦ, Codex habet Βεδεοίανος absque accentu. Castelli hujus mentionem facit Prócopius De cwdif. 4, 1,

FRAGMENTA. 31

κυρτὸς xol αὐτὸς Ex Σηλυόδρίας δρμώμενος, ὑποστρά-
τήγοι δὲ Ἰουστῖνος ἐκ Βεδεριανῆς φρουρίου πλησιά-
ζοντος Ναϊσσῷ τῇ Ἰλλυρίδι χαὶ Ἀψικὰλ βάρόαρος
γένους τῶν καλουμένων Γότθων, ἔτι τε Σιγίζαν xoi
Ζόλθων Οὔννων ἄγοντες πλῆθος. ᾿Επειδὴ δὲ πλησίον
ἀλλήλων ἦλθον συρράξαντες περὶ δείλην ἑσπέραν,

ἑορτὴν ἐπιτελῶν, ὡς οὔπω πρότερον γέγονεν, ὑπό
τινος βασχανίας αἴτιος πολλῶν ἐγένετο φόνων * τῶν
γὰρ ἀθροισθέντων ἐς δείλην τοῦ δήμου ἅμα ξίφεσι
xav ἀλλήλων ὡρμηχότων, πολὺς ἣν τῶν ὀλλυμένων
ὃ τρόπος. Ὁμοίως xal Κωνστάντιος 6 ἄρχων τῆς πό-
λεὼς τὴν αὐτὴν ἐπιτελεῖν τῶν Βρυτῶν πανήγυριν

πολλοὺς τῶν ἐναντίων διέφθειραν οἵ Ῥωμαῖοι xoi

» * J . € , - 5 ΄ "n
αὐτὸν ἀνελόντες τὸν ἡγεμόνα τῶν ᾿Ισαύρων Λιγγινίνην,
ὡς τοὺς περιλειφθέντας δρομαίως διαφυγεῖν ἐς τὰ
σφέτερα. Ὁ δὲ τοῦ βασιλέως στρατὸς ἐπιδιώξας ἕως
- Xo τῆς τοῦ 'Γαύρου ὑπερόολῆς διέμεινεν τὴν τοῦ χει-
᾿μῶνος ὥραν.

βουλευσάμενος ὀλίγου διώλεσε τὸν ἅπαντα δῆμον
ποικίλοις διαφθαρέντα τρόποις, ὡς τὸν βασιλέα τοῦ
λοιποῦ χηρῶσαι τῆς χαλλίστης. ὀρχήσεως τὰς πό-
etc.

214 d. [an. ὅττι

Y c m
Ot xa0' ὃν χρόνον 6 τοῦ βασιλέως coU "Avacza-
σίου γαμόρὸς Σεχουνδῖνος τὴν ὕπατον ἀρχὴν παρει-
ζ 3
λήφει (an. 511), ἐχινήθη τὰ περὶ τὴν Παφλαγο-
νίαν.

2154 C.
Ὅτι ἐπὶ ᾿Ανχστασίου ὃ τὴν ὕπαρχον ἀνύων τῆς
πόλεως Ἡλίας τοὔνομα, τὴν τῶν χαλουμένων Βρυτῶν

- p. 266, 14 : "Ev Δαρδανοις... τοῦ φρουρίου ἄγχιστα, ὅπερ Βεδερια νὰ ἐπιχαλεῖται, χωρίον Ταυρήσιον ὄνομα ἣν,

ἔνθεν ᾿Ιουστινιανὸς βασιλεὺς... ὥρμηται ᾿ τοῦτο μὲν οὖν τὸ χωρίον ἐν βραχεῖ τειχισάμενος χατὰ τὸ τετράγωνον σχῆμα,
xai γωνίᾳ ἑκάστῃ πύργον ἐνθέμενος Τετραπυργίαν εἶναί τε καὶ χαλεῖσθαι πεποίηκε. Παρ’ αὐτὸ δὲ μάλιστα τὸ χωρίον πόλιν
ἐπιφανεστάτην ἐδείματο, ἥνπερ ᾿Ιουστινιανὴν ὠνόμασε πρίμαν... "Ext μέντοι xai. Βεδεριανὰ τὸ φρούριον ἀνοικοδομησάμενος
ὅλον πολλῷ ὀχυρώτερον χατεστήσατο ... ᾿Αλλὰ wal Σαρδιχῆς xoi Ναϊσσουπόλεως ... τὰ τείχη ἄμαχα τοῖς πολεμίοις διε-
πράξατο εἶναι. Of. Agathias 4, 21 p. 324,9 : Πατρὶς δὲ ἦν αὐτῷ (Justiniano) πόλις ᾿λυρικὴ Βεδερίανα (Βεδέρινα cod.
Rhed.; μὲν $x παλαιοῦ ὀνομαζομένη, ὕστερον δὲ πρώτη ᾿Ιουστινιανή. De situ horum locorum nihil constabat. Justinia-
nopolim primam non esse Achridam Bulgarorum, ut putari possit, pluribus demonstravit Wesselingius ad Hiero-
clem, p. 653. Urbem illam in hodierna Kos/endil agnoscit Hammer (Gesch. des -osman. Reiches tom. 2, p. 73),
cum hod. Pirichtina componit Isambert (ad Procop. hist. arc. tom. 2, p. 616); Danvillius , Mannert, Maltebrun et
nuper Hahn (Reise von Belgrad mach Salonik. Wien, 1868 p. 106) Scupos, Dardanic urbem et sequiore svo
metropolim, per tempus aliquod Justinianopolim dietos esse censent; quid quod in vicis Taor et Bader, prope

Uskub sitis, prisca Bederianc et Tauresii nomina superesse putat Hahn. At si nova urbs ex vetere illa nata foret
(sicut mox Procopius Justinianopolim secundam ex amplificata Ulpiana ortam esse dicit), mireris rationem
qua situm ejus auctor definiverit. Scuporum oppidum probabiliter est Σχούπιον Procopii, p. 282, 4. Nongenta circiter
stadia distat a Naisso, cujus in vicinia Bederianam fuisse dicil Joannes. Fortasse igitur componenda cum hod. Pirót
urbe ad Naissum (Nichava) fluvium sita et a Naisso urbe 300 fere stadia distante. Minus probabile est nomen
hujus loci in Medianam abiisse apud Ammian. Marcellin. 26, 5, 1, ubi : JNaissi suburbanum quod appellatur
Mediana , a civitate tertio lapide separatum. Sed hoc utut sit, certum est errasse Mansonem ( Gesch. d.
osi-golh. Reichs in Italien, p. 315) et. Clossium (ad Jordanis Get. 1866, p. 192), qui Medianam Marcellini
memorari putant in Jordane De Get. gest. c. 66, ubi Theodomiro regi a Naisso , quim tenebat, contra Thessa-
lonicen profecto Hilarianus, Thessalonices prefectus, avertendz obsidionis causa , sponte tradidit Cerra, Pellas,
Europam , Medianam , Pelinam (s. Relinam), Bereum et alia quz Sium (vel Siuth) vocantur, i. e. Cyrrhum
vel Serras, Pellam , Europum, Medicam regionem vel ejus oppidum, Crestonam, Bergam et alia loca quae Sin-
thüm sive Sintorum vocantur. Mediana voce indicari Meedorum locum vel regionem probabiliter statuit Tafel, de
Thessalon. p. 185. Medice vero adjacebant Crestone et Sintica, cujus erat Berga oppidum; quare harum re-
gionum nomina ap. Jordanem reponenda esse videntur, non vero Pellina (quas in hac regione est nulla) et
Beroa et Diwm (qua longe dissita sunt). | — xoi ᾿Αψιχὰλ etc.] Hos duces innuit Malalas p. 393, 16 verbis :
xal ἄλλους μετὰ πλήθους Σχυθῶν xai Γοτθιχῆς xoi Βεσσιχῆς χειρός. | — ἐπὶ τὰ σφέτερα] Cf. Theophanes p. 213, 17 :
μιχροῦ δὲ τὸ πλεῖστον ᾿Ισαυριχὸν ἀπολλύμενον μόλις ἐπὶ τὰ σφέτερα διεσώθη. :

Fr. 214, c. τὴν ὕπαρχον] Fuerit τὴν ὑπάρχου ἀρχὴν. | — Ἡλίας] Is qui fuerit nescio. An idem est Helias qui
sub Justiniano comes largitionum fuit (Theophan. p. 286, 18)? || — βρυτῶν ἕορτήν 1 Hanc infra Joannes καλλίστην
ὄρχησιν vocat. Mentio ejus apud Suidam exstat : Ma iov. &c πανήγυρις ἤγετο ἐν τῇ "Pop χατὰ τὸν Μάϊον μῆνα. Τὴ
παράλιον λαμβάνοντες πόλιν, τὴν λεγομένην ᾿Οστίαν, oi τὰ πρῶτα τῆς Ρώμης τελοῦντες ἡδυπαθεῖν ἠνείχοντο, ἐν τοῖς
θαλαττίοις ὕδασι ἀλλήλους ἐμάλλοντες " ὅθεν xai Μαιουμᾶς Ó τῆς τοιαύτης ἑορτῆς καιρὸς ὠνομάζετο. ᾿Ἑτέλουν δὲ μέχρι
Ἀναστασίου βασιλέως οἱ ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλε: πανήγυριν τῶν βρυτῶν " καὶ ταύτην Ἀναστάσιος ἔπαυσε. De Maiuma
pluribus dixerunt W. Teufel in Pauly's Realencycl., tom. 4, p. 1458, Stark in Gaza u. die philist. Küste » p. 598,
Ritter Geogr., tom. 16, p. 61. Festum hoc etiam Constantinopoli celebrabatur, quamvis a Constantio et Theodosio
et Arcadio iterum iterumque ob nimiam licentiam prohibitum esset. Ejusdem generis fuerit ἡ τῶν βρυτῶν πανήγυρις,
vernale, opinor, festum fontium scaturientium ; nam βρυτὸς ὁ βρύων, sec. Arcadium, p. 79. Inter loca suburbana
amoenitate sua clara erant ai Πηγαί ad portam auream et ex adverso urbis in litore Asiatico τὰ Βρύα (v. Du Cange
Constant. Christ. 4, 172-176), quae salvo vocis sensu etiam Βρυτά dicere licebat. In hoc igitur suburbano festum
celebratum esse suspicor. Alia solennitas aliunde, quantum sciam, non nota infra in fr. 214, e ὃ 16 memoratur ἡ
τῆς Γάστρης πανήγυρις, que probabiliter ad locum urbis pertinebat qui Γάστοα vocabatur.

Fr. 214 d. τὰ περὶ τὴν Παφλαγονίαν] Anno Secundini consulis (511) de motu Paphlagonico nihil traditur. Fr.
214 e. Joannes dicit Hunnos Sabiros ἐκ τῆς προτέρας παροτρυνθέντας πείρας Ponticas provincias depopulatos esse (an.
- bis). Priorem istam Hunnorum invasionem nostro loco indicari putaverim.

214 e. [an. 514.]

Ὅτι συνεχύχα κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον (an. 514.)
τὰ χατὰ τὴν Θράχην Βιταλιανὸς, ἀνθρωπίσχος βραχὺς
χαὶ τραυλὸς τὴν φωνὴν χαὶ τὰς ἄχρας τοῖν βλεφάροιν
ὑποχεχαυμένος, υἱὸς ὧν Πατριχιόλου, πατρίδα ἐσχης
χότος Ζάλδαδα τῆς κάτω Μυσίας πόλισμα βραχύ.
Οὗτος ἐπειδὴ τὰ πολλὰ συνδιατρίδφων τοῖς Οὔννοις
ἑτοιμότερος πρὸς ἀπόνοιαν ἠγγέλθη τῷ βασιλεῖ
(ἀφαιρεθεὶς γὰρ σιτήσεως δημοσίας τῶν χαλουμένων
φοιδερατιχῶν ἀνθρώπων), εἰσηγεῖτο τοῖς τὰ περὶ
Σχυθίαν xal Θράκην πληροῦσι τάγματα, δυσχεραί-

^ T x τ
νουσι μὲν xal ἐξ ἑαυτῶν ἐφ᾽ οἷς ἔπασχον πρὸς τοῦ τὴν
, * € y , ANA , ,
στρατηγίαν ἔχοντος Ὑπατίου, xxi δὴ πείθει ῥαδίως
τὸ πρῶτος ἄρξαι τῶν παρανομωτάτων xai ἐπέκεινα
τόλμης" τοὺς γὰρ τῷ στρατηγῷ παρεδρεύοντας Κων-
— “ ,
σταντινόν τινα ἐχ Λυδίας xat Κελεαρῖνον φονεύσας,
Υ ᾿ ͵ ^ - / * 1
ἔτι xai Μαξέντιον τὸν τοῦ χαλουμένου Δουχὸς, τὴν
Μυσῶν ἐπιτετραμμένον ἀρχὴν, διαφθείρει, καὶ [τὸν]
- “Ὁ ,
τῷ στρατηγῷ σύμπνουν χαὶ εἰς ἅπαντα χεχαρισμένον
Καρῖνον συσχὼν, τῆς τοῦ μὴ ἀνελεῖν χάριτος xout-
ζεται δῶρον τὸ συμπρᾶξαί οἱ πρὸς τὴν τῆς ᾿Οδυσσοῦ
xat τῆς στρατηγίας ἐξουσίαν, καταφημίσαντα ὡς εἴη
E Nar M m E , E] , ^
αὐτῷ τὰ τῆς ἡγεμονίας ἐπιτετραμμένα, παραδοῦναι
, 5. m 5
δὲ x«l ὁπόσον ἦν παρ᾽ αὐτῷ χρυσίον. Πείσας οὖν ἐκ
τούτων ἅπαντας βλέπειν εἰς αὐτὸν, συναθροίσας ἀμφὶ
N , , ». M 2 J $5 5 0
τὰς ν΄ χιλιάδας πολεμιχῶν τε xal ἀγροίκων ἀνδρῶν
τῇ Κωνσταντίνου προσάγειν ἠγγέλλετο, (2) Ὃ δὲ
βασιλεὺς, xal ἐξ ὧν ἔναγχος ἐπεπόνθει πρὸς δειλίαν
χατενεχθεὶς χαὶ τῷ παραδόξῳ τῶν περιστάντων αὐτῷ
δυσχεραίνων, προσέτι δὲ xal τῷ ἀκούειν τοὺς ἐπιόντας
τὴν ὁμοίαν τῆς θρησχείας προδάλλεσθαι μέμψιν,
σταυροὺς μὲν ἐκ 400 x20 παγῆναι ὑπὲρ τὰς πύλας τῶν

JOANNIS ANTIOCHENI

τειχῶν παραχελεύεται, γράμμασι τὴν αἰτίαν τοῦ,

συστάντος ἐπ᾽ αὐτὸν θορύῤου προχαθιστῶντας, τῆς δὲ

ὑπὲρ τῶν ζώων εἰσφορᾶς τετάρτην περιελὼν μοῖραν.
τοῦ Βιθυνῶν τε xat ᾿Ασιανῶν ἔθνους, τὸν ταῦτα δη-
λοῦντα χάρτην τῇ χατὰ τὴν πρωτεύουσαν ἐχκχλησίαν
ἱερᾷ τραπέζῃ φέρων χατέθηχε, xol τῆς πόλεως φρου- -

pv ἐποιεῖτο διὰ τῶν ἐν τοῖς τέλεσιν. (3) Ἤδη δὲ τοῦ

Βιταλιανοῦ προσδαλόντος τοῖς τῆς πόλεως προαστείοις
xai περὶ αὐτὰ τὰ τείχη ἐληλαχότος, στέλλεται πρὸς
αὐτὸν Πατρίχιος ὃ στρατηγὸς, ἅμα μὲν ὡς προσήσ΄

hd e

MES:

χοντός oi διὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ τοιοῦδε λόγου, ἅμα δὲ

4. , v M 2b , 4 5 € i -
χαὶ ὡς γερα T. 9007 t0V χαι αζιώσεσι, Xt «uto δὲ τῷ

Βιταλιανῷ μέρος οὐ μικρὸν τῆς εὐπραγίας γενόμενος

ὃς, ἐπειδὴ παρ᾽ αὐτὸν ἦλθε xai τῇ ex τῆς εὐεργεσίας

παρρησίᾳ χαθήψατο, τὰ εἰχότα ἤχουεν ὡς οἷά πολλὰ

προηνέχθη ἔχ τε τῶν τὴν βασιλείαν ἐσχηχότων, χαὶ
νῦν ἥχειν αὐτοὺς δεομένους ἐπανορθωθῆναι μὲν τῶν
ἀδικημάτων τοῦ τῆς Θραχῶν στρατηγοῦ, χυρωθῆναι
δὲ χαὶ τὴν ὀρθῶς ἔχουσαν τοῦ θείου δόξαν. (4) Τῇ δὲ
ὑστεραίᾳ τῶν ἐν πρώτοις παρὰ τοῦ βασιλέως εἰσχλη-

θέντων xa παραγενομένων Βιταλιανοῦ χωρὶς (τοῦτον
γὰρ οὐδὲ εἴσω τῆς πόλεως γενέσθαι ἔπεισε), τὰ μὲν

ἐπεγκαλέσας ὃ βασιλεὺς xai ὡς μηδὲν ὀλιγωρηθέντας

^ ? M SL , ^ M m— -
διελέγξας, τὰ δὲ ἐχθεραπεύσας δώροις τε καὶ τῇ τῶν,

ὀφειλομένων ἐπαγγελία, ἄξειν τε ὑποσχόμενος τοὺς
τῆς πρεσδυτέρας Ῥώμης τὰ περὶ τῆς δόξης τῶν ἱερῶν
χαταστήσοντας, ἀπέπεμψεν, ὅρκους ὑπὲρ τῆς ἐς τὸ
λοιπὸν εὐνοίας αὐτῶν ἀποδεξάμενος. Οἱ δὲ τῷ Βιτα-
λιανῷ συγγενόμενοι ἀναλαδόντες αὐτόν τε xal τὸ
πλῆθος ὥχοντο. (s) Ὃ δὲ βασιλεὺς ᾿Αναστάσιος τὴν
τῶν ἐν Θράχη στόλων στρατηγίαν Κυρίλλῳ παραδί-
δωσιν, οὐχ ἀσυνέτῳ, οὐδὲ πολεμιχῇς ἐμπειρίας
ἀμαθεῖ. ᾿Ελθὼν δὲ 6 Κύριλλος κατὰ Μυσίαν xal ἐπι-

Fr. 214 e. Vitalianum bellum nemo Nostro exposuisse videtur uberius. Summam ejus ita dedit Marcellinus Chron,
sub an. 514, Senatore solo consule : Vitalianus Scytha assumtis Romanorum equitum peditumque plus quam LX
millibus armatorum in triduo congregatorum , auxilio in locum qui Septimus dicitur, advenit ibique castra.
metatus est ; disposilisque a mari in mare suorum ordinibus , ipse ad usque porlam, qux Aurea dicitur, sine
ullius accessit. dispendio; scilicet. pro orthodoxorum se fide proque Macedonio urbis episcopo , incassum ab
Anastasio principe exulato , Constantinopolim accessisse asserens. Porro Anastasii simulationibus atque per-

NUPT. TEUITN

PUSH

iB d A

Juriis per Theodorum internuntium illectus atque illusus , octavo die quam urbem, accesserat , remeavit. Hinc —

Odyssum Mosix civitatem Vitalianus pernoctans astw ingressus est. Cyrillum, lenocinantem magis quam
strenuum, militiz ductorem , inter duas pellices Vitalianus reperit dormientem , eumque abstractum moz cultro
Getico jugulavit , hostemque se Anastasio Czsari palam aperteque exhibuit. — Idem ad an. 515, Anthemio con-
sule : Vitalianus eidem Anastasio imp. immanior factus est inimicus; promissis quippe suorum equititu

armatisque naviculis sinistro sibi litore occurrentibus, ipse peditum armis stipatus Sosthenense pradium in-
gressus est, totiusque loci palatium habuit mansionem. Missi sunt ad Vitalianum a Casare senatores , qui
pacis cum eo leges componerent. Nonaginta auri pondo , exceptis regalibus muneribus, pro pretio tunc
accepit Hypatüi , jam mille centum auri libris cum Uranio captivo sibi a suis in Sozopoli oblatis. Magister
militum Vitalianus per Thraciam factus Hypatium, quem captivum catenatwmque apud, Acres castellum
tenebat , reversus suo remisit avunculo. || — ἸΠατρικιόλου] κόμητος φοιδεράτων, ut Theophanes, p. 243, 3, dicit. Cf.
Procop. B. Pers., p. 39, 19. | — Z328x6a] Ζάλδαπα inter Thracie castella mediterranea memorat Procopius De &dif.,
p. 308, 22. || — ἀφαιρεθεὶς γὰρ σιτήσεως] dictum pro ἀφ. σίτησιν vel τὰ ἐπὶ τῆς σιτήσεως. || — τάγματα] τάματα codex.
l| ᾿ -- [τὸν] quod est ante τῷ στρατηγῷ, inserui. || — τῆς τοῦ] τὴν τοῦ cod.

$ 2. ἐξ ὧν] ἐξὼν cod. || — περιελὼν] περιελθὼν cod. ||] --- Πατρίχιος] ΠΠατρίχιον τὸν Φρύγα dicit Malalas p. 404, 1.

3. τῶν ἀδιχημάτων] Videtur legendum τὰ ἀδικήματα, aut ἐλεὐθερωθῆναι τῶν ἀδιχημάτων.

5. στόλων] στέλλων cod. || — ἐπεθδουλεύθη] Fusius haec narrat Malalas p. 401. || — διαφθαρεὶς ξίφει] Vitalianus
cum ense Getico jugulasse narratur apud Marcellinum. Secundum Joannem ὃ 18 Tarrach Hunnus τὸν τοῦ Κυρί)-
λου φόνον αὐτοχειρίᾳ ἔπραξεν. Aliam rerum seriem habes in Theophane , qui ad an. 512 de Vitaliano narrat : Φασὶ δὲ ὅτι
ἐν μιᾷ συμδολῇ Ec' χιλιάδας (πλεῖον ἢ E' χιλιάδας Joan. $ 9) στρατοῦ βασιλικοῦ ἐχρήμνισεν σὺν "Ynatío στρατηγοῦντι αὐτῶν,

δουλεῦσαι σπουδάζων τῷ Βιταλιανῷ αὐτὸς Emc6ou-
λεύθη πρῶτος ἐν τοῖς στρατηγιχοῖς οἴχοις διαφθαρεὶς
ξίφει, (e) Ὃ δὲ βασιλεὺς ἀχούσας τὰ συμδάντα δό-
γματι τῆς συγχλήτου βουλῆς τῆς Ῥωμαϊκῆς πολι-
( , , M ^ “4 ^
᾿ τείας ἀλλότριον τὸν Βιταλιανὸν ψηφίζεται. xot στρα-
2 , , a ON , "i E ,
— qty. μεγίστην ἀγείρας ἀμφὶ τὰς π' χιλιάδας αὐτοχρά-
1 , M λ Ψ s €3^ ^ * 5
τορά τε τοῦ πολέμου ἀποδείξας ὙὝἽἼ πάτιον τὸν ἀἄδελφι-
δοῦν τὸν ἑαυτοῦ, ᾿Αλαθὰρ δὲ, γένος Σχυθιχὸν, ἐπὶ τῇ
τοῦ στρατηγοῦ τῶν Θραχῶν προσηγορίᾳ ἕπεσθαί οἵ
, M , ^ e ^ ΄ ΩΣ
προστάξας, χαὶ Θεόδωρον τὸν τῶν βασιλικῶν θησαυρῶν
ταμίαν" oi συμμίξαντες αὐτῷ xal διαφόροις ἐλα-
᾿ θέντες τύχαις xal ποτε xol νίχην ἄραντες μετρίαν
ἐγνώρισαν τῷ βασιλεύοντι, ὥστε αὐτὸν καὶ προελθεῖν
ἐν τοῖς ἱεροῖς τόποις χαὶ θέας ἐπιτελέσαι δημοτελεῖς.
(ἡὴ Οὐ μαχρὰν δὲ Ὑ πάτιος πάλιν ἐπὶ τὸν τύραννον
δρμήσας ἸΙουλιανὸν ἀπέδαλε ζωγρηθέντα, τὸν ἐχ
τοῦ λόγου τῶν λεγομένων μεμοριαλίων,, τολμήσαντα
ὅλως xoi θεάσασθαι πόλεμον. Καὶ ὃ μὲν ἐν χλωδῷ
^ M A ᾿ς ' c : , 5 ,
βληθεὶς xai περιαχθεὶς ἀφέθη χρυσίῳ. Ἀναστήσας
τοίνυν ὃ Ὑπάτιος ἐκ τῶνδε τὸν στρατὸν, ἄρτι τε
χαὶ Τιμοθέου, τινος τῶν ἐν τοῖς σωματοφύλαξι τε-

ταγμένων τοῦ βασιλέως, ὑπὸ τῶν βαρόάρων &vatps-

θέντος. ἐπὶ τῆς Ἀχρίδος στρατοπεδεύεται, τὸ ἐκ τῶν
ἁμαξῶν χαράχωμα προφαλόμενος. (8) "óve δὲ τῶν
»

Οὔννων ἁπάντων συναθροισθέντων xat εἰς ἅμα ἐφορ-
μιησάντων, ἐπέσχε μέν τις εἰς βραχὺν χρόνον ἀντίπαλος
τοξεία, ὡς δὲ οἱ βάρῥαροι [τοὺς] τῶν ἁμαξῶν βόας
με , » ^ , ^
ἔδαλλον, συσχευασθέντας ἤδη͵ πρὸς μετάστασιν, δια-
λύεται μὲν ἣ τοῦ χαρακώματος σύνταξις, ἐπ᾽ αὐτοὺς
δὲ ἴασιν. οἱ βάρόαροι τοὺς Ρωμαίους, οὐδὲ ἀντᾶραι
σφίσι τὰς χεῖρας τολμῶντας, ὑπὸ δὲ μιᾶς τῆς πρὸς τὸ
ἀποδρᾶναι. σπουδῆς πιεζομένων πρὸς ἀλλήλων xai ὑπό
τινος μαγείας τῶν βαρόδάρων ? ἐπιγενομένης ἀχλύος ἐ ἐπι-
σχοτισάσης αὐτοῖς τὰς ὄψεις, οὐ προϊδόντες ἐν οἷς τὴν

FRAGMENTA. 33

φυγὴν ἐποιοῦντο τόποις, ἐς χρημνοὺς xoi φάραγγας
καταφερόμενοι διεφθείροντο. (9) Ἀπώλοντομὲν οὖν τῷδε
τῷ τρόπῳ πλεῖον ἢ & χιλιάδες, καὶ ταῖς ἀχρωρείαις τὸ
τῆς φάραγγος προσισώθη βαύος € ὑπὸ τοῦ πλήθους τῶν
ἐμπεσόντων ἀνδρῶν τε καὶ ζώων ἀλόγων. “λωσαν δὲ
xo ol τῶν λοχαγῶν τὴν τάξιν πληροῦντες" αὐτὸς δὲ
Ὑπάτιος ἐς τὴν θάλατταν καταδὺς χαὶ οἷα τὰ πολλὰ
τῶν ἐν τῇ ἁλὶ τρεφομένων ὀρνέων ἐκ μόνης ἀνεχούσης
τῆς χεφαλῆς ἐπιγνωσθεὶς συνελήφθη. (10) Πληρῶν δὲ
Βιταλιανὸς τοῖς Οὔννοις ὃν ὑπέσχετο πορισμὸν τῶν
χρημάτων, ἀποδίδοσθαι αὐτοῖς τοὺς ἁλόντας ἐφῆχεν,
xa τόν τε ᾿Αλαθὰρ ἀπελιτρῴσατο, xoà Εὐσίγνιον ἄλ-
λους τε συχνούς. ὃν δὲ Ὑπάτιον ὃ Βιταλιανὸς χομιδὴς
ἠξίου τῆς δεούσης, ὡς ἐπὶ ὠνίῳ. μεγάλῳ τὸν ὑπὲρ
αὐτοῦ τιθέμενος λόγον" xal τὸ λοιπὸν συνεσχεύαστο
μὲν ἅπαντα τὰ ἐν Σχύθαις χαὶ Μυσοῖς, φρούριά τε
xat πόλεις, πάντες [τε] αὐτὸν ἐδεδίεσαν , xal βασιλέα
προσεδόχων. (1) Ὃ δὲ βασιλεὺς προνοούμενος τοῦ
συμόάντος στέλλει τινα Οὐράνιον τὴν τοῦ καλουμένου
χαγχελλαρίου τάξιν πληροῦντα τῷ τῶν ὀφφικίων μα-
γίστρῳ, ἅμα Πολυχρονίῳ τε xai Μαρτυρίῳ τοῖς τὰς
τῶν Οὔννων πρεσύείας ἐπιτετραμμένοις, σὺν αὐτοῖς
δὲ xoi δέκα χρυσίου λιτρῶν ἑκατοντάδας: dc δὴ xac
τὴν Σωζόπολιν ὃ τύραννος λοχίσας, αὐτήν τε τὴν
πόλιν ἐξεῖλε μηχανήματι δολίῳ, χαὶ τὸ χρυσίον
ἀφαιρεῖται πρὸς βίας, (12) "Ev δὲ τῇ Κωνσταντίνου
χατὰ τὴν τῆς ἱππιχῇς θέαν τοῦ δήμου πρὸς στάσιν
διαναστάντος, τήν τε τῆς δείλης πανήγυριν ὃ βασιλεὺς
ἠρνήσατο, xa φόνος οὐχ ὀλίγος ἐ ἐγέγονεν, αὐτοῦ (ce)
τοῦ τῆς πόλεως νυχτεπάρχου τοῦ χαλουμένου Γέτα
ἀναιρεθέντος κατὰ τὴν μάχην. (13). "Hen δὲ μικροῦ
διαδραμόντος χρόνου Βιταλιανὸς αὖθις ἄρας νεῶν ὡς
σ΄ στόλον χαὶ στρατὸν πεζιχόν τε χαὶ ἱππιχὸν πολὺν,
παραπορευθεὶς τὸν Εὔξεινον Πόντον ἀθρόως ἐπιὼν

υἱῷ δὲ ἐξ ἀδελφῆς ᾿Αναστασίου xal Σεχουνδίνου πατριχίου, ὃν xoi πιάσας ζῶντα εἶχεν ἐν φρουρᾷ. Deinde ad an. 513
Σχυθίαν χαὶ Μυσίαν,

τῷ ἔτει Βιταλιανὸς παραλαδὼν πᾶσαν τὴν Θράχην χαὶ

: Τούτῳ
ἔχων μεθ᾽ ἑαυτοῦ πλήθη Οὔννων xai Βουλ-

γάρων, παρέλαδεν τὴν ᾿Αγχίαλον xai τὴν Ὀδυσσόπολιν, πιάσας καὶ τὸν Κύριλλον τὸν στρατηλάτην Θράχης, καὶ ἦλθεν πραι-
δεύων ἕως τοῦ Βυζαντίου. Φειδόμενος δὲ τῆς πόλεως, iy Σωσθενίῳ ἐστρατοπέδευσεν. Similiter Euagrius 4, 43 et Mala-
las p. 402 Hypatium captum esse dicunt antequam Cyrillus contra Vitalianum exercitum eduxisset.

$ 6. 'A2afàp] Ἀρλαθὰρ man. 2.; infra ὃ 10 "AXa0ap codex..

$ 7. τῶν... τεταγμένων] τὸν... τεταγμένου cod. || — ἐπὶ τῆς ᾿Αχρίδος] ad Acres castellum Hypatium in custodia
detentum dicit Marcellinus. Acra erat in Anaplo Bospori non longe a Constantinopoli dissita (Dionys. Byz. Anapl. fr.
28); Acritam novimus Bithynie promontorium ἃ Chaleedone 60 stadia versus meridiem distans. De his tamen
nostro loeo cogitari nequit. Intelligenda est Ἄχρα Pontica (Hierocl. e£ Anonym. Per. Pont. Eux. in Geogr. Min.
tom. 1, p. 400), quae Straboni est ἡ Τίριζις ἄχρα, χωρίον ἔρυμνον, ᾧ ποτε Λυσίμαχος ἐχρήσατο γαζοφυλαχίῳ, ad ho-
diernum Cap Calacra ,cui Cavarna nunc adjacet, haud longe ab Odesso boream versus. In his enim regionibus qua
sunt circa Odessum et Anchialum, Vitalianus arcem belli constituerat. Mox alia ejusdem tractus urbs Sozopolis
memoratur. Nomen ᾿Αχρίς etiam Libye urbis erat, teste Dipdteo 20, 57. || — ἁμαξῶν] ἀμαζῶν codex ἢ. l. et mox
iterum.

$ 8. τοξεῖα codex. Deinde τοὺς inserui. — .

$ 9. πλεῖον ἢ ξ' 70.] E χιλιάδες Theoph. p. 243.

$ 11. Οὐράνιον] Meminit ejus etiam Marcellinus 1. l. | — Σωζόπολιν] Est urbs Pontica, antea Apollonia dicta,
hodie Sizeboli.

$ 12. Πρὸς στάσιν διαστάντος] πρόστασιν διαστάντες Codex.

$ 18. Βαλεριανῆς] Malala p. 404, 2 : Ἰωάννην τὸν βαλεριανῆς. [} --- ὁ μὲν] 50. Vitalianus. || — ἱκέτευεν] Dicendum erat
ἵζετο vel ἐκάθητο, castra habebat. Malala p. 403, 3 : ᾿Εχάθητο ἐν τῷ Av ἐπὶ τὸν λεγόμενον Σωσθένην ἐν τῷ εὐχτηρίῳ
τοῦ ἀρχαγγέλον Μιχαήλ. Theophanes p. 247, 7 : ἐν Σωσθενίῳ ἐστρατοπέδευσεν. Marcellin. 1. 1. : Sosthenense prodium

FRAGMENTA HISTOR. GRJEC. — VOL. V. 3

34

090r, τῇ Κωνσταντίνου, Μετεώρου δὲ τῆς πόλεως
Ὑ bur JUN. S E , ΕῚ , ,
οὔσης καὶ ὑπὸ τοὺς πολεμίους ἐλπιζομένης γενέσθαι,

λλ , 3 Ἶ , 4 Perd ^ m
στέλλεται παρ᾽ αὐτὸν ᾿Ιωάννης τὴν τῶν στρατηλατῶν
xoi ὑπάτων ἀξίωσιν ἔχων, ἐκ τοῦ τῆς μητρὸς ἐπω-

, Li
γύμου Βαλεριανῆς γνωριζόμενος. Καὶ 6 μὲν ὑπαντήσας
τοῖς πολεμίοις τὸν Ex τῆς πρώτης προσθολῆς διηγω-
νίζετο χίνδυνον, ἐπὶ δὲ τῷ λεγομένῳ Λαοσθενίῳ ἱχέ-
τευεν, αὐτὸς δὲ ἐπανήει δρομάδην παρὰ τὸν ᾿Αναστά-
σιον, ἀγγέλλων τὰ ὑπὸ τοῦ τυράννου ἐπιζητούμενα.
(14) Ὡς δὲ ὃ βασιλεὺς τῇ τε τῆς πολιορχίας ἀνάγχη
χαὶ τῇ τοῦ στρατηγοῦ χαὶ συγγενοῦς ἐποχῇ πάντα
ποιεῖν ὡμολόγει, ἐφέρετο μὲν ἣ τοῦ χρυσίου ποσότης
, ^ / , 1 , 8i Y M
εἰς πενταχισχιλίας τείνουσα λίτρας, ἐδίδοτο δὲ xat τὰ
Ὁ , m , m e
τῆς Θραχίας ἀρχῆς σύμόολα παραχρῆμα, ὅρχοι τε
περὶ φιλίας παρείχοντο καὶ τὸ τῆς θρησχείας ἀνενεοῦτο
χήρυγμα᾽ ὡς δὲ οὐδὲ οὕτως ἐλθεῖν πρὸς τὸν βασιλέα
προεθυμεῖτο, ἀπεχώρει.

15. ᾿Ἀνθεμίου δὲ τὴν ὕπατον ἀρχὴν διαδεξαμένου
(an. 515) Βιταλιανὸς αὖθις ἐξογχούμενος δεινῶς τὸν
5 , ΝΜ m , ; d
Ἀναστάσιον ἔπαιζεν, xal oi τῶν λεγομένων Οὔννων
Σαδὴρ ἐχ τῆς προτέρας παροτρυνθέντες πείρας πολ-
λαπλασίονες τῷ πλήθει ταῖς πάσαις σχεδὸν ἐπεχέ-
θησαν ἐπαρχίαις τῆς καλουμένης Ποντιχῆς, δράσαντες

ji
δὲ φόνον μυρίον xal ἀγέλας αἰχμαλώτων ἀπήγαγον.
(16) Αὐθίς τε κατὰ τὴν πανήγυριν τῆς Γάστρης συνέδη
θόρυδον ὑπὸ τοῦ δήμου γενέσθαι. — (17) 'O δὲ βασι-
λεὺς, ἅτε οὐκ ἀπὸ γνώμης πεπραχὼς τὰς πρὸς τὸν
, ^ M
τύραννον συμδάσεις , ἐμηχανᾶτο εἴ τι δυνηθείη δρᾶσαι

A Xx € — --Ὁ
χατ᾽ ἐχείνου δολίως. Ὁ δὲ παραχρῆμα τὴν τοῦ βασι-
λέως πυθόμενος γνώμην,, αὖθις τὴν προτέραν μετέρ-
χεται πεῖραν καὶ σὺν πολλῷ πλήθει διαπεραιωθεὶς τὸν
Εὔξεινον Πόντον ἐς τὸ Λαοσθένιον ἧκεν. Πρὸς αὐταῖς

JOANNIS ANTIOCHENI

δὲ ταῖς καλουμέναις Συχαῖς (μοῖρα δὲ αὕτη τῆς mó-
λεως ἐσχάτη) τῶν βαρύάρων προσελασάντων,, πεζο-

μαχία τε συνεχροτήθη πρὸς τοὺς ἐν ἐχείνη φυλάττειν

ἔχ τε Ἰσαύρων xoi τῶν ἄλλων λαχόντας (ἑώρα γὰρ
ἐς τὰς τῶν προδιδόντων ὑποσχέσεις ὃ τύραννος), χαὶ
νεῶν αὐτοῦ χατὰ τὸ μεσαίτατον τῆς Χρυσοπόλεως
γενομένων, ὑπαντήσασα ναῦς ταχυδρόμος τοῦ βασι-
λέως, ἐφ᾽ ἧς Ἰουστῖνος ἦν ὃ τῶν καλουμένων ἐξκουδιτό-
Ὁ ἢ 7 E
gov ἄρχων, συυπλαχεὶς μιᾷ τῶν νεῶν xat ζωγρήσας
τοὺς ἐν αὐτῇ τοὺς ἄλλους ἐς φυγὴν ἔτρεψεν. "Aüpot-
* ^
θέντων δὲ τῶν πεζῶν χατὰ τὸν Ἀνάπλουν, νύχτωρ
αἰσθόμενος τὴς ἐπ᾽ αὐτῷ γενομένης ἐπιδουλῆς ἀπέδρα,
οἵ τε σὺν αὐτῷ ἄφαντοι ἅπαντες ἐν ἀχαρεῖ ἐγένοντ᾽)
χρόνῳ, τοὺς τρωθέντας Ex τῶν βαρδάρων πῇ μὲν ἥμι-
θνῆτας, πὴ δὲ χαὶ νεχροὺς χαταλείψαντες. (18) Μετὰ
τᾶς, πὴ
^F , ΩΣ ^ , v 4
δέ τινα χρόνον ὃ τῶν Βιταλιανῷ συναραμένων Οὔννων
er / , ^ LJ L b
ὅτι μάλιστα χράτιστος, ὃς χαὶ τὸν τοῦ Κυρίλλου τοῦ
στρατηγοῦ φόνον αὐτοχειρίᾳ ἔπραξε, αρρὰχ τὴν προσ-
ἡγορίαν, περιελθόντος αὐτὸν ἀπάτη ουργοῦν Οὔννου
ἀρὰν
καὶ αὐτοῦ χαὶ χρημάτων ἀποδομένου τὴν τοιαύτην
πρᾶξιν, συνδεθεὶς πρὸς αὐτοῦ x«l τοῖς τοῦ βασιλέως
A , ^ , ^ LA
παραδοθεὶς εἰς τὴν Κωνσταντίνου ἤχθη, καὶ βασἄνους
πρότερον ὑποστὰς μετὰ τοῦτο ζῶν ἔτι πυρὶ διεφθάρη
' ^ / $ 7; , ,
χατὰ τὸν Χαλκηδόνος ἐπέχεινα τόπον, ὃν Παντίχιον
, , Ἁ bi D € ^ ^
ὀνομάζουσιν. Μετὰ δὲ ταῦτα "Pougivo; ὃ στρατηγὸς
᾿Ανασταάσιόν τε καὶ Δομνίκον τοὺς τυράννου σωματο-
φύλαχας ζωγρίᾳ λαδὼν ἐχπέμπει τῷ βασιλεῖ, τοὺς
δὲ παραγενομένους ὡς πολλῶν θανάτων αἰτίους ὃ αὖ-
τοχράτωρ διαφθαρῆναι χρίνας τοῖς τῶν νυχτῶν φύλαξι
ΓΝ € b 3 N 2 NO oc HR ,
παραδίδωσιν " οἵ δὲ κατὰ τὸν ἀντιχρὺ τῆς Κωνσταν-
τίνου πόλεως λόφον τὰς κεφαλὰς ἐχτεμόντες ἐπὶ ξυ-
λίνων ἐπέθηκαν χιόνων.

ingressus est. De Laosthenio deque variis nominis formis v. Geogr. Min. tom. 2, p. 48 not. Formam Σωσθένιον Joan-
nes noster habet fr. 15 p. 548. | — 5 14. xoi τὰ τῆς] καὶ τότε τῆς cod.

$ 15. δεινῶς τὸν ᾿Αναστάσιον ἔπαιζεν] Theophanes p. 248, 8 : Τούτῳ τῷ ἔτει (514) Βιταλιανὸς ἀγαναχτήσας χατὰ Ava
στασίου διὰ τὴν ἐπιορκίαν, πολλὰ χαχὰ τοῖς ὑπὸ ᾿Αναστάσιον στρατοπέδοις x^» τῇ λοιπῇ πολιτείᾳ ἐπεδείκνυτο, ἀναιρῶν
χαὶ ἁρπάζων xal ἀφοπλίζων, καὶ τέλος πρὸς ὕδριν ἕχαστον στρατιώτην μιᾶς φόλλεως ἐπίπρασχεν. || — Οὔννων Σαδὴρ]
Marcellin. an. 515 : Ea tempestate Hunni Armenia transmissa Cappadociam. devastantes usque Lycao-
niam penetrarunt. Theophanes, p. 249, 4 : Οὔννοι ot λεγόμενον Σαθὴρ περάσαντες τὰς Κασπίας πύλας τὴν ᾿Αρμενίαν ἐξέ-
ὅραμον, Καππαδοκίαν τε καὶ Γαλατίαν xoi Πόντον ληιζόμενοι, ὡς ἐπὶ Εὐχαΐταν μικροῦ δεῖν παραστήσασθαι. Cf. Malalas,
ubi Οὖννοι Σάδειροι dicuntur, Cedrenus p. 367, A, Euagrius 4, 43, Victor Tunnensis Chron. ἢ. an. || — προτέρας...
πείρας] Cf. fr. 215 d. i

$ 16. τῆς Γάστρης] τῆς Γαστρῆς codex. Locus urbis Γάστρα dicebatur, in quo monasterium τὰ Γάστρια erat. Vid
Du Cange Const. Christ. p. 156. De solennitate illa aliunde, quantum sciam, non constat.

$ 17. De hac pugna, quam Theophanes non commemorat, Euagrius 4, 43, postquam dixerat Vitalianum in Odesso
urbe Cyrillum cepisse, ita narrat : Καὶ μέχρι τῶν χαλουμένων Συχῶν τὴν ἔλασιν ἐποιήσατο, πόντα δῃῶν, πάντα πυρ-
πολῶν,, οὐδὲν ἕτερον ταῖς φαντασίαις ἔχων ἢ καὶ τὴν πόλιν αὐτὴν ἐξελεῖν xal τῆς βασιλείας χρατῆσαι. Ἐν Συχαῖς δὲ αὖ»
τοῦ σχηνησαμένου στέλλεται πρὸς τοῦ βασιλέως Μαρῖνος ὁ Σύρος, οὗ πρόσθεν ἐμνήσθημεν, μετὰ νηΐτου στρατοῦ πολεμή-
coy τῷ Βιταλιανῷ. Συνήτην οὖν ἄμφω τῶ στρατῶ, ὃ μὲν ἐπὶ πρύμναν τὰς Συχὰς, ὁ δὲ τὴν ΚΚωνσταντινούπολιν ἔχων. Καὶ
πρῶτον μὲν ἀνεχώχευον᾽ εἶτα μετὰ τοὺς ἔχπλους χαὶ τοὺς ἀχροθολισμοὺς μεταξὺ τοῖν δυοῖν στρατοπέδοιν ναυμαχίας κρατερᾶς
συστάσης περὶ τὰ χαλούμενα Βυθάρια, φεύγει μὲν προτροπάδην πρύμναν στρεψάμενος ὁ Βιταλιανὸς, τὰ πολλὰ τῆς δυνάμεως
ἀποδαλών᾽ φεύγουσι δὲ καὶ οἱ ἀμ’ αὐτὸν οὕτω τάχιστα, ὡς μηδένα πολέμιον ἀνὰ τὴν ἑξῆς περὶ τὸν Ἀνάπλουν ἢ περὶ τὴν
πόλιν αὐτὴν εὑρεθῆναι. Φασὶ δ᾽ οὖν τὸν Βιταλιανὸν ἐν ᾿Αγχιάλῳ τινα χρόνον διατρίψαι, τὴν ἡσυχίαν ἄγοντα. Cf. Malalas
p. 404 et Anonym. Chron. in Crameri Anecd. Paris. tom. 2, p. 816, qui classem barbarorum sulfureo igne, quein
Proclus philosophus Atheniensis suppeditasset, incensam esse tradunt. Simili commento rem exornat Zonaras,
p. 55. V. Le Beau, Hist. du Bas-Empire, tom. 8, p. 480 sqq.

$ 18. πυρὶ διεφθάρη] περιδιερθάρη cod. || — Παντίχιον] Παντηχεῖον codex.

FRAGMENTA. 35
à [IOYXTINIANOZ] διὰ τὸ προδοῦναι τὴν αἰχμαλωσίαν. Καὶ γράφει πρὸς

: τὸν στρατηγὸν Κομεντιόλον χρύφα προδοῦναι τὸν λαὸν

217 ἃ. (530 ?) - / ; ' , Υ * ^ 1
τῆς Θράχης εἰς τοὺς βαρόάρους. Εγνω οὖν ὃ λαὸς τὸν

»! , " 5

“Ὅτι ἐπὶ Ἰουστινιανοῦ ἐτυράννησαν ot Σαμαρεῖται | δόλον" τὸν γὰρ στρατηγὸν χρατήσαντες, ὑπέδειξεν

xal ἔστεψαν᾽ βασιλέα. αὐτοῖς τὰ γράμματα. Ἀπὸ τότε οὖν ἐζήτουν φονεῦσαι
[IOYXTINOX O ΝΕΏΤΕΡΟΣ] Μαυρίκιον. Γνοὺς δὲ ὃ Μαυρίκιος διεδέξατο Κομεν-

τιόλον, ποιήσας Φιλιππιχόν. "ἔπεμψαν οὖν ἐντολικα-

217 b. (570?) ρίους διὰ Κομεντιόλον- ἦν δὲ εἷς ἐξ αὐτῶν Φωχᾶς.

«

Ὁ οὖν Φωχᾶς ἀντιχατέστη τῷ βασιλεῖ, xol πάντων
ID H T7 nA / ^ “- -
ἐξελθόντων,, εἷς τῶν πατρικίων ἐπιδραμὼν τῷ Φωχᾷ
ἀπέσπασε τῶν γενείων αὐτοῦ, ὃ δὲ Φωκᾶς ἐνέδλεψεν

f
Ὶ

Ὅτι Ἰουστῖνος τὸν ἀνεψιὸν αὐτοῦ ἀπεχεφάλισεν
ὡς ἐπιθουλευσάμενον αὐτῷ.

|

[MAYPIKIOX] αὐτὸν, ἀπόχρισιν μὴ δοὺς αὐτῷ;
| 218 b. (599) 218 c. (600)
- "Ost σχανδαλισθεὶς ὃ Μαυρίχιος ἐπὶ τῷ μισηθῆναι Ὅτι λιτανεύοντος τοῦ βασιλέως Μαυριχίου εἰς τὴν

-

Ἐν. 217 ἃ. Σαμαρεῖται] Chron. Paschal. p. 619 ad Justiniani an. 4 (530), Lampadio et Oreste coss. : Τούτῳ τῷ ἔτει
Ξαμαρειτῶν στασιασάντων χαὶ ποιησάντων ἑαυτοῖς βασιλέα χαὶ Καίσαρα, ἐπέμφθη Εἰρηναῖος ὁ Πενταδίας στρατηλάτης,
xai ἐθανάτωσε πολλούς. Theophanes p. 274, 7 ad secundum Justiniani annum (528) rem refert : τῷ δὲ ᾿Ιουνίῳ μηνὶ
Σαμαρεῖται καὶ Ἰουδαῖοι ἐν Παλαιστίνῃ βασιλέα Ἰουλιανόν τινα ἔστεψαν. Procopius Hist. arc. c. 11, p. 75, 15 : οἵ δὲ
γεωργοὶ ξύμπαντες ἀθρόον γεγενημένοι ὅπλα ἀνταίρειν βασιλεῖ ἔγνωσαν, βασιλέα σφισι τῶν τινα λῃστῶν προθεθδλημένοι "Iou-
λιανὸν ὄνομα, Σαδάρου υἱόν. Ad hunc locum Assemannus e codicibus Vaticanis excitat narrationem Cyrilli Scytho-
politani, qui Justiniani imp. cocvus erat. Prima verba ita habent : Oi χατὰ Παλαιστίνην Σαμαρεῖται τὸ ἔθνος ἅπαν.
χατὰ τῶν Χριστιχνῶν στρατεύσαντες, πολλὰ ἀθέμιτα διαπράξαντες, τὰς μὲν ἐμπιπτούσας ἐχχλησίας πραιδεύοντες, τοὺς δὲ
συμπίπτοντας Χριστιανοὺς διαφόροις χολάσεσι ἀφειδῶς ἀποχτείνοντες xxi χωρία ὁλόχληρα τῷ πυρὶ παραδιδόντες ἐν τοῖς μά-
λιστα περὶ Νεάπολιν τόποις, ἔνθα τυραννήσαντες ἔστεψαν ἑαυτοῖς βασιλέα ᾿Ιουλιανόν τινα σύνεθνον αὐτῶν. Postrema verba
eadem fere habes in fragmento nostro, adeo ut Joannes sua ex ipso illo Cyrillo duxisse videri possit.

Fr. 217 b. De re Theophanes p. 376, 11 ad Justini II annum sextum (570) : Ἀχούσας δὲ Ἰουστῖνος ὁ βασιλεὺς περὶ
τοῦ ἀνεψιοῦ αὐτοῦ, ὃν εἶχεν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ αὐγουστάλιον, ὅτι συσχευὴν μελετᾷ κατὰ τοῦ βασιλέως, πέμψας ἀπεκεφά--
λισεν αὐτόν. Joannes Viclar. Chron. rem secundo Justini anno assignat. Fusius hzc persequitur Euagrius 5, 1 οἵ 2,
sed de structis insidiis neque hie quidquam habet , neque Agathias 4, 22, p. 255, qui Justinum Justini imp. nepotem
exitu suo poenas dedisse contendit pro eo quod Joanni Afro permisisset ut nefario dolo pecunias a provincialibus
exigeret.

Fr. 218 b. Anno 599 Mauritius imp. Comentiolum emiserat, ut Prisco duci contra Chaganum Avarorum ducem
belligeranti suppetias ferret. Τοῦτο μαθὼν (Theophan. p. 429 ait) ὁ X&yavoc ἐπὶ Μυσίαν κατὰ Κομεντιόλου στρατεύεται
ἀπὸ τριάχοντα σημείων τοῦ Κομεντιόλου (Com. tune castra habebat ad. Istrum juxta latrum urbem, ut Theophylactus
7,13 dicit). Ὃ δὲ Κομεντίολος ἐναπορῶν ἄγγελον πρὸς τὸν Χάγανον ἐξέπεμψεν [Theophyl. : νυχτὸς δὲ μεσούσης ἐν ἀπορ-
ρήτῳ πρὸς τὸν Χάγανον ὁ τῶν Ῥωμαίων στρατηγὸς ἐξέπεμψεν ἄγγελον]. Φασὶ δέ τινες τὸν Μαυρίχιον ὑποθέσθαι τῷ Κο-
μεντιόλῳ, ὅπως τὸ Ῥωμαϊχὸν στράτευμα παραδώσῃ πολεμίοις διὰ τὰς ἀταξίας αὐτῶν. Νυχτὸς δὲ μεσούσης ἐχέλευσεν τὸν
στρατὸν ὁπλίσασθαι, μιὴ παραγυμνώσας τοῖς ὀχλοῖς μέλλειν πόλεμον συστήσασθαι. Αὐτοὶ δὲ ὑπειληφότες ὅτι γυμνασίας ἕνεχεν
σιδηοοφορεῖν αὐτοὺς ἐκέλευσεν, οὐχ ὡς ἔδει ὡπλίσαντο. Ἡμέρας δὲ γενομένης καὶ τῶν βαρδάρων χαταλαθόντων (2), θρυλλὸς
πολὺς τὸν στρατὸν χατέλαδεν. Ὁ δὲ Κομεντίολος τὰς τάξεις ἐτάραττεν, χαὶ αἴτιος αὐτοῖς ἀχαταστασίας ἐγένετο [Theo-
phylaet. : Τὰς ἀχτῖνας τοίνυν ἡλίου περιδαλόντος τῇ γῇ, ὁρῶσιν οἱ Ῥωμαῖοι μετ᾽ εὐχοσμίας συντεταγμένον τὸν βάρδαρον
τήν τε ἔχταξιν xat αὐτῶν συντόνως ποιούμενον. Αἱ μὲν δυνάμεις αἱ περὶ τὸν Κομεντίολον ἐδλασφήμουν εἰς τὸν πολέμαρχον,
αἴτιον αὐτὸν ἀπαρασχενάστου ταύτης ἀχοσμίας χαταιτιώμενοι]. Οἱ μὲν οὖν Ῥωμαῖοι πρὸς φυγὴν ἐτρέποντο. Ex excer-
ptorum indiciis apparet Joannem ita narrasse ut de sceleratis Mauritii consiliis, quibus Comentiolus inserviebat ,
omnis dubitatio praescinderetur, dum Theophanes et Theophylactus, Christianam imperatoris virtutem extollentes ,
mefasta hoc obtegere et amollire et in Comentiolum amovere student, — Post cladem illam Mauritius ad Cha-
-ganum legatos misit , quibus ille, Theophane teste p. 431, dixit : Κρίνει. ὁ θεὸς ἀνὰ μέσον ἐμοῦ χαὶ Μαυριχίου αὐτοχρά-
τορος * αὐτὸς γὰρ τὴν εἰρήνην διέλυσεν ἐγὼ δὲ τοὺς αἰχμαλώτους ἀποδίδωμι αὐτῷ χατὰ ψυχὴν νόμισμα Ev χομιζόμενος
παρ᾽ αὐτοῦ. Ὁ δὲ Μαυρίκιος οὐκ ἠνέσχετο δοῦναι " xxi πάλιν ὃ Χάγανο: ἠτήσατο ἀνὰ ἡμίσους λαθεῖν χατὰ ψυχήν " xai οὐδ᾽
οὕτως ὃ βασιλεὺς δοῦναι χατεδέξατο, ἀλλ᾽ οὐδὲ τεσσάρων χερατίων λαδεῖν " wol θυμωθεὶς ὁ Χάγανος πάντας ἀπέχτεινεν,
"xai ἐπὶ τὰ ἴδια ἀνέζευξεν, πεντήχοντα χιλιάδας ταῖς σπονδαῖς τοῖς Ῥωμαίοις ἐπιθείς " xod τὸν Ἰστρὸν ποταμὸν μὴ διαόαίνειν
ὡμολόγησαν. "Ex τούτου πολὺ μῖσος χατὰ Μαυριχίου τοῦ βασιλέως ἐκινήθη, καὶ ἤρξαντο λοιδορίαις τοῦτον βάλλειν. Ὁμοίως
"xai ὁ λαὸς ὃ ἐν τῇ Θράχῃ πρὸς λοιδορίαν τοῦ βασιλέως ἐχινήθη. Ὃ δὲ στρατὸς ἐντολιχαρίους ἔπεμψεν πρὸς τὸν βασιλέα
χατὰ Κομεντιόλου, ὡς προδοσίαν ἐν τῷ πολέμῳ ποιήσαντος, ἐν οἷς ἦν καὶ ὁ Φωχᾶς, ὅστις τῷ βασιλεῖ διαλεγόμενος βρυε-
| pc τούτῳ ἀντέλεγεν ἐν τῷ σιλεντίῳ, ὥστε τινα τῶν πατριχίων τοῦτον ματζῶσαι xod τὸν πώγωνα αὐτοῦ τῖλαι. Ὁ δὲ βασιλεὺς
οὗ χατεδέξατο τὴν χατὰ Κομεντιόλου ἔγχλησιν, ἀλλὰ τούτους ἀπράχτους ἀπέλυσεν. Διὰ τοῦτο xai ἣ ἐπιθουλὴ ἣ χατὰ τοῦ
βασιλέως ἔλαόδεν. Eadem iisdem ut plurimum verbis in codice Vaticano Chronici Pasch., p. 694, ed. Bonn. ad mar-
"ginem adscripta sunt. Theophylactus ea quae de captivis ob avaritiam hosti proditis traduntur, non commemoravit.
d — Φιλιππιχόν! Philippieus, quem in Comentioli locum imperator suffecit, uxorem habebat Gordiam, sororem
"Mauritii. V. Theophylactus 1. 1.

- Fr. 218 c. Ὑπαπαντὴν] festum occursus Domini. Theophanes, p. 437, 5 : Τοῦ δὲ βασιλέως νυχτὶ ἀνυποδύτον λιτα-

3.

36 JOANNIS ANTIOCHENT

Ὑπαπαντὴν γυμνόποδος., λίθοι xac αὐτοῦ ἐπέμφθη-
σαν εἷς τὰ Καρπιανοῦ" χαὶ ἐχάθισάν τινα φαλαχρὸν
εἰς ὄνον, βαλόντες εἷς τὴν χεφαλὴν αὐτοῦ σχόροδα,
πρὸς Tei Μαυριχίου, λέγοντες" « Εὗρε τὴν δά-
μαλιν ἁπαλὴν καὶ τρυφερὰν, χαὶ ὡς τὸ χαινὸν ἀλε-
χτόριν, οὕτως αὐτὴν πεπήδηχεν. »

218 d. (602)

“Ὅτι à ὑφωρᾶτο Μαυρίκιος εἰς τὸν στρατὸν Θράκης
χαὶ εἰς τὸν γαμιδρὸν Φιλιππιχὸν, χαὶ εἶδεν ἀποκάλυψιν
ὃ Μαυρίχιος, ὅτι ἵστατο ἐν τῷ πορφυρῷ μαρμάρῳ τῆς
Χαλχῆς" καὶ ἔλεγεν αὐτῷ" « Ποῦ θέλεις ; ἀποδώσω
σοι, ὧδε ἢ ἐν τῷ μέλλοντι ; : ν Ὁ δὲ εἶπεν « ὧδε »
Καὶ τότε ἐπέτρεψεν αὐτὸν ἐκδοθῆναι Φωχᾷ στρατιώτῃ,
xoi διυπνίσθη. ᾿Εποίησεν οὖν μετάνοιαν τῷ Φιλιτ-
πικῷ ὃ Μαυρίχιος. (2) ᾿Επεχείρουν οὖν οἵ στρατοὶ
Θράκης ἀνέρχεσθαι πρὸς ἐπιδουλὴν Μαυριχίου.
᾿Εδουλεύσαντο οὖν ot στρατοὶ τίνα ποιήσουσι βασι-
λέα. ᾿Εποίησαν οὖν Φωχᾶν xoi ἀφίησαν τόν τε 'AM-

ξανδρον καὶ AQ : xat ἦλθον ἕως τοῦ χάμπου ἱΕ6δό-

μου, ᾿Ὑφωρῶντο οὖν οἱ τῆς πόλεως διὰ Μαυρικίου, |
χαὶ οὐδεὶς ἐτόλμα ἐξελθεῖν πρὸς αὐτούς. ᾿Επεσύρετο

οὖν εἷς xol ἀπήει πρὸς τὸν στρατόν. (3) Ἠδουλήθη,
ὃ Μαυρίκιος τῇ νυχτὶ φυγεῖν πρὸς τὸν ἅγιον Αὐτόνο-.
μον, ἀλλ᾽ ἐπίασεν αὐτὸν ἣ ποδαλγία. (4) Προσερρύησαν.͵
οὖν xat τὰ δύο μέρη, Πράσινοι καὶ Βενετοὶ, καὶ πάντες,
(καὶ) ἀνήγαγον τὸν Φωχᾶν εἰς σχουτάριν ἐν τῷ τρι-᾿
δουναλίῳ τοῦ κάμπου καὶ ἀνηγόρευσαν αὐτὸν βασι-.
λέα. (5) Ὃ δὲ Μαυρίχιος ἀχούσας, ἐξελθὼν διὰ χοχλίου

ἐδόχει μετὰ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ φεύγειν εἰς τὸν ἅγιον.
Αὐτόνομον xoi πρὸς Χοσρόην ἐν Περσίδι. Ἦν δὲ
μετ᾽ αὐτοῦ x«i Στέφανος ὃ βαΐουλος Θεοδοσίου, δ᾽
χτίσας τὰ Ἁρματίου xxi τὸ Σάγμα. Καὶ ἀντανεμίας.
γενομένης ἐξῆλθεν εἰς Διαδρόμους. (6) Ὃ δὲ Θεοδόσιος,
ἠδυνήθη διαφυγεῖν, xal οὐδεὶς διέγνω " οἵ δὲ ἔφασαν.
ὅτι φεύγων ἐξέδρασε xal ἐτελεύτησεν. Ἡ δὲ γυνὴ τοῦ,
βασιλέως Μαυρικίου xat τὰ τέχνα ἀπῆλθον ἐν Χαλχης-
δόνι, ὃ δὲ. Φιλιππιχὸς ἐχείρατο τὴν χόμην χληριχὸς,

νεύοντος μετὰ πάσης τῆς πόλεως, παρε ρχομένου ἐν τοῖς Καρπιανοῖς , στασιάζουσιν ἐχ τοῦ πλήθους τινε:, χαὶ λίθους χατὰ

τοῦ βασιλέως ἔδαλλον, ὥστε μόλις τὸν βασιλέα σὺν Θεοδοσίῳ τῷ υἱῷ

ῷ αὐτοῦ διασωθῆναι χαὶ τὴν εὐχὴν πληρῶσαι ἐν Βλα-᾿

χέρναις. Οἱ δὲ δῆμοι εὑρόντες ἄνδρα προσσμοιοῦντα Μαυριχίῳ, val βαλό ὄντε: αὐτῷ σάγιον μαῦρον xoi ἀπὸ σχόρδων πλέξαντες,
στέφανον, χαὶ εἰς ὄνον τοῦτον χαθίσαντες διέπαιζον λέγοντες ᾿ « εὕρηχεν τὴν δαμαλίδα ἁπαλήν, καὶ ὡς τὸ καινὸν ἀλεχτόριν.
ταύτῃ πεπέδηχεν καὶ ἐποίησεν παιδία ὡς τὰ ξυλοχούχουδα. » Verbo hasturbas significasse satis habet Theophylactus 8, 4

Fr. 218 d. ὃ 1. ἀποχάλυψιν] ἀπόχαμψιν codex. || — xai ἔλεγεν] sc. 7; ἀποχάλυψις,

Theophanes p. 439, 16

: Τοῦ δὲ Μαυριχίου τὸν θεὸν ἱχετεύοντος τοῦ ἐλεηθῆναι τὴν Ψυχὴν αὐτοῦ,

nisi forte φωνὴ vel tale quid excidit.
ἐν μιᾷ χοιμωμένον,

αὐτοῦ εἶδεν ὀπτασίαν, εἰς τὴν Χαλχῆν πύλην τοῦ παλατίου τῇ εἰχόνι τοῦ σωτῆρος ἑαυτὸν παρεστῶτα, χαὶ λαὸν παρεστῶτα.

αὐτῷ. Καὶ φωνὴ γέγονε ἐχ τοῦ χαράχτηρος τοῦ’ μεγάλου θεοῦ χαὶ σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λέγουσα"

« δότε Μαυ-

ρίκιον». Καὶ χρατήσαντες αὐτὸν οἱ δίχης ὑπηρέται παρέστησαν τῷ πορφυρῷ ὀμφαλίῳ τῷ ἐχεῖσε᾽ καὶ ἔφη πρὸς αὐτὸν 7j θεία.

φωνή « Ποῦ θέλεις, ἀποδώσω σοι, ὧδε ἢ ἐν τῷ, μέλλοντι αἰῶνι; »

Ὁ δὲ ἀκούσας ἔφη « φιλάνθρωπε δέσποτα, διχαιο-,

χρίτα, ὧδε μᾶλλον ἢ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι. » Καὶ ἐκέλευσεν ἣ θεία φωνὴ ἐχδοθῆναι Μαυρίχιον xai τὴν γυναῖχα αὐτοῦ xol.
τὰ τέχνα χαὶ πᾶσαν τὴν συγγένειαν αὐτοῦ Φωνχᾷ τῷ στρατιώτῃ. Διυπνισθεὶς οὖν Μαυρίκιος χαὶ χαλέσας τὸν παρᾶχοι-

μώμενον αὐτῷ ἀπέστειλε πρὸς Φιλιππιχὸν τὸν γαμόρὸν αὐτοῦ ἐν σπουδῇ ἀγαγεῖν αὐτὸν πρὸς τὸν βασιλέα..

. Εἰσελθὼν δὲ ὃ

Φιλιππικὸς ἐν τῷ βασιλικῷ χοιτῶνι, ἔρριψεν ἑαυτὸν εἰς τοὺς πόδας τοῦ βασιλέως. 'O δὲ βασιλεὺς λέγει αὐτῷ " συγχώρησδῃ
pot διὰ τὸν θεὸν , ὅτι ἥμαρτόν σοι᾿ ἕω: γὰρ νῦν ἐσχανδαλιζόμην εἰς σέ.

$ 2. Δίλλιν] Meminit. ejus Theophylactus 8, 12, p. 339, 4, ubi Lillin Phoca jussu ccedem Maurit'i ejusque liberorum
peregisse dicit. | — τοῦ χάμπου ᾿Εδδόμου] i. e. , ut Theophylacti verbis utar, ἕως τοῦ πεδίου τοῦ ἀναχειμένου ἐν τῷ
λεγομένῳ "E6bóu o , ὃν χάμπον Ῥωμαῖοι χατονομάζουσι. Ceterum de re ita Theophanes, p. 442, 3 : Μαυριχίου τοῦ Bact- |
λέως: τῷ Πέτρῳ ἐν τῇ τῶν Xx)a6twÓv χώρᾳ προστάξαντος τὸν λαὸν παραχειμάσαι ἀντέστησαν οἵ Ῥωμαῖοι μὴ καταδ:-

χόμενοι τοῦτο ποιεῖν.

. Μαυρίχιος δὲ τῷ Πέτρῳ ἐνώχλει διὰ γραμμάτων διαπερᾶσαι. τὸν ᾿Ιστρὸν, xal τὰς χειμεοινὰς

ἀποτροφὰς τοῦ λαοῦ i τῆς τῶν Σχλαδινῶν χώρας ἀρύσασθαι, ὅπως μὴ δημοσίας σιτήσεις ἀναγχασθῇ τοῖς Ρωμαίοις.

παρασχέσθαι 35

Ὃ δὲ λαὸς τοῦτο ἀχούσας ἐστασίασεν᾽ xoi οἱ ἐπίσημοι ἄρχοντες φυγόντες ἐξ αὐτῶν πρὸς τὸν στρατηγὸν.

παρεγένοντο " τὰ δὲ πλήθη συναθροισθέντα προδάλλονται ἔξαρχον Φωχᾶν τὸν χένταρχον, καὶ ἐπὶ ἀσπίδος τοῦτον y:

εὐφήμησαν ἔξαρχον. Cf. Theophyl. 8, 6, 7.
$ 3-5. Cf. Theophan.,
πρὸς ...

p. 445, 8, Theophylact. LL. Anonymus i in Cramer. Anecd. Paris. tom. 2, p. 331. ||
Αὐτόνομον] T heophan. p. 445 : Λαίλαπος τοίνυν γενομένου μεγάλου μετὰ κινδύνων μεγίστων διασώζεται Αὐ-
τόνομος (lege πρὸς vel ἐπὶ τὸν Αὐτόνομον vel τὸν νεὼν Αὐτονόμον). Cf. Theophyl. p. 331 :

Λαίλαπος τοιγαροῦν γεγονυίας,

μεγίστης, ἐξαισίου νότου προσπνεύσαντος, μόλις ὁ Μαυρίκιος διασώζεται ἐπὶ τὸν νεὼν Αὐτονόμου τοῦ μάρτυρος, ὡς às]
σταδίων pv' τῆς πόλεως Κωνσταντίνου. "Ev αὐτῇ δὲ τῇ νυχτὶ ἐπιτίθενται αὐτῷ χαὶ νόσοι ἀρθρίτιδες, ἃ ἃς ποδαλγίας xol χειραλ-
γίας χαλοῦσιν. Ἐντεῦθεν ἀποστέλλει Θεοδόσιον τὸν ἑαυτοῦ υἱὸν πρὸς Χοσρόην τὸν βασιλέα Περσῶν μετὰ Κωνσταντίνου [ὃν.
τὰ πλήθη Λαρδὺν χκατωνόμαζον addit Theophyl. p. 332]. || — τὰ A gyarctou]- V. Du Cange Const. 2, p. 168. || — τὸ Σάγμαϊ
Hoc quid sit nescio. An τὸ Σίγμα ἢ Complura erant urbis loca a forma Σίγμα dicta. Ὑ. Du Cange 2, p. 112. 3, p. 193

|| — Διαδρόμους] Ejus loci meminit Chronicon Pasch. p. 694, 7 : ἐσφάγησαν δὲ εἰς Διαδρόμους πλησίον τοῦ ᾿Αχρίτα.
Κωνσταντῖνος ὃ Λαρδὺς, ἀπὸ ἐπάρχων γενόμενος πραιτωρίων xai λογοθέτης xal χουράτωρ τῶν Ὁρμίσθου, καὶ Θεοδόσιος ὅ
υἱὸς Μαυριχίου. Cf. Theophan. p. 346, 33. Acritas est promontorium ἃ Chalcedone 60 stadia meridiem versus

distans.

8. 6. De Theodosio Anonymus ap. Cramer. in Anecd. 2, p. 331 :
Theophanes p. 447, 17:

τοῦδε οὐδεὶς ἔγνω τί γέγονεν ὃ αὐτὸς Θεοδόσιος.

-
Θεοδόσιον ἀπέστειλε Μαυρίχιος πρὸς Χοσρόγν... »
Θεοδόσιον δὲ τὸν υἱὸν αὐτοῦ λόγος ie

πεφευγέναι χαὶ σεσῶσθαι. Ταύτην δὲ τὴν φήμην Χοσρόης ὁ τῶν Περσῶν βασιλεὺς ηὔξησεν ἄλλοτε ἄλλως ψευσάμενος,
xai παρ᾽ ἑαντοῦ τοῦτον ἔχειν λέγων, xol προνοεῖν δῆθεν. ἵνα τὴν Ῥωμαίων βασιλείαν παραλαδῇ. Secundum Theo-

phylactum p. 335 sqq. Theodosius Niceam evaserat; hune vero a patre revocatus,

φιλυπέστοργος γεγονὼς πρὸς

ἀποσφαγὴν παραγίνεται ; deinde in. templum Autonomi martyris confugit; quo comperto , Alexander Phocz jussu

ἐν Χρυσοπόλει. (7) ᾿Εξήτησεν οὖν ὁ Φωχᾶς τὸν πα-

e£ , * , M , 2 m λέ ΜΆ
e τριχίον τον χρατήσαντα τον πῶωγώνα αὐτου £YOV "

| "Eccelev οὖν τὸν Φωχᾶν Κυριαχὸς ὃ πατριάρχης εἷς
τὸν ἅγιον ᾿Ιωάννην εἰς τὸ “Εύδομον. Ἦν δὲ τῷ γένει
Θρᾷξ ἐτῶν ve' εἶχε δὲ γυναῖχα Λεοντίαν καὶ μητέρα
χαὶ θυγατέρα Δομενζίαν, καὶ ἐδασίλευσεν ἔτη η΄.
(8) Καὶ ἔκραξεν 6 δῆμος ἐν τῷ ἱπποδρομίῳ" « Μαυρίχιος
οὐχ ἀπέθανε, μάθε τὴν ἀλήθειαν ». Καὶ ἐχέλευσεν
ἀπενεχθῆναι Μαυρίκιον x«i τὰ τέχνα. αὐτοῦ εἰς τὸν
ἰὴ μῶλον τὸν Εὐτροπίου καὶ ἀποχτανθῆναι.

Pa , ^ , EL , Ac
« φέρετε τὸν τατά μου, » xol ἀπεχεφάλισεν αὐτόν...

FRAGMENTA. 31

ἐξήτασε τοὺς γραμμιστὰς xo τοὺς πρώτους τῶν με-
ρῶν. --- (2) Ὃ δὲ γαμόρὸς αὐτοῦ Πρίσκος [ἔγραψεν
πρὸς Ἡράκλειον τὸν πατρίκιον καὶ στρατηγὸν Ἄφρι-
χἧῇς,] ὥστε ἀποστεῖλαι Ἡράχλειον τὸν υἱὸν αὐτοῦ χαὶ
Νικήταν τὸν υἱὸν Τ᾿Γρηγορᾶ τοῦ ὑποστρατήγου αὐτοῦ,
ὑπισχνούμενος αὐτοῖς προδιδόναι Φωχᾶν * ἠχούετο γὰρ
τι χαταστρατηγεῖ Φωχᾶ, (8) Οἱ δὲ Πράσινοι ἐν ἴπ-
ποδρομίᾳ ἔλεγον πρὸς GDox&v* « πάλιν εἰς τὸν χαῦχον
ἔπιες, πάλιν τὸν νοῦν ἀπώλεσας. » Καὶ πολλοὺς ἐξ
αὐτῶν ἀπέχτεινε, Θυμωθέντες οἱ Πράσινοι ἔκαυσαν

πὸ πραιτώριον.

[POKAZ.] 218 f. (608-610)

3 218 e. (606-608) Ag ΟΣ ae ber EI qn
O«t ἐπιδούλους πολλοὺς ἐπίασε Φωχᾶς * ὑπό τε

Ὅτι ποιήσας τὸν πατρίχιον Πρίσχον 6 Φωκχᾶς | τοῦ ἐπάρχου αὐτοῦ xoi ἄλλων. --- 2. Καὶ ἦλθεν Ἡρά-
᾿γαμόρὸν ἐπὶ θυγατρὶ xal θεωρήσας τὰ λαυράτα τοῦ | χλειος, δηλωθεὶς παρὰ τοῦ Πρίσχου πατριχίου, εἷς
γαμόροῦ αὐτοῦ xai τῆς θυγατρὸς, εἰς ζῆλον ἐλθὼν | "A6uCov, καὶ δεξάμενος τὸν χόμητα Ἀδύδου ἔμαθεν

OMM,

Ms

eum occidit. Theodosium ad Diadromos (in quem locum ipsum Mauritium confugisse Joannes tradit) interfectum
esse: dicit auctor Chron. Pasch. p. 694. Ceterum addit Theophylactus p. 341, 1 famam sparsam esse Alexan-
- drum Theodosio pepercisse aliumque quendam virum similem ejus loco occidisse , ipsum vero Theodosium, poste
-quam varia Orientis loca adiisset, tandem in barbarorum solitudinem profectum morbo decessisse. Ὁ μὲν οὖν
λόγος οὗτος ἀνὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην διήχησε, πλὴν δέ τις αὐτὸν βάρθαρος ἀπεχύησεν.
$7. Κυριαχόν] V. Theophan. p. 445, Theophylact. p. 331, alii. | — Δομεντζίαν] Δυσμενζιανὴν codex. V. Theophanes
p. 454, 5.
— ᾧ 8. Theophanes p. 447 : τῇ δὲ πέμπτῃ ἡμέρᾳ Λεοντίαν τὴν ἑαυτοῦ γυναῖχα ἔστεψεν Αὐγοῦσταν. Καταστασιάζουσι
τοίνυν τὰ μέρη πρὸς ἄλληλα ταύτῃ τῇ ἡμέρᾳ διὰ στάσεις τόπων. Ὃ δὲ τύραννος τὸν ᾿Αλέξανδρον τὸν συναντάρτην αὑτοῦ
ἔπεμψεν κατασχευάσαι τὰ μέρη. 'O δὲ ᾿Αλέξανδρος Κοσμᾷ τῷ τῶν Βενετῶν δημάρχῳ χεῖρας ἐπιθαλὼν, ὥθησεν καὶ
ὕόρισεν. Οἱ δὲ Βενετοὶ ἀγαναχτοῦντες Expalov* « ὕπαγε, μάθε τὴν χατάστασιν᾽ ὁ. Μαυρίχιος οὐκ ἀπέθανεν » (sic
etiam Theophyl.p.335, 17). Ὃ δὲ τύραννος τούτων ἀχηχοὼς τῶν φωνῶν, ἐπὶ τὸν τοῦ Μαυρικίου φόνον χινεῖται " xol ἀπο-
στείλας στρατιώτας ἤγαγεν αὐτοὺς ἐν Χαλχηδόνι εἰς τὸ Εὐρωπίου [lege Εὐτροπίου] λιμένα, καὶ προαναιροῦνται τοῦ
βασιλέως οἱ παῖδες οἱ ἄρρενες ἐν ὄψεσιν αὐτοῦ πέντε [mens. Nov. an. 662]. || — Εὐτροπίου] Theophyl. p. 336, 3 : ἀναιρεῖ
τὸν Μαυρίχιον εἰς τὸν λεγόμενον Εὐτροπίου λιμένα. Eodem modo Anonym. in Crameri Anecdd. Par. 2, p. 332. Chronic.
Pasch. p. 696, 9 : Koi Κωνσταντίνα ἡ ἀπὸ βασιλισσῶν ἀπετμήθη πέραν εἰς τὸν μῶλον τὸν Εὐτροπίου πλησίον Χαλ-
χηδόνος. ,

Fr. 218 e. τὰ λχυράτα] τὰ λαυρα (sic) codex. Intellige lauratas imagines Prisci et Domenzie uxoris. Rem
narrat Theophanes p. 454, 5 : Τούτῳ τῷ ἔτει (606) Φωκᾶς ὃ τύραννος ἔζευξεν τὴν αὑτοῦ θυγατέρα Δομεντζίαν Πρίσκῳ τῷ
πατριχίῳ xoi χόμητι τῶν ἐξχουδιτόρων, xai γενομένου τοῦ γάμου ἐν τῷ παλατίῳ τῶν Μαρίνης ἐχέλευσεν ἱππικὸν ἀχθῆ-
ναι. Οἱ δὲ δήμαρχοι τῶν δύο μερῶν (sc. τῶν ἸΙρασίνων καὶ τῶν Βενετῶν) ἐν τοῖς περιχίοσιν μετὰ τῶν βασιλικῶν λαυρά-
τῶν ἔστησαν Πρίσχου xai Δομεντζίας λαυράτα. Ταῦτα ἰδὼν ὁ βασιλεὺς ἠγανάλτησεν, xal πέμψας τοὺς δημάρχους Θεοφά-
"vuv xoi Πάμφιλον, καὶ στήσας αὐτοὺς γύμνους εἰς τὸ στόμα, ἐχέλευσεν ἀποτμηθῆναι αὐτούς. Πέμψας δὲ τὸν πρωτο-
χούρσωρα αὐτοῦ, ἠρώτα αὐτοὺς, τίνος ἐπιτρέψαντος τοῦτο πεποιήχασι᾽ οἱ δὲ εἶπον, ὅτι χατὰ συνήθειαν ol γραμμισταὶ
τοῦτο πεποιήχασι. Ὃ δὲ δῆμος xai οἱ ὄχλοι ἔχραζον ᾿ « φιλανθρώπου δεσπότον πολλὰ τὰ ἔτη ». Ot δὲ γραμμισταὶ ἐρωτηθέν-
τες, διὰ τί τοῦτο πεποιήχασι, ἔφασαν, ὅτι τοῦ βασιλέως τέχνα ὀνομασθέντα ὑπὸ πάντων ἡμεῖς ἀφ᾽ ἑαυτῶν τοῦτο πε-
“ποιήχαμεν. ᾿

8 2. Verba ἔγραψεν... Ἀφριχῆς supplevi e Theophane p. 450, 9, ubi haec : Τούτῳ. τῷ ἔτει (007) ὁ Πρίσχος μὴ
ὑποφέρων ὁρῶν τοὺς ἀδίχους φόνους χαὶ τὰ ὑπὸ Φωχᾶ γινόμενα, ἔγραψεν πρὸς Ἡράκλειον τὸν πατρίκιον καὶ στρατηγὸν
᾿Ἀφριχῆς, ὥστε ἀποστεῖλαι τὸν υἱὸν αὐτοῦ xol Νιχήταν τὸν υἱὸν Γρηγορᾶ τοῦ πατριχίον xoi ὑποστρατήγου αὐτοῦ, ὅπως
ἔλθωσιν χατὰ τοῦ τυράννου dox * ἤχονεν γὰρ μελετωμένην ἐν ᾿Αφριχῇ χατὰ Φωκᾶ ἀνταρσίαν.

ὃ 3. Theophanes p. 457, 19 (608) : Ὁ δὲ Φωχᾶς ἐποίησεν ἱππικὸν καὶ οἱ Πράσινοι ὕδρισαν αὐτὸν λέγοντες «. πάλιν
εἰς τὸν χαῦχον ἔπιες, πάλιν τὸν νοῦν ἀπώλεσας (ἀπέλεχες Vg.). » Καὶ ἐπέτρεψεν Κώνσταν τὸν ὕπαρχον τῆς πόλεως, xoi

πολλοὺς ἠχρωτηρίασεν xxi τὰ μέλη αὐτῶν ἐν τῇ Σφενδόνῃ ἐχρέμασεν ᾿ πορευθέντες (ὀργισθέντες) δὲ ot Πράσινοι ἔθαλον πῦρ
εἰς τὸ πραιτώριον xai ἔχαυσαν τὸ σεχρέτον xai τὰ σχρίνια xoi τὰς φυλαχάς" xai ἐλθόντες (leg. ἐξελθόντες) οἱ ἐν ταῖς φυλα-
χαῖς ἔφυγον. Cf. Anonym. in Cram. Anecd. Par. 2, p. 333.
— Fr. 218. f. $ 1. Hiulca oratio. Post vocem Φωχᾶς excidisse videtur ἐπεθουλεύθη γὰρ vel fale quid. Subindi-
€antur quae narrat Theophanes p. 458 (ad an. 608) : Θεόδωρος γὰρ ὃ ὕπαρχος Καππαδοχίας xoi Ἐλπίδιος ὁ
ἐπάνω τοῦ ἀρμαμέντον xai ἕτεροι διάφοροι ἐπιδουλὴν ἐποίησαν ἀνελεῖν ἐπὶ ἱπποδρομίον τὸν Φωχᾶν. Conjuratione ab
Anastasio largitionum comite prodita, auctores ejus suppliciis affecti sunt.
- $2. De re cf. Theophanes p. 459 (610), qui eodem quo Joannes fonte usus esse videtur. | — Καλώνυμον] Ean-
- dem insulam auctor noster $ 3 dicit προσπαραχειμένην τῇ πόλει, adeo ut in intimo Cornu sinu quzerenda esse videri
- possit. Significari hodiernam Calonymo vel Calolimni, quae apud veteres auctores vocatur Besbicus, a Cyzico

7

38 JOANNIS MALALJE

παρ᾽ αὐτοῦ τὰ χινούμενα ἐν τῇ πόλει. ᾿Επέμφθη, δὲ ὁ
ἀδελφὸς Φωχᾶ ὃ χονδόχειρ εἰς τὸ Μαχρὸν τεῖχος,
χαὶ μαθὼν εἰς Ἄδυδον εἶναι τὸν Ἡράχλειον, ἔ ἔφυγεν
ἐν τῇ πόλει. Ὃ Ἡράχλειος οὖν εἰς Αδυδον πάντας
τοὺς ἐξορίστους ἐδέξατο oc ἐξώρισε Φωχᾶς. Ἦλθεν
οὖν Ἡράχλειος εἰς Ἡράκλειαν χαὶ ηὔξατο εἰς τὴν
ἁγίαν Τλυχερίαν, xai ἀπὸ Σηλυδρίας εἰσῆλθε πλῷ
καὶ ἀπῆλθεν εἷς τὴν νῆσον τὴν χαλουμένην Καλώνυ-
μον. Μαθὼν οὖν Στέφανος 6 Κυζικηνὸς, λαδὼν ἐχ
τῆς θεοτόχου ᾿Αρτάχης στέμμα ἀπήγαγεν αὐτὸ τῷ
Ἡραχλείῳ. (3) ᾿Εξῆλθεν οὖν Φωχᾶς ἐν Βλαχέρναις"
ἔχειτο γὰρ Πρίσκος ὃ γαμόρὸς αὐτοῦ εἰς τὴν ἁγίαν
σορὸν, προσποιούμενος ἀλγεῖν τοὺς πόδας. *O Βούνω-
σος οὖν συνεθουλεύετο d ἀποχτεῖναι τὸν γαμόρὸν αὐτοῦ.
Μαθόντες οὖν τινὲς Πράσινοι,, ὅτι ἦλθεν ὃ βασιλεὺς
εἰς τὴν γῆσον τὴν προσπαραχειμένην τῇ πόλει »ἀπῆραν
τὴν "γυναῖκα, xal τὴν μητέρα Ἡ ραχλείου Φαδίαν xot
ἀπήνεγκαν Ἡραχλείῳ. () ἜἘξῆλθεν δὲ ὃ Φωχᾶς καὶ
ἀπῆλθεν εἰς Βυρίδας καὶ ἐθεώρει τὴν παράταξιν τῶν
πλοίων τῶν ἐλθόντων μετὰ Ἡραχλείου ἀπὸ ᾿Αφρίχης.
Ἦσαν δὲ τὰ πλοῖα ἕως τοῦ “Εδδόμου. Καὶ ὡς ἐθεώρει
ὅτι ἐγγίζουσι τῇ πόλει, iei 6 Φωχᾶς εἰσῆλθεν
ἐν τὴ πόλει καὶ ἐπιτρέπει φυλάττεσθαι ἐκ τῶν Πρα-
αίνων τὸν λιμένα τὸν Καισαρίου xat τὸν Σοφίας , τοὺς
δὲ Βενετοὺς τὰ ἐπὶ ὋΟρμίσδου. (5) Ὃ δὲ Πρίσχος ἐδή-
λωσε συναχθῆναι τοὺς ; ἐξκουόίτορας εἰς τὰ Βοραΐδος,
εἰς τὸν ἱππόδρομον τοῦ οἴκου αὐτοῦ ἅμα τοῖς στρα-
τιώταις βουκελλαρίοις. Ei χε δὲ Ἡράχλειος Μαυριτῶν
πλῆθος πολὺ " χαὶ εἰσῆλθεν εἰς σάνδαλον Καλλιοπᾶς
6 Τριμολαίμης 6 ἡνίοχος, φορῶν ἄρμα xoi χκασσίδα,
xai ἐξελθὼν εἰς τὸ ἀκρόμωλον (καὶ) ἐπὴρε τὴν xac-
σἴδα, ἣν ἐφόρει, xal γνωρισθέντος αὐτοῦ, εὐθὺς
ἔθαλον οἱ Πράσινοι εἰς τὰ Καισαρίου πῦρ. 'O δὲ
Πρίσχος ἔνεψεν αὐτὸν πρὸς τὰ ἐξχουδιτόρια. 'loU δὲ
Βουνώσου ἀπελθόντος εἰς τὰ Καισαρίου, ἐπῆλθον
αὐτῷ οἱ Πράσινοι, xal φοδηθεὶς ἔφυγεν εἰς μίαν τῶν
σχαλῶν xai ἔλαόε χονταραίαν ἐχεῖσε" οἱ δὲ ἄνθρωποι

τοῦ Φωχᾶ ἀνεχώρησαν, (6) Ὁ οὖν Φώτιος 6 παρὰ
Φυωχᾶὰ ἐπιδουλευθεὶς εἷς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ » εἰσελθὼν.
εἰς τὸ παλάτιον μετὰ στρατοῦ, χρατήσας αὐτὸν ἀπὸ
τοῦ πώγωνος ἐξέ ῥαλεν αὐτὸν τοῦ παλατίου. "Ex5jd
σαντες οὖν αὐτὸν τὴν βασιλικὴν στολὴν χαὶ ἐμόα-
λόντες αὐτὸν εἰς ἀγχυρομάχον ἀπήγαγον πρὸς Ἡρά-
χλειον. Ἰδὼν δὲ αὐτὸν ὃ Ἡράχλειος ἐξάγκωνα δεδε-
μένον, λέγει αὐτῷ " « Οὕτως διῴχησας, ἄθλιε, τὴν
βασιλείαν: » "0 δὲ εἶπεν" « Σὺ χάλλιον ἔχοις διοι--
χῆσαι. » Ὃ οὖν Ἡράχλειος καθήμενος εἰς τὸ σέλλιν.
δέδωχεν αὐτῷ λαχταίαν, καὶ ἐπὶ τοῦ τόπου ἀπεχεφά-.
λισαν αὐτόν. Κόψαντες τὸν ὦμον τὸν δεξιὸν χαὶ τὴν
χεῖρα χαὶ τὴν φύσιν, χαὶ βαλόντες εἰς κοντάρια
ἔσυραν αὐτὸν χαὶ Δομνιτζίολον τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ χαὶ
Βούνωσον καὶ Λεόντιον τὸν σαχελλάριον αὐτοῦ, καὶ
ἔχαυσαν αὐτοὺς εἷς τὸν Βοῦν.

JOANNIS MALAL/E CHRONOGRAPHLE

FRACMENTA DUO
EX PARTE OPERIS NUNC DEPERDITO REPETITA,

Exc. De insidiis in cod. Escurial. : Ὅτι ἐπὶ
τοῦ βασιλέως ἸΙουστινιανοῦ ἐκ τοῦ μέρους τοῦ Πρασίνου͵
ἐπόμπευσέτ τις ὀφείλων ἀποτμηθῆναι ὡς φθείρας κόρην"
$ δὲ χόρη ἦν θυγάτηρ Ἀχαχίου τοῦ βασιλικοῦ χουρά--
τορος. Καὶ ἐν τῷ πομπεύειν αὐτὸν οἱ ἀπὸ τοῦ Βενέτου.
μέρους ἐν τῷ διέρχεσθαι αὐτὸν πομπεύοντα ἐν τῇ
τοποθεσίᾳ τῶν λεγομένων Πιτταχίων ἐπιρρίψαντες,

[

ἥρπασαν αὐτὸν xat εἰσήγαγον ἐν τῇ μεγάλη ἐκχλησία,,
xal ἐγένετο στάσις μεγάλη περὶ τούτου xal dxaa-.
στασία ἐν τῇ αὐτῇ ἐχχλησίᾳ. Ὃ δὲ βασιλεὺς ἐφιλαν-.
θρωπεύσατο δηλώσας τῷ δήμῳ διὰ σιλεντιαρίου μαν-,
δάτα, τοὺς δὲ ἐχ τοῦ Βενέτου μέρους ἐπόμπευσεν ἐπὶ

ἡμέρας δύο.

orientem versus 250 stadia distantem vix credideris. Mentio Calonymi cujusdam insule etiam in Vita Theophanis |
p. XXI et L ed. Bonn., ubi Theophanes e Polychronio monasterio xarà τὴν Σιγγριανὴν vel, ut, altero loco legitur,
ἐν τῷ τῶν Σιγγριαναίων ὄρει sito, in. Calonymum insulam trajecisse ibique monasterium condidisse dicitur.

$ 3. σορὸν] σωρὸν codex. Ϊ — Βούνωσος] Βόνοσος Theophan. p. 457 et 466; Βόνωσος Chron. Pasch. p. 700. Ce.
terum tota hiec narratio excerptorem redolet in postrema oper sue parte festinantiorem.

$ 4. Βυρίδες] Locus non notus mihi. Ὑρὶς &xox (hod. T'ouzla bour oun) Prinkipos insule objacens commemo- -
ratur apud Artemidorum in Steph. Byz. s. v. Χαλκῖτις (Vid. Geogr. min. 2, p. 98); at hic locus a nostra narratione
alienus. Quzeritur an legendum sit εἰς τὰ Βοραΐδος, nec diversus sit locus ab eo qui $ 5 commemoratur. Eundem !
indicari puto ab auctore Chron. Pasch. p. 598 : ᾿Ανθήμιος:δομεῖται τὸν οἶχον τοῦ ἁγίου Θωμᾶ τοῦ ἀποστόλου, τὰ λεγόμενα.
᾿Ανθημίου πλησίον Βορραΐδου [Βορραϊδίου v. 1.1.

$ 5. τοῦ oixov αὐτοῦ] an πλησίον τοῦ etc.? || — ἔνεψεν] corruptum. An ἔπεμψεν αὐτὸν ἢ an ἐνῆψεν αὐτό" Mox codéxg
ἐξσχουδήτορα. ,

$ 6. Φώτιος] Φώτιος (Φῶτις e cod. Vat. male Dindorf.) ó χουράτωρ τῶν Πλακιδίας Chron. Pasch. p. 700, 15, ad quem -
locum vide not. Cangii. Uxori Photii stuprum Phocas intulerat. || — εἰς ἀγκυρομάχον) scapham vox significare -
debet, modo incorrupta Sit. Chron. Pasch. p. 700 : xai ἀπήγαγον (Phocam) διὰ τοῦ λιμένος ὡς ἐπὶ τὸν οἶχον τῆς
Σοφίας, καὶ βαλόντες. αὐτὸν εἰς χάραδον ἔδειξαν τοῖς πλοίοις, χαὶ τότε ἀποφέρουσιν αὐτὸν πρὸς Ἡράχλειον. Il — διῴχησας]},
διοίχησας cod. || — ἔχοι:] ἔχεις eod. || — Δομνιτζίολον] leg. videtur Δομεντζίολον. || — εἰς τὸν Βοῦν] Post hec in codice -
spatium vacuum sex linearum. Lacuna absumta est subscriptio. (τέλος τῆς ἱστορίας Ἰωάννου τοῦ ᾿Αντιοχέως περὶ
ἐπιδουλῆς vel tale quid) et initium Excerptorum ex Chronicis Joannis Malalae, quorum pars in codice servata ex abrupto |
in media enuntiatione incipit.

FRAGMENTA. —— 39

"Ow ἐπὶ ἐπάρχου τῆς πόλεως Ζιμάρχου στάσις
γέγονεν ἐν τῇ γειτονίᾳ τῇ λεγομένη τῶν Μαζεντιόλου
w- o7 , ΄, , B “ ,ὔ
τῷ τρόπῳ τούτῳ. Πέμψας τινὰς τῶν χομενταρησίων
Ζίμαρχος ὃ ἔπαρχος ἐπὶ τῷ χρατῇσαί τινα νεώτερον

v : X e à i : p ,
ὄνομα Καισάριον, ἀντέστησαν oi τῆς γειτονίας τῶν
Μαζεντιόλου καὶ ἐχύλλωσαν πολλοὺς στρατιωτὰς xat
αὐτούς γε μὴν τοὺς χομενταρησίους. Καὶ ἐπεχράτησεν

΄ E] ; , 3o» '
ἣ μάχη ἕως ἡμέρας δύω" xai ἔπεμψεν 6 βασιλεὺς
᾿Ἰουστινιανὸς στρατιώτας ἔτι πλείονας xal ἐξκουόίτο-
ρας, xal πολλοὶ £x τῶν ἐξχουδιτόρων xal στρατιωτῶν
ἐφονεύθησαν, πολλοὶ δὲ xal éx τοῦ μέρους τῶν Πρα-
σίνων ἀπέθανον" καὶ ἀνῆλθον μαχόμενοι ἕως τοῦ
φόρου xal τοῦ τετραπύλου xal τοῦ πραιτωρίου τοῦ
ἐπάρχου τῆς πόλεως" xal οὐ συνέδαλον μετὰ τῶν

, € m , , D 4 Ὁ ,
Πρασίνων oi τοῦ Bevérou μέρους, ἀλλ᾽ ἦν ἣ μάχη
αὐτῶν μετὰ τῶν ἐξχουδιτόρων xal τῶν στρατιωτῶν.

Συνέδαλον δὲ ἐν τῷ στρατηγίῳ τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ, καὶ
διεδέχθη Ζίμαρχος 6 ἀπὸ ὑπάρχων, ἀνύσας δὶς τὴν
αὐτὴν τοῦ ἐπάρχου ἀρχὴν, καὶ γέγονεν ἀντ᾽ αὐτοῦ
Ἰουλιανὸς ἔπαρχος ὃ ἀπὸ ἀντιγραφέων χαὶ ἐχρήσατο
τοῖς δημόταις, ἐξαιρέτως τοῖς τοῦ Πρασίνου μέρους,
πικρῶς ἐπὶ μῆνας ι' xal προσπαίων xal χοντεύων xol
ἀποτέμνων χαὶ παραμελεῖς ποιῶν αὐτοὺς, εὑρίσχων
αὐτοὺς φονεῖς ὄντας xai ἐφόδους εἰς ὁδοὺς xal ἁρπαγὰς
τολμῶντας xal λῃστείας xal πειρατείας, xai ἔμεινεν
ἐναρμοσάμενος αὐτοῖς ὡς ἐχρῆν. Καὶ οὕτως διὰ τοῦ
Ἰουλιανοῦ ἐπάρχου πόλεως ἔλαύεν ἣ πόλις χατάστα-
σιν, xol πάντες ἐλευθερίως xol ἀφόδως προήρχοντο
χαὶ ἐθεραπεύοντο.

Τέλος τῆς ἱστορίας ᾿Ιωἄννου τοῦ ἐπίχλην

Μαλέλα περὶ ἐπιδουλῆς.

CRITOBULUS

DE REBUS GESTIS MECHEMETIS II.

INDE AB ANNO 1451 USQUE AD ANNUM 1461 P. CHR.

ARGUMENTUM.

EPISTOLA DEDICATORIA
AD MECHEMETEM REGEM.

Omnium regum ducumque qui unquam exstiterint, Tu
quum longe maximus sis, nefas foret Tuarum rerum
memoriam non propagari literis graecis. Itaque hoc ego
scribendi negolium suscepi. Arabes ac Persa fortassis
accuratius res Tuas tradent, at nullis illi scribent nisi
Persis οἱ Arabibus, dum grece lingue usus latissime
per orbem terrarum patet. Ipsis quidem rebus ego non
interfui, at testes earum bene gnaros diligenter percon-
τ tatus sum. A regni Tui initio exorsus libris quinque res
gestas annorum septemdecim exposui. Continet igitur
opus narrationem de Constantinopolis expugnatione , de
deditione Eni et Phocc«ce deque bellis contra Triballos,
Peloponnesios, Sinopenses, Trapezuntios, Getas, Lesbios,
Bosnios, Panes, Illyrios, Venetos. Preterea dixi de
operibus Constantinopoli atque alibi exstructis, nec non
orationes retuli quas Tu habuisti egregias. Quodsi ope-
ram meam probaveris, gratissimum mihi erit, et ad re-
liqua qui» Deus perficienda Tibi dabit enarranda cum
gaudio accedam; sin minus, adorans Te tacebo cedamque
melioribus.

LIBER PRIMUS.
INTRODUCTIO.

1. Critobulus, Grzecus insulanus , Imbriotarum praefe-
ctus, hec scripsit, ut res preclare geste posteritati
traderentur, ac monumentum exstaret viris istarum rerum
auctoribus. Prisc? memorie res, licet sint maxime ,
ob nimiam vetustatem et fidem dubiam minus jam pla-
cent, et ad satietatem usque repetitae nauseam creant,
recentes vero et noti certeque tanto majori plausu
excipiuntur quo sunt insigniores. Jam vero maxime et
admirabiles prorsus nostro aevo gest? sunt; nam brevi
temporis spatio ingens corruit imperium et summa rerum
obtinuit conversio. De his ego accurate ac personis
temporibusque accommodate dicere tentabo,

2. Priorem Turcorum historiam nunc missam facio,
quum peculiari opere de ea agere propositum sit ; quamvis
enim multi hoc argumentum jar tractaverint, haud tamen
satisfecisse muneri suo mihi videntur. . In praesentiarum
totus versabor in narrandis gestis Mechemetis, regis ce-
leberrimi. :

3. Ceterum ne quis mihi crimini vertat, quod gentis
mec calamitates scribere sustinuerim. Longe absum
ut dolendis nostris infortuniis insultare velim ; idem vero
satis novi rerum humanarum inconstantiam et imbecil-
litatem , ut nostra gentis rationes ab ea non eximendas
esse intelligam. Inde ab ultima hominum memoria sortis
instabilitas summum imperium a gente ad gentem, ab
Assyriis ad Medos, hinc ad Persas et Grzecos et Romanos
transtulit; haud mirum igitur idem nunc a Romanis
transiisse ad alios; neque culpanda gens est propterea
quod fortunam in perpetuum sibi devincire non potuerit.
Quodsi quando principes exstiterunt pravi ac scelerati ,
uon genti hinc labes adspergitur, sed illi soli plectendi ,
neque justi propter illorum pravitatem merita sua laude
privandi sunt. $Sic Josephus, Hierosolymorum expu-
gnationem narrans, et Romanorum virtutem justa laude
extollit, et si qui Judaeorum male rem gesserint, hos
quidem reprehendit, ceteros autem culpa vacare profi-
tetur. Eodem modo nos quoque faciemus, unice sec-
tantes veritatem.

AN. M. 6959 (1 sEPT. 1450-1451 P. C.). REGIS AN. I.

4. Anno mundi 6959 Morates obiit (UJ. 5 Febr. 1451),
natus annos 52,in regno versatus annos 31, rex sextus
e gente Atumanarum , qui ab Achaemenidis et Persidis,
ideoque a Danao et Lynceo ducunt originem. Meche-
metes post patris obitum ex Asia, ubi profectura fun-
gebatur, Adrianopolim arcessitus , regnum suscepit aetatis
anno vicesimo. Futurus novi regni splendor atque in-
stans rerum conversio variis ostentis et vaticiniis prae-
nuntiabantur.

5. Statim ab initio Mechemetes orbis terrarum im-
perium consiliis suis amplectebatur, ac celeberrimorum
regum ducumque exempla ob oculos habebat. Presto

40

δὲ hoc erant nature et ingenii dotes egregio, quas
— varie doctrinz studiis rex excoluerat. Ac primum quidem
inducias fecit cum Constantino imperatore ef cum Cara-

— inpreesentiarum ex re esse ducebat. Deinde satrapiarum
rationes ordinavit, exercitum lustravit et auxit, jenitzaros

gendis viros fidos probosque profecit. Dum his rex
occupatur, expletur mundi annus 6959, qui est regis an-
nus primus. !
AN. M. 6960 (1 SuPT. 1451-1452 p. C.). REGIS AN. Il.
Castelli Bosporani exstructio (c. 6-11).
6. Post hec castellura (Rumeli hissari) ad Bosporani
- freti angustias e regione castelli Asiatici (4nadoli-his-
-sari) exstrui jussit, ut penes ipsum esset a continenti in
- continentem et ex Ponto Euxino in 4Egseum mare trans-
- itus. Hiemis tempore materiam «zedificandi compor-
tandam curavit. — 7. Quo comperto, Constantinus rem
tegre ferens legatos misit , qui castelli exstructionem tan-
.quam pactis contrariam quererentur. — 8. Respondit
Mechemetes licere sibi facere quaecunque securitati ím-
- perii inservirent; cdificandum castellum, ut ne pristina
e pericula renovarentur ; locum ei destinatum in Turcorum
- ditione situm esse; quodsi pacem servare Constantinus
vellet, cavendum ne aliorum coeptis temere se immisce-
ret. — 9. Quo relato responso Constantinus territus et
resistendo impar egit quietem. — 10. Vere anni 1452 rex
naves longas et onerarias Callipoli in Bosporum arcessi-
vit, ipse vero cum exercitu Adrianopoli profectus (d. 26
Mart. 1452) septem dicrum itinere eodem se contulit ,
- locumque ubi zedificandum esset inspexit. Bosporus ibi
. in septem stadiorura angustias coarctatur, (luxus vehe-
mentia aliisque terroribus inde ab Herculis et Argonau-
tarum evo infamis. — 11. Forma et magnitudine castelii
- delineatis, ipsum opus Mechemetes inter proceres dis-
pertitus est ac tanto studio ursit, ut ante finem «statis
perficeretur. Forma eedificii, dimensiones, turres , mu-
rorum crassities et altitudo describuntur. Tormentis et
- prasidiis castello impositis , auctumno rex Adrianopolim
reversus est. — Exiit mundi annus 6960, qui regis est
annus secundus.

ἜΣ SIUE

APTE e I RS TO

ον

AN. M. 6961 (1 sEPT. 1452-1453 P. C.). REGIS AN. III.
Constantinopolis expugnatio (C. 13-72).

12. Prope Adrianopolim Mechemetes palatium ecedifica-

vit splendidissimum.

13. Deinde haud differendum esse contra Constanti-
num bellum censebat; urbe regia potitum cetera omnia
- facile subacturum esse intervidebat. Excitabant etiam
-. vaticinia et auguria aliaque felicem coepti eventum praesa-
$ gientia. Convocatis igitur satrapis militumque ducibus,
- eralione consilium suum exposuit,

CRITOBULI HISTORIARUM ARGUMENTUM.

41

14. Bene nostis, inquit, quomodo majores imperium
per multa pericula salvum ad me usque perduxocrint,
Antiquiores vestrüm ex parte rebus gestis eorum inter-
fuere, juniores auditu illas a patribus acceperunt. Haud
enim case sunt memori&, Exstant ubique virtutis no-
stre testes, rudera castellorum oppidorumque et ma-
dentes adhuc sanguine campi. Statim a principio majores
nostri, a parvis licet initiis exorsi , Romanorum impe-
rium evertendum et.ssumma rerum in Asia et Europa
potiundum esse decreverunt. Nec spem fefellit eventus.
E Cilicia et Tauro profecti Asiam inferiorem brevi sube-
gerunt, ac sedem regiam in Prusa urbe constituerunt.
Mox trajecto Hellesponto, castellum maritimum (Tzympe)
occuparunt (13356) , indeque paulatim pergentes Thraces,
Macedones, Trihallos, Getas, illyrios et Grecorum
plurimos debellarunt et ad pendenda tributa adegerunt.
Haud facili sane negotio hec peracta sunt, sed ingenti
labore, quem superarunt animorum perseverantia , fidu-
cia, audacia , ingenii perspicacitas et sollertia. Partam sic
majorum virtute gloriam nos ne obseuremus, nec eom-
mittamus ut vincamur urbe unica eaque fracta jam vi-
ribus et exhausta. Semper illa nobis impedimento erat,
Coníra Bajesidem avum Gallos excitavit et Germanos ac
Paonum Dacumque regem, qui regnum nostrum ever-
tissent, nisi Bajesides copias eorum strage interneciva
(ad Nicopolim, an. 1396) delevisset. Paullo post Timu-
rem Scytham contra nos arcessivit, qui res nostras in
summum discrimen adduxit (1402). Nec deinceps un-
quam negotia nobis facessere destitit. Vel nuper Joannem
Hunyadem eontra Muratem patrem evocavit, et trans-
fugas excipiendo magnis nos damnis affecit. Ut verbo
defungar, nunquam j3lla quietem aget, dum steterit nec
nostra sub manu sit. — 15. Non cunctandum igitur, nec
exspectandum, sed in tanta fortuns inconstantia viri
prudentis est futuros casus devitare praeoccupando. —
16. Ergo quantocius urbem aggrediamur. Quodsi bene
res cesserit, secura erunt quo jam tenenis, et alia
licet sperare; sin minus, nihil nobis stabile, nihil non
erit timendum. Sane quidem, tum avus meus tum pater
urbem obsidentes re infecta discesserunt; ejus vero
eventus causa non Byzantiorum virtuti sed adverso
fortunse vindicanda est. Nam Bajesides ab obsidione
destitit, ut contra Sigismundum Poonum Dacümque
regem proficisceretur, 3Iuratem vero perfidia virorum
conjunctissimorum impedivit quominus coepta perficeret.
Sed fac suis Dyzantios viribus hostem repulisse; nihil id
nos moveret, quum alius tunc esset, alius nunc rerum
status sit. Constantinopolis enim et incolarum et pecunie
et navium penuria nunc laborat, atque dissidiis eccle-
siasticis Italos a se abalienavit, nos vero omne genus
subsidiis bellicis abundamus. "Vix igitur dubium, quin
urbs resistendo impar sit, modo ne nos majorum virtutem
dedecoremus. Ego vero anteibo, laborum vestrorum par:
ticeps , omnia rite disponens et meritis quemque orna-
turus praemiis.

42 CRITOBULI HISTORIARUM

17. His verbis Mechemetes bellum. decrevit, appro-
bante concione. Imperavit deinde, ut illico Europae $a-
irapa collecto exercitu in hostium ditionem irrumperet.
Is vicinam urbi regionem et Selymbriz agrum depopu-
latus est, et Perinthum et Epibatas οἵ. χα ad Melanem
sinum Romanorura castella erant, et Mesembriam Pon-
ticam ad defectionem adegit.

18. Constantinopolitani denuo legatos de pace mittere
inutile fore intelligentes et obsidionis calamitatem prze-
videntes in summis angustiis versabantur, quum et
sociis destituti et maris usu libero exclusi essent nec non
militibus et pecunia et victu carerent. Nihilo secius quae
ad tolerandam obsidionem conferrent, pro virili instruunt ;
fossas murosque instaurant, arma parant machinasque ,
pecunias et frumentum undique colligunt, castella in-
sulasque przsidiis muniunt, denique Cornu sinum catena
a Galat:e muro ad Eugenii portam ducta claudunt ( d. 2
April.). -— 19, Preterea legatos auxilii petendi causa
mittunt ad Peloponnesi despotas et Rom: pontificem
aliosque Italive et occidentalis Europe principes.

20. Interea Mechemetes collectum ex Asia et Europa
exercitumarmis instruxit et machinis, tum ceteris tum vero
bombardis, recentioris inventionis mirzeque efficacice tor-
mentis. — 21. Ante omnia autem classis restaurandze et
augenda curam habuit; nam classis majorem etiam quam
terrestris exercitus in obsidione utilitatem fore opina-
batur. — 22. Itaque veris tempore 350 naves longe alize-
que mult: onerarize Callipoli , ubi convenePant, sub Pal-
togle ( Baltaoglu) satrapa in Bosporum proficiscuntur
(12 April.). — 23. Ipse Mechemetes cum exercitu ma-
chinisque Adrianopoli profectus (23 Mart.) decimo iti-
neris die ad Byzantium venit, et quattuor fere ab urbe
stadiis ex adverso portae Sancti Romani (Top-Aapussi )
castra metatus est. Copio terrestres, qui quidem in
prelium duci poterant, non annumerata cetera turba,
erant supra trecenta hominum millia. Naves juxta urbis
oram maritimam ad catenam usque stabant in ancoris.

24. Obsessi juxta catenam in Cornu sinu naves longas
et onerarias collocarunt, inter quas Cretenses quaedam
erant et sex trieres Venete. — 25. Eodem tempore
(26 Jan.) Byzantium venerat Justinus Italus (Joannes
Longus Justinianus , Genuensis), vir nobilis et rei
militaris peritissimus, qui cum duabus navibus one-
rariis et quadringentis militibus in mari Ἔσο circa
Rhodum et Chium versans, quum de instante urbis
obsidione audiisset, sua sponte auxilio venerat. Quan-
quam nonnulli a €onstantino advocatum, eique post
finitum feliciter bellum Lemnum insulam auxilii prze-
maium promissam esse perhibent. Justinus ille, summus
belli dux creatus, in muris ac portu omnia rite dispo-
suit; ipse cum suis stationem sibi elegit in muri parte
castris Mechemetis opposita, in quam, utpote oppu-
gnatu faciliorem, prccipuum exercitus robur et bombar-
darum impetum hostis directurus erat. Pars preesidii in
palantes Turcos ex urbe erupit, sed repulsa mox rediit.

Tum clause sunt porte, neque aliam deinceps eruj
tionem Byzantii tentarunt.

26. Mechemetes postquam ad mediam muri partem
Myriandrium haud longe ab urbe , sed extra teli jactum
castra posuerat, legatos misit qui deditionem urbis po«
stularent. His re infecta revcrsis , agrum vastari jussit ,
et murum lustrans cum Zagano et Chalile ducibus loca
in quie impetus dirtgendus esset destinavit. — 27. Deinde
copias disposuit. Quae sub Zagano erant, tractum obti-.
nuerunt qui est juxta Galatam et boreale Cornu sinus
litus usque ad portam Ligneam. Eidem Zagano mandatum.
est , ut intimam sinus partem ponte jungeret. Caratzias,.
Europe preefectus, exercitum explicavit inde a porta.
Lignea usque ad portam palatii regii ( Hebdomi, hod.
Tekfur Serai) et hinc usque ad portam Charsi:e (Edreni
kapussi). Isaacus, Asie prcwfectus, et Machumutes
comes copias extenderunt a Myriandrio ad portam Au-
ream, indeque ad mare usque. Medium locum, a Charsize
porta ad Myriandrium pertinentem , ipse Mechemetes.
Chalilem et Saratziam ad latus habens occupavit ibique.
procipuum exercitus robur collocavit. — 28. Oram ma-
ritimam inde a locis portze Aure: vicinis usque ad ca--
tenam et Galate neoria per stadia 43 cinxit Paltogles ,
Callipolis satrapa classisque przefectus. Omnis urbis cir-
cuitus stadiorum erat ferme 126, ex quibus incusto-
ditus erat murus maritimus ad Cornu sinum stadiorum.
triginta quinque. — 29. Deinde ut efficacius raurus con-
cuteretur, Mechemetes bombardam iis quie presto jam
erant majorem fundendam curavit. Opus hoc, cui 1500
seris talenta insumta sunt, paucorum dierum spatio con-
fectum. Fabricatio et forma et magnitudo tormenti in-
gentis describuntur. — 30. Preterea Critobulus exponit.
quanam ratione bombarda pulvere et lapide instructa sit.
Idem verba facit de compositione et natura pulveris
tormentarii et de stupenda vi missilium. Bellicum hoc
instrumentum , quod vulgo σχευὴν appellant, ante 150
fere annos a Germanis vel Celtis inventum esse fertur. —
31. Tres bombardas maximas Mechemetes contra me-
diam muri partem direxit, ceteras aliis in locis collo-
cavit, Fossam his objectam saxis et lignis et aggere ex-
plevit, utin murum bombardarum vi dejectum via pateret
aggredientibus. Simul meatus subterraneos fodi jussit,
quibus noctu clam in urbem milites penetrarent. Quod
quidem opus inutile fuit, quur solis bombardis totum
negotium perficeretur.

32. Dum haec parantur, rex cum parte exercitus pro--
fectus Therapiam castellum cepit, captisque pr«esidiariis
palos per anum adegit. Deinde Studii castello potitus
milites presidii ad Constantinopolim ' abductos in con-
spectu oppidanorum palis infixit. — 33. Eodem tempore
Pallogles in Principum insulam transvectus castellum
igne injecto expugnavit ac preesidii milites trecentos nu-
mero trucidavit.

33. Interea Justinus (Justinianus) pratensis muro
saccis lana plenis vim missilium amollire studuerat. Quod

quum male cessisset, ad muri exterioris partem , quam
hostis diruerat, vallum lignis et aggere struxit (21 A pril.)

— . 85. Mechemetes a castellis redux per muri lacunas in
. urbem penetrare tentavit. — 36. A Justino repulsus est.
Subsequentibus diebus iteravit impetus, nec melius res
cessit. — 37. Haud magis contra Notaram, Magnum

. ducem, valuit Paltogles, qui e Principum insula re-
versus, in Cornu sinum irrumpendi fecit periculum.
38. Deinde Mechemetes naves ostio portus appositas
destruere voluit. Quum vero muri Galatenses obstaculo
- essent , quominus bombardis, quales in usu erant, naves
. attingeret, novum bombard:e genus excogitavit et fabri-
candum curavit, quo lapides in altum jacti decidendo
naves disrumperent. Ejusmodi tormentum in colle Ga-
latensi ( S. Theodori) positum. Primus lapis ex eo emis-
sus $Scopum non tetigit, secundus vero in mediam navem
decidit eamque demersit. Quo viso , relique naves mu-

tatis stationibus imminens a mortario periculum devi- -

tarunt (d. 5 Maii, sec. Barbar.).

39. Tertio vel quarto post h»c die (20 April. sec.
Barb.) in àlto conspiciuntur tres naves onerarie, quas
Pontifex maximus obsessis auxilio misit. Contra has

illico cum classe exiit Paltogles. — 40. Commisso proclio :

accerrimo , Itali hostium numero oppressi succubuissent,
nisi derepente exortus auster validus naves eorum pro-
pulisset et, quum Turcorum triremes cursus velocitate
infériores essent, in portum salvas deduxlsset. — 41.
Speculatus hac de litore Mechemetes tanto moestior
abiit, quo confidentius victoriam speraverat. Ex Italis
perierunt viginti duo ; sauciata copiarum pars dimidia et
amplius; in Turcorum classe czesi sunt supra centum,
vulnerati amplius trecenti. Ipse Paltogles lapidis ictu
yulnus tulit, cujus gratia ab rege irato obtinuit ut vitam
salvam haberet; a munere tamen remotus et Chamaza
in locum ejus suffectus est.

42. Deinde (22 April. sec. Barb.) ut Cornu sinum na-
vibus occuparet , novum rex consilium inivit et exsecutus
est. Viam octo stadiorum stravit, qua naves sexaginta
septem a classis statione, quie erat ad Diplocionium
(Bechiktach), in collem Galatensem eductie et hinc de-
misse sunt in eam sinus partem quae vocatur Aquarum
frigidarum. Opus hoc mirabilius illo quo Xerxes rex
Atho montem perfodit. — 43. Byzantii igitur, quanquam
summa jam copiarum inopia laborantes, nunc etiam
murum hucusque incustoditum , qui per 30 stadia juxta
Cornu pertinet, propugnatoribus munire cogebantur.
Huc accessit quod jam etiam pontem in sinu intimo ad
finem Turci perduxerant (19 Mai. sec. Barb.). —44.'Tum
Justinus (Justinianus) alteram ex duabus suis onerariis
et tres triremes Italas ad Cornu sinus ostium duxit, ut
hostiles naves inclusas coerceret. Αἴ, re comperta, Me-
chemetes noctu bombardas in oppositum litus clam ad-
duxit, iisque unam triremium demersit. Quo facto, re-
ligue extra telorum jactum se subduxerunt.

45. Eodem fere tempore, tribus vel quattuor diebus

ARGUMENTUM.

A3

(25 vel 26. Maii) ante expugnationem urbis, in solenni
pompa imago Matris Dei de humeris portantium decidit
aec tanta vi terre adhaesit, ut vix tandem a solo divel-
leretur. Deinde vero suborta subito cum imbre violen-
tissimo procella pompam disturbavit. Infausta hoec
presagia. — 46. Item postero die Constantinopolim te-
gebat nubes atra, in qua numen divinum derelinquere
urbem videbatur.

47. Jam post quinquaginta fere dierum obsidionem eo
res adducta: erant , ut Mechemetes generali assultu terra
marique suscepto urbem expugnandam esse censeret.
Preterea in mora periculum esse videbatur, quod ex
Italia classem auxilio Byzantiis mitti nuntiabatur. —
48-50. Convocata igitur concione rex consilium exposuit.
Collaudata exercitus virtute, gloriam et praemia ex capta
urbe in singulos milites redundatura predicat atque
summam prosperi successus probabilitatem demonstràt.
Deinde ad suos quemque ducem reversum quietem ca-
pere jubet, cras autem mane ordines disponere, et si-
lentium agere usque dum canatur classicam. — 51. Cha-
muza cum classe murum maritimum, Zaganus , trajecto
ponte, murum Cornu sinus, Caratzias et Isaacus et Ma-
chumutes objectam cuique muri terrestris partem ado-
rientur, Chaliles autem et Saratzias, ab utroque regis latere
stantes, in se ipsos hostem convertere studebunt, ut tanto
facilius rex per lacunam muri penetrare Italosque repel-
lere possit.

52. Crastino die (28 Maii) omnibus rite dispositis,
Mechemetes exercitum murumque terrestrem inspexit.
Tum milites cibum sumere et quictem jussit usque dum
classicum audiretur. — 53. Insolitum castrorum silentium
mirantes obsessi et ipsi ad instans certamen aecinguntur.
— 5^. Vergente die, quando sol Turcis a tergo erat, ca- ὑ
nitur classicum. Ad solis usque occasum per duas vel
tres horas prodiantur eminus. — 55. Tum cohortes regio ,
trajecta fossa, vallum quod obsessi struxerant , adoriua-
tur. Scevit pugna per noctis partem majorem , nec tamen
Justinus ejusque socii de vallo deturbantur. — 56. Haud
melius res cessit Zagano et Caratzic ceterisque Turcorum
ducibus. — 57. Mechemetes milites fatigatos videns,
novas copias inter easque jenitzaros, praecipuum exer-
citus robur, adducit. Denuo prelium exardescit. 5trenue
Justinus resistit, tandem vero per thoracem in pectus
letali vulnere ictus concidit ac saucius asportatur in ten-
torium. Hoc casu socii ejus turbati, deserto vallo,
spretisque Constantini precibus , suze quique consulentes
saluti ad naves se proripiunt. — 59. Constantinus cum
reliquis copiis in vallo pugnam sustinere pergit. — 60. At
Mechemetes animadversa Italorum fuga in majorem
spem erectus tanto acrius proelium urget. Potiuntur Turci
vallo, ejusque propugnatores partim in fossam praci-
pites dant, partim per portulam, quam in muro magno
Justinus aperuerat, in urbem retrudunt. Éo in tumultu
Constantinus imperator cecidit. — 61-62. Jam Turcorum
pars per portulam illam, alii per muri ruinas in urbem

A4 ' CRITOBULI HISTORIARUM

irrumpunt. Die illucescente, juxta vexillum in muro
victor stat Mechemetes, dum per urbem grassantur ca-
des incolarum, bonorum direptio, ululatus captivorum.
— 603. Interim in reliquo muro Greci rerum actarum
ignari pugaam continuant , donec hostem a tergo incum-
bentem conspicientes aut in salutis desperatione de pinnis
precipites se dejiciunt aut captivi abducuntur. — 64. In-
ter hos fuit Orchanes, Mechemetis patruus , qui ut fratris
insidias vitaret, olim Constantinopolim venerat. Primum
vesteturcica indutus fugam tentavit, deinde agnitum se vi-
dens de turri desiliens vitam finivit. Caput ejus ad Sultanum
fertur. — 65. Eodem tempore Chamuza navarchus rupta
catena in portum invadens naves Graecorum (Italae enim
fuga evaserant) parlim demersit, partim cepit. Deinde dis-
jecta porta Basilica ccesisque ejus defensoribus , in urbem
penetravit.— 66.Simul per alias portas orze maritime re-
liquus exercitus cadens predansque in urbem diffun-
ditur. Ingentem multitudinem in S. Sophie templo
congregatam quasi reti inclusit et deinde captivam ab-
duxit. — 67. Galate incole sponte sua portas urbis
aperuerunt neque quidquam mali perpessi sunt; Con-
stantinopolis vero a matutino tempore ad seram usque
direpta est. Oecisi in hoc bello viri et mulieres puerique
quater circiter mille, capti vero quinquaginta millia et
amplius. E Turcorum exercitu quingenti fere interfecti
sunt.

68. Mechemetes urbem ingressus et magnitudinem ejus
ac puleritudinem spectans stragem miseratus est, tantam
illam, quantam neque Troja olim neque Babylon neque
Carthago neque Hierosolyma neque alia ulla urbs ab
hoste passc sunt. — 69. Neque eladem qua ipsa Constanti-
nopolis antea a Latinis affecta est, cum presenti calami-
tate comparare licet. Sic nihil stabile in rebus humanis ;
temporum fluxu omnia mutantur. Ceterum miro for-
tunse casu accidit, ut tum primus tum ultimus Byzantini
regni imperator esset Constantinus Helen: filius. — 70.
Naves triginta, que a Pontifice Romano auxilio missa,
ventis contrariis ad Chium detinebantur, comperta
urbis expugnatione , domum reverse sunt. — 71. Capta
Constantinopolis est sub Constantino, ex Palcologis im-
peratore septimo, Maii mensis die vicesimo nono , mundi
anno 6961 , conditze urbis anno 1124.

72. Constantini elogium. Fuit vir egregius, illis in-
genii dotibus przeditus quas in Pericle laudat Thucydides,
sed per omnem vitam infelix, ejus autem virtutis ut
perire una cum patria quam suae saluti consulere ma-
luerit.

73. Mechemetes ex urbe in castra reversus predam
distribuit. Ipse sibi preeter ratam spoliorum partem prae-
mia selegit tum virgines puerosque formosos, tum vero

viros clarissimos inter eosque Lucam Notaram; quos .

omnes magni fecit e& ad summos honores promovisset,
nisi aliorum impedivisset invidia. Deinde dimisso exer-
citu, in urbem reversus de restauranda ca et augenda
et ad regie se^is dignitatem provehenda cogitavit. Do-

mus splendidissimas primoribus et amicis habitandas

dedit. Conspicuum in media urbe locum :edificandce
regi destinavit. Captivis, quos ipse prede partem
acceperat, juxta portum et Cornu sinum domicilia as-
signavit et per ratum tempus immunitatem concessit.

Ceteris quoque captivis qui redemptionis pretium do--

minis solverent vel soluturos se promitterent, redeundi
potestatem et domicilia et immunitatem dedit. Idem
principum virorum graecorum commodis consulere ac
Notaram restaurande urbi prefectum creare volebat,
at Turcarum invidia suasit, ut suspectos haberet et de
medio potius tolleret. Itaque omnes (novem numero
erant) czsi sunt, inter eosque cum duobus filiis No-
taras, vir multis nominibus insignis. Postea tamen hujus
facinoris regem peenituit, et in suasores animadversum
est. Urbis praefecturam Soleimanus obtinuit.

74. Dehinc Mechemetes Adrianopolim rediit (18 Junii),
quo venerunt de re bene gesta gratulantes legati Tribal-
lorum, Illyriorum, Peloponnesiorum, Mityleneorum ,
Chiorum, regum Persarum et JEgypti nec non Cara-
mani Cilici: principis. E captivis nobili genere natis
rex corporis custodes aliarumquererum ministros selegit.

75. Eodem tempore legati venerunt ex Imbro et Thaso
εἴ Lemno insulis. Byzantini harum insularum praefecti ,
audita urbis expugnatione, in Italorum navibus aufu-
gerant, nec non incolarum pars in Chium et. Eubeeam
et Cretam sedes transtulerant. Tum Critobulus reliquos
bonis animis esse jussit, et a Chamuza, Callipolis satrapa
classisque przefecto, ad quem clam legatos miserat, obti-
nuit, ut nullo insule damno afficerentur. Post hzc, inter-
cedente Chamuza, sacerdotem et primorem Imbri ad
regem amandavit, qui insularum deditionem et tributa
offerret. Rex vero insulas in eadcm qua sub Constantino
fuerant conditione manere permisit, adeo ut Imbrus Pa-
lamedi, JEni urbis principi, Thasus autem et Lemnus
Dorieo , Mitylenes domino, subditze essent. Ceterum Pa-
lamedes et Dorieus ipsi quoque ad regem legatos mise-
rant, quorum consilia adjuvit Critobulus.

76. lisdem diebus Chaliles, summus regis minister,
qui bellum contra Constantinum dissuaserat et clande-
stino ab hostium partibus stetisse deprehensus erat, in
carcerem conjectus et mox occisus est (1 Julii). Opes,
quas multas reliquerat, primum fisco adscripte, deinde
vero filiis condemnati reddite sunt. In locum Chalilis
Isaacus successit. — 77. Paucis diebus post Zaganus
quoque a munere remotus et filia ejus, quam inter uxores
rex nuper receperat, dimissa est. Domicilium iis in Asia
assiznatum. Zagano suffectus est Machumutes , qui alte-
ram Zagani filiam duxerat, vir paterna et materna origine
Grecus, nullisque non ornatus virtutibus. Post haec
auctumni tempore rex Adrianopoli Constantinopolim
profectus est. — Exiit mundi annus 6961, regis annus
tertius.

p wet Uwe

ARGUMENTUM. A5

LIBER SECUNDUS.

/— AN. M. 6962 et 6963 (1 sEPT. 1453-1455). REGIS AN. IV ef v.

1. Mechemetes novis incolis Constantinopolim frequen-

. faturus, Turcos et Christianos οὐ Judas ex omnibus
regni parlibus in eam conduxit. Muros urbis restaura-

vit; palatii jecit fundamenta; ad portam Auream ca-

- stellum exstrui jussit. — 2. lisdem diebus Gennadium,

quem statim post captam urbem qusri jusserat ac tan-
dem Adrianopoli inter captivos invenerat, Christianorum

j patriarcham constituit.

3. In Asiam profectus Pruse ad patris tumulum in-
ferias egit. Rebus Asiaticis in ordinem redactis et prae-
fectura regionis Chamuza commissa (ug. 1455), post
dies triginta quinque Byzantium, indeque paullo post
hieme Adrianopolim rediit. Ibi Jonutzc Callipolis satrapae
classisque prefecto mandavit, ut expeditionem susciperet
contra Naxum et Rhodum insulasque Rhodiis addictas ,
Parum, Rheneam, Con, alias. Nimirum Rhodii et Naxii
pacta cum rege inire noluerant, sed cum piratis faciebant,
qui Turcorum oram. maritimam infestabant.

Jonutz:z expeditio contra Rhodios.

4.Jonulzes cum octoginta navibus longis multisque
onerariis Callipoli Tenedum navigavit. Duobus diebus
post noetu hine profectus in tempestatem incidit, qua
naves viginti quinque demersee, reliquae huc illuc dis-
perse sunt. — 5. Ipse cum sex navibus vespere sequentis
diei in Chii portum delatus est. Recollecta.ibi classe,
triduo post ad Con appulit. Postquam urbem insule per
tres dies incassum obsederat, suburbia et agros vastavit,
deinde preda onustus reditum instituit, in quo Pho-
ciea nova ( Foggia nuova) potitus est ( t Nov. 1455 sec.
Ducam). Oppidum illud Chiorum erat, quibus, licet
confoederatis, Jonutzes irascebatur. Callipolim reversus
paullo post a rege occisus est, tum ob amissam classis
partem tum aliis de causis.

' Bellum contra Triballos sive Servios.

6. Triballorum (Serviorum) princeps et tributo statis
temporibus solvendo negligentior erat, et cum Paeonum
(Ungarorum) rege clam societatem iniverat. Itaque
Mechemetes rex bellum ei inferendum tanto promptius
decrevit, quod regionem Triballicam , utpote ad inva-
dendos P:ones et Dacos opportunissimam, regno ad-
jungere cupiebat. — 7. Terram hanc, cujus situm et
naturam et proventus compluribus Critobulus describit,
jam olim (απ. 1438) Morates rex Lazaro (deb. Georgio)
ademerat, postea vero (am. 1444) reddiderat, tributo
annuo contentus, quod deinde etiam Mechemeti Lazarus
aliquamdiu solverat. — 8. Mechemetes igitur vere an.
1455 cum quinquaginta equitum millibus et majore pe-
ditum numero Adrianopoli profectus septimis castris

Hoemum trajecit et hinc tertiis castris in fines venit
Triballorum. Agris per viginti quinque dies vastatis et
multis captis castellis, Novoprodum ( Novobrodo) urbem
auri et argenti metallis divitem obsidione cinxit. — 9.
Lazarus ( Georgius) incolas e planis locis in altiora ab-
duxit ; castella, qu;e tenebat adhuc, munivit; Samandrice
regi: custodiam viro fido commisit, ipse vero cum fa-
milia opibusque Istrum transgressus ad Dacos et Poeones
abiit; haud multo post autem missis legatis pacem petivit,
eamque obtinuit ea conditione ut Mechemetes quie ce-
pisset loca retineret, reliqua essent Lazari tributum pen-
dentis paullo minus eo quod antea solverat. Interim
eliam Novoprodum post quadraginta dierum obsidionem
sese dederat ( ineunte Junio 1455). Lazarus igitur ad
suos rediit, Mechemetes vero, Alin pasiam in Servia
relinquens, exeunte :state Adrianopolim reversus est,
unde paullo post Byzantium se contulit. — Exiit mundi
annus 6963, regis annus quintus.

AN. M. 6964 (1 sEPT. 1455-1456). REGIS AN. VI.

10. Byzantii ad finem perductum est palatium οἱ ca-
stellum port? Aurec. Restauravit rex pontes vetustate
collapsos ad Athyram et Rhegium ; vias Byzantium du-
centes refecit cauponasque iis apposuit; balnea et aquae-
ductus zedificavit, atque novos incolas undique in urbem
conduxit.

Expeditio contra Dorieum /Eni principem.

11. Dum his rex occupatur, media hieme nuntius venit
Dorieum , /Eni urbis et Imbri et Samothraces principem,
res novas moliri. Scilicet Palamedes paullo ante defunctus
heredes ex :equo reliquerat Dorieum filium et defuncti
filii majoris uxorem ejusque liberos; at Dorieus testa-
mentum patris nihil curans, solus et regno et opibus
paternis potitus erat. Quare fratris uxor post* vana dis-
suadendi tentamina , avunculum misit qui Doriei facinus
et nefasta consilia regi indicaret. — 12. Haec iram Me-
chemetis moverunt ; praeterea non contemnenda esse vide-
batur JEnus urbs insignis tum situ suo tum vero opibus ,
de quibus fusius Critobulus exponit, — 13. Ante centum
et quinquaginta fere annos Gateliuzus Italus ZEnum et
Mitylenen tanquam dotem uxoris, quae Romanorum regis
filia erat, acceperat; binc successionis serie urbs ad
Palamedem ejusque filium devenerat. Ceterum ejus do-
mini inde ab eo tempore quo Turci Thraciam et Mace-
doniam subegerant, tributarii erant. — 14. Igitur regis
jussu Jonuzes ( Junis-bey ) Callipoli cum classe profectus
ad portum Eni appulit, Mechemetes vero (24 Jan. 1456)
Constantinopoli per mediterranea quatriduo itinere ob
frigus et. nivis copiam molestissimo ad Cypselorum vi-
cum, centum fere ab JEno stadiis distantem, pervenit. —
15. Interea Dorieus in Samothracen aufugerat. JEnii missis
Cypsela ad regem legatis urbem dederunt; quam deinde

46

ingressus et triduum in ea moratus Mechemetes opes pa-
latii et eorum qui cum Dorieo fugerant, abstulit et, relicto
Morate praefecto , Adrianopolim reversus est. — 10. Jo-
nutzes autem in Samothracen navem misit, qua Dorieus
abduceretur; ipse in Imbrum profectus Critobulum in-
sule prefecit οἱ magistratus a principe olim ereatos
secum abduxit. Dorieus vero non conscendit navem a
Jonuze missam, sed suo ipsius navigio /Enum solvit,
unde Adrianopolim ad regem profectus est, qui Imbrum
et Lemnum et Samothracen ei reddidisset, nisi dissua-
sisset Jonuzes, cui obsecutus Mechemetes principi
Zechnam regionem assignavit; ex ea autem paullo post
Dorieus Mytilenen, hine in Naxum aufugit , ubi filiam
viri cujusdam nobilis uxorem duxit. .

Expeditio contra Triballos et P:eones.

17. Collecto per hiemem anni 1456 exercitu , Meche-
metes veris tempore Adrianopoli profectus Hoemum su-
peravit et postquam magnam Triballicze regionis partem
subjecerat , Pelogradum (Belgrad), Poonum urbem
munitissimam , obsidione cinxit ( Junio 1456). — 18.
Lazarus ( Georgius ) , Triballorum princeps, in Daciam
aufugerat ibique exitum belli exspectabat. Turci postquam
moniorum Pelogradi partem tormentis dejecerant, vi
expugnare urbem tentarunt, — 19. At Joannes Hunyades,
Paonum dux, qui cum quater: mille militibus Istrum
transgressus clamin urbem se introduxerat (14 Julii 1456),
Turcos per muri lacunas in urbem jam penetrantes non
modo repulit, sed repulsos etiam in castra usque perse-
cutus est (22 Julii), quibus totis potitus esset, nisi
Mechemetes cum cohorte sua hosti se objiciens Paeones
in urbem se recipere coegisset. Castra quidem Turco-
rum non ita magno damno affecta sunt , sed haud pauci
in isto tumultu ceciderunt, inter quos erat Caratzias
Europe praefectus. Ipse etiam Mechemetes in femore
vulnus tulit. Deinde rex de expugnatione Pelogradi de-
sperans exercitum abduxit et, vastata parte Triballicze
regionis et compluribus captis castellis, Alem satrapam
relinquens, Adrianopolim exeunte zstate reversus est,
inde vero hiemis initio Byzantium sese contulit. — Exiit
mundi annus 6964, qui est regis annus sextus.

AN. M. 6905 (1 sEPT. 1456-1457). REGIS AN. VII,

20. Lazarus ( Georgius) in patriam redux et Saman-
dri& degens, a Michaele, quem Joannes Hunyades Pelo-
gradi preefectum reliquerat, ex insidiis correptus et. in
carcerem conjectus est. Tandem libertate magno pretio
redempta, moerore et morbo confectus obiit (14 Dec.
1457). Heredes ex cquo reliquit uxorem (Jrenen) et
Lazarum filium. Lazarus vero sociam regni malis artibus
vexatam eo adegit, ut cum Georgio filio a Murate olim
excccato et Amaresa ( Mara s. Maria) filia fugam ca-
pesseret, in qua ipsa quidem correpta est, Georgius
autem et Amaresa salvi evaserunt ad Mechemetem re-

CRITOBULI HISTORIARUM

gem, qui benevole exules excepit, et Lazaro, qui tri-
butum non solverat aliasque irascendi causas praebuerat,
vere hujus anni ( mo an. 1458) bellum inferendum esse
decrevit. Interim vero Lazarus diem obierat (31 Jan.
1458), regni successores relinquens uxorem ( Helenam ,
Thoma despotz filiam) et filiam ( Mariam ). — 21. Ni-
hilo secius regis jussu Ales pasia, Triballidis Turcis sub-
jectoe satrapa, in. Lazari ditionem irrupit, et postquam
majorem ejus parlem subegerat, Samandriam regiam
obsidione cinxit.

22. Dum h:ec aguntur, rex Constantinopolim balneis ,
deversoriis, paradisis et aquzeductibus ornavit, et tum
ipsam urbem tum vicinam regionem novo incolarum e
Triballide et Pceonia et Moesia. adductorum incremento
auxit.

Italorum in mari JEgzxo expeditio.

23. Eodem tempore ( vere an. 1457) Nicolaus (deb.
Callixtus III) pontifex classem triginta triremium et
aáuarum onerariarum sub Ludovico , fratris filio et Orien-
tis patriarcha, in mare JEgeum misit, ut. Imbrum et.
Lemnum ceterasque insulas "Turcis subjectas in liber-
tatem vindicaret. Ludovicus a Rhodo in Lemnum vectus
presidium Turcieum ejecit et, relicta ibi sub Loizo duce
custodia, post moram quatriduam Thasum solvit, quam
quindecim dierum spatio totam sibi adjunxit. Hinc Lem-
num, inde Rhodum reversus est. E Lemno decem tri-
remes Imbrum misit. Dux earum de deditione insule
cum Critobulo egit, sed verbis ejus acquiescens re in-
fecta ex Imbro in Rhodum rediit. — Exiit annus mundi
6965, regis annus septimus.

LIBER TERTIUS.
AN. M. 6966 (1 sEPT. 1457-1458). REGIS AN. Vm.

1. Statim post captam Constantinopolim despot:c Pe-
loponnesi tributum annuum sexies mille staterurn polli-
citi, auxilia contra Illyrios (Albanos) a Mechemete peti-
verant et obtinuerant; at post peractum jam triennium
tributum istud nondum solverant. Itaque hieme hujus
anni misit rex qui id exigerent simulque de rerum statu
inquirerent. Legati vero tributum illud non acceperunt
atque omnia dissidiis intestinis turbata deprehenderunt ,
adeo ut timendum esset, ne Itali se rebus Peloponnesi
immiscerent. Quapropter Mechemetes quam primum de-
spotarum ditionem occupandam esse decrevit.

2. Interea Samandria urbs se dedidit. Lazari uxor (77e-
lena) a Mechemete duas Dalmatic et Bosnie urbes ac-
cepit, quas illa dotis loco filite dedit, Bosniorum principi
nupt. Deinde Helena e Bosnia in Corcyram ad inatrem
fratresque se contulit.

ssim

Contra Peloponnesi despotas expeditio prior.

3. Vere anni 6966 Mechemetes Adrianopoli per Mace-
o)niam inferiorem in Thessaliam , inde post brevem mo-
n per Phthiotidem et Thermopylas in Boeotiam pro-
ectus, ad Asopum fluvium castra posuit et hinc in
hmum praemisit exploraturos num in Peloponnesum
teret aditus. Tum regem convenerunt Thom: despotae
egati partem tributi ferentes et de pacis conditionibus
deliberaturi. Assumsit rex pecuniam, de ceteris in Pelo-
Ὁ hneso agendum esse dictitans. Florente jam frumento,
er Isthmum in Corinthiam contendit et quattuor ab
urbe stadiis castra melatus est. Corinthiis deditionem
ecusantibus, agros vastavit et obsidione urbem in-

4. Deinde dimidia exercitus parte sub Machumute duce
Corinthum relicta, ipse cum reliquis copiis castella
cina cepit; hinc in interiora progressus Mochlium , Te-
eatiec:& regionis castellum, aliaque ejus tractus oppida
subegit. Quod ubi compererant despote in Amyclea re-
gione tunc degentes, Thomas Mantineam, Demetrius
-Epidaurum sive Monembasiam se receperunt. — 5. Rex
EU contra Patras duxit; urbem repperit vacuam,
"quum cives Naupactum et in Peloponnesi oppida Veneta
ufugissent ; arcis vero prissidium in deditionem venit. Fu-
gitivis data redeundi venia et immunitas. Vicinis castellis
subactis, pars exercitus in Elidem et Messeniam missa
est. — 6. Ipse Mechemetes juxta oram sinus Crisci pro-
cedens et in itinere Bostizam et obvia quaque subjiciens,
ad Machumutem Corinthi obsidioni insudantem rediit
(Julii m.) et omni vi urbem quattuor per menses jam
Obsessam expugnare tentavit ; quod quum minime cederet,
fame eam ad deditionem adigendam esse censuit. —
7. Interim ex Elide copi& redierunt, ingentem adducentes
pecorum copiam et quater mille captivos, qui Byzantio
frequentando destinantur. Eodem tempore Asanes Mat-
(heus a Demetrio auxilio missus cum septuaginta mili-
tibus et aliquot frumenti medimnis , noctu clam in acro-
polim ascenderat; ubi quum Corinthios omnium rerum
inopia laborantes vidisset, arcem regi tradidit ac pacem
inivit ea conditione, ut quicunque rex in Peloponneso
cepisset, ea sub potestate retineret, reliqua autem de-
spotis tributum annuum ter mille aureorum pendentibus
"concederentur (6 Aug. 1458). — 8. Pacta hzc despotze
Jicet inviti comprobarunt rataque habuerunt. — 9. Me-
"themetes acropoli presidium militum quadringentorum
imposuit ; reliqua item castella rebus necessariis instruxit,
preter nonnulla , qu: diruit incolasque eorum Byzantium
"abduxit. Amare (0mare) satrapa in Peloponneso relicto ,
ipse ineunte auctumno per Megaridem rediens Athenas
-venit, ubi prisci splendoris monimenta demiratus est et
"Atheniensibus ob majorum gloriam benignum se praebuit.
Quattuor ibi dies moratus in Boeotiam perrexit, ubi Eu-
Tipi rationes contemplatus est et Euboeensium legatos

ARGUMENTUM. 41

comiter excepit. Decimo inde die Pheras venit, denique
medio auctumno reversus est Adrianopolim.

Ismaelis expeditio contra Lesbios.

10. In Lesbo insula tum temporis regnabant Doriei
filii (Dominicus et Nicolaus) , discordes inter se et re-
rum novarum cupidi. Societate inita cum Ludovico,
quem Pontifex maximus cum classe in mare /Egzum mi-
serat, tributum regi recusabant et piratis operam nàva-
bant regiam ditionem infestantibus. Itaque post regis e
Peloponneso reditum (immo m. Aug. 1457) Ismael,
Callipolis satrapa, cum centum quinquaginta navibus in
Lesbum solvit ibique Molybum oppidum obsedit. Ade-
rant tum ad Mitylenen duodecim triremes classis Italae
sub Sergio duce; is vero, audito Ismaelis adventu , illico
Chium recessit. Ismael autem postquam per decem
dies Molybum frustra oppugnaverat, incensis suburbiis et
majori insule parte vastata, preda onustus Callipolim
reversus est. Post ejus discessum Sergius Mitylenen
rediit, sed male exceptus, quod Lesbios vana spe auxilii
lactatos in rerum discrimine dereliquisset, Lemnum ahiit,
unde paulo post in Rhodum ad Ludovicum rediit. Mi-
tylendi, quos rerum actarum peenitebat, legatis ad
regem missis veniam petierunt, et soluto tributo pacis
foedera renovarunt. Idem mox Chii et Naxii fecerunt.
Rex reliquam auctumni partem Adrianopoli transegit ;
hiemis initio venit Byzantium. — Exiit mundi annus 6966,
regis annus octavus.

AN. M. 6967 (1 sErT. 1458-1459 n. C.). REGIS AN. IX.

11. Constantinopoli rex urbi augendze ornandzeque pro
solito operam navavit. E captivis Peloponnesiis artifices
aliosque viros insigniores in ipsa urbe collocavit, reli-
quos per agrum vicatim distribuit. Novos colonos ex
Amastri Paphlagonic urbe et Armenia arcessivit. Turcos
ditiores invitavit ut domus splendidas, balnea, dever-
soria, fora, officinas, templa zedificarent. Ipse in pul-
cerrimo urbis loco templum splendidissimum atque novam
regiam in veteris Byzantii colle maritimo exstrui jussit.
— 12. Machumutes, Europe prefectus, in alio urbis
loco conspicuo templum ornatissimum et circa id dever-
soria et edificia mendicis alendis destinata et paradisos
excitavit. — 13. Deinde rex classem auxit, hoc agens ut
penes ipsum esset maris imperium.

Itali e Lemno pulsi opera Critobuli.

14. Eadem hieme Critobulus postquam cum primo-
ribus Lemniorum de pellendis ex insula Italis egerat ,
Adrianopolim ad regem se contulit et Demetrium des-
potam literis hortatus est , ut ipse sibi Imbrum et Lem-
num a rege expeteret. Demetrius igitur Asanem lega-
tum misit , qui, juvante Critobulo, a Mechemete obtinuit
ut despotz ter mille aureorum tributum pendenti Im-
brus et Lemnus adjudicarentur. Critobulus, acceptis a

48,
rege literis , Imbrum rediit. Inde clam Lemnum profe-
ctus a Castriotis in castellum receptus est. Hinc Cotzini
oppidum petivit. Α conjuratis immissus Italos , quadra-
ginta quinque numero , inclusit et ad deditionem adegit.
Ducem eorum Calabresum donis honoratum in Euboam
dimisit. Deinde Michaelem Palcocastri profectum literis
hortatus est ut castellum traderet. Repulsam ferens,
adducta peditum equitumque manu.prefectum coegit ut
castellum se dediturum promitteret , si deditionem com-
probasset Magnus Magister, quem in Rhodo insula Lu-
dovieus in Italiam reversus reliquerat. His peractis,
Critobulus a Demetrio despota archontes petivit , quibus
Lemnum traderet.

Expeditio contra Illyrios.

16. Illyrii (Albani) sub Ariano et Alexandro ducibus ,
rupto foedere et neglecta tributi pensione, ditionem re-
giam incursionibus infestabant. Itaque Mechemetes vere
anni 6967 (1459) Adrianopoli profectus viginti tribus ca-
stris in fines eorum irrupit. .Vastata regione inferiore,
Ilyrii, qui in altiora se receperant, misso prcecone
pacem petierunt, quam rex concessit obsides dantibus
et tributum ae milites polliciti... Exeunte zestate Meche-
metes Adrianopolim rediit; dehinc initio hiemis Byzan-
tium se contulit. Exiit mundi annus 6967, regis annus
nonus.

AN. M. 6968 (1 sEPT. 1459-1460 P. C.). REGIS AN. X.

17. Byzantii rex suetis curis vacavit, preecipue autem
rei militari ordinandc? operam dedit. Byzantinos arti-
fices qui per varias regni provincias dispersi erant, in
urbem convocavit. Eodem conduxit Phocas nova et
veteris incolas, item Thasios et Samothraces a Zagano
denuo subactos.

18. Michael Paloocastrum Lemni insule Critobulo
tradidit.

Contra Peloponnesi despotas expeditio altera.

19. In Peloponneso Demetrium et Thomam despotas
viri ambitiosi alterum contra alterum excitaverant.
Thomas, cum quo Illyrii faciebant, compluribus Deme-
trii castellis potitus erat et ipsum fratrem in Monembasia
inclusum obsidebat. Demetrius igitur auxilii petendi causa
Asanem ad regem misit; a nonnullis fertur et filiam suam
et totam Peloponnesum regi obtulisse ea conditione ut
ipsi alia regio daretur ; secundum alios vero Asanes hiec
contra Demetrii sententiam proposuit. — 20. Mechemetes,
cui Thomas castella quaedam eripuerat, vere anni 4968
(1460) Adrianopoli profectus itineris die vicesimo septimo
Corinthum venit, ibique ad tertium usque diem Demetrii
adventum exspectavit. Ille autem non ipse venit, sed
Asanem misit. Mechemetes hunc in libera custodia penes
80 detinuit, deinde vero non Thoma, sed Deinetrii di-

CRITOBULI HISTORIARUM

tionem invasit. Primum Argos se contulit; hinc Machu-
mutem misit qui Sparta urbe, in quam e Monembasia
Demetrius abierat, potiretur. Dedita urbe, despota ]
castra abductus est, in qui postero die etiam Meche-

metes venit, qui Demetrium blandis verbis demulsit «
uxorem ejus atque filiam e Monembasia solenni pompa
adduci jussit. — 21. Imposito Spartze przesidio, sec
habens Demetrium rex contra Castrium (Kastritzam)
oppidum munitissimum profectus est. Quod quum vi
expugnare frustra tentasset , tandem aqua inopia ad -

ditionem adegit, deditum evertit, viros trucidavit , mu-
lieres puerosque servituti addixit. — 22. Eandem dei

sortem subiit Gardicium castellum. Ultro pergens rex

lotamque fere Peloponnesum obiens obvia quoque sube-
git. Captorum castellorum alia servavit, alia diruit ; in-.
colarum partem Constantinopoli destinavit. — 23. Thomas.
cum uxore et liberis Mantineam (mo Pylum seu Abari-:
num), hinc in Corcyram aufugit. E castellorum preefe--
ctis nonnulli in Venetorum oppida evaserunt. Ante finem.
wstatis Mechemetes ducentis et quinquaginta fere ca-
stellis oppidisve potitus erat. — 24. Amare satrapa im
Peloponneso relicto, Mechemetes per Isthmum rediens,
in Lebadea Βωοίϊο urbe Demetrium cum otio commodo
deducendum praefectis quibusdam tradidit; medio auc-
tumno venit Adrianopolim. Eodem quum paullo post
etiam Demetrius venisset , Imbrum et Lemnum et Samo-
thracen ei dedit atque reditus hine provenientes auxit.
argento , quod ex &rario Adrianopolitano solvendum erat.
Sub finem auctumni Byzantium profectus est. Exiit mundi
annus 6968, regis annus decimus.

LIBER QUARTUS.
AN. M. 6969 (1 skEPT. 1460-1461 P. C.) REGIS AN, XI.
Expeditio contra Sinopen et Trapezuntem.

1. Trapezus, Ionum et Atheniensium colonia, celebre
olim emporium, temporum decursu evanescens aliquamdiu
jacuit, deinde vero ad pristinam felicitatem resurrexit,
et regia sedes evasit unius ex gente Comnenorum , cujus
successores in pace regnarunt usque dum dissidiis inte-
slinis res eorum turbarentur adeo ut post captam Con-
stantinopolim tributum penderent regi Turcorum. Postea
autem, cognatione cum regibus finitimis contracta, res
novas molientes tributum statis temporibus solvere ne-
glexerunt. — 2. Itaque Mechemetes vere anni 6969 (1461)
trecentarum fere navium classem sub Casime et Jagupe
ducibus Trapezuntem solvere jussit. — 3. Ipse cum Eu-
rop:eis copiis Prusam se contulit, quo Asiaticus exercitus
jam convenerat; inde. per Galatiam et Paphlagoniam
tendens, trajecto Haly fluvio, ad Sinopen venit, preeci--
puum hujus regionis emporium et vicinis ferri metallis
ditissimum. Eodem quum etiam classis appulisset, urbs.

ARGUMENTU M. 49

terra marique obsideri ecepta est. Ismael vero, ejus re-
,gulus, resistendo se imparem videns, ad Mechemetem
egressus Sinopen tradidit ea conditione, ut in Europa
. Scoporum regio Tribalis vicina ipsi assignaretur. —
4. Hinc classis. Trapezuntem navigavit, Mechemetes
1 autem contra Chasanem Armenic principem, qui Tra-
; pezuntis regi affinitate et armorum foedere junctus erat ,
. per mediterranea procedens post Alexandrum Magnum
et Pompejum et Timurem ipse quoque Taurum montem
* trajecit et recta via petivit Tigranocerta (Erzeroum),
Chasanis regiam. — 5. Eo in itinere accidit ut Machu-
- mutes insidiis petitus vulneraretur. — 6. Castris ad Ti-
- granocerta positis, Chasanes matrem ad regem misit ,
! qua actorum veniam peteret et foedus armorumque so-
- cietatem promitteret. His Mechemetes acquievit, sed
— matrem Chasanis secum abduxit. — 7. Interea Trapezus
- eopiis classe advectis obsidebatur. Vicesimo octavo obsi-
- dionis die Machumutes et postridie ipse etiam rex ad
- ucbem venerunt, et misso legato Trapezuntiorum regem
- adduxerunt, ut urbem traderet seque fidei Mechemetis
- committeret. — 8. Rex et alii Trapezuntii mille quingenti
navibus impositi; Casimes satrapa regionis relictus;
- mater Chasanis domum amandata; Mechemetes viginti
Octo dierum itinere Prusam, hinc post brevem moram
Byzantium reversus. — Exiit mundi annus 6969, regis
annus undecimus.

AN. M. 6970 (1 skPT. 1461-1462 P. C.). REGIS AN. XII.

9. Trapezuntis regi data est regio Strymoni adjacens.
Inter viros Trapezunte abductos erat Georgius Ameruces,
wir doctissimus, cujus consuetudine Mechemetes ma-
gnopere delectabatur. Urbis augendze curis rex pro more
. tune vacabat.

Contra Draculim Getam expeditio. '

10. Draculis Getarum dux ejusque frater Radus ( Radul)
ab Joanne, qui patrem eorum occiderat, regno pulsi
pueri adhuc ad Muratem confugerant. Deinde Mechemetes
Draculim in regnum reduxerat, pacto fcedere. Jam vero
violatis pactis Draculis Istrum transgressus regionem
Nicopoli et Bidine vicinam depopulatus erat, nec non
legatos regis ea de re missos palis infixerat. JEgre hoc
ferens Mechemetes vere anni 6970 (1462) Getarum terram
ingressus vastavit, et Draculi, qui in loca munitissima
se receperat, Radum fratrem suffecit. Quibus peractis
Adrianopolim rediit. Post hec in expeditionem contra
' Lesbum classeim navium ducentarum parari jussit.

Expeditio contra Lesbum.

11. In Lesbo Dorieus Nicorezo (Nicolao) et Dominico
filiis regnum reliquerat. At Nicorezus , necàto ex insidiis
fratre, solus summa rerum potitus tributum regi pendere
negligebat et cum Italis et piratis, qui Turcici regni
Oras infestabant, societatem iniverat. Quapropter Ma-
] FRAGMENTA HISTOR. GREC. — VOL. V.

chumutes classe in Lesbum solvit (Sept. 6971. 14€3 sec.
Duc.) rex autem cum terrestri exercitu, Hellesponto
trajecto , per Phrygiam inferiorem profectus est. Quo in
itinere veteris Ilii rudera visens δε fato destinatum esse
dixit ultorem eorum qu: olim Greci in Teucros com-
misissent. — 12. Ilio ad Lectum promontorium pergens ,
ex adverso Lesbi insule castra metatus est; Machumutes
vero, copiis expositis, Mitylenen obsidione cinxit. Deinde
ipse etiam rex in insulam transjecit. Dediderunt se Mi -
tylenei, eorumque exemplum deinceps reliqua insulwe
oppida et castella secuta sunt. Post haee rex in continen-
tem reversus est. Machumutes Mityleneos in tres divisit
partes, quarum unam in urbe reliquit, alteram Con-
stantinopolim abduxit, tertiam inter milites dispertitus
est; Italos mercenarios omnes (írucidavit. E reliquis
castellis nonnulla evertit incolasque Constantinopolim
misit. Reiicto in urbe presidio sub Ali satrapa in conti-
nentem trajecit ad regem , qui exeunte auctumno Byzan-
tium rediit. — Exiit m. annus 6970, regis annus duode-
cimus. — 13. Floruit Lesbus per annos centum quinqua-
ginta inde a quo tempore eam ab imperatore acceperat
Nicorezus , primus ille Gateluziorum , vir Italus , qui adeo
insulam auxit, ut non modo vicina regio subjecta esset ,
sed Syria quoque et JEgyptus pacis obtinendoe causa
tributa annua penderent. Sub successoribus Nicorezi po-
tentia insulae paullatim minuebatur, crescente subinde
classe Turcorum.

AN. M. 6971 (1 sEPT. 1462-1463 P. C.). REGIS AN. XUI.

14. Rex Byzantium redux Mitylencis in eodem omni-
bus urbis loco sedes assignavit, ceterorum Lesbiorum
commodis alio modo prospexit, Nicorezum vero, post-
quam aliquamdiu in custodia tenuerat , occidit. Classem
tunc magnopere auxit, et ut ab Hellesponti transitu
quoscunque vellet prohibere posset , in angustissima freti
parte duo castella zdificari jussit. Curam ejus operis
Jagupe, Callipolis satrapze et classis preefecto, coramisit.

Contra Bosnios expeditio prima.

15. Hieme anni 6971 exercitum instruxit, quem veris
tempore contra Pzeones duceret intra Savum fluvium de-
gentes, quos etiam Dalmatas , nec non Bostros (Bosnios)
vocant. Hi enim cum ceterorum Paeonum rege societatem
inierant, qua fidentes tributum recusabant. Igitur Me-
chemetes regionem eorum ingressus et multis jam op-
pidis et castellis potitus, Iaitzam, urbem munitissimam ,
in quam dux Bosniorum se receperat , obsidione inclusit.
Muri parte machinis dejecta, cives urbem dediderunt,
dux vero in fuga correptus et ad regem adductus capite
ponas luit. Civibus tributum, urbi presidium impositum.
Deinde reliquam Bosnie partem pervadens rex trecenta
fere castella et quattuor Bosniorum duces.in potestatem
redegit.

4

50 CRITOBULI HISTORIARUM

Contra Venetos in Peloponneso bellum.

16. Eodem tempore Veneti bellum intulerunt. Scilicet
Amares (Omar) , Peloponnesi ceterzque Grzecice satrapa,
Venetis irascens Naupactum et Coroneam et Methonem
aliaque Peloponnesi oppida Veneta aggressus multis eos
Slamnis affecerat. Quare Veneti, missa ex Italia septua-
ginta navium classe, copiisque in Corinthia regione expo-
sitis , isthmum muro claudere cceperunt (1 Sept. 1463) ,
et castella quzedam maritima et mediterranea in pote-
statem redegerunt. Amares, collectis copiis suis et as-
sumtis Illyriis quibusdam, Corinthum tuebatur et auxilia
exspectabat, quie Mechemetes, de Venetorum adventu
certior factus, Machumuti in Peloponnesum ducenda
dedit, dum ipse rebus Bosniw constitutis et satrapa
ibi relicto, sub finem auctumni Adrianopolim rediit. —
Exiit mundi annus 6971, regis annus decimus tertius.

LIBER QUINTUS.
AN. M. 6972 (1 SEPT. 1463-1464 P. C.). REGIS AN. XIV.

1. Per totum jam Isthmum, excepto trium vel quat-
fuor stadiorum spatio, Veneti murum perduxerant,
quando Machumutes ad radices Cithzronis castra me-
fatus adventum suum* clam Amari nuntiavit. Deinde
simul facto utrinque impetu , ut inter duces convenerat ,
Veneti in naves repulsi sunt, dux eorum occisus, trecenti
milites capti, castra direpta. — 2. Tum Machumutes
cum Amare castella quee defecerant, recepit, Argorum
urbem, qu: penes Venetos erat, evertit incolasque
Byzantium misit, quo media hieme et ipse rediit. Ar-
givis Byzantii sedes assignantur ad Peribleptum mona-
sterium. Ceteri captivi occiduntur. — 3. lisdem diebus
Iagupes castella Hellespontica , opus mirandum, ad finem
perduxit.

Contra Bosnios expeditio secunda.

4. Eadem hieme Psoonum rex (Mathias Corvinus)
praesidia Turcorum ex laitza urbe ceterisque Bosnice
castellis ejecerat. — 5. Itaque vere ineunte Mechemetes
iterum in Bosniam profectus Iaitzam recuperare tentavit.
Quod quum male cederet, relicta exercitus parte, quie
obsidionem continuaret et fame urbem expugnaret , ipse
reliquam Bosniorum terram pervadere voluit. — 6. At
allato nuntio, regem Paeonum accedere ut Iaitzam obsi-
dione liberaret, ad urbem remansit, contra Pseones vero
Machumutem misit, qui ad Drinum fluvium haud longe
ab hostium castris castra et ipse mefatus est. Poeonum
rex impeditum se videns quominus ultro pergeret , misso
clam nuntio obsessos hortatus est ut strenue persevera-
rent usque dum ipse aliquam auxilii ferendi occasionem
nancisceretur; deinde incensis castris ἃ Drino recessit ,
insequente Machumute , qui novissimum Paxeonum agmen

magna clade affecit et multa cum przeda ad Mechemetem
rediit. Rex vero de laitzee expugnatione desperans ad
reliqua regionis castella se convertit, iisque subactis ae
necatis presidiis, exeunte ostate Byzantium reversus.

est.

Contra Venetos expeditio in mari JEgzeo.

7. Eadem state Veneti septuaginta navium classe:
Lesbum navigarunt, ut Turcos insula expellerent. Duobus.
oppidis potiti Mitylenen obsederunt. Interea Machumutes
Byzantio profectus quattuor Venetorum naves excubias.
agentes ad Tenedum offendit duasque earum «epit, re-
lique autem Mitylenen elaps:e adventum classis hostilis.
nuntiarunt. Quo comperto Veneti fugam arripiunt, Ma--
chumutes vero a persequendo hoste desistens, rebus.
Leshiorum ordinatis , redit Byzantium. Exiit m. an. 6972,
regis annus decimus quartus.

AN. M. 6973 (1 sEPT. 1464-1465 P. C.). REGIS AN. XY.

8. Accidit ut per triduum sol obscuraretur. Infaustun:
hoc prosagium. — 9. Rex Byzantii hiemem transigens
palatium regium perfecit. — 10. Veris tempore denuo ex-
peditionem suscipere voluit, sed quum milites continuo
labore fatigatos et male affectos videret, quietem et otium
concedendum ratus in urbe mansit , multumque in studiis.
philosophicis versatus virorumque doctorum consuetu--
dine usus est. Forte tum incidit in Ptolem:ei geographioe-
codicem , in quo quum singule regiones separatim sin-
gulis tabulis descriptze essent, unam ex his tabulam
universalem a Georgio Trapezuntio ejusque filio compo--
nendam curavit. Deinde totum Ptoleme opus geogra-
phicum e greco in arabicum sermonem verti jussit. —
Exiit m. an. 6973, regis annus decimus quintus.

AN. M. 6974 (1 sEPT. 1465-1466 P. C.). REGIS AN. XVI.
Contra Illyrios expeditio altera.

11. Vere an. 6974 Mechemetes expeditionem suscepit.
contra Illyrios (4/banos) maris Ionii accolas, qui re--
gionis montane munimentis fidentes tributa denega-
bant et Turcorum ditionem subinde invedebant. Aditu:
vi armorum patefacto, rex inferiorem regionem deva-
stavit et hinc in altiora loca, quo Illyrii sub Alexandro.
duce se receperant, penetravit magnamque inde capti-
vorum praedeque copiam abduxit. — 12. Post hec ad |
Crues (Crojam) oppidum munitissimum accessit, quod.
quum inexpugnabile esse videretur, obsidendo tempus.
terere noluit , sed aliud oppidum munitum in media re- -
gione exstrui jussit, ex quo excurrentes vicina deprada- |
rentur et Illyrios impedirent ne e Crue et de montibus. -
in plana descenderent. Novum hoc oppidum (£Zlbassan), :
veteris urbis (Scampsa) ruinis superstructum, ineunte
sstate cceptum , exeunte ad finem perductum. quadrin- -
gentorum militum presidio firmatum. Rex. relicto in.

ARGUMENTUM. : 51

"ἢ Hlyria Palapano (Baladan) satrapa, auctumno rediit

— Byzantium. — Exit m. an. 6974, regis annus decimus
᾿ς sextus.

AN. M. 6975 (1 sEPT. 1466-1467 P. C.). REGIS AN. XVII.
Contra Venetos in Peloponnesum expeditio altera.

13. Eodem auctumno Veneti quadraginta navium classe
in Peloponnesum profecti Patras obsidione clauserunt
diuturna , tandem vero ab Amare clade affecti et in naves
repulsi castraque eorum direpta sunt. Cajtos Amares
Byzantium misit.

14. lisdem diebus per noctem illunem mirus in colo
fulgor visus, sive cometes sive aliud quippiam fuerit ,
praesagiebat irruituram mox calamitatem. — 15. Hiemem
rex Byzantii transegit urbis augendo curis intentus.
Advenerunt tum Venetorum legati de fcedere ea. condi-
tione ineundo, ut. qu: utrique jam possiderent, ea reti-
nerent. Haud aequiescens his Mechemetes Imbrum et
Lemnum (paullo antea a. Venetis occupatas) reddi et
tributa pendi postulavit.

Contra lllyrios expeditio tertia.

16. Deinde nuntiatur Alexandrum, societate cum
Paonibus inita, Palapanum Illyricv satrapam in fugam
vertisse et Cruen urbem rebus ad vitam necessariis in-
struxisse et oppidum a Turcis recens conditum obsi-
dere. Itaque vere an. 6975 denuo rex Illyriam invadens
obvia quique vastavit et usque in inaccessa montium
hostem persecutus est atque Cruen obsidione inclusit.
Alexandér fuga se subduxit. — 17 Dum hec aguntur,
media cstate pestis ex Thessalia et vicina regione exorsa
per Macedoniam et Thraciam et Asic minoris partem ad
Galatiam usque grassabatur et vi summa seviebat Con-
stantinopoli. — 18. Ratio morbi describitur. — 19. Me.
chemetes, quum Crues oppidi obsidio traheretur, relicta
parte exercitus , per Haemum in Mysiam superiorern , ut-
pote a peste liberam, abiit ibique prope Nicopolim et
Bidenen auctumnum transegit, deinde vero, deficiente
vi pestilenti:e , Byzantium reyersus est. — Exiit mundi
annus 6975, regis annus decimus septimus.

KPITOBOYAOY EIHIXTOAH

x : 7 2 Ἢ ἂν S RM is »
πρὸς τὸν uéyiotov αὐτοχράτορα, περιέχουσα τὸν σχοπὸν τοῦ βιόδλίον, xxi τὰ ἐν αὐτῷ ἱστορούμενα xa! ἐπιτομὴν xal

Ente

Αὐτοχράτορι μεγίστῳ βασιλεῖ βασιλέων Μεχεμέτει,
εὐτυχεῖ, νικητῇ , τροπαιούχῳ,, θριαμθευτῇ, ἀηττήτῳ,
χυρίῳ γῆς xal θαλάσσης θεοῦ θελήματι, Κριτόδουλος
δοῦλος εὐτελής.

Πολλῶν χαὶ μεγάλων ἔργων αὐτουργὸν ὄντα σε
δρῶν, ὦ μέγιστε αὐτοχράτωρ, καὶ πολλῶν χαὶ με-
γάλων τῶν πάλαι φημὶ στρατηγῶν τε χαὶ βασιλέων
χρατοῦντα, o0 μόνον Περσῶν τε xoi τῶν ἄλλων γε-
νῶν, ἀλλὰ δὴ καὶ Ρωμαίων τε χαὶ “Ἑλλήνων, ἐπί τε
δόξῃ xol ἀνδρείᾳ xal φρονήσει xal στρατηγικῇ ἀρετῇ
οὐδ᾽ ὅσον ἐξεῖναι xol παραδαλλειν, οὐ δίκαιον ᾧήθην
ἐχείνους μὲν xal τὰ ἐκείνων ἔργα καὶ πράξεις ἐξ ἐχείνου
μέχρι καὶ νῦν τῇ διαδοχῇ τοῦ χρόνου παραδοθέντα
ταῖς “Ἑλληνικαῖς ἱστορίαις xoi ξυγγραφαῖς ἄδεσθαι
χαὶ θαυμάζεσθαι παρὰ πᾶσι χαὶ μνήμης ἐς ἀΐδιον
ἀπολαύειν, σὲ δὲ, τοιοῦτον ὄντα xal τηλιχοῦτον, πάσης
τε σχεδὸν τῆς ὑφ᾽ ἡλίου χρατοῦντα xal λαμπροῖς καὶ
μεγάλοις σεμνυνόμενον ἔργοις, ἐς τὸν ἔπειτα χρόνον
ἀμάρτυρον ἔχειν τὴν ἀρετὴν, καὶ τὰ πλεῖστα χαὶ μέ-

γιστα xol χάλλιστα τῶν ἔργων τῶν σῶν ὥσπερ τινὰ

τῶν ἀφανῶν καὶ ἀδόξων μηδεμιᾶς γοῦν μνήμης ἢ
ΩΣ € Lh A» om ^ τω ΕῚ 9 20
ξυγγραφῆς Ἑλληνικῇὴς ἀξιῶσαι τοὺς νῦν, ἀλλ᾽ ἐᾶσα!
ταῦτα λήθης παραδοθῆναι βυθοῖς, χαὶ τὰ μὲν τῶν
» » , ΝΥ M , 5 NY 5 ,
ἄλλων ἔργα, σμικρά τε ὄντα καὶ κατ᾽ οὐδὲν ἐπεοιχότα
τοῖς σοῖς. πολύ τοι ἐπιφανέστερα καὶ ἐπικυδέστερα ἐς
ἀνθρώπους ἕνεχά γε “Ἑλλήνων xo τῆς “Ελλήνων ἵστο-
ρίας γενέσθαι, τὰς δὲ σὰς πράξεις, μεγίστας τε οὔσας
' $; .5NY 5 , m A i4 , ὃ m M
χαὶ xaz' οὐδὲν ἀπεοιχυίας τῶν ᾿Αλεξάνδρου τοῦ Maxe-

τὴν αἰτίαν δηλοῦσα τῆς ξυγγραφῆς.

δόνος xal τῶν χατ᾽ ἐχεῖνον στρατηγῶν τε χαὶ βασι-
λέων, μὴ ἑλληνικῶς ἐς τοὺς “Ἑλληνας ἐχδοθῆναι μηδὲ
τῷ μετὰ ταῦτα χρόνῳ. παραδοθῆναι ἐς ἔπαινον μὲν
ἀγήρω χαὶ τιμὴν τοῦ κατωρθωχότος, μίνιημα δὲ χαὶ
μάθημα χάλλιστον τοῖς σπουδαίοις " χαίτοι σύ γε δὴ
μόνος βασιλέων ἢ χομιδὴ ξὺν ὀλίγοις ἔργα ξυνῆψας
xat λόγους xol φιλοσοφίαν χαὶ βασιλείαν, ὃ αὐτὸς ὧν
« βασιλεύς τ᾽ ἀγαθὸς χρατερός τε μαχητής ». (2) Διὸ
δή μοι χαὶ προσῆχόν τε ἅμα xol δίχαιον ἔδοξε τῇ c7
ἀγαθῇ τύχη θαρρήσαντι τὸν παρόντα πόνον ἀναδέξα-
σθαι, καὶ τὰς σὰς ἀριστείας καὶ πράξεις, πολλῷ τῶν
ἄλλων διαφερούσας χατά τε πλῆθος xol μέγεθος,, ὡς
οἷόν τέ μοι, ἑλληνικὴ ξυγγραφῇ παραδοῦναι. (8) Ἴσως
μὲν γὰρ xol πολλοὶ τῶν ἐλλογίμων Ἀράδων τε xol
Περσῶν ἀχριθέστερον ἀναγράψουσι ταύτας καὶ τοῖς
ἐφεξῆς παραδώσουσιν. ἐπιστάμενοί τε χαλῶς καὶ παο-
ἡχολουθηχότες τοῖς ἔργοις" οὐδὲν δὲ οἷον ἣ τῶν Ὲλ-
λήνων φωνὴ, μέγιστον ἔχουσα παρὰ πᾶσι τὸ χλέος.
Κἀχεῖνα μὲν Πέρσαις καὶ Ἄραψιν ἔσται γνώριμα
μόνοις xal τοῖς ἐπαΐουσι τὴν ἐχείνων φωνήν * ταῦτα
δὲ οὐχ “Ἕλλησι μόνον, ἀλλὰ xo τοῖς ἑσπερίοις ἅπασι
τῶν γενῶν, χαὶ δὴ χαὶ τοῖς ἔξω Στηλῶν χαὶ τοῖς τὰς
Βρεταννιχὰς νήσους οἰχοῦσι χαὶ πολλοῖς ἄλλοις χοινή
τις ἔσται φιλοτιμία καὶ θαῦμα ἐς τὴν ἐχείνων γλῶτταν
ἑρμηνευθέντα, φιλέλλησί τε οὖσι χαὶ τὰ τοιαῦτα
σπουδαίοις. Ὃ δή με χαὶ μᾶλλον ἐπῆρε πρὸς τοῦτο,
πολλοὺς ἕξειν λογιζόμενον χαὶ χριτὰς χαὶ μάρτυρας
τῆς ἐμῆς ξυγγραφῆς.

Critobuli opus superstes est in uno codice qui servatur Constantinopoli in bibliotheca palatii imperatoris 'Turco-
rum. Praemissa vero epistole duas habemus recensiones, alteram breviorem, qua sola nunc in codice exstat, al-
teram pleniorem, 4 in manus venit Alexandri Lobanow principis, a quo nactus eam Tischendorfius edidit in
Notitia editionis codicis Bibliorum Sinailici (Lips. 1861) p. 123. Hanc , quam litera B indicabo,in contextu ver-
borum exhibui; quomodo ab altera (A) differat , in annotatione monebo.

In titulo 4 non habet verba χαὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἱστορούμενα κατ᾽ ἐπιτομήν. || — Μεχεμέτει] Nominativus in codice est
modo Μεχεμέτης modo Μεχέμετις. Apud. Laonicum Chacondyl. est Μεχμέτης, ap. Ducam Μεχεμέτ. In. Ubertini Pus-
culi carmine de capta Constantin. (ed. A. Ellissen in Analecten der mittel-u. neugriech. Literatur. vol. IIT) legitur
Machnmettus. In Anonymi Threno de capta Constant. (ed. Ellissen 1. 1.) Μαχουμέτης. In scripto Sultani quod pertinet
ad deditionem Galate:e (ap. Hammer, Gesch. des osman. Reiches , &£om. I, p. 675) ita habes : Ἐγὼ ὁ μέγας αὐθέντης
xal μέγα: ἀμυρᾶς σουλτᾶνος ὁ Me pi t μπέης ὁ υἱὸς τοῦ μεγάλου αὐθέντου xai μεγάλου ἀμνρᾶ σουλτάνου τοῦ Μουρὰτ
μπέη. ᾽Ομνύω... εἰς τὸν μέγαν προφήτην τὸν Μωάμεθ etc. Forma nominis MoAamed , quam nos etiam imperatorfbus
vindicare solemus, Turci non utuntur nisi de propheta loquentes. V. A. D. Mordtmann, Belagerung wu. Eroberung
Constantinopels 1858 p. 147. || — Κριτόδουλος δοῦλος εὐτελής] Kp. νησιώτης, δοῦλος τῶν δούγων τῶν σῶν. Α.

$ 1. αὐτοχράτωρ] Sic ἢ. 1. et $ 4 pro αὐτόχρατορ ex more cvi sequioris. || — ἀνδρείᾳ καὶ φρονήσει] φρονήσει xci
ἀνδρείᾳ A. || — ἐς ἀΐδιον] εἰς &. DB et similiter in sqq. || — πλεῖστα καὶ] desunt in 4. || — ἐπικυδέστερα] sic A; extxn-
δέστερα Β sec. edit. Tisch. || — πράξει: πράξαι A. || --- κατωρθωκότος-] κατορθ. AB. || — συνῆψας) συνήψας AB. ||
— βασιλεὺς... κρατερός τε μαχητής] sicut Agamemnon ap. Homer. Il. 3, 179 : βασιλεύς τ᾽ ἀγαθὸς κρατερός τ᾽ αἰχμητήςτ.

$ 2. ξυγγραφῇ] συγγ. A. et mox iterum. Eadem inconstantia per totum opus obtinet. Ubique reposui literam £.

$ 3. τοῖς ἐφεξῆς] τοῖς ἑξῆς, et in margine μεθ᾽ ἡμᾶς A. || — τὴν ἐκείνων φωνήν] τῆς ἐκ. φωνῆς B, em. Tischendorf; τοῖς
τὴν ἐχείνων ἐπαΐουσι γλῶτταν A. || — Βρεταυνιχὰς] Βρετανιχὰς AB. Ceterum cf. Laonieus Chalcocondylas p. 4, 12 :
Μηδὲ ἐκεῖνό γε πάνν ἐχφαύλως ἔχον ἡμῖν, ὡς Ἑλληνικῇ φωνῇ ταῦτα διέξιμεν, ἐπεὶ ἥ γε τῶν Ἑλλήνων φωνὴ πολλαχῆ ἀνὰ
τὴν οἰχουμένην διέσπαρτα: καὶ συχνοῖς ἐνχαταμέμιχται.

NS

| 4. Τοίνυν, ὦ μέγιστε αὐτοχράτωρ, πολλὰ μογήσας
ἤδη, οὐδὲ γὰρ αὐτὸς τοῖς ἔργοις ἐπέστην, ἵνα δὴ xal
τὸ ἀχριδὲς τούτων εἰδείην, ἀλλ᾽ ἱστορῶν τε ἅμα xal
πυνθανόμενος τῶν εἰδότων xal ὡς ἐνὴν ἀχριδῶς ἐξε-
τάζων, ξυντέταχα τοῦτο τὸ βιόλίον ἐν πέντε τμήμασι
διελών, ἀρχὴν τῆς ξυγγραφῆς ποιησάμενος ἥνπερ
χαὶ αὐτὸς ἐποιήσω τῆς βασιλείας, ἐκ τῆς Ἀσίας ἐς
τὴν Εὐρώπην τὸ πρῶτον διαδάς, μεταστάντος σοι τοῦ
πατρός. (6) Περιέχει δὲ τόν τε πόλεμον τῶν Ῥω-
- μαίων xal τὴν τῆς πόλεως ἅλωσιν, τά τε τῆς Αἴνου
χαὶ τῶν Φωχαιέων xol δὴ xat τῶν Τριδαλλῶν ὡς
ἐπράχθη, χαὶ τὴν ὅλην τούτων χαταστροφὴν χαὶ
δουλείαν, (s) ἔτι δὲ τὴν ἐς Πελοπόννησον πρώτην xoi
δευτέραν ἐσόδολὴν, xai ὡς ἐχειρώθη πᾶσα xal αἵ ἐν
᾿ αὐτῇ πόλεις καὶ τὰ φρούρια, xal χατέστη φόρου ὑπο-
τελής (7) προσέτι δὲ τὰ χατὰ Σινώπην καὶ Τραπε-
ζοῦντα, πόλεις λόγου ἀξίας χαὶ τῶν ὀνομαστῶν, χαὶ
ὡς παρεχώρησαν αὗται ὁμολογία, καὶ πᾶσα f, τούτων
ἔξω χώρα (καὶ) κατήχοος γέγονε τῷ βασιλεῖ" (8) ἔτι
γεὲ μὴν τὴν ἐπανάστασιν ἀράχουλι xai Γετῶν ἀπο-
στασίαν xoi τὴν ἐς τὴν αὐτῶν ἐσθολὴν τοῦ βασιλέως
xai χαταστροφὴν xal δουλείαν σφῶν, xat ὡς κατέστη
χύριος τούτων ὃ Ῥάδος παρὰ τοῦ βασιλέως, ἀπελα-
θέντος Δράχουλι τοῦ ἀδελφοῦ, (9) τήν τε Μιτυλήνης
xal Aéa6ou ἅλωσιν πάσης, νήσου μετά γε τὰς πρώτας
μιᾶς δὴ τῶν ὀνομαστῶν xoi πάνυ γνωρίμων ἐπί τε
δόξη xal μεγέθει καὶ δυναστείᾳ καὶ πλούτῳ " (10) ἔτι
δὲ τὴν ἐς Δαλμάτας xai Βόστρους xai Παίονας
πρώτην xal δευτέραν ἐσόολὴν, xa ὡς ἐχειρώθη πᾶσα
ἣ τούτων χαὶ χατεστράφη, πολίσματά τε ἑάλω χαὶ
φρούρια ὀλίγου δεῖν τριαχόσια, καὶ οἵ τούτων ἡγεμόνες
ἐλήφθησαν" πρὸς δέ γε τὴν ἐς Ἰλλυριοὺς τοὺς ἐν τῷ
Ἰονίῳ χόλπῳ πρώτην καὶ δευτέραν ἐσδολὴν καὶ τὴν

CRITOBULI EPISTOLA AD MECHEMETEM. 53

, LJ
τούτων καταστροφήν" (I2) τόν τε πενταετῇ πόλεμον
᾿Ενετῶν xal τὴν τούτων πρώτην xal δευτέραν ἧτταν
ἐν Πελοποννήσῳ παρὰ τῶν σατραπῶν, χαὶ ὡς ἐστό-
^ ,
ρεσε τὸ τούτων φρόνημα 6 βασιλεύς" (13) πρὸς δὲ τούτοις
οἰχοδομάς τε λαμπρὰς ἐν τῇ πόλει, νεῶν τε xal νεω-
ρίων καὶ βασιλείων καὶ ἀγορῶν καὶ στοῶν καὶ λουτρῶν,
καὶ δὴ τειχισμούς τε χαὶ ξυνοιχήσεις φρουρίων χαὶ
πολισμάτων πάνυ χρησίμων χαὶ ἀναγκαίων, τῶν γε
^ e" € $ , * , M
κατὰ τὸν τοῦ “λλησπόντου xai Χερρονήσου πορθμὸν
xai τὸν τοῦ Βοσπόρου, xal ἕτερα οὖχ ὀλίγα τοιαῦτα,
καὶ δὴ χαὶ δημηγορίας τῶν πάνυ σπουδαίων τοῦ βα-
σιλέως. (14) Χρόνου δὲ πλῆθος ἐν οἷς ταῦτα ἐγένετο
y Y NU Uva n , m ^ ,
ἔτη ἑπτὰ πρὸς τοῖς δέκα, (15) Ταῦτα δὴ πάντα
ξυγγραψάμενός τε χαὶ ἀφηγησάμενος ἐν τῷδε τῷ βι-
6M , πέμπω τοῦτο τῇ βασιλικῇ σου ἐπιστασία xal
σοφίᾳ δοχιμασθησόμενόν τε xod χριθησόμιε Κὰ
pía μασθησόι ριθησόμενον. (16) Κἂν
μέν τι γενναῖον εὑρεθῇ παρ᾽ αὐτῇ, τῇ τε ἀληθείᾳ
ξυμδαῖνον xal τῶν σῶν ἔργων ἐφάμιλλον, τῇ τε βα-
- , T. / , » nA
σιλικῇ χυρῳθείη Ψήφῳ, χάριν τε ὁμολογήσομεν τῷ τε
p , E ps ,
θεῷ xat σοί, βασιλεῦ , τοιαύτην ὕλην ἣμῖν παρασχόντι
ταῖς ἀρίσταις τῶν πράξεων εἰς ἐπίδειξιν τῶν ἡμετέρων
λόγων , xo ἅμα θαρροῦντες πρὸς ὅλον τὸν ἑξῆς ἀγῶνα
ἀποδυσόμεθα, καὶ μετὰ χαρᾶς πρὸς τὰ λοιπὰ τῶν
ἔργων χωρήσομεν, ἃ ξὺν θεῷ cot πεπράξεται, πυθό--
Y / M M ΄“ , 5 ͵ *
μενοι δὴ μόνον xat πολλὰ τῶν σφόδρα ἀναγχαίων xot
ἀγνοουμένων ἣἥμῖν. (17) Ei δὲ φανῶ i ἡμέτε
Ὑνοου! wi. (17) Εἰ δὲ φανῶσιν οἱ ἡμέτεροι
λόγοι πολλῷ τῶν σῶν ἔργων ὄντες χαταδεέστεροι χαὶ
πρὸς τὸ μέγεθος τούτων οὐχ ἐξιχνούμενοι, ὃ πᾶσα
- , M ; , , , € ? ἊΝ
παθεῖν αὐτοὺς ἀνάγχη, τό τε βιύλίον ὡς ἀχρεῖον
ἀποδοχιμασθῇ, τηνικαῦτα δὴ xal αὐτὸς πόρρωθεν
προσχυνήσας χαὶ σιωπὴν ἀσπασάμενος, ἑτέροις πα--
ραχωρήσω τῆς ἱστορίας, πολλῷ τὰ τοιαῦτα ἐμοῦ
βελτίοσιν.

$4. μογήσας] πονήσας Α. [! --- ἐπέστην] παρῆν A. || — εἰδείην] εἰδέναι ἔχοιμι A. || — ξυντέταχα τοῦτο] συνέγραψα
τουτί A: || — ἐν πέντε τμήμασι διελών] Hiec A nonnisi in margine habet. || — ξυγγραφῆς] συγγρ. Α.
$ 5. τῶν Ρωμαίων] τῶν om. B. || — Φωχαιέων] Φωκέων AB. De Phocea nova Chiis erepta vid. lib. 2, c. 5; de

JEni rebus lib. 2, c. 16; de expeditione contra Triballos sive Servios lib. 2, e. 6-9, 17-21, lib. 3, c. 2.

$ 6. Qu:e in sqq. (δ 6-16) leguntur de singulis narrationis capitibus, multo breviora sunt in A, ubi totus hic locus
ita habet : "Ext δὲ τὴν ἐς Πελοπόννησον πρώτην χαὶ δευτέραν ἐσδολὴν τοῦ βασιλέως, καὶ ὡς ὑπήγαγε πᾶσαν, xol τὰς ἐν
αὐτῇ πόλεις ἐχειρώσατο, τὰς μὲν ὁμολογίᾳ, τὰς δὲ xol πολέμῳ, ἐχυρωτάτας τε οὔσας xol λόγον ἀξίας, Κόρινθόν τέ φημ!
xoi Σπάρτην καὶ Τέγεαν xoi Πάτρας τῆς ᾿Αχαΐας xai φρούρια πλεῖστα xoi ἐορυμνότατα, xoi κατέστησε πᾶσαν τὴν Πέ-
λοπος φόρου ὑποτελῇ, τήν τε ἐς τὴν ᾿Ιλλυρίδα πρώτην ἐσόολὴν καὶ δήωσιν ταύτης χαὶ λείας ἔλασιν ὅτι γε πλείστην, πρὸς δὲ
τούτοις τά τε χατὰ Σινώπην χαὶ Τραπεζοῦντα, πόλεις μεγάλας τε χαὶ εὐδαίμονας χαὶ βασίλεια οὔσας, χαὶ ὡς παρεστήσατο
ταύτας ὁμολογίᾳ xol πᾶσαν τὴν ἔξω χώραν αὐτῶν ἐχειρώσατο, πρὸς δὲ (πρός γε supra script.) οἰχοδομὰς ἐν τῇ πόλει λαμπράς
τε χαὶ πολυτελεῖς νεῶν τε (xai νεωρίων add. mgo) xoi βασιλείων xai ἀγορῶν xoi φρουρίων, τά τε ἄλλα τῶν ἔργων ἑξῆς
ὡς ἐπράχθη πάντα, xal δὴ καὶ δημηγορίας τῶν πάνυ σπουδαίων τοῦ αὐτοχράτορος, χρόνον τε πλῆθος ἔτη ἑπτὰ πρὸς τοῖς
δέχα. Πέμπω τοίνυν τῇ βασιλιχῇ σοῦ ἐπιστασίᾳ xal σοφίᾳ δοκιμασθησόμενον, κἂν μέν τι γενναῖον εὑρεθῇ ete. , ut in P.

$ 8. Δράχουλι] Hoc loco nomen indeclinabile; infra lib. 4, c. 10, 1 et 9 legitur Δράχουλις et aecusativo casu
Δράχουλιν. Apud Laonicum Chalcocondylam p. 518 ed. Bonn. legitur Δραχούλης, apud Ducam p. 202 8344. Δραγού-
λιος."ΑΡυᾶ alios hic Joannes Wladislaus IV, Walachie woiwoda cognominatur Dracula vel Dracola. In muro ec-
clesie Kronstadtianz legitur : an. 1462 Mathias rer Dracolam. woywodam, cepit, Vid. Zinkeisen Gesch. des
osman. Reiches, vol. IL, p. 176 not. || — εἰς τὴν αὐτῶν] γῆν post τὴν inseruit Tischendorf praeter necéssitatem. l n
δ΄ Ῥάδος] Ὁράδος ed. Tischend.; at lib. 4, c. 10, 7 et 10 frater Draculis 'Páoo; vocatur; aliis est Radul. || — τοῦ
ἀδελφοῦ] Hzc in margine adduntur. || — $ 10. ἡ τούτων] ἡ (γῆ) τούτων Tischend., quo non opus erat. || — 14. χρόνου
8E] yo: τε A B. || — $ 15. ξυγγραψάμενος] ξυναγαγών in margine. $ 16. παρ᾽ αὐτῇ] παρ᾽ αὐτῷ AB. ἢ — χυρωθείη] 516
passim optativus conjunctivo apud Nostrum jungitur. || — ἃ ξὺν θεῷ σοι πεπράξεται] Hoc non habet A, in quo post.
verba ἀγνοουμένων ἡμῖν legitur : δι᾽ ἃ δὴ καὶ ἐς δεῦρο τὴν ὅλην ξυγγραφὴν ἀνηρτήσαμεν. || — 5. 17. βελτίοσι] βελτίωσι 4.8.

KPITOBOYAOY

ΞΥΓΓΡΑΦΗΞ TIXTOPION IIPOTH.

Περιέχει 42e. ἀρχὴν τῆς βασιλείας Μεχέμετι μεγίστου αὐτο-
χράτορος καὶ πάροδον ἐς αὐτήν, ἔργα χαὶ πράξεις αὐτοῦ,
τειχισμὸν τε τοῦ ἐν Βοσπόρῳ νέου φρουρίου, πόλεμόν τε
τῆς Κωνσταντίνου πόλεως xxi ἅλωσιν ταύτης. Χρόνου
πλῆθος ἔτη, [τρία].

Κριτόδουλος ὃ νησιώτης, τὰ πρῶτα τῶν Ἰμύριω-
τῶν, τὴν ξυγγραφὴν τήνδε ξυνέγραψε, δικαιώσας μὴ
πράγματα οὕτω μεγάλα χαὶ θαυμαστὰ ἐφ᾽ ἡμῶν γε-
γονότα μεῖναι ἀνήχουστα, ἀλλὰ ξυγγραψάμενος πα-
ραδοῦναι ταῖς μεθ᾽ ἡμᾶς γενεαῖς, ὡς μήτε ἔργα γενναῖά
τε xol ἀξιαφήγητα χαὶ τῶν παλαιῶν λειπόμενα μη-
δενὸς τῷ χρόνῳ χαλυφθέντα ἐξ ἀνθρώπων ἀφανισθείη,
μήτε ol γεγονότες ἐς ὕστερον τὰ μέγιστα ζημιωθεῖεν,
τοιαύτης ἀμοιρήσαντες ἱστορίας τε χαὶ μαθήσεως,
xai oi ταῦτα δὲ πράξαντες ἔχωσί τι μνημεῖον χάλλι-
στον ἐς τὸν ἔπειτα χρόνον τῆς σφῶν αὐτῶν ἀνδρείας
xoi ἀρετῆς ἐχ τῆσδε τῆς ξυγγραφῆς καὶ τῆς τῶν ἔργων
ἀποδείξεως. (2) ᾿δόχει δέ μοι καὶ διὰ τόδε οὐχ ἥκιστα
ἀναγχαία εἶναι ἥδε ἢ νῦν ξυγγραφή“ τὰ μὲν γὰρ παλαιὰ
τῶν ἔργων, πρεσδύτατα ὄντα xui μέγιστα, δυσπα-
ράδεχτά πώς ἔστι καὶ ἐς ἀχοὴν ἔρχεται μόγις, τῷ
χρόνῳ ὥσπερ γηράσχοντα καὶ διαπιστούμενα, ἢ τῷ
γε πολλῷ τῆς μνήμης ξυνεθισμῷ καὶ καταφρονεῖται"
πᾶν γὰρ τὸ πλεονάζον ἐς κόρον fjxet, χόρος δὲ ἀηδίαν
φέρει" τὰ δὲ δὴ νῦν, καινά τε ὄντα χαὶ προσεχῆ, χαὶ
ὡς γνώριμα εὐπαράδεχτά τε ἔτι xol χατέχεται xal
ὡς προσεχἣ μᾶλλον θαυμάζεται, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον
ὅσῳ xol μᾶλλον διαφέροντα 7, καὶ τὴν πίστιν ἔχοντα
τῷ σαφεῖ xal γνωρίμῳ , χαιρόντων τε τῶν ἀνθρώπων,
ὡς τὰ πολλὰ, τοῖς καινοτέροις τῶν ἔργων xol τούτοις
μᾶλλον ἐθελόντων ἕπεσθαι. (3) Διὰ ταῦτα δὴ χαὶ ἕτερα
τοιαῦτα ἀναγχαία μοι κατεφάνη εἶναι ἥδε ἡ Suy pap
ἔργα τε γὰρ δὴ μεγάλα καὶ θαυμαστὰ ἐν τοῖς νῦν
χαιφοῖς καὶ τάδε ἐπράχθη, οἷα τὸ παλαιὸν ἐν “Ἕλλησι

Ac

xai βαρδάροις, προσέτι δὲ xai Ῥωμαίοις, μεγίστην
ἀπόδειξιν παρεχόμενα ἀρετῆς καὶ ἀνδρίας τῶν ἐπι-
φανεστάτων ἀνδρῶν, ἀρχή τε χατελύθη μεγίστη δὴ
καὶ πρεσδυτάτη ὧν ἴσμεν, οὖχ ἐν πολλῷ χρόνῳ xx-
ταπολεμηθεῖσα, ἣ τῶν Ῥωμαίων, χίνησίς τε μεγίστη
δὴ πάντων γέγονεν αὕτη, καὶ μεταδολὴ πραγμάτων
οὐ τῶν τυχόντων. (4) Γράψω δὴ [τὰ] χαθέχαστα
ὡς ἐγένετο ἀχριδῶς, τούς τε λόγους ξυναρμόζων τοῖς
ἔργοις, τά τε ἔργα μηδαμοῦ τῶν καιρῶν ἀποδιιστὰς,
ἔν τε τοῖς προσώποις καὶ τοῖς χαιροῖς τὴν γιγνομένην
τάξιν μετὰ τοῦ προσήχοντος σώζων xai διὰ πάντων
τἀληθοῦς πλεῖστον λόγον ποιούμενος.

II. Τὰ μὲν οὖν πρὸ ἡμῶν καὶ ὅσα ἐς τοὺς ἄνω
χρόνους ἥκει τοῦδε τοῦ γένους, ἢ ὅσα ot ἐξ ἐχείνων
μέχρις ἡμῶν διαδοχῇ προσεχεῖ χαταγόμενοι βασιλεῖς
αὐτῶν κατὰ χαιροὺς ἔπραξαν ἔργα γενναῖα καὶ θαυ--
μαστὰ, καὶ πολέμους οὺς ἐπολέμησαν, xal νίκας ἃς
ἐπεξῆλθον, OU ὧν τὴν τῶν Ρωμαίων μεγάλην ἀρχὴν
τοῦ χρόνου προϊόντος κατὰ μικρὸν ἐταπείνωσαν τε χαὶ ἐς
τόδε χατήγαγον, ἕως ἐχειρώσαντο πᾶσαν xat καθεῖλον
τελείως, τὰ δὴ τοιαῦτα πολλοῖς τε εἴρηται πρὸ ἡμῶν,
xol ἡμῖν ἐς τὸ παρὸν o0 σχοπὸς περὶ τούτων διεξιέναι,
οὐδὲ τῆς παρούσης ὕλη νῦν ξυγγραφῆς" ἀλλὰ ταῦτα
μὲν ἐς ὕστερον, θεοῦ διδόντος, ἐν ἄλλοις βιδλίοιςἩ —
ξυντάξομεν, ἰδίαν ξυστησάμενοι πραγματείαν, ἀκριδῶς ὁ
ἐπιμνησθέντες τῶν τε χαιρῶν τῶν τε πραγμάτων τῶν
τε χαλῶς ἐπεξειργασμένων αὐτά. (2) Εἰ γὰρ πολλοὶ
περὶ τούτων εἰρήκασι, ἀλλὰ οὗ κατὰ τάξιν οὐδὲ καλῶς
τε καὶ ὡς ἔδει τὴν ἱστορίαν ξυνέθεντο, ἀλλ᾽ ὡς ἂν
ἐπῆλθεν αὐτοῖς ἢ χατὰ τὸ δοχοῦν τῆς γνώμης ἢ τὸ
ξυμιαῖνον τῆς μνήμης ἢ τῆς τῶν πραγμάτων πείρας
εἶχον, τῆς δ᾽ ἀχριδείας ὀλίγον ἐφρόντισαν. (3) Οὔ-
χουν περὶ τούτων ὃ λόγος fuv νῦν, ἀλλ᾽ ὅπως τὰ τοῦ
νῦν μεγάλου βασιλέως ἔργα Μεχεμέτεω, μέγιστά τε

Cap. I. ἔτη τρία] Vocem τρία addit margo. | — ὃ 1. ὁ νησιώπης] Grecus insulanus; ex Imbro sc. insula. Κριτό-
60720; ὃ Ἰμόριώτης, lib. 3, 14, 1. Cf. initium operis Thucydidei : Θουκυδίδης ᾿Αθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον. Cadunt
in Critobulum quz de Creperejo dicit Lucianus Quomodo histor. conscribenda c. 15 : Θουχυδίδου ζηλωτὴς ἄχρος,
οἷος εὖ μάλα τῷ ἀρχετύπῳ εἰχασμένος χαὶ τὴν ἀρχὴν, ὡς ἐχεῖνος, σὺν τῷ ἑαυτοῦ ὀνόματι ἤρξατο, χαριεστάτην ἀρχῶν
ἁπασῶν xxi θύμου τοῦ ᾿Αττιχοῦ ἀποπνέουσαν. Ὅρα γάρ΄ « Κρεπερῇος Καλπουρνιανὸς Πομπηιουπολίτης ξυνέγραψε τὸν
πόλεμον τῶν Παρθυαίων κχτλ...., ὥστε͵ μετά γε τοιαύτην ἀρχὴν τί ἄν σοι τὰ λοιπὰ λέγοιμι ὁποῖα ἂν ἐν "Apuevim ἐδη-
ynYógnos, τὸν Κερχυραῖον αὐτὸν ῥήτορα (Thuc. 1, 32) παραστησάμενος etc. Similiter Critobulus (I, 14) Mechemeti ora-
tionem tribuit, cujus pars e centonibus Thucydideis consarcinata est.

$ 2. τοσούτῳ μᾶλλον ὅσῳ] τοσοῦτο μ. ὅσο cod.| — 3. ξυγγραφή] συγγῤ. cod. | — ἀνδρίας] ἀνδρείας supra scri-
ptum. Mox c. 2, 3 et passim habes ἀνδρίαν, alibi vero ἀνδρείαν. Haec ad eandem normam ubique revocare supersedeo.
|| — οὐκ ἐν πολλῷ] ὀλίγῳ habet margo. || — 4. τὰ ante χαθέχαστα inserui.

II. $ 1 ἐς ὕστερον ] ἐς add. manus 2. || — $ 2 ξυνέθεντο] ξυνέθεσαν man. 2. || — οὕχουν] οὔκουν οὗ cod.

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 1-4, PROOEMIUM. 55

ὄντα xal μηδεμίαν ὑπερδολὴν τοῖς πρὸ αὐτῶν κατα-
λείποντα, ἰδία ξυγγραφῇ τε xal ἀφηγήσει τοῖς μεθ᾽
“ἡμᾶς παραδῶμεν, ulum τε xot σπούδασμα χάλλι--
στον τοῖς αἱρουμένοις τε xal ψυχῆς ἀνδρίαν ὑποφαί--
γουσι προθέντες αὐτά, (4) Τοσοῦτον γὰρ οὗτος οὗ
μόνον τῶν ἄλλων τοὺς πρὸ αὐτοῦ, ἀλλὰ δὴ καὶ τοὺς
x γένους αὐτῷ βασιλεῖς κατά τε ἀρετήν (τε) xal ἀν-
'δρίαν xal στρατηγίαν xal τύχην καὶ τὴν τῶν πολε-
μιχῶν ἐμπειρίαν ὑπερεδάλλετο, ὅσον ἐχεῖνοι τοὺς πρὸ
αὐτῶν τε xal χατ᾽ αὐτοὺς γενομένους τούτοις ἀπέ-
χρυψαν,
ΠῚ. Παραιτοῦμαι δὲ τούς τε νῦν τούς τε χρόνῳ
ὕστερόν ποτε ξυνεσομένους τῇδε τῇ ξυγγραφῇ μηδεμίαν
ἀδελτηρίαν ἢ καχοήθειαν καταγνῶναι ἡμῶν, εἰ μήτε
ξυναλγοῦντες ταῖς ἡμετέραις χαχοπραγίαις μήτε δὴ
ταῖς τοῦ γένους βαρούμενοι ξυμφοραῖς, προηρήμεθα
ἀναγράφειν τε xal φανερῶς ἐχπομπεύειν καὶ διασύρειν
τὰ οἰχεῖα χαχὰ, δέον ξυγχαλύπτειν μᾶλλον ἐς δύναμιν
3l μηδαμοῦ τοῖς πολλοῖς ἔκφορα χαθιστᾶν, (2) Πρῶ-
πον μὲν γὰρ οὐχ ὥστε μέμψιν τινὰ περιάψαι τῷ γένει
οὐδ᾽ ἐπὶ τῷ χαχῶς εἰπεῖν τε xal διασῦραι τὰ ἡμέτερα
ἐς τόδε προήχθημεν * πόρρω γὰρ τοῦτο xal τῆς πα-
φούσης πραγματείας x«l τοῦ προχειμένου σχοποῦ,
ἀλλὰ δὴ καὶ τοῦ ἤθους ἡμῶν" οὖχ οὕτω γὰρ ἡμεῖς
ἀνάλγητοι χαὶ πιχροὶ τὴν γνώμην, ὥστε πρὸς τοῖς
οὖσι χαχοῖς ἀντὶ τοῦ ξυναλγεῖν μᾶλλον xal χατηγο-
ρίαν προστρίδειν ἐθέλειν χαὶ περιάπτειν τῷ γένει"
(3) ἔπειτα οὐδ᾽ οὕτως εὐήθεις ἢ διαχρίσεως ἄμοιροι
χαὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων ὅλως ἐχτὸς, ὡς μήτε
πὰς τούτων εἰδέναι τύχας τε χαὶ μεταθολὰς, μήτε τὸ
ἄστατον χαὶ ἀδέθαιον καὶ ἀνώμαλον, ἀλλ’ ἐν τοσαύτῃ
ξυγχύσει καὶ ἀταξία πραγμάτων xol τοῖς χοινοῖς τῆς
φύσεως ἀρρωστήμασι παρὰ μόνου τοῦ ἡμετέρου γένους
ζητεῖν τὸ ὑγιές τε xal στάσιμον xol ὅλως ἀχίνητον,
Ὡς ἂν ἔξω τούτων παντάπασιν ὄντος ἢ χρείττονός τινος
φύσεως χαὶ μηδαμοῦ δυναμένου ξυμφέρεσθαί τε xol
ξυμμεταδάλλειν τοῖς ἄλλοις. — (4) Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν
ὡς ἐξ ὅτου γεγόνασιν ἄνθρωποι, τὰ τῆς βασιλείας xol
τῆς ἀρχῆς οὐδ᾽ ὅλως ἔμεινεν ἐπὶ τῶν αὐτῶν, οὐδ᾽ ἑνὶ
γένει τε xol ἔθνει περιεχλείσθη, ἀλλ᾽ ὡς πλανώμενά
πε ἀεὶ xol ἐξ ἐθνῶν ἔθνη xal τόπους ἐχ τόπων ἀμεί-

ὥοντα πανταχοῦ μεταδέῤηχέ τε xol περιέστη, νῦν
μὲν ἐς ᾿Ασσυρίους καὶ Μήδους καὶ Πέρσας, νῦν δὲ ἐς
Ἕλληνας xot Ρωμαίους, κατὰ καιρούς τε xai περιό-
δους ἐνιαυτῶν ἐπιχωριάσαντά τε καὶ οὐδέποτε ἐπὶ τῶν
αὐτῶν βεδηχότα, (5) Οὐδὲν τοίνυν θαυμαστὸν χαὶ
νῦν τὰ ἑαυτῶν δρᾶσαί τε xal παθεῖν, καὶ Ρωμαίους
μὲν τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν τύχην ἀπολιπεῖν, πρὸς ἑτέρους
δὲ διαδῆναί τε καὶ μεταχωρῆσαι, ὥσπερ ἐξ ἄλλων ἐς
τούτους, πανταχοῦ τὴν ἰδίαν φύσιν τε xxl τάξιν τη-
ροῦντα. (6) Πῶς οὖν ἔνεστιν ἡμῖν δικαίως τοῦ γένους
χατηγορεῖν, ὡς μὴ δυνηθέντος διὰ τέλους κατασλ εῖν
τὴν εὐδαιμονίαν xal τηρῆσαι τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν τύχην
ἀπαρασάλευτον ; (7) Εἰ δέ τινες ἐν χαιροῖς ἰδίοις τῶν
πραγμάτων ἐπιστατοῦντες, μοχθηρίᾳ φύσεως χαχοὶ
γεγόνασι περὶ τὴν ἀρχὴν, καὶ τοῖς πράγμασιν οὐχ ἐς
δέον ἐχρήσαντο, οὐχ ἔστι τοῦτο τοῦ γένους ἁμάρτημα,
ἀλλὰ τῶν χαχῶς τε xal ὡς οὐχ ἔδει χρησαμένων τοῖς
πράγμασιν oz καὶ δίκαιον μόνους εὐθύνειν, ἀλλὰ μὴ
τοῦ γένους κατηγορεῖν. ὥσπερ δὴ xal τοὺς ἀγαθοὺς
ἐπαινεῖν xal τὰ τούτων ἔργα Ex παντὸς τρόπου θαυ-
μάζειν τε καὶ χοσμεῖν, xad μὴ διὰ τὴν ἐνίων ῥαθυ-
μίαν τε xol χαχίαν ἀποστερεῖν ἐθέλειν τούτους τῶν
ἐπαίνων χαὶ τῶν ἄθλων τῆς ἀρετῆς" ἀλλ᾽ οὐ δίκαιον,
(s) Τοῦτο τοίνυν καὶ Ἰώσηπος 6 'Εθραῖος εἰδὼς, φι-
λαλήθης ὧν καὶ τοῖς πράγμασι χαλῶς ἐφιστῶν, ἐπαινεῖ
μὲν ἐν τῷ τῆς ἁλώσεως βιδλίῳ τὴν Ρωμαίων τύχην
xal ἀρετὴν χαὶ τῷ λόγῳ φιλαλήθως ἐπαιρεῖ, xaüd-
πτεται δὲ τῶν ἐν τῷ γένει φανέντων χαχῶν,, τούς τε
μηδὲν ἠδικηκότας τῶν ὀνειδῶν ἀπαλλάττει" ὃ δὴ xol
ἡμεῖς ἐξ ἅπαντος τρόπου ποιήσομεν, μηδὲν ὕποστει-
λάμενοι τὸ παράπαν, ἀλλ᾽ ἐν πᾶσι τό τε. προσῆχον
xai τὴν ἀλήθειαν σώζοντες, Καὶ τούτων μὲν ἅλις,
τῶν δὲ προχειμένων ἐχώμεθα.

IV. ἴΕτος μὲν οὖν ἐνειστήκει τῶν ἀπ᾽ ἀρχῆς ἔν--
νατον xal πεντηχοστὸν πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις τε καὶ
ἑξαχισχιλίοις, καὶ τελευτᾷ τὸν βίον Μωράτης ὃ βασι-
λεὺς, ζήσας τὰ πάντα δύο χαὶ πεντήχοντα ἔτη, ἄρξας
δὲ ἕν καὶ τριάκοντα, ἀνὴρ ἄριστος ἐν πᾶσι xal μεγα-
λόφρων, ἀλλὰ δὴ χαὶ στρατηγιχώτατος xal πολλὰ
παρὰ τὸν βίον ἐπιδεξάμενος ἔργα γενναῖα χαὶ θαυ-
pact, ὥσπεο δὴ μαρτυροῦσιν at πράξεις αὐταὶ, τοῦ

HI. $ 1. βαρούμενοι] βαρρούμενοι cod. || — $ 4. Cf. Phrantzes p.'314, 13 : ὥσπερ τοίνυν ἡ τῶν ᾿Ασσυρίων βασιλεία

,

χατελύθη ὑπὸ τῶν Βαθυλωνίων, ἣ δὲ τῶν Βαδυλωνίων ὑπὸ τῶν Περσῶν, ἣ δὲ τῶν Περσῶν ὑπὸ τῶν Μαχεδόνων, f; δὲ τῶν
Μακεδόνων ὑπὸ τῶν Ρωμαίων, οὕτως xol 7, τῶν Ῥωμαίων κατελύθη ὑπὸ τῶν ᾿Οτμανλιδῶν. || — $ 7. ἐπαινεῖν] νῦν supra
scriptum in cod.

IV. $ 1. ζήσας νδ΄’ ἔτη, ἄρξας δὲ λα΄} Regni tempus satis recte, vit:e tempus minus accurate tradi videtur. Nam
Seadeddinus sive Saidinus Turcus (Chronica dell" origine e progressi della casa Ottomana composta da Saidino
Turco , tradotta da. Bratutti. (Madrid. 1652, tom. 2, p. 122) ita habet : I/ re Murad regnó 30 anni, 6 mesi e
7 giorni. Quando sedé al trono reale hebbe diciotto anni , di maniera che visse quaranta nove anni. Eodem
modo eomputant Hammer Gesch. des osman. Reiches tom. i, p. 400 not. et Zinkeisen Gesch. des osm. Reiches
tom. I, p. 793. Laonicus Chalcocondylas p.375, 5 ed. Bonn. pro annis triginta et dimidio computat δύο xai τριάκοντα.
Sec. Georgium Phrantzen p. 211, 19 ed. Bonn. Murates obiit τῷ Φεδροναρίῳ μηνὶ τοῦ ,c25»0' ἔτους (1451 ^p. C.). Sec.
Ducam p. 229, 10 ed. Bonn. ἀπέθανεν δευτέρᾳ τοῦ dbeÓpouxpíou μηνὸς τοῦ ,c75vf, (deb, c25»0'). Seadeddin p. 120 :
Questo accidente successe l'anno 855 (1451 p. C.) li primi della luna Muharrem. — Primo diei mensis Mohar-
rem (2 Febr. 1451) mortem Muratis assignat Hammer. 1. 1. 1, p. 665; tertio ejusdem mensis die sive die quinto
Februarii regem mortuum esse vulgo tradi, non nominatis fontibus, asseverat Zinkeisen 1, p. 793. Sec. Ducam p. 225
Februarii die quinto Mechemetes Magnesie versans obitum patris comperit; illico Magnesia profectus biduo itinere

56

λαμπροτάτου γένους ὧν ᾿Ατουμάνων., ἕχτος αὐτὸς, εὖ-
γενὴς ἐξ εὐγενῶν. (2) Οὗτο: δὲ τοῦ παλαιτάτου γέ-
νους εἰσὶν Ἀχαιμενιδῶν τε xai Περσειδῶν, ἀφ᾽ ὧν δὴ
γενῶν οἵ τῶν Περσῶν βασιλεῖς πάντες χατήγοντο᾽
ἦσαν μὲν γὰρ δὴ καὶ ἄλλα γένη Περσῶν, ὡς Ἡρό-
δοτος (n 126) ἱστορεῖ, ἀλλὰ δημοτικὰ xal χοινά, ταῦτα
δὲ μόνα ἐξαίρετα ἦσαν τῶν βασιλέων, τὸ ἀνέχαθεν
ἀπὸ Ἀχαιμέ νου χαὶ Περσέως ἔχοντα τὴν ἀρχήν"
οὗτοι δ᾽ ἦσαν Ἕλληνες ἀπὸ Δαναοῦ καταγόμενοι xai
Λυγχέως, οἵτινες Αἰγύπτιοι ὄντες τὸ ἐξαρχῆς ἐκ πόλεως
Χέμμιος τῆς ἐν τῷ ἕλει χειμένης ἐς τὴν “Ελλάδα με-
τῳχίσθησαν" χρόνοις δὲ ὕστερον οἱ τούτων ἀπόγονοι
(Ἀχαιμενίδαι 75 xal Περσεῖδαι) κατὰ ξυμφορὰς δια-
6dvtec ἐς τὴν ᾿Ασίαν, ἐν Περσίδι τὴν ἀρχὴν κατεστή-

σαντο, χαὶ τελευτήσαντες οὗτοι χατέλιπον τό τε γένος
χαὶ τὴν ἐπωνυμίαν τῷ τόπῳ. (3) Τελευτήσαντος δ᾽,
ἧπερ ἔφην, Μωράτεω, παραλαμθάνει τὴν βασιλείαν
Μεχεμέτης 6 τούτου υἱὸς, ἕόδομος αὐτὸς, εἰχοστὸν
ἕτος ἀγὼν ἤδη τῆς ἡλικίας, μετάπεμπτος ἐξ ᾿Ασίας
γεγονώς: ἐχεῖ γὰρ εἶχε τὴν ἀρχὴν, δόντος αὐτῷ
τοῦ πατρός. (4) Πολλὰ δ᾽ εὐθὺς τότε χαὶ παρὰ τὸ
εἰωθὸς ὑπεσήμηνε τὸ θεῖον ἀήθη τέ τινα xai τερα-
τώδη, ὥσπερ δὴ χἀν τῇ τούτου γεννήσει, οὕτω δὴ κἂν
τῇ εἰς τὴν βασιλείαν παρόδῳ σεισμοί τε γὰρ ἀήθεις

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. T, 4-5.

xai ξένοι γεγόνασι, καὶ βρασμοὶ γῆς xat τὰ ἐξ οὖ-
ρανοῦ, βρονταί τε χαὶ ἀστραπαὶ χαὶ σχηπτοὶ. χαὶ πρη-
στῆρες φρικώδεις xal σέλας δρώμενον, χαὶ οἷα πολλὰ
πολλάχις προφοιδάζείν φιλεῖ τὸ θεῖον ἐπὶ ταῖς μεγίσταις
τῶν καθεστώτων χαινοτομίαις τε xat μεταθολαῖς" οἵ τε
μάντεις τε καὶ θεοφορούμενοι xad δὴ xal χρησμολόγοι

xal θεοπρόποι πολλὰ ἐπεθείαζόν τε xal εἶδον ἐπί (τε

τοῖς μέλλουσ! γίνεσθα!: καὶ ἅμα παραδηλοῦντα τὴν
τοῦ νέου βασιλέως ἐσομένην περὶ πάντα τύχην xa
ἀρετὴν, καὶ ὡς μέγιστον ἐν πᾶσιν ἔσται τὸ χράτος:
αὐτῷ, xal πάντας ὑπερόαλεῖται τοὺς πρὸ αὐτοῦ βα--
σιλέας πολλῷ τινι καὶ ἀπείρῳ τῷ μέσῳ ἐπί τε δόξῃ
xai πλούτῳ χαὶ δυναστείᾳ καὶ χατορθώμασι.

V. Καταστὰς δὲ χληρονόμος μεγάλης ἀρχῆς xat —
πολλῶν μὲν χρημάτων, πολλῶν δὲ ὅπλων, πολλῶν
δὲ στρατιωτῶν τε χαὶ χαταλόγων γενόμενος χύριος,

καὶ τί γὰρ [ἄλλο] ἢ τὰ πλεῖστα xai χράτιστα τῆς

U

᾿Ασίας τε xot Εὐρώπης ἔχων 6 ἑαυτὸν, οὐχ ἀποχρῆν
ἐνόμισεν αὑτῷ ταῦτα,, οὐδὲ τοῖς παροῦσιν ἠγάπησεν E
ἀλλ᾽ εὐθὺς πᾶσαν ἐπέτρεχε τὴν οἰκουμένην τῷ λογι- :
cp , xal τὴν ταύτης ἀρχὴν εἶχεν ἐν νῷ, χαὶ πρὸς ᾿
᾿Αλέξανδρον ἑώρα xol Πομπηίους καὶ Καίσαρας xoa |

^ , , “ 4
τοὺς χατ᾽ ἐχείνους βασιλεῖς τε xat

στρατηγούς.

(2) Εἶχε μὲν γὰρ καὶ τὴν φύσιν ξυνεργοῦσαν καλῶς,

venit Callipolim (Febr. d. VII); duos ibi dies moratus perrexit Adrianopolim, ubi a proceribus obviam profectis -

solenni pompa in urbem deductus est et postero die regnum suscepit. Suscepisse vero regnum die XVI Moharrem

mensis (die XVIII Febr.) in Turcarum annalibus tradi refert Hammer. 1, p. 605. Attamen Seadeddinus 2, p. 121
narrat Mechemetem, postquam die XVI Moh. mens. Adrianopolim venisset , dies tredecim (?) in palatio absconditum. -
degisse, antequam regni fascibus potiretur. Quel gran ré, inquit, fu tenuto tredeci (tres legitur ap. Zinkeisen. -

l. 1.) giorni nascosto denitro del suo palazzo... Et innanzi che prendesse le fasci del imperio quel giovine ré,

nessuno seppe la sua venuta. || — ἐπιδεξάμενος] fort. ἐπιδειξάμενος. || — ᾿Ατουμάτων Éxroz] Sextus. imperatorum. -

Osmanorum ('Oreugav(2a; dicit Chalcocond. p. 13, 12), quorum series hiec est : Csman (t- 1325), Urchan (1359),
Murad I (1389), Bajesid 1 (1403), Mechemetes I (1421), Murad II (1451).
$ 2. Περσειδῶν] Περσιδῶν codex. De Turcorum origine nostro demum seculo e Sinarum scriptis certiora quaedam

3

innotuerunt, quc post alios paucis comprehendit Zinkeisen 1. 1. Varias Byzantinorum scriptorum opiniones afferfe |

Laonicus Chaleocondylas p. 9 sqq., qui postquam dixerat alios a Turca Persarum urbe , alios e Ceelesyria et Arabia,
alios e Parthis originem Turcorum repetere, verisimillimam eorum sententiam esse censet, qui a Tartaris Scythis
Turcos oriundos esse perhiberent. Quod quidem a vero longe propius abest.quam qua hariolatur Critobulus noster.

Apud JEneam Sylvium, Leonardum Chiensem, Ubertinum Pusculum aliosque Turci Teucrorum nomineintroducuntur,

quasi Trojanorum posteri. Hinc etiam pendet quod Turci everso Byzantio ponas eversi olim Ilii de Grecis sumsisse
credebantur, referente Chalcocondyla p. 403, et quod apud Critobulum 4, 11, 6 Mechemetes Ilii rudera visens se
ultorem Trojanorum fato destinatum profitetur. | — Λυγχέως ] Λιγγέως cod. [, — Χέμμιος) Χέμιος cod. Chemmis ,.
Thebaidis urbs, non erat ἐν τῷ ἕλει sita.

$3. εἰκοστὸν ἔτος ἄγων] Secundum Seadeddinum 2, p. 53 Mechemetes natus foret die VII mensis Aedcheb
anni Hegire 833, i. e. die XXXI Martii an. Julian. 1429 p. Ch., adeo ut die XVI mensis Moharrem an. 855, quo
Adrianopolim venit, natus fuisset an. 21, menss. 10, dies 20. Probat hzc Zinkeisen 1, p. 647, not. Attamen quum

Hadchi Chalfa natales Mechemetis ad annum 835 Hegirz (1431) referat, ut Hammerus 1, p. 444 not. prodit, eun-

demque annum etiam Critobuli verba flagitent, nescio an apud Seadeddinum numerus 833 in 835 mutandus sit.
Sec. Pusculum 2, 253 Machmettus patri succedit annos bis denos et quinque gerens. || — ἐξ Ἂ σίας] e Magnesia
urhe, in quam venerat medio Januario an. 1451, teste Duca p. 225, qui pluribus exponit de itinere quo Adriano-
polim Mechemetes reversus est.

$ 4. τερατώδη] De his ostentis apud reliquos scriptores nihil legere est. At quo tempore natus est Mechemetes ,
terre motum et péstem et famem et solis eclipsin fuisse refert Hadchi Chalía, ex eoque Hammerus 1, p. 444. || —
περὶ πάντα] Sic num recte scripserim , nescio. Ductus literarum in codice parum perspicui περέπανα "exhibere vi-
dentur. || — ὑπερδαλεῖται)] ὑπερδαλλεῖται codex.

V. $ 1. τί γὰρ ἄλλο ἢ] addidi ἄλλο || — ἀποχρῆν] ἀποχρῶν, supra scripto ἦν, codex. || — καὶ Πομπηίου: ] Hac ad-
duntur in margine. | — τοὺς κατ᾽ ἐχείνους] Malim τ. μετ᾽ à. || — $ 2. xai ὀξὺ περὶ πάντα et dein v. ἄγαν adduntur-
in margine. || — "Aoáótv] "Apc. eod. h. 1. et ubique. Literarum studium et favor quo viros doctos prosecutus sit
Mechemetes , a multis celebrantur. Vid. Phrantzes p. 93, 8 : xai αὐτὸς οὐχ ἀμέθεχτος ἦν σοφίας, χαὶ τὴν τέχνην’
τῆς ἀερολοχίας οὐχ ὀλίγον γευσάμενος ἀναγινώσχειν ἀεὶ ἠγάπα: τά τε χατορθώματα xai βίους ᾿Αλεξάνδρου τοῦ Μαχε-.

We ec

MECHEMETIS. ANNUS 1. 6939 (1450-1451 P. C.). 51

m Ν , m » ^,
τό τε δραστήριον αὐτὴς καὶ ὀξὺ περὶ πάντα. χαὶ τὸ , διαφέρειν τῶν ἄλλων καὶ μὴν καὶ δικαιοσύνῃ ἐμέλησε

τῆς ψυχῆς ἄγαν ἀρχικὸν καὶ βασιλικόν" μάλιστα δὲ γὰρ χαὶ τούτου πρὸ τῶν ἄλλων αὐτῷ, τοῦ ὡς ἄριστα
πρὸς τοῦτο ἐνῆγον αὐτὸν ἥ τε σοφία xai τὸ πάντα τὰ | xol διχαιότατα τὴν ὑφ᾽ αὑτῷ πᾶσαν ἀρχὴν διοικεῖσθαι.
e m m M »y i 4 E
τῶν παλαιῶν εἰδέναι xaAox* ἤσχητο γὰρ ἐς ἄκρον πᾶ- | (5) "Ext δὲ τοὺς χαταλόγους xal τὰς τάξεις τῶν στρα-
- cav τὴν Apd6ov καὶ Περσῶν xoi ὅση τῶν “Ἑλλήνων ἐς 1 τευμάτων ἐξήτασε, τό τε ἱππιχὸν Gua xol ὁπλιτικὸν
τὴν ᾿Ἀράδων τε καὶ Περσῶν γλῶσσαν μεθηρμηνεύθη, | τούς τε ἐχ τοῦ βασιλιχοῦ ταμιείου τρεφομένους" xoi
m bi "m , e ec , M " * “Ὁ
λέγω δὴ τῶν ἀπὸ τοῦ Περιπάτου καὶ τῆς Στοᾶς, παι- μάλιστα δὴ τὴν βασίλειον αὐλὴν διὰ φροντίδος ἐποιεῖτο
1 Fuels / 3 / 3 m C - Ν τ / x ES ^N ἃς ,
δευταῖς χρησάμενος À pt6tov τὰ χαὶ Περσῶν xps πολλῆς καὶ ἐς ἐπίδοδιν γε" λέγω δὴ τοὺς νεοδαμώδεις
- — *
σπουδαιοτάτοις τε xal σοφοῖς τὰ τοιαῦτα. (3) Οὕτω | τούτους καὶ πεζαιτέρους xol τὸ περὶ αὐτὸν ἄγημα;

δὲ γνώμης ἔχων xal τοιούτοις χρώμενος λογισμοῖς, | οὖς τῇ σφῶν γλώττῃ γενητζάρους χαλεῖν εἰώθασι, νέον

οὐδεμίαν ἀναδολὴν ἔτι δίδωσι τῷ τε καιρῷ καὶ τοῖς | ξύνταγμα τῆς φωνῆς σημαινούσης, εἰδὼς ταύτῃ τὸ
πράγμασιν, ἀλλ᾽ εὐθὺς ὅλος γίνεται τούτων. - Καὶ | χράτος προσὸν αὐτῷ καὶ τῇ τοῦ σώματος φυλαχῇ καὶ
M L2 FON € /, A - m “ ΕῚ “- "ds Hi Z : iT
πρῶτα μὲν σπένδεται Ρωμαίοις xxt βασιλεῖ Kov- | τῇ τῆς ὅλης ἀρχῆς. Πρὸς δὲ τούτοις ὅπλων τε χαὶ

σταντίνῳ " μετὰ δὲ τοῦτο καὶ Καραμάνῳ τῷ τῆς ἄνω | βελῶν xal τῶν ἐς τὴν τοῦ πολέμου χρείαν τε xol παρα-
Φρυγίας τε xoi Κιλικίας ἐπάρχοντι, ἔς γε τὸ παρὸν | σχευὴν ἀναγχαίων τε καὶ χρησίμων ξυλλογὴν ἐποιεῖτο.
λυσιτελεῖν τοῦτο τοῖς αὑτοῦ πράγμασιν ἡγησάμενος. [ (6) Μετὰ δὲ ταῦτα τοὺς θησαυροὺς ἀνηρεύνα τοὺς πα-
(4) Ἔπειτα ἐς ἐξέτασιν χαθίσταται τῆς ὅλης ἀρχῆς, | τρικοὺς, ἀναχρίνων ὅτι μάλιστα τοὺς τούτων ταμίας,
τάς τε τῶν ὕπ᾽ αὐτῷ γενῶν, σατραπείας φιλονεικῶν, | τούς τε τῶν ἐτησίων φόρων ἄρχοντας ἀχριδῶς ἐξήταζε,
xai τοὺς μὲν ἐκόάλλων, τοὺς δὲ ἀντεισάγων τῶν σα- | xai ἐς ἀνάγχην ἦγε λογοθεσιῶν. “ Καὶ πολλὰ δὴ τῶν
τραπῶν, ὅσοι τούτῳ ἐδόχουν στρατηγία τε xat ξυνέσει | δημοσίων τε καὶ βασιλιχῶν χρημάτων εὗρε χαχῶς

δόνος χαὶ τοῦ Ὀχταθίου Καίσαρος xai Κωνσταντίνου τοῦ μεγάλον τοῦ xxi Φλαδίου χαὶ Θεοδοσίου τοῦ ἐξ Ἱσπανία: βα-
σιλέως ἀνεγίνωσχεν, αἰτῶν xal ἐρευνῶν μηχανὰς ἵνα τοὺς πάντας ὑπερδῇ xal τὰ ὅρια τῆς βασιλείας αὐτοῦ εἰς ἄχρον αὐξήσῃ.
Cf. Critobul. 5, c. 10, Seadeddin. 2, p. 124 sqq.

.$3. Inter primi anni res gestas Critobulus non meminit fatricidii, de quo Ducas p. 230, 15 : Εὑρὼν παιδίον ἄρρεν τοῦ
πατρὸς αὐτοῦ ὡς μηνῶν ὀχτὼ γεννηθὲν ἐκ τῆς θυγατρὸς τοῦ ἡγεμόνος Σινώπης Σπεντιὰο,, νομίμου vuvatxóc (xal γὰρ οὗτος
ἐκ δουλίδος ἐγένετο) ,... τὸ παιδίον ἔπνιξεν. Chalcocondyl. p. 376, 10 : τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἐπὶ τὴν βασιλείαν παριὼν
ἀνεῖλεν, ὕδατι ἐπιστομώσας αὐτοῦ τὴν ἐμπνοήν. Seadeddin. 2, p. 122 de eodem fratre dicit : fu per la tranquil-
lità et compositione del mondo scancellato dal libro de' viventi. Pusculus 2, 256 : solus Machmettus ut
ipse Imperet , ad sese puerum portarier, angi Se spectante jubet per servum guttura fratris Infantis teneri ,
donec vi spiritus ora Inlerrupta fugit. || — σπένδεται Ρωμαίοις )0ὲ Constantini legatione pluribus agit Ducas
p. 232. Mechemetes imperatori non modo pacem se servaturum promisit, sed etiam pecuniam (300,000 asprorum)
e regione Strymonica quotannis redeuntem assignavit, qua Orchan , ex Osmanorum gente oriundus et Constantinopoli
degens (v. Critobul. 1, 64), aleretur. Eandem legationem canit Pusculus 2, 279-378. Princeps legationis , cujus oratio-
nem poeta exhibet, vocatur Sphrancius, haud dubie Phrantzes protovestiarius, qui multas sane legationes obiit ,
de hae vero ne verbum quidem habet. Legatis Constantinus inter alia mandavit ut reddi petant Propontidis urbem
Heracleam, e vita regem cum Parca Joannem Abstulit, inviti quam concessere parenti, Iram dum fugiunt
trepidi sevam. Respondit Mechemetus vs. 352 :

Omnia ferte
quce pelitis, vesiro pacemque referte tyranno
optatam stabilemque ; illi fore semper amicum
me, dum vita erit, hoc et spe promitlite certa.
Argenti nummum viginti millia dono
insuper, in pacis monumentum et pignus amoris, elc.

Proter Byzantinos tunc etiam Service despota et Walachi et Bulgari et ex insulis Mitylenzi et Chii et Rhodii nec non
Genuenses Galalze missis legatis donisque amicitiam regis expetiverunt; denique Joannes Hunyades, Ungarici exer-
citus dux , tunc in triennium indueias fecit, referente Duca p. 233. Chalcocondylas p. 378 de pace cum Constantino
pacta nihil prodit; nam quz Zinkeisen 1, p. 810 huc pertinere putat verba : xai τοῖς τε “Ελλήῆσι σπονδὰς ἐποιεῖτο
xai δέδωχε τὴν τῆς ᾿Ασίας παράλιον, ea pertinent potius ad Grecos insulares, Chios et Lesbios etc. Sic Phoczeam
Asie usque ad annum 1455 penes Chios fuisse e Critobulo 2, 5 novimus. [| -- Καραμάνῳ] Caramanize princeps (Ebrahim.
beg ap. Seadeddin) statim post obitum Moratis ditionem "Turcarum invaserat et castella nonnulla a Morale olim
capta recuperaverat. Itaque Mechemetes contra eum exercitum sub Isaaco duce misif, atque ipse in Asiam tra-
jecit, eoque hostem adegit, ut legatos mitteret qui actorum veniam peterent..Pacem rex tanto facilius concessit,
quum animus averteretur in Byzantinos, qui altera missa legatione minaces sermones jactare audebant. De his,
quae silentio premit Critobulus, fuse exponit Ducas p. 233-237. Cf. Phrantzes p. 93, Chalcocond. p. 576; Seaded-
din 2, p. 128 sq.; Hammer 1, p. 503; Zinkeisen 1, p. 810. Ceterum princeps Caramanie apud Chalcocondylam
vocatur Καραμᾶνος ὁ ᾿Αλοσούριος ἐπίχλην p. 65, 19, ὁ ᾿Αλιζούριος p. 370, 10, ὁ ᾿Αλοῦρις p. 179, 8. || — ἔς ye τὸ παρὸν
etc.] €f. Chalcocond. p. 376, 4. χαθίστη τὰ ἐν τῇ ἀρχῇ $ αὐτῷ ἐδόχει πρὸς τὰ παρόντα ξύμφορα ἔσεσθαι.

, 4. χαὶ τούτου] xai τοῦτο cod.|| --- $ 5 νεοδαμώδεις νεωδ. codex h. 1]. et alibi, || — πεζαιτέρονς] De hac nominis
Jorma vide veterum testimonia in Steph. Thesaur. s. v. πεζέταιρος.

$ 6. τοὺς θησαυρούς] Ducas p. 230, 11 : Αὐτὸς ἤρξατο ἐρευνᾶν τὰ ταμεῖα xal τοὺς θησαυροὺς τοὺς πατριχοὺ:, καὶ
εὑρὼν ἀναριθμήτους ἐν ἀργυροῖς σχεύεσιν, ἐν χρυσοῖς, ἐν λίθοις τιμίοις καὶ ἐν νομίσμασι πολυταλάντοις, αὐτὸς οἰκείᾳ

58
δαπανώμενα χαὶ ἐς οὐδὲν ἀναλισχόμενα Géov , τριτη-
μόριόν που μάλιστα τῶν ἐπετείων φόρων, ἃ χαὶ τῷ
βασιλικῷ ταμιείῳ ἐπανεσώσατο, ἔς τε τὸ ἑξῆς καλῶς
διετήρησε τὴν τούτων φυλαχὴν τούς τε ἐτησίους φό-
ρους ἐς μεγίστην ἐπίδοσιν ἤγαγε, πολλούς τε τῶν
φορολόγων ἀρχόντων σωφρονίσας τῷ φόόδῳ, xai πι-
Lad ,

στοὺς xal φρονίμους ἀντικαταστήσας αὐτῶν ἐς τὴν
τούτων ξυλλογήν τε xol φυλαχήν᾽ ὃ γάρ τοι πατὴρ
αὐτοῦ ἁπλοώτερόν πως τοῖς πράγμασι προσεφέρετο,
xal τῶν τοιούτων βραχὺν ἐποίει λόγον. (7) Διατιθε--

͵ Y cn» Ln pum S xc E US
μένῳ δὲ ταῦθ᾽ οὕτως τῷ βασιλεῖ xat τὰ κατὰ τὴν
ἀρχὴν ἄριστα xai χάλλιστα διοικοῦντι xoi πρὸς μει-
ζόνων ἔργων παρασχευὴν ἑτοιμάζοντι ἐξήχκει τὸ πεν-
τηχοστὸν χαὶ ἔννατον ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις χαὶ
ἑξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις, πρῶτον δὲ τῆς ἀρχῆς τῷ
βασιλεῖ,

VI. Ὁ δ᾽ εὐθὺς ὅλος γίνεται τοῦ προχειμένου

“ Ὅ ^X Ἢ , , " Y ΕΣ

σχοποῦ. δὲ ἦν" φρούριον ἐρυμνὸν ἔγνω τειχίσαι
ἐν τῷ Βοσπόρῳ ἀπὸ τοῦ τῆς Εὐρώπης μέρους χαταν-
τιχρὺ τοῦ πέραν φρουρίου τῆς ᾿Ασίας, ταύτη 1j στενό-

, ^ , NJ d 6 -- b! * ^
τατόν τε xal ῥοωδέστατον, xal διαλαδεῖν τὸν πορθμὸν,

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 5-10.

e - hU
ύασιν. ὅταν αὑτῷ βουλομένῳ ἦ, καὶ μὴ ἐπ’ ἄλλοις
5 ^ 67, , M , 8i ὃ E , [4 "
εἰναι διαδῆναί τε καὶ μή, μηδὲ διισταμένων ἄρχειν
αὐτῶν. (2) ΓΠδει γὰρ καλῶς ὅσα καὶ οἷα πράγματα
τὸ τοιοῦτον παρέσχεν αὐτοῖς ἐν τῷ προτοῦ χρόνῳ ἐπί

“- , Ὁ
τε τῶν πάππων χαὶ τοῦ πατρὸς, χαὶ ὅσην ἐναντίωσιν

ἤνεγκε τοῦτο τοῖς σφῶν πράγμασι, καὶ ὡς ὀλίγου ἐδέησε

πολλάχις τὴν ἑτέραν αὐτοὺς τῶν ἠπείρων ἀποῤαλεῖν,.
τοῦτο μὲν τοῦ βασιλέως τῶν ἹΡωμαίων ἐν ἐπικαίρῳ.

τῆς πόλεως χαθημένου xat ἐφεδρεύοντος ἀεὶ τοῖς καιροῖς

* , , A] σὰν
τε καὶ πράγμασι, τά τε πολλὰ θαλασσοχρατοῦντος xal —
ἐπεξάγοντος αὐτοῖς ἔστιν ὅτε τοῦ σφῶν γένους ὃν ἂν

ἐθέλη, καὶ βλάπτοντος, τοῦτο δὲ xal τῶν ᾿Ιταλῶν

^ τ “ -" “-
καὶ μάλιστα δὴ τῶν ᾿Ενετῶν ἐν ταῖς μεταξὺ σφῶν δια-

φοραῖς τριήρεσιν ἐπιπλεόντων μαχραῖς πολλάχις τόν τε
Βόσπορον xo Ἑλλήσποντον, καὶ χωλυόντων τὴν τούτων
διάόασιν. (3) Οὐ ταῦτα δὲ μόνον ἐνῆγεν αὐτὸν, ἀλλ᾽
ὅτι χαὶ πρὸς τὸν προχείμενόν οἱ σχοπὸν καλῶς ἔχειν

ἐδόκει τὸ φρούριον τειχισθὲν, xal πρὸς τὴν ὅσον οὗ xal .

, , ^ L4 5 S Y ,
μελετωμένην πολιορκίαν τῆς πόλεως ἐπιτειχισμὸν ἐνό-
μιζεν ἰσχυρότατον, ἀποχλείων αὐτῷ οὐ μόνον τὰς
ἠπείρους ᾿Ασίαν τε xai Εὐρώπην, ἀλλὰ δὴ xol τὰς

M , Mj . , 3 , 5 , LI
xai ξυνάψαι τὰς ἠπείρους ἀμφοτέρας Ἀσίαν τε xal

θαλάσσας ἀμφοτέρας, ἄνω μὲν τὸν Εὔξεινον πόντον
Εὐρώπην, καὶ ἐφ᾽ αὑτῷ ποιήσασθαι τὴν τούτων διά-

διὰ τοῦ Βοσπόρου, χάτω δὲ τόν τε Αἰγαῖον xal πᾶσαν

σφραγῖδι χατασφραγίσας ἐν τῷ ταμείῳ πάλιν ἀπέθετο. || — ἦγε] χαθίστα, cui suprascriptum ἦγε. Nomina sic supra-
scripta vel ad marginem notata non sunt gloss, sed sicuti additamenta, quic in margine codicis nostri passim
satis ampla leguntur, ex alio codice pleniore repetita sunt. || — ἁπλοώτερο"] ἁπλοιώτερον cod.

$ 7. Post. v. διατιθεμένῳ δὲ ταῦ scriba codicis unius fere versus spatium reliquit vacuum, pergens deinde verbis
ὅλος γίνεται (C. 6, 1). Secunda manus et spatium vacuum explevit et, quum explende lacune illud non sufficeret ,
reliqua ad marginem scripsit. || — πρῶτον δὲ τῆς ἀρχῆς] Mundi annus 6959 a primo die Septembris 1450 usque ad
ultimum diem Augusti mensis an, 1451 pertinet. Exeunte hoc anno Mechemetes regnaverat menses sex et dimidium.
Critobulus ita computat , ut regni initium cum anni civilis initio componendum sit.

Cap. VI-XI. Castellum ad. Bosporum zdificatur. — De castello ad Bosporum exstructo accuratius et absque
inani Nostri verbositate narrat Ducas p. 238 sqq.; brevius de eo agunt Chalcocondylas p. 380, Phrantzes p. 233,
Seadeddin. 2, p. 132 vers. Bratutti; Giornale del Assedio di Constantinopoli 1453 di Nicolo Barbaro , corredato
di note e documenti per Enrico Cornet (Vienna 1856, 89) p. 1 sq ; Ubertinus Pusculus Brixiensis Constantinop.
lib. 3, vs. 231-256 in A. Ellisseni Analecten der miltel-u. neugriech. Literatur. tom. 3; Hammerl. 1. 1, p. 506;
idem in Constantinopolis u. der Bosporus 2, p. 220; Zinkeisen l.l. 1, p. 813; Mordtmann, Be/agerung Constanti-
nopels p. 9-18.

VI, ὃ 1. ταύτῃ ᾧ στενότατον] στενώτατον codex. Angustias ibi esse septem stadiorum Critobulus dicit c. 10, 4.
Reapse a Rumeli-hissari ad objacens castellum Anadoli-Hissari sunt stadia tria et dimidium. Stadia quattuor
computant Dionysius Byz. fr. 4 (in Geogr. min. tom. 2, p. 13) et Plinius 4, 24, 70, stadia quinque Polybius 4,
43, 2, Strabo p. 315, Mela 1, 19, 5. Promontorium, cui castellum Mechemetes imposuit, Hermzaum dicitur apud
Polyb. 1.1. Ob fluxus vehementiam hic Bospori tractus Πυρρίας κύων vocabatur, teste Dionysio Byz. fr. 35 p. 42;
eundem Gillius suo aevo Φωνῆα (i. 4. φωνήεντα) nuncupatum esse refert, quod nomen reponendum est apud Du-
cam p. 241, 20, ubi hac : Koi δὴ χαταλαδὼν μίαν ῥαχίαν χάτωθεν τοῦ Σωσθενίου (hod. Stenia, 14 stadiisa Ru-
meli hissari boream versus), χαλουμένην ἔχπαλα: Φονέαν (leg. Φωνῆα), ἐχεῖ ὡς ἐν τριγόνῳ σχήματι τὸν θεμέλιον
ὡρίσατο πηγνύναι, ὃ xol γενόμενον᾽ τὴν χλῆσι") τοῦ χάστρου Πάσχεσεν ἐχέλευσε καλεῖσθαι, ἐξελληνιζόμενον δὲ ἑρμη-
νεύεται Κεφαλοχόπτης, ἔχον ἄντιχρυ καὶ τὸ φρούριον ὃ ἐδείματο ὁ πάππος αὐτοῦ. [In anfecc. Ducas 241, 12 dixit calcis.
furnos füisse ἐν τοῖς Καταφυγίο:ς. Caleis vero fodinas Moltkius in Bospori tabula exhibet prope hod. Tchi-bouhly
in valle exeunte in maris recessum Gillii aetate Castacium , apud Dionysium Byz. vero fr. 63 p. 86 Κατάγγειον" vel
Κατάγγιον dictum. Idem nomen ap. Ducam latere probabiliter Bullialdus conjecerit.] Chalcocondylas p. 380, 4 :
ᾧκοδόμει ,... ἦ στενότατόν ἐστι διχθῆναι ἀπὸ ᾿Ασίας, πολίχνην Λαιμοχοπίην χαλουμένην. Phrantzes p. 233, 10 Me-
chemetem dicit κατὰ τὸ τῶν ᾿Ασωμάτων στενὸν ἄστυ χτίσαι. Videlicet a meridie castelli prope hodiernum Arnaut- Koi
erat ὁ τῶν ᾿Ασωμάτων ναὸς sive templum Michaelis angelorum archistrategi, de quo vide Gillium ad Dionys. Byz.
p. 38. E templi ejus ruderibus columnas tanquam zdificandi materiam Turci abstulerunt, ut Ducas p. 242, 24
tradit, qui p. 239, 17 nostras Bospori angustias τὸ ἱερὸν στόμιον vocat. Ipsum castellum faucibus appositum, quo
transitus navibus przecludi poterat, Turci vocabant Boghas-kesen (Bogas-chiesen Seadeddin sec. vers. Bratutti 2,
p. 130), i. e. fauces abscidens, sive λαιμοχοπία, ut recte vertit Chalcocondylas. Apud Ducam l. 1. nomen turcie
cum in Πάσχεσεν corruptum est, quod, quasi a voce bach (caput) deducendum esset, grece redditur χεφαλοχόπτης.
Vid. Hammer 1, p. 509. || — $2. τῶν πάππων xoi τοῦ πατρὸς] Cf. infra c. 8,3. || — ἔστιν ὅτε] supra ὅτε scriptum

ΤΕΥ ΡΣ ΤΡ ΠΡ

ρου Xm ἐσ

MECHEMETIS ANNUS II. 6960 (1451-1452 P. C.). 59

mw Ἑλληνικὴν θάλασσαν διὰ τοῦ “Ἑλλησπόντου, | ἐφεῖται. (2) ᾿Εγὼ δὲ, ὡς ὁρᾶτε, Ἀσίας τε xai Εὺ-
(4) Οὕτω δὲ διανοηθεὶς, χειμῶνος μὲν τὰ πρὸς τὴν ρώπης ἄρχω ἠπείρων διισταμένων ἀλλήλαις, χαὶ
οἰκοδομὴν πάντα χελεύει παρασχευάζεσθαι, λίθους τέ | πολλοὺς ἔχω τοὺς ἐναντιουμένους τε καὶ ἀνθισταμένους
φημι xal ξύλα χαὶ σίδηρον χαὶ ὅσα ἄλλα πρὸς τοῦτο | τῇ ἡμετέρᾳ ἀρχῇ ἐν ἑκατέρᾳ τούτων, xa δεῖ πανταχοῦ
(ρήσιμα, ἄρ χοντας ἐπιστήσας τοῖς ἔργοις τοὺς σπου- | τε παρεῖναί με xat ἀμφοτέραις ἀρχεῖν, εἴ γε μὴ βου-
δαιοτάτους τε xal ἐμπειροτάτους, ἐντειλάμενος τὴν | λοίμην ἐξίστασθαι τούτων ἑχὼν εἶναι τοῖς ἡμετέροις
παχίστην ἅπαντά οἱ εὐτρεπῆ θέσθαι; ὡς ἅμα ἦρι ἐχθροῖς. (3) Ἴστε δὲ δήπου χαλῶς ὅσα χαὶ οἷα
ἁψομένῳ τοῦ ἔργου. Καὶ 6 μὲν οὕτως. πράγματα, παρέσχον ἐπὶ τοῦ μου πατρὸς αἱ τριήρεις
τ VlI. Βασιλεὺς δὲ Κωνσταντῖνος καὶ ot τῆς πόλεως | τῶν Ἰταλῶν βουλομένοις διαξῆναι κατὰ Παιόνων
τοῦτο μαθόντες δεινὸν ἡγοῦντο τὸ πρᾶγμα xal με- | ἐπελθόντων τῇ ἡμετέρα, περιπλέουσαί τε τὴν ἣμε-
᾿γάλων χαχῶν ἀρχὴν xo δουλείας πρόδηλον ἀφορμὴν, τέραν θάλασσαν xai χωλύουσαι διαδαίνειν ἡμᾶς.
νομίζοντες, ὅπερ ἦν ἀληθές, ἐπιτειχισμόν σφισί τε | (4) Δεῖ οὖν ἀποτειχίσαι τε τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην
Es xai τῇ πόλει χατασχευάζεσθαι τοῦτο xoi | αὐτοῖς, xal ἀσφαλίσασθαι τὴν ἡμετέραν, καὶ μὴ πρὸς
υσφόρως ἔφερον. (2) Ἔδοξεν οὖν ὡς ex τῶν παρόντων τῷ βλαύερῷ καὶ πᾶσιν ὄφλειν αἰσχύνην ἡμᾶς ὡς 'μὴ
αὐτοῖς πρεσύείαν τε πέμπειν xol πειρᾶσθαι εἰ δύναιντο | δυναμένους φυλάξαι τὴν ἡμετέοαν θάλασσαν χαὶ
τρόπῳ παντὶ τῷ δυνατῷ τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην | ἀρχήν. (0) Ὃ δὲ χῶρος οὗτος, ἐν ᾧ τὸ φρούριον
χωλύειν " xol πέμπουσι δή (πρέσθεις). 0) Ot 88 | μέλλω τειχίζειν, ἡμέτερός τέ ἐστι καὶ τῶν ἡμετέρων
ἀφικόμενοι λόγοις τε παντοίοις ἐχρῶντο, τῶν τε ξυν-- | διάδασις ἄνωθεν, ἃπό τε ᾿Ασίας ἐς τὴν Εὐρώπην xol
| θηκῶν x& τῶν ὡμολογημένων ἀναμιμνήσκοντες, χαὶ | ἀπὸ ταύτης ἐς τὴν ἑτέραν, xal οὐ δεῖ δήπου πολυ-
ὡς ἐν πάσαις ταῖς προγεγενημέναις τε xal ἀναγεγραμ- πραγμονεῖν ὅλως ὑμᾶς, εἴ γε βούλοισθε τὴν εἰρήνην
μέναις αὐτοῖς σπονδαῖς ἐπί τε τῶν πάππων xal τοῦ | ἄγειν, εἰ μή που xol αὐτοὶ τῆς διαδάσεως ταύτης
πατρὸς, ἀλλὰ δὴ x«t αὐτοῦ, παντάπασιν ἀπείρητο | εἴργειν ἡμᾶς βούλοισθε τοῦτο γὰρ ἄλλος ἂν εἴη λόγος.
μηδένα χτίζειν ἐν τῷδε τῷ χώρῳ μήτε φρούριον μήτε | (6) Σπονδὰς δὲ οὔτε λύω οὔτε βουλήσομαι, μενόντων
᾿ἄλλοτι, ἀλλὰ χαὶ τὸν βουλόμενον 7, ὅλως ἐπιχειρή- | xal ὑμῶν χατὰ χώραν xol μηδαμοῦ τὰ ἡμέτερα πο-
- Govt χαὶ ἀμφοτέρους κωλύειν τρόπῳ παντί, καὶ διε- λυπραγμονούντων υηδὲ περιεργάζεσθαι βουλομένων. »
σώθη τὸ ἐξ ἐκείνου μέχρι xo νῦν « ὃ χῶρος ἐλεύθε-- ΙΧ, Ταῦτα ἀποχρινάμενος ἀποπέμπει τοὺς πρέ-
ρος, διάδασις δὲ μόνον ἁπλῶς, ἔφασαν, τῶν ὑμετέρων σύεις. ΟἱὨ δὲ ἐπανήχοντες ἀπαῚ Ἱγέλλουσι πάντα τῷ
στρατευμάτων τῶν τε ἄλλων ἀποσχευῶν ἐξ ἠπείρου | βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ xal τοῖς ἐν τέλει Ῥωμαίοις,
ἐς ἤπειρον. » Καὶ ἅμα ἠξίουν μηδαμοῦ λύειν τὰς | τά τε ἄλλα καὶ δὴ καὶ ὡς οὐκ ἔνεστιν ὅλως διαχω-
σπονδὰς χθὲς δὴ χαὶ πρώην γεγενημένας μικρῶν | λῦσαι τὴν ἐπιχείρησιν ταύτην οὔτε λόγοις οὔτε πειθοῖ,
ἕνεχα, μηδὲ ἀδικεῖν ἐθέλειν μηδὲν ἀδιχοῦντας αὖ- | βίᾳ μέντοιγε μόνῃ, εἰ δύναιντο. (2) Οἱ δὲ, καὶ γὰρ
τούς, ἐδόχει αὐτοῖς πρᾶγμα σφόδρα δεινὸν, ὥσπερ δῆτα
VIIL. βασιλεὺς δὲ ἀποχρίνεται τούτοις. « Οὔτε | xoi ἦν, μὴ ἔχοντες μέντοιγε 0 τι xol δράσαιεν, xal
ἀδικεῖν ὑμᾶς, ἄνδρες Ρωμαῖοι, ἡγοῦμαι, οὔτε παρὰ | ἄχοντες ἡσυχίαν ἦγον.
τὰ ξυγχείμενα πράττειν χαὶ τὰς σπονδὰς ἐν τῷδε τῷ xs Μεχέμετις δὲ ὃ βασιλεὺς, ὡς ἔαρ ὑπέφαινεν
ἔργῳ, ἀσφαλίζεσθαι δὲ μόνον τὰ ἑαυτοῦ, μὴ μετὰ ἤδη, καὶ πάντα οἵ ἦν εὐτρεπῆ, πληρώσας τριήρεις
βλάδης μέντοιγε ὑμετέρας" ἕκαστον δὲ τὰ ἴδια φυλάτ- | τριάχοντα xal χαλῶς ὁπλίσας ὡς ἐς ναυμαχίαν, εἴ γε
τεῖν χαὶ βεδαιοῦν μηδαμοῦ τοὺς ἐνσπόνδους βλά-- | τούτου δεήσειεν εἴ ποτέ τις ἐναντίωσις εἴη͵, παρα-
πτοντὰ δίκαιόν τέ ἐστι xal ἀνεμέσητον, καὶ πᾶσιν | σχευάσας δὲ xal ἕτερα πλοῖα σχευαγωγὰ πλεῖστα, ἀπὸ

οὗ. || — Αἰγαῖον] ἐγαῖον cod. || — διὰ τοῦ Ἑλλησπόντου] Hcc verba velim abesse. De castellis ad Hellespontum struetis
an. 6971 vide lib. 4, 14.

... S 4. Cf. Ducas p. 237, 19 : Χειμῶνος γὰρ ἀρξαμένου προστάγματα xal διαλαλιὰς " ἔν τε δύσει ἔν τε ἀνατολῇ ἐν
ἑχόάστῃ ἐπαρχίᾳ τοῦ ἐτ τοιμάσαι οἰχοδόμους τεχνίτας χιλίους χαὶ ἐργάτας χατὰ ἀναλογίαν τῶν τεχνιτῶν χαὶ ἀσδεστοχαύ-
στας xol ἁπλῶς εἰπεῖν πᾶσαν ἐργασίαν xal παραχομιδὴν, τοῦ εἶναι ἑτοίμους ἐν ἔαρι εἰς χατασχευὴν χάστρον ἐν τῷ
στομίῳ τοῦ ἱεροῦ τῆς πόλεως. Pusculus 3, 159-172. || -- ἁψαμένῳ]) ἁψομένῳ supra versum apponitur.

VII. 1. Cf. Ducas p. 238, 3. | — $ 2. ἔδοξεν οὖν... αὐτοῖς] ἔδοξε δ᾽ οὖν... αὐτῆς codex. [] — πρέσόεις add. margo. ||
— $ 3. Aliam legatorum orationem exhibet Ducas p. 238, 18-239, 16. Cf. Pusculus 3, 199-202. Ceterum aliter de
his narrat Seadeddin. 2, p. 131, qui Mechemetem dicit ad Constantinum misisse legatum , qui ex eo peteret ut castellum
in isto Bospori loco cdificandum permitteret. Imperatorem dixisse locum illum non sue ditionis esse, sed Italorum
Galate ; Italorum autem permissionem Mechemetem expetere noluisse. | — ἀμφοτέρους] ἀμφοτέροις cod. || — διάδασις]
Ἀιζξασιν cod.

ὙΠ. $. 3. Ἴστε δὲ etc.] Fusius de his Mechemetes exponit ap. Ducam p. 240. || — $ 5. τοῦτο yàp ἄλλος ἂν εἴη
λόγος] Minus ambiguis. verbis Sultanus utitur ap. Ducam p. 240, 22 : xoi ὁ ἐλθὼν ἀπὸ τοῦ νῦν Évexx τῆς ὑποθέσεως
ταύτης, ἀφαιρεθήσεται τὴν δοράν.

ΙΧ. Ῥωμαίοις] Ρωμαίων supra scriptum in codice.

X. $ 1. Μεχέμετις 7 sic h. 1. et passim pro Μεχεμέτης legitur. || — τριήρεις τριάκοντα] 40 naves recenset Nicolaus
Barbarus p. 1 : quando il ditio Turco vene a fabricar el dilto castello, vene da Garipoli (i. q. Galipoli) con

60

Καλλιουπόλεως ἐξέπεμψεν ἐπὶ Βόσπορον - αὐτὸς δὲ
στρατῷ πολλῷ χατὰ γῆν ἐπορεύετο. (2) Καταλαδὼν
δὲ τὸν πορθμὸν ἑύδομαῖος, καθίζει τὴν στρατιάν xal
αὐτὸς ἀναλαδὼν τῶν ἐν τέλει τινὰς, ἀλλὰ δὴ xo γε-
ρόντων ἐνίους; οὺς ἤδει τῶν τοιούτων dxpi6T, πεῖραν
ἔχοντας, παριππεύων χατεσχόπει τὸν χῶρον τήν τε
θέσιν αὐτοῦ χαὶ τὸ χομιδὴ στενὸν τοῦ πορθμοῦ xal
σφόδρα συνεσταλμένον, τούς τε ἑλιχοειδεῖς ἀγκῶνας
καὶ τῶν πρωνῶν τὰς πυχνὰς ἐξοχάς τε χαὶ ἐς τὰ ἔσω
ξυννεύσεις τε χαὶ χαμπὰς, τοῦ τε ῥοῦ τὸν ὀξύτατον
δρόμον καὶ τὰς ἐγγινομένας αὐτῷ διὰ τοὺς ἀγχῶνας
ξυνεχεῖς δίνας xal παλιρροίας xal ἴλιγγας, xai ὅσα
ἄλλα δυσεχπλότατόν τε χαὶ δυσδιεξίτητον ποιεῖ τὸν
πορθμόν" (8) ἃ δὴ xal οἱ παλαιοὶ τῶν Ἑλλήνων χα-
τανοήσαντες Συμπληγάδας τὸν χῶρον ὠνόμασαν, χαὶ
Ἡρακλέα τε πρῶτον ἔφασαν διαύῆναι ταύτας, xol
μετὰ τοῦτον [ξὺν] τοῖς ᾿Αργοναύταις Ἰάσονα, ξὺν
πόνῳ μέντοι γε πλείστῳ καὶ τούτους διά τε τὸ χατη-
σφαλισμένον xoi οἷονεὶ πεφραγμένον τε xal ξυμ-
πλῆττον τῇ τε στενότητι τοῦ χωρίου καὶ τοῦ πορθμοῦ
χαὶ ταῖς πυχναῖς τῶν ἄχρων ἐσοχαῖς. τε καὶ ἐξοχαῖς,
ὡς δοχεῖν χύχλωϑεν ἥπειρον εἶναι τοῖς ἀναπλέουσί τε
xat χαταπλέουσι, αὐτοὺς δ᾽ ἐν τῷ μέσῳ ἀπειληυμέ-
νους, ὥσπερ ἐν λίμνη βραχεία, μηδαμοῦ διέξοδον
ἔχειν, ἔτι τε. τῷ πολλῷ ῥοθίῳ χαὶ τῇ σφοδρᾷ ῥύμη
τῶν καταφερομένων ὕδάτων, ἅτε ἀπὸ μεγίστου xai
εὐρυτάτου πελάγους ἄνωθεν τοῦ Εὐξείνου πόντου χα-
τερχομένων xat ἐς στενὸν χομιδῇ τελευτώντων τε xal
ξυγχλειομένων, τῷ τε ὠθισμῷ χαὶ τῇ βία τοῦ ῥοῦ
χαχλαζόντων τε χαὶ ξυνελισσόντων ἅμα χαὶ ἐποχελ-

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 10-11.

λόντων τὰ σχάφη χαὶ προσαρασσόντων ταῖς πέτραις
καὶ χαταγνύντων, εἰ μήπου πολλή τις ἐπιμέλεια εἴη
τῶν ἐμπλεόντων χαὶ ἐπιστήμη. (4) ᾿Αναμετρῶν δὲ χαὶ
τὸ μεταζὺ τοῦ πορθμοῦ, ἵναπερ τὸ στενότατον εἴη,
εὕρισχε μάλιστά που σταδίους ἑπτά.

ΧΙ. Ταῦτα οὖν ἅπαντα χαλῶς ἀναθεωρήσας τε
καὶ κατασκεψάμενος τῷ τε λογισμῷ ἄριστα διαγνοὺς,
ἐπεί οἵ κατεφαίνετο τὸ χωρίον ἐπικαιρότατον, ἐνταῦθα

EP THESRESESRENTSENETPITQNOEESIEHE aite Pm

τειχίζειν ἔγνω τὸ φρούριον - καὶ διαλαμδάνει δὴ ση- |
μείοις τὸν χῶρον, ὃν ἔμελλε τειχίζειν. (2) Σχεδιάσας ἰ

δὲ τοῦ φρουρίου τὴν θέσιν τε χαὶ τὸ μέγεθος » τῶν τε

πύργων xal μεταπυργίων τὰς βάσεις καὶ ἀποστάσεις, -

ἔτι τε προπύργια καὶ ἐπάλξεις xal πύλας x«l ὅσα.

ἄλλα καλῶς τε χαὶ ὡς ἦν αὐτῷ χατὰ νοῦν, χαταχεβ-
pacis τοῖς ἐν τέλει, NS UR ὅτι τάχιστα ἀνύττειν
τὸ ἔργον χαὶ ἄθλα προὔθηχε χάλλιστα ποῖς ἄριστα

χαὶ τάχιστα τοῦτο ἐξειργασμένοις" xal αὐτὸς δὲ «b

παρὰ τὴν θάλασσαν μέρος τοῦ φρουρίου λαμβάνει.
(3) Ἀρξάμενος δὲ τῆς οἰκοδομῆς μεσοῦντος ἔαρος ἤδη,
χειρί τε πολλῇ xad δαπάνῃ xal σπουδὴ xal ἀντιφιλο-
τιμήσει πάντων πρὸς τὸ ἔργον χεχρημένων, πρὶν ὅλον
τὸ θέρος ἐξήχειν τειχίζει τὸ φρούριον, ἐρυμνότατον
πάντων χαὶ ἀσφαλέστατον χαὶ τῶν πώποτε φρου-
ρίων ὀνομαστότατον, λίθοις τε μεγίστοις λογάδην
ξυντεθειμένοις ἐξειργασμένον, σιδήρῳ τε πολλῷ καὶ
μολυδδωτοῖς γόμφοις ἐνεσχημένοις xal πολλοῖς ἄλλοις
χατωχυρωμένον τε xoi χατησφαλισμένον, πύργων τε
πυχνότητι. χαὶ μεγέθει xa ἀσφαλείᾳ ἐς ὕψος ἠρμένων,
μεταπυργίων τε χαὶ ἐπάλξεων χαρτερότητι, ὕψει τε
καὶ τείχους παχύτητι. (ἢ) Εὖρος τῷ τείχει, $ s Ü

galie 6 compie (i. e. perfettamente fornite) e fuste 18 e parandarie 16. || — αὐτὸς ἐπορεύετο] Adrianopoli pro-
fectus est die 26 Martii 1452, sec. Phrantz. p. 233, 16; Μαρτίου μηνὸς ἤδη παρεληλυθότος, sec. Ducam p. 241, 11. ||
— $2. ἐξοχὰς] ἐξαρχὰς codex ,in quo mox συνεύσεις et s520. ιρροίας. || — 3. Συμπληγάδας 7 non insulas intelligit Crito-
bulus, sed sinuosi Bospori ripas. || — μετὰ τοῦτον ξὺν] voculam ξὺν addidi. Dein oup. πόνῳ... χαγχλαζόντων... ἐπωχελ-
λόντων... προσαρρασάντων... στενώτατον COdeX.

ΧΙ. $ ?. Cf. Pusculus 3, 231 :

Machmettus totas vires lerreque marisque

convenisse videns , castellum signat aratro

condendum ; turres, portas describit et alta

Jundamenta locat ; primos instare labori

pra ficit , atque viris opera in diversa vocatis '
primus adest instans.

αὐτὸς δὲ τὸ παρὰ θάλασσαν etc.] Aliter de his narrat Ducas p. 242, 4 : Διένειμεν 00v τὴν οἰκοδομὴν οὕτως " τῷ piv
Χαλὶλ πασίᾳ δέδωκε μίαν τῶν γωνιῶν, τὴν ἐν θαλάσσῃ χειμένην (τῶν... χειμένων vulgo), τοῦ οἰχοδομῆσαι πύργον ἕνα ὕπερ-
μεγέθη χαὶ στερρὸν ὡς ἀχρόπολ ιν» τῷ δὲ Ζαγάνῳ ἕτερον ἐν τῇ ἑτέρᾳ γωνίᾳ τῇ χειμένῃ ἐν τῇ ξηρᾷ, μέγαν χαὶ αὐτὸν, τῷ δὲ
Σαριτζίᾳ ἄλλον ἐν τῇ τρίτῃ γωνίᾳ, τοὺς: αὐτοὺς τρεῖς πύργους ὡς ἀντίμαχα χαὶ ἀχροπόλεις ἐχ τῶν οἰχείων ἀναλωμάτων,
τὸ δὲ τεῖχος xol τὴν ἑτέραν ἄλλην τοῦ χάστρου οἰχοδομνὴν αὐτὸς 6 ἡγεμὼν bilo:

$ 3. πρὶν ὅλον τὸ γῆι ἐξήχειν] Secundum Nic. Barbarum 1. 1. perfectum opus est mense Augusti an. 1452. Cf.
Seadeddin. 2, p. 132 : in quatro mesi, e, secondo la,relatione di Monsignor Idris , in un quar rl d' anno fu for-
nito quel propugnacolo. Chalcocond. p. 381, 10 : ἐπετετείχιστο ἐς τρεῖς μῆνας. Ducas p. 246, 20 : εἷς ᾿Αδριανούπολιν
ἐπορεύετο τέτρασι μησὶ τὸ πᾶν ἀπαρτίσας, ἤδη τῆς ἡγεμονίας αὐτοῦ τρέχοντος δευτέρου ἔτους, ἀπὸ δὲ χτίσεως χύσμου
«ξα΄. Silentio pretermisit Critobulus altercationes et rixas et pugnas que, dum zedificabatur castellum, Turcis cum.
Byzantinis intercessere; de his tu adi Ducam et Phrantzem, || — μολυδδωτοῖς 1 μολύδδῳ τοῖς codex. Aliud hujus
vocis exemplum non novi. Plumbum eliam ad tegendas turres adhibuit. Phrantzes p. 233, 17 : μολύδδῳ σχε-
πάσας τοὺς πύργους. Chalcocond. p. 381, 8 : xoi μολύδδῳ τοὺς πύργους ἐστέγετο. Barbarus p. 1 : el qual castello
hanno torre quatordexze, de le qual quatordexe ne sun cinque principal coverte de piombo, e sono mazize
(à e. massicce). :

$ 4. πήχεις δύο xai δέχα] i. e. 24 pedes, quum ex sequioris &vi more in singulos πήχεις bini pedes computandi

,

ούτατον, πήχεις δύο xol δέχα, ὕψος δὲ τετραπλά-
qtoy* xal μέγεθος δὲ οὐ χατὰ φρούριον, ἀλλὰ πολίχνη
προσεοιχός. 'Γρίγωνον δὲ χατασχευάζει τοῦ φρουρίου
τὸ σχῆμα, τὴν μὲν ὀρθὴν γωνίαν ἄνω πρὸς τὸ
“ἄναντες ἔχον xal ἐν τῇ κορυφῇ (ἦν γὰρ ἠρέμα πρόσ-
ἄντες τὸ χωρίον), ὥσπερ τινὰ πρόθολον μετὰ πύργου
᾿προδεδλημένην ἰσχυροτάτου τε xol μεγίστου, ξυνά-
πτόυσάν τε τὰς δύο ἐγχαρσίας πλευρὰς καὶ φυλάττου-
σαν" τὰς δὲ δύο γωνίας τῆς βάσεως χάτω περὶ τὸν
αἰγιαλὸν ἑκατέρωθεν τῆς πλευρᾶς, ἣ τοῦτον ἐπέχει,

" : MECHEMETIS ANNUS 11. 6960 (1451-1459 P. C.). οι

βλάπτωσιν, ἀλλὰ ἀνασοδῶνται πόρρωθεν, (e) Τει-
χίσας δὲ τὸν εἰρημένον τρόπον, ἐπισχευάζει παντοίοις
ὅπλοις, βέλεσί τε χαὶ τόξοις χαὶ δόρασιν, ἔτι δὲ χαὶ
ἀσπίσι χαὶ θυρεοῖς xat πολλοῖς ἄλλοις τοιούτοις" πρὸς
δὲ τούτοις πετροδόλοις μηχαναῖς μείζοσί τε χαὶ μείοσι
πάσας τὰς ἐπάλξεις ὁπλίζει τῶν τε πύργων χαὶ μετα-
πυργίων καὶ προπυργίων ; τὰς δὲ μεγίστας τῶν Un.
χανῶν τίθησι παρὰ τὴν θάλασσαν ὑπὸ . τὸ τεῖχος
γαμαὶ πυχνώσας παρὰ ὅλην τὴν πλευρὰν τετραμμένας
ἐς θάλασσαν, ἧπερ ἔφην, οὐχ ἐπ᾽ εὐθείας δρώσας,

χαὶ αὐτὰς πύργοις ἰσχυροτάτοις τε xxl μεγίστοις
᾿ἢσφαλισμένας" xal αὐταὶ δὲ αἱ πλευραὶ πύργοις
ἑτέροις πεπύχνωνται, ἐλάσσοσι μὲν τῷ μεγέθει
τῶν ἐν ταῖς γωνίαις, δυνάμει δὲ οὐδὲν ἀποδέουσι.
(5) Τοῦτο δὲ τὸ σχῆμα xxl ταύτην τὴν θέσιν ἐμηχα-
νήσατο τοῦ φρουρίου, τῇ μὲν ἵν᾿ ὡς πλεῖστον ἐπέχη
τοῦ αἰγιαλοῦ, διὰ τὰς πετροθόλους μηχανὰς, at πυχναὶ
περὶ αὐτὸν ἔμελλον εἶναι τετραμμέναι πρὸς θάλασσαν,
ἵνα δὴ τὸν διέκπλουν χωλύωσι, χαταγνῦσαι τὰ σχάφη,
τῇ δὲ xol τὴν ἄκραν ἄνω χατέχον τε καὶ φρουροῦν,
χαὶ τοὺς πολεμίους εἶργον ὡς πορρωτάτω, ἵνα μὴ
j ὑπὲρ χεφαλῆς οὗτοι βάλλοντες τοὺς ἐπὶ τῶν ἐπάλξεων

ἀλλ᾽ ἄλλῃ καὶ ἄλλη τοῦ πελάγους, καὶ ἐπαμφοτερι-
? ^
ζούσας, τὰς μὲν δεξιὰς ἐπὶ τὰ ἀριστερὰ, τὰς δὲ ἀρι-
στερὰς ἐπὶ τὰ δεξιὰ ὁρώσας τε xal ἐξ ὑπερδεξίων
βαλλούσας καὶ τὸν διέκπλουν, ἥπερ ἔφην, χωλυούσας"
. τὸν Ot y ἧπερ ἔφην, χωλυούσας
diese
(7) ἀφιεῖσαι γὰρ λίθους παμμεγέθεις τε xal στρογγύ-
λους ἐν χρῷ θαλάσσης ὥσπερ νηχομένους, ἀπό τε τοῦ
φο͵ ^ , ,
φρουρίου τοῦδε μέχρι τοῦ πέραν, χαὶ ἀπ᾽ ἐχείνου
, IN N *
πάλιν ἐπὶ τόδε τὸν αὐτὸν τρόπον ἕτεραι μηχαναὶ, οὐχ
ἐῶσι διεχπλεῦσαι μὴ ὅτι γε ὁλκάδα χαὶ τριήρη ἢ ἄλλο
τι τῶν φορτηγῶν καὶ σχευαγωγῶν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ σωι-
χρότατον ἀχάτιων τοῦ μὴ οὐ χατάξαι τε καὶ συντρῖψαι
x^ ὑπούρύχιον τῷ βυθῷ παραδοῦναι, οὕτω» τοι νυχτὸς

sint. Haud multum differunt quae apud ceteros scriptores leguntur. Phrantzes p. 234, 15 : τὸ δὲ τῶν τειχῶν (sc. tur-
rium) εὖρος ἦν χε’ ποδῶν, τὸ ὃξ ἔσωθεν αὐτῶν εὐρύχωρον ὑπῆρχε τριάχοντα καὶ δύο ποδῶν. Chalcocond, p. 381, 8 : τὸ δὲ
πλάτος τοῦ τείχους πόδας χθ΄, τῶν δὲ πύργων xal πλέον τούτων, τριάχοντα. Ducas p. 246, 5 : εἷς πάχος τὰ τείχη χαὶ
τοὺς πύργου: λ΄ σπιθαμὰς (i. e. 22 pedes et dimidium) ἐχτείνας xal τὸ ὕψος εἰς τὸ ἀρχοῦν. Altitudinem turrium solus
Critobulus tradidit, fortasse justo majorem; eam 60 pedum esse dicit Mordtmann 1. 1. p. 17. || — τρίγωνον] Eodem
modo Ducas p. 241, 22 : ὡς ἐν τριγώνῳ σχήματι τὸν θεμέλιον ὡρίσατο πηγνύναι. Dispositio autem trianguli sec. Crito-
bulum ea erat, ut rectus angulus turrisque maxima versus continentem in solo elatiore, relique. duce juxta oram
maritimam essent. Ceteri scriptores greci rectius inversum ordinem exhibent. Phrantzes p. 234, 12 : ᾧχοδόμησε
πύργους τρεῖς ἰσχυροὺς, τοὺ: δύο μὲν χερσαίους, τὸν δὲ ἕτερον χατὰ θάλασσαν, ὃς χαὶ ὀλίγον τι μεῖζον τῶν δύο ὑπῆρχε.
Chalcocond. p. 381, 4 : ᾧχοδόμει πύργους τρεῖς μεγίστους πάντων ὧν ἴσμεν, δύο μὲν χατὰ τὴν ἤπειρον, ὥττε ὥρμη-
μένοι ἀπὸ τούτων ἀμύνειν τῷ ἐπὶ τῇ θαλάσσῃ ἐρχομένῳ (sc. πύργῳ) , τοῦτον δὲ μέγιστον ἐπῳχοδόμει. In. his verba. ὥστε
Opp. etc. perperam vertuntur : u£ ab his progressi irruere possent in naves que mare legunt. Nertendum : uf
hinc auxilio venirent turri maxima juxta mare erect. Nox ἐρχομένῳ pro χειμένῳ usurpatur. Allatis adde verba
Duce p. 242, quce supra ad $ 2 emendavi. Ceterum quz de castelli forma triquetra deque tribüis turribus tra-
duntur, ea falsa esse dicit Mordtmannus 1. l. p. 133; reapse enim 14 turres inter easque 5 majores esse, ut recte
legeretur apud Barbarum 1. l.; errorem inde repetendum videri, quod ab urbe in Bosporum navigantibus tres
tantum turres apparerent eo itineris momento quo Dofíerdar promontorium circumnavigandum esset. Ego vero
vix crediderim ejusmodi errorem fuisse quattuor scriptorum, quorum nullus ab altero pendet. Celeberrimus noster
Moltkius in tabula egregia quse inscribitur Karte des mardlichen befestigten Theils des Bosporus (Berlin.
1849) delineationem castelli dedit , in qua tres solummodo sunt turres majores ac rotunda, quarum una juxta mare,
reliquge duce versus continentem in clivo posite sunt. Lineis rectis juncte triangulum efficerent, qui angulum
rectum haberet. ad turrem maritimam. At muro recto non junguntur nisi turres rotundc& mediterraneo, inter quas
intercedunt quinque turres minores et quadratze, quarum historici nostri rationem non habuerunt. Murus ille a
borea versus meridiem extenditur. Inter ejus turrem meridionalem et turrem rotundam maritimam notantur quat-
ἴσον turres quadrat? minoresque, qu: lineam describunt angulo recto fractam. Inter clivi turrem borealem οἱ
turrem rotundam orc maritima nonnisi unam turrem quadratarmn, ceteris quadratis majorem , conspicimus. Itaque
408 de triquetfra castelli figura traduntur, haud premenda sunt. Multo. minus autem audiendi fuerint Turcorum
scriptores , qui castellum figura sua lineas imitari perhibent, quibus Mohamedis nomen Arabes exarare solerent.
Vid. Hammer. 1. l. 1, p. 507. De hodierna castelli ratione vid. idem in libro de Bosporo. et Constant. tom. 2, p. 222
sq. || — ἐν τῇ χορυφῇ] Dicendum erat πρὸς τὴν xopu2?» , versus verticem collis.

$ 6. πετροθόλοις μηχαναῖς] Secundum Ducam p. 246, 7 Mechemetes collocavit ἐν τῷ πύργῳ τοῦ - Χαλὶλ πασία
χώνους χαλχοῦς ἀπολύοντα: πέτρας ὑπὲρ ἑξαχοσίων λιτρῶν τὸ βάρος. Ejusmodi globos marmoreos etiam nunc prope
castellum reperiri testatur Mordtmannus |. 1. p. 18. De bombardis castelli vid. etiam Barbarus p. 2. || --- ἄλλῃ
χαὶ ἄλλῃ] xai ἄλλῃ m. 2 supra lineam additur; eadem manus 2 mox addit τε post vocem ὁρώσας.

$ 7. διεχπλεῦσοι] διαπλεῦσαι m. 1, διεχπλ. m. 2. Quievis navis Bosporum transiens ad castellum cursum sistere
οἵ vectigal (τὸ χομμέρχιον) pendere debebat. Ἡ δ᾽ ἀπειθήσασα ναῦς, Sultanus jussit, xai μὴ ἐνδοῦσα ev τῇ πετροδόλῳ
χαταποιτισθήτω. Ducas p. 246. Cf. Barbarus l. l. -

62 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. T, 11-14.

ὥσπερ δὴ xai ἡμέρας, εἰ μή που χατὰ γνώμην εἴη
γε τοῦ φρουράρχου, (8) Οὕτως αὐτῷ τὰ τοῦ φρου-
ρίου ἐμελετήθη, xal τοῦτον τὸν τρόπον τάς τε ἠπείρους
συνῆψε xai τὴν διάθασιν ὅφ᾽ αὑτῷ πεποίηται. Ἔπι-
σχευάσας τοίνυν αὐτὸ χαλῶς xxi δπλίσας xat τοῖς
πᾶσιν ἀχείρωτον χαταστήσας ἢ, μᾶλλον εἰπεῖν, ὅλως
ἀνεπιχείρητον, φρουράν τε ἱκανὴν ἐγχαταλιπὼν xoi
φρούραρχον ἕνα τῶν πιστοτάτων αὐτῷ ἀποδείξας, ταῖς
τε μηχαναῖς ἐπιστήσας τοὺς χαλῶς τε χαὶ ἐπιστη-
μόνως χρησομένους, ἐπάνεισιν ἐς τὴν Ἀδριανοῦ,
φθινοπώρου φθίνοντος ἤδη. Καὶ ἑξηχοστὸν ἔτος πρὸς
τοῖς ἐνναχοσίοις τε χαὶ ἑξακισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο,
δεύτερον δὲ τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ,

XII. Κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον οἰχοδομεῖ χαὶ βα-
σίλεια λαμπρὰ περὶ τὴν ᾿Αδριανοῦ, αὐτοῦ που περὶ
τὸν Εὖρον ποταμὸν πέραν τοῦ ἄστεος, λίθοις τε λαμ-
προῖς xol μαρμάροις διαφανέσι χεχοσμημένα y χρυσῷ
τε πολλῷ χαὶ ἀργύρῳ καταστραπτόμενα ἔνδοθέν τε
xoi ἔξωθεν, ἔτι δὲ γλυφιχῇ xal γραφικῇ τέχνη πε-
ποικιλμένα xal διαφόροις ἄλλαις πολυτελείαις φιλο-
tuc ἐξειργασμένα χαὶ ἠσχημένα" (2) παραδείσους
τε φυτεύει περὶ αὐτὰ, φυτοῖς τε παντοίοις xal δέν-
δροις ἡμέροις χομῶντας xat χαρποῖς ὡραίοις βρίθοντας,
ζώων τε διάφορα γένη ἡμέρων τε xal ἀγρίων xai
πτηνῶν ἀγέλας τούτοις ἐμόάλλει, xol πολλοῖς ἄλλοις
ἀγάλλει χαλοῖς, ὅσα τέρψιν ἅμα χαὶ χόσμον εἶδε
φέρειν xal ἡδονήν: (3) Κατασχευάζει δὲ xoi βασί-
λειον αὐλὴν φιλοτίμως ξύνεγγυς τούτων, καὶ οἴκησιν
ὅτι πλείστην ποιεῖται νέων χαταλόγων καὶ πεζαιτέρων
ἐν ᾿αὐτῇ τε xal περὶ αὐτὴν, πανταχόθεν ἀσφαλιζό-
μενος τὰ βασίλεια, Καὶ ταῦτα μὲν ἐς τοσοῦτον.

XIII. Ὃ δὲ τὴν πάλαι οἵ μελετωμένην βουλὴν xal

NOTREPEUPTONTTENTES

3 uda

ὃν ὥδινε λογισμὸν ἐν τῇ ψυχῇ χαὶ πρὸς, ὃν ἔφερεν.
αὐτῷ πάντα σχοπὸν ἐξ ἀργῆς ἐς πέρας ἄγειν ἤδη.
διενοεῖτο xoi μηχέτι μελλήσειν μηδ᾽ ἐν ἀνχθολαῖς͵
εἶναι" ἡ 4 δὲ ἦν πόλεμον ἐξενεγχεῖν Ῥωμαίοις χαὶ Ba.
σιλεῖ Κωνσταντίνῳ χαὶ πολιορχίαν τῇ πόλει. (4) "Evó--
μιζε γὰρ, ὅπερ χαὶ ἦν, ὡς, εἰ ταύτην ἕλοι τρόπῳ.
παντὶ, χαὶ τῶν ταύτης, χύριος κατασταίη, μηδὲν.
εἶναι τὸ χωλῦσον ἔτι ἐντὸς ὀλίγου χρόνου ὡς ἔχ τίνος,
πάντων χοινῆς ἀκροπόλεως ταύτης δρμώμενον τὰ
λοιπὰ πάντα καταδραμεῖν xai ὑφ’ ἑαυτῷ ποιήσα--
σθαι, (3) Διά τοι τοῦτο οὐδαμοῦ xebpaidn ἣν ἔτι, οὐδ᾽
ἐπὶ τῶν αὐτῶν τοῦ λοιποῦ μένειν ἠξίου χαὶ εἰρήνην,
ἄγειν, ἀλλὰ πολεμητέα οἱ ἐδόχει εἶναι ἐν τάχει καὶ τὴν.
πόλιν ἐξαιρετέα. (4) ᾿Ενῆγον δὲ αὐτὸν μάλιστα πρὸς,
τοῦτο χαὶ θεοσημεῖαί τινες, ἔτι δὲ μαντεῖαι xol οἴωτ-
νισμοὶ xal χληδόνες, καὶ ἄλλα ἄττα, οἷς τε προσεῖχε '
πάνυ, καὶ οἷς τὸ βέλλον ot ἄνθρωποι θηρῶνται, ἅπαντα,
ἐς ταὐτὸν ἔφερε, xal χρηστάς οἵ ὑπετίθει ἐλπίδας.
ἁλώσιμον εἶναι τὴν πόλιν αὐτῷ. (5) Ξυγχαλέσας.
οὖν τοὺς ἐν τέλει πάντας, σατράπας τέ φημι χαὶ
στρατηγοὺς χαὶ ἰλάρχας xal ταγματάρχας xal fys-
μόνας τῶν τάξεων, xat ξύλλογον ποιήσας ἔλεξε τοιάδε"

XIV. « Ἄνδρες φίλοι καὶ τῆς ἡμετέρας ἀρχῆς, ὅτι.
μὲν οἵ ἡμέτεροι πρόγονοι τὴν ἀρχὴν τήνδε ἣν ἔχομεν,
μετὰ πολλῶν ἀγώνων τε καὶ χινδύνων τῶν μεγίστων.
ἐχτήσαντο χαὶ ἐς δεῦρο διαδοχῇ τῇ σφῶν αὐτῶν δια-,
σώσαντες, παῖς παρὰ πατρὸς ἐχδεχόμενοι, παρέ-
πεμψαν ἐς ἐμέ, πάντες ἴστε δήπου xaO, οἵ μὲν.
ὑμῶν καὶ χοινωνοὶ ἐνίων ἔργων ἐν μέρει γεγονότες.
ἐχείνοις, ὅσοιπερ ἐν τῇδε τῇ νῦν μάλιστα χαθεστη-
χυία ἡλιχία τυγχάνετε πρεσθύτατοι à ὄντες, ot^ δὲ καὶ
παρὰ τῶν πατέρων ἀχοῇ παρειληφότες, ὅσοι νέοι

Cm v

$ 8. φρουρὰν ἱχανὴν] τετρχχοσίους νέους sec. Ducam p. 246, 19. || — ἕνα τῶν πιστοτάτων] Φεροὺζ Ἄγαν ( Firouz
Aga) sec. Ducam 1.1. || — ἐπάνεισιν] Absolutis rebus castelli, Mechemetes in agrum Constantinopolitanum pro-
fectus muros urbis fossasque inspexit die 28 mens. Augusti 6960 (1452) (Phrantzes p. 234. Cf. Chalcocondyl.
p. 381. Pusculus 3, 359-366). Adrianopolim profectus est primo die an. 6961, sive primo die Septembr. 1452
(Phrantz. 1. 1.). |] — δεύτερον δὲ] Accuratior Ducas p. 246, 21 : ἤδη τῆς ἡγεμονίας αὐτοῦ τρέχοντος δευτέρον ἔτους, ἀπὸ δὲ
χτίσεως χόσμον ςφῷξά.

XII. Βασίλεια δοααρααίη 2, p. 133 : I] ré se w' andó alla sua felicissima residenza d' A drianopoli , dove
giunto comando che alla sponda del fiume Tungia (i.e. Tonzi fluvii, qui prope urbem in Hebrum influit)
fabricassero il palazzo nuovo ; e con intentione e mira di prendere Constantinopoli fece fondere smisuratis--
simi pezzi d'artigliaria. Ducas p. 249, 1 narrat Mechemetem ( Januar. 1453) maximam illam bombardam , quam
Orbanus Hungarus fecerat, collocasse ἔμπροσθεν τῆς μεγάλης πύλης τῆς αὐλῆς τῶν παλατίων τῶν παρ᾽ αὐτοῦ ET ἔτος
ἐχεῖνο χτισθέντων. Ceterum die primo mensis Octobris 1452 rex Turchanem ducem cum exercitu in Peloponnesum.
miserat, ut bellé impediret Thomam et Demetrium despotas ne Constantino fratri auxiliarentur. Expeditionem.
hane, cujus neque Ducas neque Critobulus meminerunt, narrant Phrantzes, p. 235 sq. et Chalcocondylas , p. 381 sq.
Mense Decembri Mechemetes Didymoticho ( Dimotica hod. ) versabatur, ubi Antonium Rizzum Venetum, cujus navis.
in Bosporo bormibarde maxim: lapide demersa (d. 26 Novembr., sec. Barbar. p. 2) erat, palo per anum adacto
necari jussit. Hinc deinceps mense Ianuario 1453 Adrianopolim reversus est (Ducas p. 249, 21). {{-- ἔνδοθεν xai
ἔξωθεν] Hic addidit manus secunda. || — $ 2. ἐμδάλλει] ἐνεδάλει codex.

XH. $ 1. ὃν ὥδινε λογισμόν} Cf. Ducas p. 249, 16 : Ἔχων οὖν ὁ ἡγεμὼν xal ἐν νυχτὶ xol ἡμέρᾳ τὴν πᾶσαν.
φροντίδα xal μέριμναν, χοιτώμενος xal ἀνιστάμενος xai ἐντὸς τῆς αὐλῆς αὐτοῦ xol ἐχτός, ποίῳ πολέμῳ καὶ ποίᾳ,
μηχανῇ καθέξει τὴν Κωνσταντινούπολιν, etc. Id. p. 252, 1: τὰς πάσας οὖν νύχτας ἐχείνας οὐχ ἔλιπε διανυχτερεύων xad.
μεριμνῶν τὰ κατὰ τῆς πόλεως, λαμδάνων ἐν χερσὶ χάρτην χαὶ μέλανα Xal σχιαγραφῶν τὴν περιοχὴν τῆς πόλεως. || —
μελλήσειν] μέλλησιν cod. || — $ 3. διά τοι τοῦτο ] τοι man. 2 additum. || — $ 4. μαντεῖαι] De vaticiniis que apud. Os-
1anos ferebantur, vid. Hammer I, p. 524 sq. || — ἄττα] ἅτα codex.

XIV. Cf. oratio Mechemetis ap. Pusculum 3, 23-51 , ubi post regem loquitur Chalil bellum dissuadens (56- -92),
ei deinceps regis consilia probans Zaganus (103- 143 ). | — $1. ἀρχῆς 1 Supra scriptum est αὐλῆς. || —— ὅσοιπερ,

Ἵ

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. C.).

ἐστέ: οὐδὲ γάρ εἶσι τῶν πάνυ παλαιῶν, οὐδ᾽ οἷα xol

διὰ χρόνου πλῆθος λανθάνειν. ἀλλ᾽ ὄψις ταῦτα μαρ-
τυρεῖ τῶν λεγόντων μᾶλλον ἢ τῶν δρώντων ἀχοὴ βε-
Goto, χϑὲς καὶ πρώην γεγενημένα. (2). Πάρεστι
γὰρ σαφῶς ἔτι χαὶ νῦν δρᾶν πανταχοῦ τῆς ἡμετέρας
σημεῖα τῶν ἐχείνων ἔργων δειχνύμενα ἐναργῆ; τείχη
τε φρουρίων χαὶ πόλεων χθὲς χαὶ πρώην χατεσχαμ-
μένων, γὴν τε τοῖς ἐχείνων αἵμασι σχεδὸν ἔτι φοι-

᾿ νισσομένην xal μεμιγμένην xol πολλὰ τοιαῦτα μνη-

- ΖᾺ Ὁ 32 , ας ἢ 5 “
μεῖα, ἅττα χάλλιστα τῆς ἐκείνων ἀνὸρίας xol ἀρετῆς
χαὶ τῆς ἐν τοῖς δεινοῖς εὐψυχίας ἀείμνηστα μαρτύρια"
τοσαύτῃ γὰρ ἀνδρίᾳ ψυχῆς xal γνώμης στερεότητι

᾿ xol φρονήματος μεγαλείῳ περὶ πάντα ἐχρήσαντο, ὡς

?nN k] ΕΣ m , m ΕῚ m m ,
εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, ἐκ πάνυ μιχρῶν ἀρχῶν τῆς δυνά-
μεως, εἰς νοῦν βαλέσθαι χαθελεῖν τὴν Ῥωμαίων
ἡγεμονίαν xal πᾶσαν ἐλπίσαι τὴν τῆς Ἀσίας τε xal
Εὐρώπης ἀρχήν: xol μέντοιγε οὐχ ἐψεύσθησαν *
(5) Ὁ ρμηθέντες γὰρ τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τῶν Κιλικίας xal
Ταύρου ὀρῶν μετὰ σμικρᾶς, ὅπερ ἔφην, ἰσχύος, με-
γίστου μέντοιγε λογισμοῦ χαὶ φρονήματος, χατα-
τρέχουσι μὲν εὐθὺς Λυχίαν καὶ Παμφυλίαν χαὶ τὴν
Υ , , ji ^ -
ἄνω Φρυγίαν, χαταστρέφονται δὲ Λυδοὺς, Κᾶρας,
Μυσοὺς, Φρύγας τοὺς κάτω, Ἴωνας, πᾶσαν τὴν “Ελ-
^ M ,ὔ » m ,
ληνιχὴν παραλίαν, ἔτι δὲ χειροῦνται Γαλάτας, Καπ-
παδόκας, Παφλαγόνας, Χάλυδας, Βιθυνοὺς, Ἕλλησ-
ποντίους, ἁπλῶς εἰπεῖν πᾶσαν ἣν Ó Ταῦρος ἐντὸς δρί-
ζει, ἀπὸ Κιλικίας παρήχων μέχρι Σινώπης τῆς πρὸς τῷ

- Εὐξείνῳ πόντῳ, ἣν δὴ Κάτω ᾿Ασίαν φασίν, ἐντὸς ὀλίγου

χρόνου χειροῦνται καὶ ὕφ᾽ ἑαυτοῖς βεδαίως ποιοῦνται.
(a) Καταστάντες δὲ χύριοι ταύτης ἁπάσης xoi τῆς
παραλίας αὐτῆς, xal τῶν ἐν αὐτῇ πόλεων ἄρξαντες
ΕῚ - , H / ,
ἐγχρατῶς, βασίλειόν τε τὴν Προυσίαν χαταστησά-
μενοι διαδαίνουσι τὸν “Ἑλλήσποντον εὐαρίθμητοι πάνυ,

tre οὐχ ἐπὶ πολέμῳ προφανεῖ, ἀλλ᾽ ἐπὶ ληστείαᾳ προσ-

χαίρῳ τε x«i χλοπῇ διαόάντες xol ἅμα τῆς ταύτῃ
θαλάσσης εἰργόμενοι, τῶν Ρωμαίων ἔτι κρατούντων
αὐτῆς. (6) Καταλαύθόντες δὲ τὴν ἄχραν τοῦ ὄρους
Ὁ * Ὁ /, ὦ A m Ὁ 7 e
τοὺ πρὸ τοῦ σήματος τῆς “Ελλης xat [τοῦ] τῆς Χερ-
σονήσου ἰσθμοῦ χειμένου χαὶ φρούριον ἐξ ἐπιδρομῆς ἢ

09

, - e -
ἀπάτης λαθόντες αὐτοῦ, τὸ μὲν πρῶτον ἐχεῖθεν δρμώ-
l4 Lnd ἂν ΄

μένοι λῃστείαις τε ἐχρῶντο xoi καταδρομαῖς ἀφανέσι

^ - , A , , *, LI
xat προνομαῖς, ληιζόμενοι τοὺς ἐγγύς. (6) Ὥς δὲ
χατὰ μικρὸν προϊόντες xol ἀεὶ πλείους γινόμενοι, xai
τινὰ τῶν ξύνεγγυς φρουρίων, τὰ μὲν ἐξ ἐπιδρομῆς
βία, τὰ δὲ ἀπάτη ἑλόντες ἐχράτησαν, χαὶ ἐς τὸ πε-
δίον χατέδησαν, ἐνταῦθα λοιπὸν οὐχέτι οὐδὲν ἦν αὖ-
τοῖς ἐμποδὼν, ἀλλὰ πεδία τε εἴχετο καὶ χῶμαι διηρ-
πάζοντο καὶ πόλεις ἡλίσχοντο xal φρούρια χατεσχά-
πτετὸ χαὶ στρατεύματα ἥττᾶτο xol γένη πολλὰ xol
μεγάλα ἐχειροῦτο, καὶ βραχεῖ λόγῳ χατατρέχουσι μὲν
οὖχ ἐν πολλῷ χρόνῳ Θράχην ἅπασαν χαὶ Μακεδονίαν,
χκαταστρέφονται δὲ Μυτοὺς τούς τε ἐν τῇ μεσογεία xol
πρὸς τῷ Ἴστρῳ οἰχοῦντας, ἔτι δὲ Ἰλλυριοὺς, Τρι-
δαλλοὺς, “Ἕλληνας ἄλλα τε γένη πολλά, χειροῦνται
δὲ φρούρια ἐρυμνὰ xol πόλεις πολλὰς xol μεγάλας,
τὰς μὲν ἐν τῇ μεσογεία, τὰς δὲ ἐν τῇ παραλίᾳ κει-

? ^ , - Lá ἢ, Φ, /,
μένας. (7) Καὶ τί δεῖ πόλεις xot ἔθνη καταλέγοντα
διατρίόειν ; πᾶσαν ἣν ὃ Ἴστρος ἐντὸς δρίζει, ἀπὸ τῶν
2 6 A0 , c c ' ' Et / 2 L4
ἐχδολῶν αὐτοῦ τῶν πρὸς τὸν Εὔξεινον πόντον ἀνιόντι
μέχρι τῶν ἐσδολῶν Σάου τῶν ἐς αὐτὸν, χἀχεῖθεν διὰ
τῆς μεσογείας ἰόντι μεταξὺ ᾿ἴστρων τε xal Δαλμα-

Lad , [ΩΣ , * , X. od *
τῶν Παιόνων τε τῶν ἐντὸς Σάου xoi ᾿Ιλλυριῶν πρὸς
μεσημόρίαν xat νότον ἄνεμον μέχρις ᾿Ιωνίου χόλπου
χειροῦνταί τε βεδαίως xoi καταστρέφονται καὶ
φόρου ποιοῦνται ὑποτελεῖς πάντας τοὺς ἐν αὐτῇ, ξὺν
αὐτοῖς δὲ xal τοὺς πέραν τοῦ Ἴστρου Γέτας, οὐ μόνον
62, ἀλλὰ xal πᾶσαν τὴν παραλίαν αὐτῆς, πλήν γε δὴ
Πελοποννήσου, ὑπὲρ τοὺς μυρίους σταδίους περίπλουν
ἔχουσαν. (8) Ταῦτα δὲ οὐχ ἀμογητὶ μὲν, οὐδ᾽ ὡς ἄν

t € m , , Lud , ? ^5 3 ,
τις ἁπλῶς ἐπέλθοι τῷ λόγῳ, οὐδ᾽ ἄνευ ἐναντιωμάτων τε
xal χωλυμάτων τῶν μεγίστων, οὐδ᾽ ἀναιμωτὶ xat χιν-
δύνων χωρὶς ἔσχον τε τὴν ἀρχὴν καὶ διεσώσαντο μέχρ.
νῦν, ἀλλὰ μετὰ πολλῶν αἱμάτων, πολλῶν δὲ τραυ--
μάτων, πολλῶν δὲ ἱδρώτων χαὶ πόνων. (9) Καὶ γὰρ
xoi γένη πολλὰ xoi μέγαλα ἔν τε Ἀσίᾳ καὶ Εὐρώπη
2. H , 8 P4 PLUR λ ΚΝ 2.
ἐναντία τούτοις ὅπλα ἤραντο xat λαμπρῶς ὑπὲρ ἐλευ-
θερίας ἠγωνίσαντο μέχρι θανάτου xal μετ᾽ ἀρετῆς,
χαὶ πόλεις ἐν αὐτοῖς πολλαὶ χαὶ μεγάλαι χαὶ τείχεσι

ἐν τῇδε τῇ νῦν μάλιστα χαθεστηχυίᾳ ἡλικίᾳ τυγχάνετε] Cf. Thucyd. 2, 36, 3 in Periclis oratione : ἡμεῖς οἵδε οἱ νῦν ἔτι
ὄντες μάλιστα ἐν τῇ χαθεστηχνίᾳ ἡλικίᾳ. || — ἀλλ᾽ ὄψις ταῦτα 1 Ob oculos auctor habuit verba Thucydidis 1, 73, 2 in
oratione legatorum Atheniensium : τὰ μὲν πάνυ παλαιὰ τί δεῖ λέγειν, ὧν ἀχοὴ μᾶλλον λόγων μάρτυρες ἢ ὄψις τῶν
ἀκουσουένων. || — $ 2 χατεσχαμμένων 1 Sic manus 2.,... ἕνα m. 1. || — ἅττα 1 Supra scriptum. || ^ $3. ὅπερ ἔφην) velim
ὥσπερ vel ex móre Nostri ὅπερ Éony.|| --- Ταῦρος... παρήχων μέχρι Σινώπης 1 Eandem de Tauri tractu opinionem re-
petit lib. 4, c. 4, 2. || — $ 4. βασίλειόν τε τὴν Προυσίαν xa0eováyuevor] Paullo post annum 1326, quo anno urbs ab
Urchane sub Osmane I rege capta est. Vid. Seadeddin. 1, p. 23. Obiter rem memorant Byzantini, Nicephorus,
Chalcocondylas et Phrantzes. Cf. Zinkeisen 1. 1. T, p. 95. ;

$ 5. Πρὸ τοῦ σήματος τῆς Ἕλλης 1 Schol. Apollon. Rhod. 2, 1144 : Τελευτῆσαι δὲ τὴν Ἕλλην κατὰ Παχτύην φησὶν
Ἑλλάνικος. Pactye autem ad isthmum Chersonesi Thracice sita est. Ea in regione Turci an. 1356 castellum ma-
ritimum occuparunt, 30 fere stadia a Callipoli distans, quod Tzympe ap. Cantacuz. IV, 33, Cimeni ap. Seaded-
din. vers. Bratutti, nunc T'chini vel etiam Dchemenlik vocatur. Anno sequenti ipsa etiam Callipoli potiti sunt. V.
Zinkeisen 1, p. 206 sqq. || — τοῦ τῆς Χερσοννήσου ] τοῦ addidi; olim etiam in codice fuerit , quum ante τῆς duarum vel
trium literarum spatium vacuum sit. || — $6. ξύνεγγυς] sic m. 2, ἐγγὺς m. 1. || — ἐξ ἐπιδρομῆς ἢ &n&cn;] Amplam de his
narrationem habes apud Seadeddin, p. 61 sq. || — ἄλλα τε γένη πολλὰ] Haec in margine adduntur. || — $7. Ἴστρων τε
xoi Δαλματῶν in margine adduntur. || — $ 9 τοῦ πρόσω] Verba transduc!à lineà deleta, adeo ut in altero cocice,
qui cum nostro collatus est, non exstitisse videantur.

64 CRITOBULI HISTORIARUM IB. I, 14-16.

b , bI a ^ , M "m -
xai σώμασι xol ὅπλοις καὶ πλούτῳ χαὶ ἀρετῇ τῶν
ἐνοικούντων x«i πολλοῖς ἄλλοις ὠχυρωμέναι πρὸς
ἄυυναν διανίσταντο, x«l φρούρια ἐρυμνὰ xad δυσάλωτα

N , y ^ , ^ ^ M
καὶ τόποιδύσφατοι xxl δυσχωρίαι πολλαὶ xal ποταμοὶ
ξυνεχεῖς xal οὐ ῥαδίως διάδατοι καὶ πολλὰ τοιαῦτα
εἶργον αὐτοὺς (τοῦ πρόσω), τὸ δὲ μέγιστον, αἵ τῶν
Ῥωμαίων δυνάμεις χατά τε γῆν x«i θάλασσαν ἀεὶ
κατὰ πρόσωπον αὐτοῖς ἀνθιστάμεναι χαὶ μαχόμεναι
χαὶ πολλὴν ἐναντίωσίν τε χαὶ ἀγωνίαν παρέχουσαι.

^ —— ,
(10) Ἀλλ᾽ ὅμως οὐδὲν τούτων ἐπέσχεν αὐτοὺς τοῦ πρό-
$
σω, οὐδ᾽ ἐκώλυσε τὴν τούτων ὁρμήν τε χαὶ ἀρετήν,
ἕως ἅπαντα καταστρεψάμενοί τε xal καθελόντες τε-
λείως ἐχρατύναντο τὴν ἀρχὴν βεδαίως, xai τοῖς πᾶσιν
5 , , , » » ; , ^"
ἰσχυροτάτην ἀπέδειξαν, ἄνδρες ἀγαθοὶ γενόμενοι διὰ
L ? ^ M v 9 5 Ὁ J^ c ,
τέλους x«l μηδὲν τοῦ ἐξ ἀρχῆς ὅλως ὑφέντες Aoyt-
σμοῦ xal φρονήματος. (11) Κρατοῦντες μὲν γὰρ τῶν
ἐχθρῶν ἐπεξήρχοντο μέχρι πολλοῦ, νιχώμενοι δὲ οὐχ
ἀνέπιπτον, οὐδὲ τὰς χρηστὰς ἀφήρουν ἐλπίδας, ἀλλὰ
M “ "Ὁ 34/7. |. MIA TOS
τῷ ve σφῶν αὐτῶν εὐψύχῳ χαὶ τῇ ἐλπίδι τοῦ μέλ-
λοντος τὸ πᾶν ἐπιτρέποντες, ἔτι δὲ καὶ τῷ τῆς τύχης
ἀδήλῳ, αὖθις εἴχοντο τῶν πραγμάτων ἐρρωμένως,
τολμῶντες μὲν καὶ παρὰ δύναμιν, χινδυνεύοντες δὲ
M y ? X - ^ - » $7 ^
xol παρὰ γνώμην, £v δὲ τοῖς δεινοῖς ὄντες εὐέλπιδες,
χαὶ μὴν ἀνένδοτοι μὲν ἐν πόνοις, ἄοχνοι δὲ πρὸς πᾶν
Ν / 5 » 5.“ Y ᾿ i - -
τὸ δόξαν εὖ ἔχειν αὐτοῖς, πρὸς δὲ μηδὲν τῶν χαλῶν
, .» Ax δ 5 — ^ e. ἢ * ^" ^Y bi
μελληταί, ὀξεῖς μὲν ἐπινοῆσαι τὸ δέον, ταχεῖς δὲ τὸ
νοηθὲν ἔργῳ τελέσαι: (12) ἀποδημίαις τε μαχραῖς
χαίροντες ἀεὶ πρὸς τὸ χτᾶσθαί τι τῶν οὐκ ὄντων, xal
μιηδέποτε μένοντες ἐπὶ τῶν αὐτῶν, μηδὲ τοὺς ἄλλους
2c N 1 ' , »N , V M T.
ἐῶντες, τὸ μὲν παρὸν ἐς οὐδὲν λογιζόμενοι διὰ τὸ ἀεὶ
τ δι / $3: M M xr M , M
τῶν ἀπόντων ἐφίεσθαι, τὸ δὲ μὴ ἤδη χτηθὲν, ἐπινοηθὲν
δὲ, ὡς ὃν κατέχοντες, ἐλάχιστα μὲν ἀπολαύοντες τῶν
EA , LI τ , »y 3-:3 M
ὑπαρχόντων διὰ τὴν τοῦ πλείονος ἔφεσιν, del δὲ μο-

Lud à] A - M m P, d ΡῚ ^
χθοῦντες διὰ τὴν τῶν μὴ ὄντων χτῇσίν ce xad ἀπόλαυσιν,
τοῖς μὲν σώμασιν ὡς ἀλλοτρίοις χρώμενοι πρὸς τοὺς
πόνους τε xa χινδύνους, μηδ᾽ ὅλως τούτων φειδόμενοι
καὶ σφαλλομένων πολλάκις, τὰς δὲ ψυχὰς ἀήττητοι δια-
μένοντες, χαὶ οὕτως ὅλον τὸν ἴδιον αἰῶνα μοχθοῦντες,

πᾶσι τοῖς ὑπάρχουσι, μεγίστην τε ἀπέδειξαν xal πρὸς
πόλεμον χαὶ εἰρήνην αὐταρχεστάτην, καὶ ἡμῖν παρέ- -

ἐναγώνιον τε καὶ ἐπίπονον αὑτοῖς χαταστησάμενοι τὴν -
ζωήν, ἐς τοῦτο δόξης τε xat δυνάμεως ἦραν τὴν ἀρχὴν
xai σώμασι χαὶ χρήμασι xat ὅπλοις καὶ τριήρεσι καὶ -

δοσαν" (t3) ἣν μὴ φανῶμεν προδιδόντες τό γε ἡμῶν —
μέρος, μηδὲ τὰς τῶν προγόνων ἀνδραγαθίας ἀφανί-
σωμεν, μηδὲ τὴν ἡμετέραν αὐτῶν ἀναιρήσωμεν δό-
ξαν, ἣν ἔσχομεν ἐκ πάνυ πολλοῦ, ὀνομαστοὶ παρὰ
πᾶσιν ὄντες ἐπ᾽ ἀνδρίᾳ καὶ στρατηγία καὶ ἀρετῇ, xal -
ἀκαταγώνιστοι ἐς δεῦρο καὶ δοκοῦντες xal ὄντες, μιᾶς
νῦν πόλεως ἡττημένοι, καὶ ταύτης οὔτε τοῦ θαρρεῖν
ἐχούσης ἔτι καιρὸν ὑπὲρ ἑαυτῆς, ἀλλὰ χεχενωμένης
διόλου τῶν οἰκητόρων σχεδὸν, πάντα δὲ τὰ. πρόσθεν
καλὰ περιχεχομμένης τε χαὶ περιηρημένης τελείως
τῷ τε μαχρῷ χρόνῳ x«i ταῖς ξυνεχέσι καταδρομαῖς
καὶ πολιορχίαις τῶν ἡμετέρων, χαὶ μηδὲ πόλεως
οὔσης ἔτι, ὄνομα δὲ μόνον σωζούσης " τὰ δ᾽ ἄλλα γῆς
ἀροσίμου xal φυτῶν χαὶ ἀμπέλων περίδολός ἐστιν, ὡς
δρᾶτε, xol ματαίων οἰκοδομιῶν τε καὶ τοίχων κενῶν
καὶ τούτων ἐρειπίων τῶν πλείστων. (t4) "Op&ze γὰρ
ὡς ἐν τῷ μέσῳ χειμένη τῆς ἡμετέρας ἀρχῆς, ἐν ἐπι-
χαίρῳ τε γῆς καὶ θαλάσσης, ὅσα x«i οἷα πράγματα
παρέσχεν ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς, ἀεὶ πολεμοῦσα, xol νῦν ἔτι
παρέχει, τοῖς ἡμετέροις πράγμασιν ἐφεδρεύουσα χαὶ
ταῖς ἡμῶν ἀκαιρίαις ἀεὶ ἐπιφυομένη καὶ τὰ μέγιστα
βλάπτουσα. (τ6) Τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὡς ἐπὶ τοῦ
ἡμετέρου προγόνου Παϊαζήτου ἐχείνου πᾶσαν τὴν
ἑσπέραν ἐχίνησε καθ᾽ ἡμῶν 6 ταύτης βασιλεὺς, ἀπὸ
μὲν ὠχεανοῦ xai Μασσαλίας Γαλάτας τε τοὺς Éome-
ρίους καὶ Πυρηναίους xal Ἱσπανοὺς, ἀπὸ δὲ Ῥήνου
ποταμοῦ xai τῶν προσαρχτίων Κελτοὺς χαὶ Κελτί- -
Gode τε xat Γερμανοὺς, τόν τε Παιόνων τε καὶ Δα- —
x&v βασιλέα πολύ τι χρῆμα στρατιᾶς ἄγοντα xat
γῆν, ἔτι δὲ καὶ διὰ τοῦ ποταμοῦ τριήρεις " οἵ χαὶ δια-
άντες τὸν Ἴστρον xal παρὰ τὰς τούτου ὄχθας ἐν τῇ
ἡμετέρα στρατοπεδεύσαντες, οὐδὲν ἐνενόουν μιχρὸν.
ἀλλὰ πᾶσαν τὴν ἡμετέραν δύναμιν xat ἀρχὴν καθελεῖν

$ 10 Ἰσχυροτάτην ] suprai scriptum &. Igitur in altero codice fuerit ἐχυρωτάτην. || — $ 11.1ὴ sqq. Atheniensium
potius quam Turcorum indolem describi dixeris. Critobulus in usus suos convertit Thucydideam orationem legatorum

Corinthiorum (1, c. 68 sqq.) et Periclis orationem funebrem (2, 35 sqq). | — χρατοῦντες] Thucyd. 1, 70, 3 : xga-
τοῦντές τε τῶν ἐχθρῶν ἐπὶ πλεῖστον ἐξέρχονται, wal νικώμενοι ἐπ᾽ ἐλάχιστον ἀναπίπτουσιν. || — τῷ τε σφῶν αὐτῶν εὐψύχῳ ]
Thuc. 2, 39, 1 : πιστεύοντες... τῷ ἀφ᾽ ἡμῶν αὐτῶν ἐς τὰ ἔργα εὐψύχῳ. || — τολμῶντες... εὐέλπιδες] Thuc. 1, 70, 3 :

αὖθις οἱ μὲν xol παρὰ δύναμιν τολμηταὶ καὶ παρὰ γνώμην χινδυνευταὶ xai ἐπὶ τοῖς δεινοῖς εὐέλπιδες. || — ἀνένδοτοι ἐν
πόνοις} Thuc. 1, 70, 8 : xai ταῦτα μετὰ πόνων πάντα xa κινδύνων δι᾽ ὅλου τοῦ αἰῶνος μοχθοῦσιν. || — ἄοχνοι ] Thuc. 1,
70, 4 : ἄοχνοι πρὸς ὑμᾶς (Lacedemonios sc.) μελλητάς. || — μελληταί ] μεληταί cod. || — ὀξεῖς] Thuc. 1, 70,2 :
ἐπινοῆσαι ὀξεῖς χαὶ ἐπιτελέσαι ἔργῳ ὃ ἂν γνῶσιν.

$ 12. ᾿ΑἈποδημίαις:1 Thuc. 1, 70,4 : ἀποδημηταὶ.., οἴονται γὰρ τῇ ἀπουσίᾳ ἄν (ἀεί) τι χτᾶσθαι, et 6 9 : ὥστε μήτε
αὐτοὺς ἔχειν ἡσυχίαν μήτε τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους ἐᾶν. || — τὸ μὲν παρὸν etc. ] Thuc. 1, 70, 7 : Καὶ ἃ μὲν ἂν ἐπινοήσαντες
μὴ ἐξέλθωσι, οἰχεῖα δτέρεσθαι ἡγοῦνται, ἃ ὃ᾽ ἂν ἐπελθόντες χτήσωνται, ὀλίγα πρὸς τὰ μέλλοντα τυχεῖν πράξαντες. |] —
ἐλάχιστα μὲν ἀπολαύοντες ete.] Thuc. 1, 70, 8 : καὶ ἀπολαύουσιν ἐλάχιστα διὰ τὸ ἀεὶ χτᾶσθαι. || — τοῖς μὲν σώμασιν]
Thuc. 1, 70, 6 : ἔτι δὲ τοῖς μὲν σώμασι ἀλλοτριωτάτοις ὑπὲρ τῆς πόλεως χρῶνται, τῇ γνώμῃ δὲ οἰχειοτάτῃ ἐς τὸ
πράσσειν τι ὑπὲρ αὐτῆς. || — μοχθοῦντες ] Thuc. 1, 70, 8 : δι᾽ ὅλου τοῦ αἰῶνος μοχθοῦσιν.

$ 18. Τῶν ἡμετέρων 7 sic mgo, ἡμῶν cod. || --- $ 14. ἀκαιρίαις ἀεὶ ἐπιφυομένη] Cf. 16, 6 : τοῖς ἡμῶν ἐπιφυομέναν
σαθροῖς, atque c. 48, 6 in alia Mechemetis oratione : πόλιν ἐχθρῶς ἔχουσαν ἡμῖν ἐξ ἀρχῆς xai ἀεὶ ἐπιφυομένην τοῖς
ἡμετέροις χαλοῖς (leg. xaxotz) xai πάντα τρόπον ἐπιδουλεύουσαν τὴν ἡμετέραν ἀρχήν. || — $ 15 Πυρηναίους ] Πυριναίους
et mox Κελτήδηρες codex. | — κατὰ γῆν} Haec in margine supplentur.

ty

RS. a HM
᾿ χαὶ τῆς Εὐρώπης τε xai ᾿Ασίας ἡμᾶς ἐχύαλεῖν, εἰ μὴ ἣ
5 m E , , ,
τοῦ Παϊαζήτου τότε στρατηγία χαὶ ἐμπειρία xal τόλμη
τοῦτο διεχώλυσε xal διέλυσε, χατὰ χράτος αὐτοὺς
ἐν πὰ
νικήσασά τε xol χαθελοῦσα, καὶ τοὺς μὲν αὐτοῦ χατα-
ῃ ἊΨ ,»5 “ Y ,
χοπῆναι, τοὺς δ᾽ ἐναποπνιγῆναι τῷ Ἴστρῳ πεποίηχεν,
Ὁ " , ,
Ex πάνυ πολλῶν βραχεῖς τινας xol τούτους μόγις περι-
σωθέντας. — (16) Καὶ πάλιν μετὰ μιχρὸν 'Γιμήριον τὸν
, ^ -
᾿ Σχύθην ἀπὸ Βαδυλῶνος ἀναστήσασα καθ᾽ ἡμῶν ἤγα-
Lev: óg' οὗ πεπόνθαμεν οἷα ἴστε, καὶ ὡς παρ᾽ οὐδὲν
ἤλθομεν τότε πάσης τῆς ἡμετέρας ἀρχῆς xol δυνά-
“- P ^ » ,ὔ c
μεως ἐχπεσεῖν. — (17) Καὶ τὸ ἐξ ἐχείνου μέχρι νῦν οὐ
διέλιπεν ἐπεξάγουσά τε xal ὁπλίζουσα xac! ἀλλήλων
τοὺς ἡμετέρους xal ξυγχρούουσα xai ταράττουσα xal
λάπτουσα τὴν ἡμετέραν ἀρὴν, “θές τε x«l πρὸ
iM iV»
ὀλίγου τὸν Γέτην Ἰωάννην μετὰ Παιόνων τε χαὶ Δα-
- j 4 ?-e m" , M M M y
χῶν χινήσασα xx0' ἡμῶν, ὃς δίς τε xat τρὶς τὸν 'I-
στρον διαύὰς ξὺν δυνάμει xal ἐς τὴν ἡμετέραν ἐσ-
δαλὼν, πολλὰ χαχὰ τὸν ἐμὸν πατέρα πεποίηχε,
- (18) ΚΚαὶ παρίημι τὸ τῶν αὐτομόλων πρᾶγμα τοσοῦτον
* - ὦ , , M , ,
-xai τὴν ἀπὸ τούτου βλάδην τε xol ζημίαν καθ
ἡμέραν ἐγγινομένην ἡμῖν, οὐ μόνον δούλων, ἀλλ᾽ ἤδη
, ,
χαὶ ἐλευθέρων. (19) Βραχὺς ὃ λόγος" οὔθ᾽ ἡσύχασεν
45» , ann , 32
οὔθ᾽ ὅλως ἡσυχάσει ποτὲ ἀνθισταμένη xal ἐναντιου-
μένη τοῖς ἡμετέροις, οὐδὲ στήσεται τοῦ χαθ᾽ ἡμῶν
πολέμου χαὶ τῆς χινήσεως, ἕως ἂν μένειν ἐῶμεν αὐτὴν
ἐπὶ τῶν αὐτῶν, καὶ μὴ πάντη ἐξέλωμεν ἢ ὑπὸ χεῖρα
πὶ τῶν αὐτῶν, χαὶ μὴ πάντη ἐξέλωμεν ἢ “χεῖρ
σφῶν ποιησώμεθα.»
XV. « Τ᾿ αὐτῆς τοίνυν, ὦ φίλοι ἄνδοες, [καὶ] τοιαύ-
Ἢ ,019 ,
τῆς πόλεως ἀντιχαθεστηχυίας ἡμῖν xal πάντα πρατ-
τούσης χαθ᾽ ἡμῶν φανερῶς τε xal ἀφανῶς χαὶ τὴν
ἡμετέραν ἐπιῤδουλευούσης ἀρχὴν, ἡμεῖς διαμέλλομε
μετέραν ἐπιδουλευούσης ἀρχὴν, ἡμεῖς διαμέλλομεν
^ ἐξ 5 , , , " ᾿Ὶ ^
xxi λόγον οὐδένα ποιούμεθα, οὐδὲ πρὶν ἢ χακῶς
δρᾶσαι ἡμᾶς, σπεύδομεν αὐτὴν ἐξελεῖν, ἀλλὰ νομί-
- -7 ᾿
ζομεν ἐφ᾽ ἡμῖν εἶναι ἀεὶ διατίθεσθαι τὸν πόλεμον 3
ἢ QUI ἀν ὦ t5 c Y .m M v
βουλοίμεθα ; καὶ οὐκ οἴδαμεν ὡς τὰ τῶν πολέμων xol
τῶν χαιρῶν ἔργα οὐ μενετά, xal τῷ χρόνῳ οὐδὲν
ἀνέλπιστον, χαὶ τὰ τῆς τύχης ἄδηλα πανταχοῦ, χαὶ
τὸ τῶν πραγμάτων τέλος ἀστάθμητον xai ἀτέχμαρτον,
χαὶ δεῖ τὰ τοιαῦτα προλαμύάνειν τε ἀεὶ τοὺς νοῦν
ἔχοντας, χαὶ χαιρὸν ἔχοντας ἐπιτίθεσθαι τοῖς ἐχθροῖς,
χαὶ μὴ ἀναμένειν παθεῖν χαχῶς χαὶ τότε ἀμύνασθαι,
ἀλλὰ πρὸ τοῦ παθεῖν μᾶλλον αὐτοὺς δρᾶν χαὶ προεπι-
βουλεύειν 7) ἀντεπιθουλεύειν, καὶ τοῦτο νομίζειν κέρδος
2 - , e ^ , » [4 ^
ἐν τοῖς τοιούτοις ὅ zt ἂν προλαύοι τις ἐξαπατήσας ἢ

^W
5

"τῶν τε ἄλλων οὐδὲν ἐλπιστόν"

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. 6... 63

& , * 2. 05 ΡΣ - à à ἀὲ ,
βιασάμενος τὸν ἐχθρόν; τοιαῦτα γὰρ τὰ τοῦ πολέυου"
, ^ a -
οὐχ εἰσὶν ἐπὶ ῥητοῖς, ἀλλ᾽, ὡς τὰ πολλὰ, τοῦ δυνα-
, -—- -
μένου xai βουλομένου λαθεῖν ἢ προλαδεῖν τι xod
"^ y M
πλεονεχτῆσαι, οὕτω παρασχὸν, ἣ νίχη γίνεται, »
31», ν ᾿ κ᾿ e , y Y
XVI. : Ἐγὼ μὲν οὖν οὕτω γνώμης ἔχων, ὦ ἄνδρες,
- M
χαὶ τοιούτοις τισὶ λογισμοῖς xoi αἰτίαις χρώμενος,
προσέτι δὲ xoi μεγίστοις ἐγχλήμασι χεχινημένος,
΄ » ec
ξυνήγαγον ἐνθάδε ὑμᾶς, οὐχ ἔτι ἀνασχετὰ ἡγούμενος
εἰναι" xal δικαιῶ πάντας ἀναπειθομένους χοινωνεῖν
τῆς γνώμης ἐμοί" καὶ ἐπιχειρητέα εἶναί φημι καὶ πο-
λεμητέα ἐν τάχει, χαὶ τὴν πόλιν ταύτην ἐξαιρητέα,
/ , A ^ ^ »
πάσῃ προθυμία χαὶ σπουδῇ τὸν πόλεμον ἀραμένους,
^ 3 mw , ^ p pm
ἢ μηδὲ τῆς ἡμετέρας ἀρχῆς ἔτι xal τῶν ταύτης καλῶν
ὡς οἰχείων ἀντιποιεῖσθαι μηδὲ νομίζειν τοῦ λοιποῦ
, Y , , 1 , -
βέθαια slvat. (2) ᾿Αδύνατον γὰρ ταύτην τε ἀτρεμεῖν
2 2 / * -
xai τὰ ἡμέτερα μὴ ἐν ἀμφιέξόλοις εἶναι, μὴ τῆς πό-
Ἃ , m
λεως ταύτης ἢ ληφθείσης ἡμῖν ἢ γεγονυίας ix μέσου.
€ ΩΣ J - Ὀ
(3) Ἁπλοῦς 6 λόγος" αἱροῦμαι ἢ μετ᾽ αὐτῆς xoi τὴν
, » ? A ^ ,
ἡμετέραν ἔχειν ἀρχὴν, Y) ταύτης χωρὶς xal ταύτην γε
ξυναποδαλεῖν " μετ᾽ αὐτῆς γὰρ, εὖ ἴστε, καὶ τὰ ὄντα
AR (e γεν » / 0» n ,
ἡμῖν βέόαια xoi τὰ μὴ ὄντα χτητά, ἄνευ δὲ ταύτης
ἢ ἐχούσης ὡς ἔχει, τῶν τε ἡμετέρων οὐδὲν πιστὸν.
(4) εἴτε γὰρ ἔχοντες
T , Y / , e ,
οὗτοι ταύτην xai βιαζόμενοι παρ᾽ ἡμῶν, ξυμυαχίαν
ἰσχυροτέραν ἐπάξωνται xal τῆς καθ᾽ ἡμᾶς θαλάσσης
χρατήσωσιν, ἐν πολέμοις ἀεὶ τὰ ἡμέτερα ἔσται χαὶ
χινδύνοις xa δαπάναις ἐπιζημίοις, χαὶ τὸ πέρας ἄδηλον
τοῦ πολέμου" πολλὰ γὰρ xal παρὰ λόγον πολλάχις.
χαὶ ὧν οὐχ ἄν τις προσεδόχησεν, ἐν τοῖς τοιούτοις
ξυμδαίνειν φιλεῖ, ὅ τε πόλεμος μηχυνόμενος ἐς τύχας
τὰ πολλὰ περιίσταται. (5) εἴτε πάλιν μὴ δυνά-
μενοι σώζειν αὐτὴν, ἑτέροις ἰσχυροτέροις σφῶν ἐπι-
τρέψωσι, xoi σώμασι χαὶ χρήμασι xal τριήρεσι xat
M - c L4
ὅπλοις χαὶ τοῖς πᾶσιν ἄριστα ἐξηρτυμένοις, oi δ᾽
2 ^ , M
ἐρρωμενέστερον ἀνθέξωνται τῶν πραγμάτων καὶ ὡς
οἰκείων ἤδη ἀντιποιήσαιντο, σχοπεῖτε ἐν οἵοις τὰ fjué-
» ^ e , "ANS. , bd
vega ἔσται. (6) Πόλιν οὕτω μεγάλην ἐν ἐπικαίρῳ γῆς
xat θαλάσσης χειμένην, ἐφορμοῦσάν τε τοῖς ἡμετέροις
ἀεὶ χαὶ τοῖς ἡμῶν ἐπιφυομένην σαθροῖς, δύναμίν τε
χτησαμένην ἀντίρροπον ἀπὸ τοῦ ἴσου ἡμῖν πολεμεῖν
ἐγὼ μὲν οἶμαι, ἀλλ᾽ οὗ βούλομαι λέγειν οὐδὲν δυσ-
450ic, τρέποιτο δ᾽ εἰς τὰς τῶν ἐχθρῶν χεφαλὰς τὸ
βλάσφημον, πλὴν εἰ καὶ δεινόν τῳ ἀκοῦσαι, οὐ πρὸς
e D , e το
ἡμῶν γε xxi τοῦ ἡμετέρου xaÀoU τά γε τοιαῦτα.

$ 16. Τιμήριον] τι μήριον codex. Fortasse erat μιχρόν τι Τ᾿ εμήριον. Infra c. 16, 10 codex habet Τεμήρτις ct
lib. 4, c. 4, 3 : Τόμιρις ( Τέμιρι: 5) ὁ Μασσαγετῶν τε xoi Σχυθῶν βασιλεύς. Apud Chalcocond. p. 64 et passim To-
μήρης, apud Phrantzen p. 64, 20 Ντεμίρης, apud Ducam p. 57, 23 Τεμὺρ χὰν σουλτᾶνος Iepoíac xoi Βαδυλῶνος vocatur.
Timur in Osmanorum ditionem irrupit anno 1400. Eum a Byzantinis contra Turcos excitatum esse, num alius
scriptor tradiderit, quaro. | — παρ᾽ οὐδὲν ἤλθομεν ἐχπεσεῖν sc. post proelium ad Angora mense Julii an. 1402
commissum, quo Bajasides captus est.|| — ὃ 17. 'Lo&vvav] Joannem Hunyadem, an. 1441 sq. V. Zinkeisen 1.

p 597 sqq.

— XV. Koi ante τοιαῦτα inserui. | — τὰ τῶν πολέμων xxi τῶν καιρῶν ἔργα οὐ μενετά] Thucyd. 1, 142, 1 : τοῦδε
πο)έμου οἱ χαιροὶ οὐ μενετοί. || — τὰ τῆς τύχης ἄδηλα) Thuc. 2,11, 4 : ἄδηλα γὰρ τὰ τῶν πολέμων. | — τὸ τῶν
πραγμάτων τέλος ἀστάθμητον] Thuc. 8, 59, 1 : ἀστάθμητον τὸ τῆς ξυμφορᾶς. || ---- οὐχ εἰσὶν ἐπὶ ῥητοῖς] Thuc. 1,122, 1:
ἤχιστα γὰρ ὁ πόλεμος ἐπὶ ῥητοῖς χωρεῖ, αὐτὸς δὲ ἀφ᾽ αὑτοῦ τὰ πολλὰ τεχνᾶται πρὸς τὸ παρατυγχάνον.

XVI. $ 1. Ταύτην post v. τὴν πόλιν supplevit margo. || — S 6. Ei xai δεινόν τῳ ἀχοῦσαι] Cf. Thuc. 1, 22, 2 : τὴν

FRAGMENTA HISTOR. GRJEC. — VOL. V.

5

66 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 16-17.

M Ὁ à -€- »
(7) Διὰ τοῦτο οὐ δεῖ μέλλειν fue ἔτι, οὐδὲ χαιρὸν
ἔχοντας ἀναδύεσθαι, ἀλλ᾽ ἐπιτίθεσθαι ταύτῃ πάντας
'πάσῃ xal χειρὶ χαὶ δυνάμει χαὶ μάλιστα ἕως ἂν καὶ
Y e , 1 LR d * ΄
τὰ τοῦ δαιμονίου μεθ᾽ ἡμῶν 7j, μηδενὸς φειδομένους
τῶν ἐς τὸν πόλεμον, μήτε σωμάτων μήτε χρημάτων
, d λ , XA) - , ^ ,
μήτε ὅπλων μήτε ἄλλου του τῶν τοιούτων οὐδενός,
y. y - ς , , ce *
μηδ᾽ ἄλλο τι προὔργου τῶν ἁπάντων τιθέναι, ἕως ἂν
^ , [i 42 , 2 , , YN
ἢ πάντη ταύτην ἐξελόντες Ex μέσου θείημεν, ἢ ὑπὸ
χεῖρα σφῶν ποιησαίμεθα. (8) Νομίσει τε μηδεὶς ὑμῶν
ἀδύνατα εἶναι ταύτην ἑλεῖν, λογιζόμενος τ τὸ τοῦ ἦμες
τέρου πάππου τε χαὶ πατρός, χαὶ ὡς οὗτοι ταύτην
σχόντες τὴν γνώμην εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς χαὶ πόλεμον
ἄσπονδον. ἀράμενοι πρὸς αὐτὴν, χειρί τε πολλῇ καὶ
, x
δυνάμει περισχόντες καὶ ὅπλοις, ἔτι τε χρονίῳ πολιορ-
, * “- ^on € ΕἸ χα s / E! d f.
κίᾳ xol λιμῷ πολλῷ πᾶσαν ἐκτοτρυχότες ao dv
-3 ei
ϑησαν ὅμως ταύτης περιγενέσθαι, — (9) Ei μὲν γὰρ αὕτη
τότε ἰδίᾳ ῥώμη τε καὶ δυνάμει ἀντέσχε, χαὶ χρείττων
ἰφάνη τῶν ἀντιπολεμούντων, ἅτε σώμασι xat χρήμασι
χαὶ ὅπλοις χαὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσιν ἠσφαλισμένη καλῶς,
ἢ οὗτοι ταῖς οἰκείαις δυνάμεσι καὶ παρασχευαῖς ἐλάτ-
τους ὄντες ὑστέρησαν, μηδαμοῦ δυνηθέντες ταύτην
ἑλεῖν, εἰχεν ἂν λόγον τὸ δέος καὶ οὗτος Ó λογισμός"
(10) νῦν δὲ τίς οὐχ οἶδεν ὡς τῶν μὲν τοῦ Παϊαζήτου
χειρῶν τύχη τίς ποθεν ἀδοκήτως ἐπιφανεῖσα παρὰ
λόγον ἐξήρπασεν, ὁποῖα πολλὰ πολλάχις παρὰ τοῦ
δαιμονίου τοῖς ἀνθρώποις ξυμόαίνει" ξυγχείμενον γὰρ
a uw sioe ὡ , -] ^, ^ , ,
αὐτοῖς ἐπὶ ῥηταῖς ἡμέραις ἐνδιδόναι τοὺς πολίτας τήν
τε πόλιν χαὶ ἑαυτοὺς, ἅτε πλέον μὴ δυναμένους dv-
τέχειν λιμῷ τε καὶ πολιορχίᾳ μακρδ, αἴφνης ἐπιφα-
νέντες ἐχ μὲν Εὐρώπης Παιόνων καὶ Δαχῶν βασιλεὺς
4 X: 3 , * “ ,
πρότερον, ἐχ δὲ Ἀσίας μικρὸν ὕστερον Τεμήρτις ὃ
Βαδυλώνιος ἀνέστησάν τε αὐτὸν τῆς πολιορχίας, xol
τρέψαντες ἐς αὐτοὺς, οὕτω ξυνέδη ταύτην περιγε-
, *, , "AR .« « ,
νέσθαι ἀνελπίστῳ τύχη περισωθεῖσαν, (πη Ὁ δέ γε
^ c *
πατὴρ ὃ ἐμὸς, ἴστε μεθ’ οἵας παρασχευὴς x«i δυνά-
μεως ἐστράτευσεν ἐπ᾽ αὐτὴν, xal ὡς τοσοῦτον 37;
πολιορκία ταύτης ἐχράτησεν, ὡς μηδ᾽ αὐτὸ τὸ τεῖχος
ἔχειν ἐᾶσαι τοὺς προμαχομένους ἐλεύθερον, βαλλομέ-
νους τοῖς τε τόξοις χαὶ τοῖς ἀπὸ τῶν μηχανῶν λίθοις"
τ i E E] - E T 3 - og
οὕτως ELy ev αὐτὴν ἐν Lo c χὰν εἷλε βία ἴοις ὅπλοις
ἶ μαχόμενος, εἶ μὴ τοὺς σφόδρα οἰχείους xoi oic μά-
λιστα ἐπίστευεν, ἀντιπράττοντας ἀφανῶς εἶχεν αὑτῷ

χαὶ τὸ πλέον τῆς γνώμης νέμοντας τοῖς πολιορχουν
μένοις ἰδίων ἕνεκα χερδῶν" οὗτοι τοίνυν τῆς τε πο-
λιορχίας αὐτὸν ἀνέστησαν xal ταύτην περιεσώσαντο.
(12) Εἰ δὲ xoi ἰδίᾳ δυνάμει τότε περιγενέσθαι ταύτην
ξυνέδη (θῶμεν γὰρ xal τοῦτο), ἄλλ᾽ οὐ τὰ αὐτὰ τῶν
τότε καὶ νῦν χαιρῶν ταύτῃ τε καὶ ἡμῖν" τότε μὲν γὰρ
αὕτη ξυνετωτέροις τε καὶ στρατηγικωτέροις, προσέτι
δὲ χαὶ τῶν πραγμάτων ἐμπειροτέροις ἐκέχρητο τῷ
τε βασιλεῖ καὶ τοῖς ἄρχουσιν, οἰκήτορσί τε πλείοσιν
ἐφρουρεῖτο, τῆς τε θαλάσσης ἐχ μέρους ἐχράτει τῆς
xav αὐτήν, τά τε παρὰ τῶν Ἰταλῶν, ἐπιχουρίας τῆς
μὲν ἐτύγχανεν ἤδη, τῆς δὲ ἐν ἐλπίσιν ἦν, xol ἄλλα
δὲ πολλὰ εἶχε τὰ βοηθοῦντα (13) τὰ δὲ δὴ νῦν ἀ-
σθενέστερά τε αὐτῇ χαὶ τοῖς ὅλοις χείρω" τῶν τε γὰρ
οἰκητόρων πλεῖστον χεχένωται, τῆς τε θαλάσσης τε-
λείως ἐ ἐστέρηται; ὅ τε βασιλεὺς αὐτῇ καὶ οἵ περὶ αὐτὸν
τοιοῦτοί εἶσιν οἵους ἄν τις εὔξαιτο ἀνταγωνιστὰς σχεῖν,
τὰ δὲ παρὰ τῶν Trà xal σφόδρα οὐδ᾽ ἐν ἐλπίσιν
αὐτοῖς, μᾶλλον μὲ iy οὖν xol πάντη ἐχθρά, ἐχπεπολε-
μωμένων τῇ περὶ τὸ θεῖον δόξῃ, τά τε ἔνδον αὐτῇ
στάσεως γέμει χαὶ ταραχῆς διὰ ταύτην γε τὴν αἰτίαν"
χαὶ πολλὰ ἂν τις εὕροι ἐλαττώματα ἄλλα σχοπῶν ἄχξι-
δῷς. (14) Ἡμῖν δὲ xai τὰ τῆς ἀρχῆι ἐπὶ μέγα ἦρται
πολλῶν ἐπιδόσει" χατάλογοί τε γὰρ στρατευμάτων
ἱππιχοί τε χαὶ πεζιχοὶ πλεῖστοι χαὶ χάλλιστοι χαὶ
εὐοπλότατοί, μᾶλλον εἴπερ ποτὲ χαὶ νεότης εὐανδροῦσα,

πολλὴ, χαὶ ἣ ἡμετέρα αὐλὴ νῦν μέγιστον ἔχει τὸ

χράτος, χρήματά τε ἡμῖν πλεῖστα ἔν τε θησαυροῖς χαὶ
φόροις ἐπετείοις. καὶ ὅπλων εὐπορία πολλὴ xad uar oe.
γῶν καὶ παρασχευῶν τῶν ἐς τὸν πόλεμον, xal coti.
ρεις oUx ὀλίγαι καὶ ἄλλα πολλὰ ἐπεγένετο, ἃ πάντα
οὐ πρὸς μίαν ταύτην πόλιν, ἀλλὰ πολλαῖς πόλεσιν.
ἀντιρρόποις αὐτῇ μερισθέντα ἤρχεσεν ἂν χαταγωνί-
σασθαι πάσας. — (15) "Ext τε τῆς xa0* ἡμᾶς θαλάσσης
κρατοῦμεν xal τῆς κατ᾽ αὐτὴν ἁπάσης, xal φρουρίοις,
αὐτὴν ἄνω καὶ κάτω ἠσφαλισάμεθα διὰ τῶν πορθμῶν.
τῶν τε ἠπείρων ἀμφοτέρων, εἴργοντες αὐτὴν γῆς καὶ
θαλάσσης ἁπάσης" ἄλλα τε πρόσεστι ἡμῖν οὐχ ὀλίγα,

πλεονεκτήματα, οἷς πᾶσι θαρρῶ xal πάνυ πιστεύω,
οὐκ ἀντισχήσειν ὅλως αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἢ ἐξ ἐπιδρομῆς βίᾳ
fuXc τοῖς ὅπλοις ἑλεῖν ἂν, ἢ ἢ o0 μαχρᾷ πολιορχίᾳ,
αἱρήσειν. (16) Μόνον μὴ μέλλωμεν, μηδὲ i

ἥσσαν, εἰ xai δεινόν τῳ ἀχοῦσαι, ἴστω οὐχ ἄλλο τι φέρουσαν ἢ ἄντιχρυς δουλείαν ὃ xal λόγῳ ἐνδοιασθῆναι αἰσχρόν. || ——
$ 10. Παϊαζήτου} Παγιαζὴτ ap. Ducam. nomen scribitur. || — ἐνδιδόναι 1 Sic m. 2, ἐνδοῦναι τὴ. 1. || — πρότερον ]
πρῶτον margo. Sigismundus Ungarie rex, cujus auxilium Emanuel imperator in summas angustias adactus im- -
ploraverat, prelio ad Nicopolim mense Sept. an. 1396 commisso a Bajaside debellatus est. | — Teu£oztz] τις ex τς vel
ἧς ortum fuerit. Cf. not. ad cap 14, 16. De Bajeside Timuris motu a rebus Byzantinis avocato v. Ducas p. 59, 19 ef -
17 et 88, 17. || — ἀνελπίστω] ἀπίστῳ mgo.

$11. Ὁ δέ ye πατὴρ ὁ ἐμὸς Morates II sive Murad, pater Mechemetis ,
obsedit. Qua de obsidione peculiarem libellum habemus Joannis Canane -

Phrantzes p, 64,

die X Junii ad diem XXIV Augusti,

-
E
E
*
:
]
E
,
"
3
»
]

ω- ἘΠ λων

Constantinopolim anno 1422, inde ἃ

(ad calcem Phrantzae in edit, Bonn. p. 457-479). Cf. Phrantzes p. 116, Ducas p. 186, Chalcocond. p. 232 sqq. Mo-
rates in urbem omni machinarum genere circumvallatam vi irrumpere tentans a Byzaritinis clade affectus et repulsus E
est. Ne ultro rex insisteret, movit rebellio Mustaph:e fratris junioris, cujus cohatus Emanuel imperator missis pe-
cuniarum subsidiis adjuvaverat. Mustapha ille in Niczea urbe captus strangulatur. || — $ 13. τῇ περὶ τὸ θεῖον δόξῃ]
Notissima intellige dissidia quie de ecclesiarum junctione Nieolao V cum Constantino imperatore intercedebant. ||

— 9 14. μηχανῶν ] unyav..... margo ; ultimas vocis literas bibliopega prccidit. Fuerit μηχανημάτων.

^

αὐτῇ καιρὸν ἔτι βουλεύεσθαι χαθ᾽ ἡμῶν, ἀλλὰ φα-
νῶμεν ὅτι τάχιστα ἄνδρες ἀγαθοὶ, καὶ δείξωμεν αὐτῇ
τε xal πᾶσιν ἀνθρώποις, ὡς οὐκ ἀνανδρίᾳ ἢ δειλία
καὶ ἀσθενείᾳ, μελλήσει ὃ δὲ μᾶλλον χαὶ ῥᾳθυμίᾳ καὶ
μαλακίᾳ ἡμῶν περιγέγονε μέχρι τοῦ νῦν, μηδὲ τὰς τῶν
ἡμετέρων προγόνων ἀνδραγαθίας χαὶ ἀρετὰς χαταισχύ-
νωμεν, uno" ἀνάξιοι φανῶμεν ἐχείνων, ἐν μέσῃ τῇ
᾿μετέρα ἀρχῇ τηλικαύτη γε οὔσῃ μίαν πόλιν ἐῶντες
ὥσπερ τύραννον καθεστάναι, πάντα τρόπον ἐπιδου-
BUT ταύτῃ, ἀλλὰ μᾶλλον δείξωμεν ἐξ ἐχείνων τε
ὄντες χαὶ τῇ ἐχείνων ἀνδρίχ xo ἀρετῇ χεχρημένοι.
dv) "Exeivot τε γὰρ πᾶσαν ᾿Ασίαν τε xoi Εὐρώπην ἐ ἐν
βραχεῖ χρόνῳ παραστησάμενοι ἰδίοις πόνοις τε xo χιν-
δύνοις ἐ ἐχληρονόμησαν, χαὶ πόλεις πολλὰς χαὶ μεγάλας
ἐχειρώσαντο, χαὶ φρούρια ἐρυμνὰ ἐξεῖλον, χαὶ γενῶν
ἀπείρων ἐχράτησαν" ἡμεῖς τε ταύτην ἑλόντες, ὁ ὡς ἔχ
τινος ; ἀκροπόλεως ὁρμώμενοι, ξὺν ὀλίγῳ πόνῳ τε καὶ
χαιρῷ τὰ λοιπὰ πάντα χαταδραμούμεθα, χαὶ οὐδὲν
$e ἐπίσχει τοῦ πρόσω, οὐδὲ τῶν ἄλλων οὐδὲ ἕν
ἀντιστῆναι δυνήσεται τῇ ἡμετέρα δυνάμει τε χαὶ
ἀρχῇ, ἀλλ᾽ ἐν βραχεῖ χύριοι γῆς καὶ θαλάσσης ἐσό-
μεθα. (18) Μὴ τοίνυν ἀναῤολαῖς ἔτι χεχρώμεθα, ἀλλὰ
xat τάχος ἐσθάλλωμεν ἐς αὐτὴν πᾶσι τοῖς ὑπάρχου-
σιν, οὕτω γνώμης ἔχοντες, ἢ ταύτην ἑλεῖν τε xol
ἐξελεῖν, ἢ μηδ᾽ ὅλως ταύτης ἀπαναστῆναι, εἴ γε δὴ
xal τεθνάναι δέοι, ἕως ἂν ταύτης γενώμεθα χύριοι.
(19) ᾿Εγῷὼ δὲ xoi αὐτὸς πρῶτος παρέσομαι ὑμῖν xoi
τῶν πόνων προθύμως ξυμμετασχήσω, χαὶ πᾶσιν
ἐπιστατήσω χαλῶς, τιμήσω τε τοὺς ἀγαθοὺς τοῖς
ἀξίοις δώροις. ἕκαστον χατά τε ἀξίωσιν ἰδίαν καὶ
ἀρετὴν, καὶ ὅπως τις ἐπιφανὴς ἐν τοῖς κινδύνοις γενή-
ξεται, ἢ ἐπ᾽ ἄλλη τινὶ διαπρέψη ἀνδραγαθία. »

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. C.). $51

€ 1 ^ LJ EC * ,
: XVII. 0 μὲν δὴ τοιαῦτα εἰπὼν ἐπεψήφισεν ἤδη
τὸν πόλεμον, τῶν δὲ παρόντων πάντες σχεδὸν ἐπε-
, Ν ὰ ὰ ^ , , T n
χρότησαν πρὸς τὰ παρὰ τοῦ βασιλέως ῥηθέντα, ἐπαι-
νοῦντες μὲν αὐτὸν τῆς εὐδουλίας τε καὶ ξυνέσεως xol
Ὁ 2 , , 1 , -- » -- P
τῆς ἄλλης ἀνδρίας χαὶ ἀρετῆς, ξυναινοῦντες δὲ χαὶ
αὐτοὶ xa μᾶλλον παροξύνοντες ἐ ἐς τὸν πόλεμον, οἱ μὲν
ἰδίας ἕνεχεν φιλοτιμίας χαὶ χερδῶν, ἐλπίζοντες d ἐχ
τοῦδε πλέον ἕξειν χαὶ τὰ αὐτῶν ἐπὶ μέγα χωρήσειν,
oi δὲ ᾿χαριζόμενοί τε τῷ βασιλεῖ καὶ ἅμα segun tutte
χαὶ αὐτοὶ ἀπὸ τῶν τοιούτων ἐθέλοντες, ἕ ἕτεροι δὲ ἃ ἀγνοίᾳ
τῶν τοῦ πολέμου, ὅσοι τε νέοι ἦσαν χαὶ τῶν τοιούτων
ἀπείρατοι- (2) οἷς δὲ μὴ κατὰ γνώμην ἐδόχει τὸ πρᾶγμα
—- P , » 9.7 M M 2 ,
διά τέ τινας ἄλλας αἰτίας xai τὰς ἀναφυομένας δὴ
τῷ πολέμῳ δυσχερείας xal τύχας ὡς τὰ πολλὰ, οὗτοι
δὴ ἐδούλοντο μὲν εἰπεῖν τι πρὸς ἀποτροπὴν τοῦ πολέ-
μου, δρῶντες δὲ τὴν τοῦ βασιλέως ἔνστασιν χαὶ χα-
ταδρομὴν τήν τε τῶν ἄλλων πάντων πρὸς τοῦτο
δρμὴν, δείσαντες, ἐμοὶ δοχεῖν, καὶ ἄχοντες παρεχώ-
ρησαν xal ξυναπήχθησαν τοῖς πολλοῖς, χαὶ χυροῦται
δὴ οὕτως ἐξ ἁπάντων 6 πόλεμος. (53) Κελεύει τοίνυν
αὐτίχα τὸν τῆς Εὐρώπης σατράπην στρατιὰν ἀγεί-
ραντα χατὰ τάχος, τήν τε πόλιν αὐτὴν xal τὰ πέριξ
ταύτης χαταδραμεῖν, ὅσα τε ἄλλα ὑπὸ Ῥωμαίοις ἦν.
"O δὲ μηδὲν μελλήσας, εὐθὺς στρατιὰν ἀγείρας xa-
τατρέχει μὲν τὰ περὶ τὴν πόλιν ἅπαντα xol τὸ ἄστυ
μέχρις αὐτῶν τῶν πυλῶν, xol ληίζεται" κατατρέχει
SE js , ' 3Y 5057€ 2 T Y
δὲ [xci] Σηλυόρίαν xai τὰ περὶ αὐτὴν, ἀφιστᾷ τε τὰ
Ἢ , ΄ , , AUN τς ,
πεῤὶ τὴν ταύτῃ θάλασσαν, Πέρινθόν τε καὶ τὰ λοιπά,
προσγωρεῖ δὲ αὐτῷ χαὶ τὸ τῶν ᾿Επιύδατῶν φρούριον
ὁμολογία, ξυναφιστᾷ δὲ χαὶ τὰ περὶ τὸν Μέλανα
πόντον ὅσα Ῥωμαίοις ὑπήχοα ἦν, χειροῦταί τε πρὸς

τούτοις xoi τὸ ἐν Μεσημόρία φρούριον. ὁμολογίᾳ xal

$ 16. Μίαν πόλιν ἐῶντες ὥσπερ τύραννον χαθεστάναι] Cf. Thucyd. 1, 122, 3 in Corinthiorum oratione : ἐν à 7; δικαίως:
'δοχοῖμεν ἂν πάσχειν ἢ διὰ δειλίαν ἀνέχεσθαι καὶ τῶν πατέρων χείρους φαίνεσθαι, ot τὴν Ελλάδα ἠλευθέρωσαν " ἡμεῖς δὲ
οὐδ᾽ ἡμῖν αὐτοῖς βεδαιοῦμεν αὐτὸ, τύραννον δὲ ἐῶμεν ἐγκαθεστάναι πόλιν (Athenas sc.) etc. || — δ 18. χεχρώμεθα]} χε-
χρήμεθα codex ; quod mutavi, quamvis conjunctivum hujus verbi aliunde probare nequeam. || — $ 19. πρῶτος ] in mar-
gine additum. i τος “γενήσεται. Apr RM] Supra adscriptum γένοιτο... διαπρέψοι.

XVII. $ 1. Ἐς τὸν πόλεμον ἐς τὸ τ...... [πολεμεῖν ἢ] mgo. Pars voci$ abscisa. || — $ 3 τὸν E9p. σατράπην Καγαά-
cha-beg, qui infra c. 27, 3 vocatur Καρατζίας, ap. Ducam, p.258, 16 Καρατζία πέγις, apud Phrantzem p. 236, 17 Κα-
φατὴς πασία. | — μελλήσας ] μελήσας codex. | — Σηλυόδρίαν. vel Σηλυμόρίὰαν 1 Συλληθρίαν codex ; quod praecedit xai, de
meo addidi. Mox Πείρινθον codex. Τὸ τῶν ᾿Επιδατῶν φρούριον ἃ Selymbria 50 stadia ortum versus distans, hodie
Piwatos vocatur. Ceterum accuratiora de his tradit Ducas p. 258 : "Hv γὰρ ὃ Καρατζία πέγις πρὸ καιροῦ ( antequam
"Mechemetes castra ad urbem posuit) σταλθεὶς σὺν δυνάμει εἰς τὰ τοῦ llóvtou χάστρα, ἤγουν Μεσημδρίαν, Ἀχελῶον
(leg. ᾿Αγχίαλον), Βυζὸν (aliis Βίζος, Βίζων, Βιζώνη dicitur. V. G. Min. 1, p. 400; hod, Kawarna) καὶ τὰ λοιπὰ, καὶ
πρὸς ἑαυτὸν ἐποιήσατο. Ὁμοίως χαὶ τὰ πρὸς τὴν Σηλυμόρίαν χείμενα πυργία τοῦ &yíou Στεφάνου (hod. Stephanos, a Con-
'stantin, 50 stadia, a Selivria autem ultra 250 stadia distans) σὺν πολέμῳ λαδὼν πάντας τοὺς ἔνδον κατέσφαξεν. Οἱ δὲ

λοιποὶ πύργοι προσεχύνησαν xai οἱ ᾿Επιδάται (οἱ ἐπιδάται edit. Bonn.). Ὅσοι γοῦν παρεδόθησαν ἀδλαδεῖς ἐσώθησαν, ol
δὲ ἀντισταθέντες ἀπεχεφαλίσθησαν " ἡ δὲ Σελυμόρία μαχίμως ἀνθίστατο. Praeter Selymbriam etiam Mesembria non
- vinum est, ut Pusculus 3, 375 tradit :

Machmettus quoniam vires nondum orbe coegit
oppugnare urbem, [quam] obsessam claudere longo
Marte parat, vicium prohibet, subigitque subire
sub sua jura omnes Danaos , qui prozima circum
rura colunt. Castella capit, totumque subactum
urbis agrum. Subeunt cuncti invidiosa laturi
sponte juga imbelles. Duo tantum fortia forti
presidio munita manent castella, minasque
Machmetti intrepida accipiunt, Martisque pericla
ezspectant, mortemque pati pro laude parantur,

d.

08 CBITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 18-19.

αὐτὸ προσχωρῆσαν, τά τε ἄλλα πάντα ληίζεται xal
πρὸς τὸ δοχοῦν διατίθησι.

XVIII. Βασιλεὺς δὲ Κωνσταντῖνος χαὶ οἱ τῆς πό-
λεως τῷ τε ἀθρόῳ τῆς μεταδολῆς τῷ τε παραλόγῳ τῆς
ἐφόδου χαταπλαγέντες xai πόλεμον ἀχήρυχτον ἐπελ-
θόντα σφίσι θεασάμενοι παρ᾽ ἐλπίδα (xal γὰρ ἤδη
πρὸ μικροῦ ἔτυχον γεγονυῖαι αὐτοῖς αἱ σπονδαί), δια-
πρεσδεύεσθαι μὲν τοῦ λοιποῦ περὶ τούτων xol ξυυ--
δάσεων xol εἰρήνης μεμνῆσθαι παντάπασιν ἀπέγνω-
σαν" (2) ἤδεσαν γὰρ ἀδύνατον ὃν, πρός τε τὴν τοῦ
βασιλέως ὁρμὴν ἀφορῶντες xol τὰ γεγενημένα ὑπ’
αὐτοῦ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, καὶ ὡς πάντα ταῦτα ἐς οὐδὲν
“ρηστὸν ἔφερε, πολιορκίαν δὲ προσεδόκων ὅσον οὐχ
ἤδη, αὐτοῖς ἔσεσθαι, καὶ πόλεμον ἄσπονδον χατὰ γῆν
τε xal θάλασσαν, καὶ ὅσα πολέμου χακὰ, ἅλωσίν τε
χαὶ τὰ τῆς ἁλώσεως πάθη, φόνον τε τῶν ἐν ἡλιχία
xai διαρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων xoi σύλησιν ἱερῶν
xoi δουλείαν xal ὕόριν γυναιχῶν τε xol παίδων"
(3) οὐδὲ γὰρ ἐπὶ μικρὸν ἂν ἀντισχήσειν ᾧοντο, ἐπιόν-
τὸς αὐτοῖς τοσούτου πολέμου χατὰ γῆν τε χαὶ θάλασ-
cav * οὕτως ἠλλοίωντό τε τὰς γνώμας εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς,
χαὶ παντάπασιν ἀπεγνώχεσαν, χαὶ χρηστὸν οὐδὲν
ἐνενόουν περὶ αὑτῶν πρὰς γὰρ τὸ ἀνέλπιστόν τε xol
ἀδόχητον τοῖς λογισμοῖς τραπόμενοι, ἑτοίμως προΐεντο
σφᾶς αὐτοὺς, χαὶ οὐδεμίαν εἶχον τοῦ λοιποῦ σωτη-
ρίας ἐλπίδα: (4) αἴτιον δὲ ἦν αὐτοῖς - ἐν μὲν γὰρ
ταῖς προλαδούσαις πολιορχίαις πολλὰ εἶχον τὰ βοη-

θοῦντα, χαὶ ἐν ἐλπίσι μεγίσταις ἦσαν ἀεὶ τοῦ περι
γενέσθαι" τῆς τε γὰρ xa^ αὐτοὺς θαλάσσης ἐχράτουν,
xal χατὰ γὴν μόνον ὃ πόλεμος αὐτοῖς ἦν, ὃν εἶχον.
ἀναφέρειν ῥᾳδίως, ἐν ἑνὶ μέρει τῷ χατὰ γῆν ἀντιτε-
ταγμένοι τοῖς πολεμίοις, τά τε τῆς θαλάσσης ἑκατέρας.
πλώιμα ἦν δλκάσι τε xal πλοίοις μαχροῖς, ἥ τε ἐμ-᾿
πορία χαθειστήχει πολλὴν παρέχουσα τῶν ἀναγκαίων.
xal τῶν ἄλλων τὴν ἀφθονίαν, xai ἣ πόλις ξένων τε,
καὶ ἀστῶν ἔγεμε. χρήματά τε πολλὰ ἔν τε τοῖς χοι--
νοῖς καὶ τοῖς ἰδίοις καὶ τοῖς ἱεροῖς ἀποχείμενα ἦν, ὅπλα,
τε χαὶ νῆες χαὶ βέλη τά τε ἄλλα πάντα χαλῶς αὐτῇ
παρεσχεύαστο, ὡς μηδὲ πολιορχίαν εἶναι τότε τὸ
πρᾶγμα δοκεῖν. (0) Νῦν δὲ ταῦτα πάντα ἐς τοὖναν-
τίον ἦν τε xal ἐδόχει" ἥ τε γὰρ θάλασσα φρουρίοις τὸν,
ἄνω καὶ χάτω πορθμὸν διείληπτο xal ὅλως ἄπλωτος
ἦν, αἵ τε ἤπειροι ἐξεπεπολέμωντο, στόλος τε μέγας
προσεδοχᾶτο xal τοῖς κατὰ θάλασσαν τείχεσι προσόα-
λεῖν, καὶ αὐτοῖς ἀδύνατα ὅλως εἶναι ἐδόχει τῷ πολέμῳ,
πρὸς πάντα τὸν περίόολον ἐξαρχεῖν ὀλιγανθρωπία E
ἔνδειά τε παντελὴς χρημάτων xod χοινῶν xat ἰδίων ἐπῆν,
ἥ τε πόλις τῶν ἀναγχαίων πάντων ἐσπάνιζεν, ἐπιχου-
ρία τε αὐτοῖς οὐδεμία οὐδαμοῦ πανταχόθεν ἐφαίνετο.
(e) Οὐχ ἧττον δὲ αὐτοὺς ἔθραττε χαὶ τὰ παρὰ λόγ ^
τότε γινόμενα, ἅπερ εἰς θεοσημείαν ἐλάμόανον, Gs
σμοί τε ἀήθεις xal ξένοι xoi βρασμοὶ γῆς τά τε ἐ
οὐρανοῦ, βρονταί τε xul ἀστραπαὶ χαταρρηγνύμεναιϊ
xal κεραυνοὶ φριχώδεις καὶ σέλας δρώμενον καὶ πνεύ-

did aei as

Ponti opidum tuto letata Mesembria portu,

et Spartana ample Propontidis alita fluctu
mcenia protendens invicta Selymbria muro ( Marte ?).
Fata ambo exspectant urbes, finemque morantur
bellorum. Teucer pugna ne robur inani
incassum frangat, tentans castella per arma
expugnare , animos et. ne spe exhauriat, omen
hoc fore venturi infelicis triste tumultus
sperans , in solam cunctas contendere vires
Constantini urbem se comparat.

Paucis hzc absolvit Phrantzes p. 236 sq.

XVIII, $ 1. Διαπρεσδεύεσθαι.. ἀπέγνωσαν] Aliter Seadeddin. 2, p. 136: Spedi avvisi humili e supplichevoli alla
real corte, e pregó il re che si degnasse d'accettare et gradire tutte le sue città e fortezze che si trovano me
territorio di Constantinopoli, e di far a lui gratia della sola città di Constantinopoli, el ammerlo al numen
degU aliri prencipi sui tributarii , obligandosi di pagargli ogni anno il tributo. Ma il ré senza ascoltar 1
parole degl' ablegati, domandó le chiavi della città. Peró il. prencipe vedendo ch' era disperata la sua di
manda, s! applicó à tutto potere alla diffesa. || — $ 2. καὶ σύλησιν ἱερῶν} Heec in margine suppleta. || — $ 5
νῦν δὲ] ταύτῃ δὲ margo. || — ἐξεπεπολέμωντο ἐξ suprascr. || — ὀλιγανθρωπίᾳ ] Ex recensu quem tunc jussu imperatori
Phrantzes ( p. 240) instituit, οἱ πρὸς ἀντιπαράταξιν ἄνδρες ὄντες ἔνδον τῆς πόλεως τῆς τοσαύτης εἰς μέγεθος ἦσαν Xt
λιάδες τέσσαρες xol τρεῖς xai ἑδδομήχοντα xal ἐνναχόσιο:, ἄνευ τῶν ξένων μόλις ὄντων χιλιάδων δύο. Sec. Ducam p. 287
10 : πᾶς ὁ τῶν ἐνόπλων στρατὸς οὐχ ὑπερξαίνει τοὺς ὀχταχισχιλίους. Leonardus Chiens. l.l. p. 325 : Graci ad 588
millia bellatorum non excedebant ; reliqui sive Genuenses sive Veneti cum his qui ex Pera clam ad presidium
accesserant, vir summam trium millium aquabant. P

$ 6. Τὰ παρὰ λόγον τότε cvóueva.] Pusculus 4, 205 :

Praeterea monstris diris terrentur, et atris 7
prodigiis celo, terra et super equore visis. ἃ
Paucos ante dies angusto ex equore capta E

ostrea sanguineo maduere infecta rubore ; ;

sanguis erat succus proprius, fluctusque cruenti
equoris. Et celo crebri micuere per auras

nocte ignes. .4nimos insueta tonitrua crebro
terrebant sonitu horribili, nimbisque

fulgure direptis veniebant fulmina densa.

Ipsa etiam tellus venlo concussa sub ima

I

Γ
|
L

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. C.). 69

ματα βίαια xal λάῤδρων δετῶν ἐπιχλύσεις τε xol χα-
ταφοραὶ, ἔτι δὲ ἀστέρων ἀσυνήθων ἄταχτοι φάσεις
xa δρόμοι πεπλανημένοι xod πάλιν ἀφανισμοὶ, ἕτεροι
δ᾽ αὖ κατεστηριγμένοι τε xal πολὺν δὴ χρόνον καπνὸν
ὑποφαίνοντα: (7) ἄλλα τε πολλὰ τοιαῦτα τερατώδη
τε xul παρὰ τὸ εἰωθὸς ὑπεσήμαινε τὸ θεῖον, τό τε
μέλλον προφοιδάζοντα xal μεγίστην ὑποφαίνοντα και-
γοτομίαν τῶν καθεστώτων τε καὶ μεταδολήν * εἰκόνες
τε γὰρ ἵδρουν ἐν ἱεροῖς χαὶ στῆλαι καὶ ἀνδριάντες τῶν
μαχαρίων ἀνδρῶν, χατοχαί τε καὶ ἐνθουσιασμοὶ ἀν-
δρῶν τε xol γυναικῶν παρὰ δόξαν ἐγίνοντο, οὐδὲν
αἴσιον προμηνύουσαι, οἵ τε μάντεις ἀπαίσια πολλὰ
ἐπεθείαζον, λόγιά τε παλαιὰ ἤδετο χαὶ χρησμοὶ ἀνη-
ρευνῶντο, καὶ ὅσα ἄλλα ἐν τοῖς τοιούτοις ξυμδαίνειν
φιλεῖ, πάντα ἐγίνετο, ἃ πάντα ἐς οὐδὲν χρηστὸν φέ-
ροντα φύθον τε παρεῖχε πολὺν xol ἀγωνίαν αὐτοῖς,
χαὶ ἑαυτῶν ὅλως ἐξίστα, xol περὶ τοῦ μέλλοντος
οὐχ ἐδίδου θαρρεῖν. (8) Πλήν γε δὴ ὡς ἐν καχοῖς
μικρὸν ἀναφέροντες, ἐκ τῶν ἐνόντων παρεσχευάζοντο,

τάφρους τε καθαίροντες χαὶ τὰ πεπονηχότα τοῦ τείχους
dvopüoUvtec , τάς τε ἐπάλξεις ὁπλίζοντες πύργων τε
καὶ μεταπυργίων, καὶ τὸ τεῖχος ἅπαν ἐπισχευάζοντες
κατὰ γῆν τε xat θάλασσαν * ἔτι δὲ ὅπλων τε xol βελῶν
ξυλλογὴν ἐποιοῦντο καὶ μηχανημάτων παντοίων, τά
τε ἔξω τῶν φρουρίων ἐπεσχεύαζον, ὅπλα xai φυλαχὰς
ἐπιπέμποντες, τάς τε νήσους ἠσφαλίζοντο, μετὰ δὲ
τὸν μέγαν λιμένα χαὶ τὸ Κέρας ἅπαν, ἀπό γε τῶν τοῦ
Γαλατὰ νεωρίων μέχρι τῶν Eóysviou πυλῶν, ἧπερ
τὸ στενότατον ἦν, ἁλύσεσι μαχραῖς διελάμβανον.
(9) χρήματά τε ἀπό τε τῶν χοινῶν xal τῶν ἰδίων xal τῶν
ἱερῶν ξυνέλεγον, σἴτόν τε xol τὰ ἐς διατροφὴν ἐσεχό-
ψιζον, τοῖς τε ἄλλοις πᾶσιν ὡς δυνατὸν ἐξηρτύοντο χαὶ
τοῖς ὅλοις ἐπεσχεύαζον τὴν πόλιν τε xod τὰ τείχη, ὡς
χατὰ γὴν καὶ θάλασσαν πολιορχηθησόμενοι.

XIX. Πρὸς δὲ τούτοις πρεσδείας ἔπεμπον πανταχοῦ,
ὅθεν ἦν αὐτοῖς ἐλπὶς ἐπικουρίαν ἕξειν τινά, τοῦτο
μὲν ἐς Πελοπόννησον παρὰ τοὺς ταύτη δεσπότας,

- , LÀ -
σῖτόν τε xal ἄνδρας εἰς ἐπικουρίαν αἰτοῦντες (ἐνόμιζον

, radice intremuit, ruere οἱ visa omnia tecía
urbibus in magnis, ac terre mergier alto
noctes atque dies fundo stygiaque palude.
Fama quoque attulerat vastantem rura draconem
ingentem pecori magnisque inferre ruinam
armentis, morsuque íiruces consternere tauros
tabifico et prede depasci viscera passim,
desertisque metu venientem cedere aratris
agricotam, et petiisse fugam, segetemque secari
inceptam liquisse ferunt, vacuosque manere
ruricolis campos; hunc per deser(a vagari,
afflatuque loca inficientem pergere ad urbem.

$ 7. "Eyívovxo] Sic margo ; ἐφαίνοντο textus. || — $ 8. παρεσχευάζοντο sqq.] Cf. Seadeddin. 2, p. 135. Ducas
p. 246, 1 : Ὁ δὲ βασιλεὺς προορῶν τὸ μέλλον, πρὸ ἕξ μηνῶν εἶχε τὰ φρούρια ἐν ἐπιμελείᾳ, xad τοὺς χωρίτας τοὺς ἐγγὺς τῆς
πόλεως x«i τὸν θεριζόμενον στάχυν καὶ τὰς λιχυιζομένας ἅλωνας ἔνδον ἐκόμιζεν. Οἵ, idem p. 265. || --- μέχρι τῶν Eoye-
νίου πυλῶν] De catena ista cf. Phrantzes p. 238, 6 : Προσέταξε τὴν σειρὰν τὴν σιδηρᾶν τὴν βαρυτάτην ἐν τῷ στόματι τοῦ
λιμένος βαλεῖν. Chalcocond. p. 384 : Διὰ θαλάσσης πέδας σιδηρᾶς διατείνοντες ἀπὸ τῆς χαταντιχρὺ πόλεως ἐς τὸ τεῖχος
τοῦ Βυζαντίου παρὰ τὴν ἀχρόπολιν καλουμένην. Ducas p. 268, 3 : Ὁ δὲ λιμὴν τῆς πόλεως ἦν ἐχεχλεισμένος σὺν τῇ ἁλύσει
ἀπὸ τοῦ μέρους τῆ: πύλης τῆς πόλεως τῆς χαλούμένης Ὡραίας εἰς τὸ τοῦ Γαλατᾷ μέρος. Pusculus 4, 340 :

Disposite naves porti ostia claudunt
turrite, ac trabibus ferro et connexa catena
litore ab utroque ingressum religata coercet.

Barbarus p. 13 : A di do April el serenissimo imperator si comandó àser Bartolamio Soligo che dovesse des-
tender la cadena a traverso del porto.... Questa tal cadena si iera de legnami grossissimi e redondi, e innar-
pexa di uno. cun U altro cun feri grossi e cun cadene grosse di fero , e li cavi de la cadena, uno cavo si era
dentro da le mure de Constantinopoli , e l' altro cavo si era dentro da le mure de Pera per piu segurtade de
la dita cadena. Cf.Seadeddin. 2, p. 138. — Porta ὡραία, quam Ducas etiam p. 282, 23 nec non Phrantzes p. 254,
19 memorant, a porta quam τοῦ νεωρίου Pachymeres 5, 10 vocat, et a hodierna Bagtche-Kapow (horti porta) non
diversa fuisse censetur probabiliter. Eandem vel vicinam fuisse Eugenii portam ex eo colligas quod hoc prope S.
Pauli in Palatio edem a Nicephoro Gregora 7, p. 192, et sub acropoli a Cantacuzeno 4,. 11. 29. 31 et Codino de
offic. c. 22 fuisse perhibetur. Ibidem fuerit ὁ τοῦ Εὐγενίου πύργος, usque ad quem veteris Byzantii muros juxta Cornu
sinum pertinuisse prodit Codinus De ambitu Constantin. p. 25 ed. Bonn., dum Zosimus 3, 30 muros illos usque
ἃ τὸ νεώριον pertinuisse dicit. In Galata oppido Gillius (Topogr. Constant. 4, 10 p. 222) suo adhuc avo portam
C atenam dictam fuisse refert. Ceterum de catena, qua sepius jam Byzantini portum clauserant, vide quce collegit
"Ducangius in Constantin. Christ. p. 49 sq. || — ἧπερ τὸ στενότατον (στενώτατον codex) ἣν] Hoc parum accurate di-
ctum est. Angustissima sinus pars est prope Odun-Kapouw et Sindou-kapou, ubi non fuisse catenam certissimum est.
|... $ 9. Koi τῶν ἱερῶν] V. Phrantzes p. 256, 7 et Leonardus Chiensis De urbis Const. jactura in Leoniceri Chronicis
"Turcicis 1, p. 325. || — σῖτον] V. Ducas p. 257, 20, qui ad frumentum importandum quattuor naves in Chium
Amissas esse narrat.

T XIX. “Βξειν] σχήσειν margo ||— ἐς Πελοπόννησον] V. Phrantzes p. 223 sqq. E Peloponneso quominus auxilium
"weniret, Mechmetes misso contra despotas exercitu impedivit. Vide supra not. ad cap. 12. || — ἀρχιερέα] Nicolaum V

10 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 19-23.

$ πεῖρα, oi xai τὸ πᾶν ἐδυνήθησαν κατεργάσασθαι /

γὰρ παρατεθήσεσθαι πολιορχίαν αὐτοῖς μέχρι πολλοῦ,
χαὶ μὴ ἐξ ἐπιδρομῆς βίᾳ ὅπλοις ἁλῶναι ἂν, ἧπερ
ἑάλωσαν), τοῦτο δὲ παρὰ τὸν μέγαν ἀρχιερέα τῆς
Ῥώμης, ᾧ ᾧ xal μᾶλλον εἶχον θαρρεῖν, ἔτι δὲ χαὶ παρὰ
τοὺς ἄλλους ἡγεμόνας τῆς ᾿Ιταλίας χαὶ τῶν ἄλλων
ἑσπερίων γενῶν, δεόμενοι ξυμμαχίας τε xal ἐπι-
χουρίας τὴν ταχίστην τυχεῖν, εἴ γε μὴ μέλλοιεν χιν-
δυνεύσειν ἐν xu; χινδύνων ἤδη καθεστηκότες. Καὶ
οἵ μὲν ἐν τούτοις ἦσαν.

XX. Βασιλεὺς δὲ Μεχέμετις, ἐπειδὴ τὸν πόλεμον
λαμπρῶς ἐξήνεγκεν ἤδη, χαὶ τῶν ἔξω τὰ μὲν χατέ-
ὃραμε χαὶ διήρπασε, τὰ δὲ ἀπέστησε E τὰ δὲ ἐ ἐχειρώ-
σατο, παρεσχευάζετο ἅμα ἦρι καὶ αὐτῇ τῇ πόλει κατὰ
γῆν xoi θάλασσαν προσθαλεῖν. (2) Καὶ πρῶτα μὲν
ξυνῆγε τὰς δυνάμεις xal ξυνεχρότει, χαὶ τὰ στρα-
τεύματα πανταχόθεν ξυνήθροιζεν ἔχ τε Ἀσίας χαὶ
Tüperyi , ἱππικά τε xal πεζικὰ, ἔτι δὲ ὁπλίτας τε
χαὶ τοξότας xal σφενδονήτας κατέλεγε, καὶ ἀκοντιστὰς
χαὶ πᾶσαν ἄλλην τάξιν ἐξήταζεν, ὅπλα τε χατε-
σχεύαζεν ἐς ἀσφάλειαν τῶν προμαχομένων, ἀσπίδας τε
χαὶ χράνη χαὶ θώραχας χαὶ θυρεοὺς ἔξωθεν χαταφρά-
χτοὺυς σιδήρῳ, πρὸς δὲ βέλη τε καὶ ἀχόντια xoi ξίφη

ὅσα ἄλλα οἱ ἐς τειχομάχίαν ἐδόχει ἐπιτήδεια
εἶναι πάντα μετὰ πολλῆς ἐποίει σπουδῆς" πρὸς δὲ τού-
τοις μηχανὰς χατεσχεύαζε τῷ τείχει παντοίας, τάς
τε ἄλλας χαὶ τὰς πετροδόλους δὴ ταύτας (χαὶ) νεωτέ-
pue, πρᾶγμα ξένον xot εἰς ἀχοὴν ἄπιστον, ὡς ἔδειξεν

XXI. Πρὸ πάντων δὲ τοῦ ναυτιχοῦ ἐπεμέλετο,
τριήρεις τὰς μὲν ἐκ νέου ναυπηγούμενος, τὰς δὲ |
χρόνῳ πεπονηχυίας ἀνορθῶν, τὰς δὲ διαδρόχους οὔσας.
ἀναχεύων χαὶ θεραπεύων - ἔτι δὲ πλοῖα μακρὰ κα
σχεύαζε, τὰ δὲ xal χατάφραχτα, xoi ταχείας ναῦς
τριαχοντόρους τε χαὶ πεντηχοντόρους , χαὶ τὴν ἄλλην.
δὲ ἅπασαν τούτων ἐπισχευήν τε xol χρείαν ἕτοιμ' í-
ζων τε ἦν xal διορθούμενος ὅτι τάχιστα, μηδενὸς ET
ἐς τοῦτο φερόντων φειδόμενος. (2) Πρὸς δὲ τούτοις
ναυτιχὸν ξυνέλεγεν ἐκ πάσης τῆς αὐτοῦ παραλίας.
᾿Ασιανῆς τε χαὶ Ἐὐρωπαίας, ἐρέτας τε καὶ θρανίτας,
χαὶ θαλαμίους xal τοὺς ἐπὶ τῶν καταστρωμάτων ἐπι--
λεγόμενος , ἔτι δὲ χυδερνήτας χαὶ κελευστὰς, τρίη-
ράρχους τε χαὶ γαυάρχους χαὶ στρατὴ γούς" xul τὰ
ἄλλα δὲ πληρώματα τῶν νεῶν μετὰ πολλῆς ἔπιμε-
λείας τε καὶ σπουδῆς ἐξεπλήρου * πλέον γὰρ ἰσχύσειν.
ἐς τὴν πολιορκίαν τε xal τὸν πόλεμον ἐδόχει τῷ χατὰ,
θάλασσαν ναυτιχῷ 7j τῇ χατὰ γὴν στρατιᾷ, καὶ διὰ
τοῦτο τὸ πλέον ἔνεμε τῆς ἐπιμελείας αὐτῷ, χαὶ πάσῃ,
σπουδῇ χαὶ προθυμίᾳ, προσέτι γε μὴν xoi φιλοτιμίᾳ,
πρὸς τὸ ἔργον ἐχρῆτο, προὔργου τι τοῦτο νομίζων.
εἶναι.

XXII. Ἔν τούτοις δ᾽ ὄντος αὐτοῦ χαὶ EM
ζομένου χειμῶνος, xai τὸ ἔαρ ὑπέφαινεν ἤδη, xal ὃς.
εὐθὺς τὰς μὲν ναῦς παρεσχεύαζεν ἐς ἀναγωγὴν ἀπὸ,
Καλλιουπόλεως (ἐχεῖ γὰρ ἦσαν αὐτῷ omen

1

qui in testamento suo apud Manetti in Vita Nicolai V, lib. 3 (Murat. III, 2, p. 935) de his ita habet : : Constant
tini imperatoris oratoribus, qui ad. mos impetrandi favoris gralia venerant, clara et aperta responsione omnia.
prasidia mostra parliim pecuniarum , partim triremium, partim terrestrium exercituum , parata et in
promptu esse foreque significavimus, el quia nostra duntaxat subsidia ad arcendam et amovendam à. cervici
bus suis obstinatam illam tot immanium tantarumque barbararum gentium obsidionem nequaquam sufficere. |
posse arbilrabamur, monuimus, ut ad. celerem quandam aliorum Christianorum favorum impetrationem.
animum mentemque converteret , ac subsidia nostra certa et vera tamquam solida quxdam ceterorum ome
nium fundamenta semper parata esse intelligeret, sicque in hunc modum nostro nomine aliis principibus re-
gibusque denuntiaret...... At quum oratores nonnisi generalia responsa retulissent, re infecta ad nos rediere.
Hec ego exscripsi ex Zinkeisenii hist. imp. osm. 1, p. 821, ubi vide. Misit pontifex Isidorum cardinalem , qui Ge-
nuensi nave Constantinopolim venit mense Novembri 1459 (Ducas p. 253, 9).

XX. $ 1. Μεχέμετις } Sic etiam in sqq. c. 26. 31. 35. 38. 42 et passim nomen regis exaratur. || — τῶν ἔξω τὰ m
χατέδραμε elc.] Vicina urbis ante Mechemetis adventum Caratzias vastaverat. V. Duc. p. 263, 8. Phrantzes p. 236,
16. Chalcocond. p. 383, 1. || —$ 2. τὰς xs1po602ov;]Barbaro p. 3 : Del mexe de Fevrer el Turco comenzó a mandar.
le sue bombarde zoso Constantinopoli acompagnade con Turchi diexe millia. Phranizes p. 237, 5 : "Egepov vào
τηλεδόλους πολλάς, ἐξ αὐτῶν δέ τινες τοσοῦτον ὑπῆρχον εἰς μέγεθος, ἃς οὐχ ἐδύναντο τεσσαράχοντα ζεύγη βοῶν σύρειν
ἑχάστην αὐτῶν ἢ χαὶ πεντήχοντα ζεύγη xoi πλέον 7| δύο χιλιάδες ἀνθρώπων. De bombarda maxima, quam Adriano
Orbanus Hungarus fecerat ( v. Ducas p. 247 et 249. Chalcocond. p. 385), ita habet Ducas p. 258 : Τοῦ Φεόροναρί ^
ἄρξαντος ixDeucs τὴν χωνείαν μεταχομισθῆνα: ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει, xai ζεύξας ἁμάξας τριάκοντα, εἷλκον αὐτὴν.
ὄπισθεν οἱ ξ' βόες, λέγω βόες βοῶν (Leonard. Chiens. p. 318 : quam vix boum quinquaginta centum juga vehebant):.-
xai ἐχ πλαγίου τῆς χωνείας ἄνδρες σ΄, χαὶ εἰς τὸ Ev χαὶ εἰς τὸ ἕτερον, τοῦ ἕλχειν χαὶ ἐξισοῦν αὐτήν, ἵνα μὴ ὀλισθήσει τοῦ
δρόμον" χαὶ ἔμπροσθεν τῶν ἁμαξῶν τέχτονες V', τοῦ χατασχευάζειν γεφύρας ξυλίνους εἰς τὰς ἀνωμαλίας τῆς ὁδοῦ, xai.
ἐργάται σὺν αὐτοῖς σ΄. ᾿Εποίησε γοῦν τὸν Φεόρουάριον χαὶ Μάρτιον i ἕως οὗ κατήντησεν ἐν τόπῳ μαχρὰν τῆς πόλεως ἀπὸ
μιλίων é (ἢ). Deinde bombardarm illam ἔστησεν ἐν τῇ πύλῃ τοῦ ἁγίου ἹΡωμανοῦ πλησίον ( Ducas p. 272,4). Chaleo--
cond. p. 382, 20 magnam bombardam tantam fuisse dicit ὡς ζεύγη βοῶν ἕλχειν ἑδδομήκοντα χαὶ ἄνδρας ἐς δισχιλίους...
Critobulus hujus bombardz non meminit, sed de alia, quce obsidionis tempore in ipsis castris conflata sit, E
c. ap. 29, übi vide. || —

XXI. $ 1. Διαδρόχους ) Cf. Thucyd. 7, 12: νῆες διάδροχοι τοσοῦτον χρόνον ἤδη θαλασσεύουσαι. || — ἀναχεύων) Vox.
alibi non obvia, quantum sciam; attamen ἀχεύω usurpari pro ἀχέομαι, ἀχέω, ἀχείω in lexicis perhibetur. 2

XXII. S 1. 'Hysuóva... τὸν σατράπην Καλλιουπόλεως] Haec in margine supplentur. Παλτόγλης apud Mordtmannum
c. l. p. 43 e turcicis scriptoribus, ut videtur, vocatur Baltaoglu Suleiman Βα]. Apud Chalcocondylam, p. 390, 4-
editur Παντόγλης; ibid. p. 519, 9 Παιτόγλης Καλλιουπόλεως ὕπαρχος ; ap. Leonardum Chiens. p. 333 Balthoglus;-
Πάλδα apud Ducam p. 270, 5, ubi : Ἦν δὲ ὁ ἄνθρωπος τὸ γένος ἐκ τῶν Βουλγάρων ἕλχων, τινὸς τῶν ἀρχόντων Bovi*

bs
NA

mE MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. C.). τὶ

ἡγεμόνα xo στρατηγὸν ἐπιστήσας αὐταῖς Παλτόγλην
τὸν σατράπην Καλλιουπόλεως. — (2) Ἦσαν 3' at πᾶσαι
τὸν ἀριθμὸν, ὡς ἐλέγοντο, τριαχόσιαι xo πεντήκοντα,
ἄνευ μέντοι γε, τῶν σχευαγωγῶν xal τῶν xaT ἄλλην
τινὰ χρείαν ἢ ἐμπορίαν ἀφιχνουμένων" αἱ δ᾽ ἀνή-
οντο τάχει πολλῷ ξὺν βοῇ χαὶ θορύδῳ xxi ἀλα-
λαγμῷ,, εἰρεσίᾳ τε χρώμεναι xal παραχελευσμῷ xat
A ^» 7 Pi 2 ΄ €

πατάγῳ xal ἀντιφιλοτιμήσει πρὸς ἀλλήλας, ὕπερ-
ηχοῦσαι τὸν Ἑλλήσποντον, ἔχπληξιν δὲ χαὶ φό-
760» ὅτι πλεῖστον παρέχουσαι τοῖς ὁρῶσι. (8) διὰ
πολλοῦ γὰρ χρόνου οὐδαμοῦ τοστῦτος στόλος νεῶν xat
- T) / 2 , ^ Y
παρασχευὴ τοσήδε xav θάλασσαν ἐγεγόνει" ὃ δὴ xol
μᾶλλον τοὺς ταλαιπώρους Ρωμαίους ἐξέπληξε παρ᾽
q , 1 M 2 - ES d ee i ,

ἐλπίδα φανὲν, xol εἰς ἀπόγνωσιν xal ἀθυμίαν με-
γίστην ἐνέδαλε, xal πᾶσαν ἄλλην ἐλπίδα χρηστὴν
αὐτῶν παρήρητο. (4) Πρότερον μὲν γὰρ ἡνίκα προσ-
ἔῤξαλλον αὐτοῖς oi πολέμιοι, xav γὴν ἐπολιορχοῦντο

|
l

μόνον, τῆς δὲ θαλάσσης ἐχράτουν, xal εἶχον τά τε
ἐπιτήδεια ἄφθονα τῇ κατὰ θάλασσαν ἐμπορία χρώ-
μενοι, τόν τε πόλεμον ῥαδίως ἀνέφερον, xal τὰς
προσθολὰς οὐ χαλεπῶς ἀπεχρούοντο διὰ πολυχειρίαν,
x ; Pin ae M

τῶν πολεμίων ἑνὶ μέρει xai μόνῳ τῷ χατὰ γῆν μα-
χομένων" νῦν δὲ χατά τε γῆν xal θάλασσαν ἐπιόντα
δρῶντες τὸν πόλεμον, εἰκότως ἐξεπλήττοντο xal εἷς
ἀπορίαν μεγίστην xa φόθον δεινὸν ἐνέπιπτον. Καὶ ὃ
μὲν χατὰ θάλασσαν στόλος τῷ βασιλεῖ οὕτως ἀνήγετο.

XXIII. Αὐτὸς δὲ ἄρας ix τῆς Αδριανοῦ παντὶ τῷ
στρατῷ ἱππιχῷ τε xal πεζιχῷ διὰ τῆς μεσογείας ἐχώρει,
ἅπαντα ζυγχυχῶν τε xai ξυνταράττων xat φόθον xal
ἀγωνίαν xat φρίκην μεγίστην ἐμποιῶν καθ᾽ οὖς ἂν γέ-
νοιτο, ξυνεπαγόμενος ἅμα οἵ xal τὰς μηχανάς" xol
ἀφιχνεῖται δεχαταῖος ἐς τὸ Βυζάντιον, χαὶ στρατοπε-
δεύεται πρὸς τῇ πόλει ἐγγύς που τοῦ τείχους, ὅσα ἀπὸ
σταδίων τεσσάρων, πρὸς ταῖς χαλουμέναις πύλαις τοῦ

γαρίας υἱὸς, Πάλδα ἐπονομαζόμενος. ᾿Εδουλώθη οὖν πρὸ χαιροῦ, xai ἐξωμόσατο τὸ πάτριον σέβας, xoi ἦν δοῦλος πατρικὸς
τοῦ Μεχεμέτ. Ab hoc viro locum Bospori Balta liman dici putat Hammerus 1. 1. 1, p. 528; in hoc enim sinu, qui a
- Rumeli Hissari est boream versus, hieme anni 1452 naves a Paltaogle structas esse dicit, nullo rem firmans testi-
. monio.
$ 2. Tpuxvóctxt mevexovca.] Navium numerus apud varios scriptores varius : 480 vel 420, 375, 300, 250, 230, 170,
145. Ad Critobulum, qui naves 350 fuisse dicit, non annumeratis onerariis, proxime accedit Phrantzes. Is enim
- p. 237, 21 eodem die secundo mensis Aprilis quo Mechemetes ad urbem venit, etiam partem classis advenisse refert ;:
ἧσαν δὲ τριήρεις ὡσεὶ τριάχοντα xai δρόμωνες, νῆες δὲ wai πλοιάρια xal μονήρεις τριάχοντα xxi éxaxóv. Deinde Aprilis
die decimo quinto (p. 239, 241) ἔφθασε καὶ ὁ ἐναπολειφθεὶς στόλος αὐτοῦ ἔχ τε τοῦ Εὐξείνου πόντου xol Νικομηδείας xal
Ἀσίας, ὧν ὁ ἀριθμὸς εἴχοσι xoi τριαχόσια, ἐξ ὧν ὑπῆρχον τριήρεις δέκα καὶ ὀχτὼ, διήρεις τεσσαράχοντα καὶ ὀχτὼ, τὸ δὲ
λοιπὸν ὑπῆρχον νῆες μαχραὶ xai πλοῖα. Hinc summa colligitur navium 480, vz', qui numerus pro vulgato vz' (420)
restituendus fuerit in sqq., ubi Mechemetes Aprilis die decimo sexto copiarum recensum instituens naves 420 nu-
merasse dicitur. Stationem classis habebat, ut idem Phrantzes tradit p. 240, 10, κάτωθεν ὀλίγον τι τοῦ Διπλοῦ χίονος
( ad hod. Bechiktach) καὶ μέχρι τῆς ἐχχλησίας τοῦ ἁγίον Κωνσταντίνου ἐγγύς. Marinus Sanutus Vit. de' Duchi apud
Murat. scc. 22, p. 1148 classem 375 navium fuisse tradit; trecentas naves refert Ducas p. 268, 2. Secundum Leo-
nardum Chiens. p. 321, ducentarum et quinquaginta fustarum ez diversis Asie et Thraciz Pontique litoribus
contra urbem. disposita classis venit, inter quas triremes sex et decem biremes, septuaginta reliqua. fuste
anis bancaremis ; cymba etiam barculxque sagiltariis ad ostentationem plenz vehebantur... Quo minus ad
stadia centum in Propontidis (sic pro Bosporo dicere solet L.) ripa ancoras figunt. Chalcocondylas p. 384,3:
ἸΠαρῆν xoi ὁ στόλος αὐτῷ διὰ θαλάσσης, τριήρεις μὲν τριάχοντα, πλοῖα δὲ μιχρὰ ἀμφὶ τὰ διακόσια. Ῥαβοι]5 4, 332 :

Exspectata diu tandem de litore venit
Hellespontiaco classis delata secundis

flatibus. .Armale verrebant equora nigra

bis dene ante alias fluctu spumante triremes;
pone secant alie centum mare remige puppes;
quinquaginta illas parve comitantur.

Nicolaus Barbarus p. 21 Aprilis mens. die duodecimo, diei hora septima, classem Turcorum ancoras jecisse dicit
in. uno luogo che se chiama le Colone, che son mia do (duo miliaria) luntan da Constantinopoli... La dita
armada del Turco fó vele cento e quaranta cinque fra galie e fuste e parandarie e bergantini , ma ne iera
galie adodexe compie, fuste grose ne iera ad setanta in otanta, parandarie da vinti in vinti cinque; tutto el
resto si iera bregantini.

XXIH. $ 1. Aexaratoc] Aliter Pusculus 4, 237 : Carpit iter, quartoque die sub moenibus altis castra locat.
Adrianopoli ad Constantinopolim via est stadiorum fere 1200 sive 50 leugarum gallicarum; quod spatium itinere
quatriduo rex exercitum ducens vix emensus fuerit. Quae vero Critobulus tradit, aliorum testimoniis comprobari
queunt. Nam. Feridoun-Bey in opere quod inscribitur Munch at ut Salatein ( Constantinop. 1848), 1, p. 239 (citante
Mordtmanno 1. 1. p. 44) regem cum exercitu Adrianopoli profectum esse scribit Martis mensis die vicesimo tertio.

- Itaque decem dierum iter pertinet usque ad Aprilis diem secundum, quo advenisse Turcum et castra ad urbem
posuisse tradit Phrantzes p. 237, 9, qui ab eodem die etiam tempus obsidionis minus exacte computat p. 273, 9,
ubi Constantinus Maii die 28 dicit : ὁ ἀλιτήριος ὁ ἀμηρᾶς πεντήχοντα xai ἑπτὰ fuéoac ἄγει σήμερον, ἀφ᾽ οὗ ἡμᾶς ἐλθὼν

— ἀπέχλεισεν. Sec, Ducam p. 263, 8 rex urbem πεοιεχαράχωσεν Aprilis die sexto. Accuratiora probet Diarium Barbarl
p. 18. Aprilis die quinto, ejusque hora prima (septima, e nostro computandi more) Mechemetes cum 160,000
militum exercitu castra posuit duobus miliariis et dimidio fere a muris Constantinopolitanis. Die sexto cum dimidia
exercitus parte propius accessit , ita ut unum tantum miliarium a muris abesset; deinde die septimo e signor si se .

- redusse cun. gran parle de quela gente zerca uno quarto di mio luntan pur delle ditte mure, e steva el

13 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. 1], 23-94.

“Ῥωμανοῦ. — (2) Αἱ δὲ νῆες δρμίζονται ἄλλῃ καὶ ἄλλη | πᾶσαν τὴν ταύτῃ παραλίαν. (8) Ὃ δὲ στρατὸς ἅπας,
τῆς ἠπείρου χαταντιχρὺ τῆς πόλεως, πληρώσασαι | ἦν, ὡς ἐλέγετο, ὑπὲρ τὰς τριάχοντα μυριάδας τὸ μάχι-

campo a la fila quanto che durava la faza de le mure de tera, che iera mia sie [τὸ ξξαμίλιον ap. Phrantz.
p. 237, 11], che sun da la Cresca (sic etiam p. 42; i. e. Chrysea, aurea) per fina al Chinigo (i.c usque ad τὸ
Κυνήγιον). Cf. idem p. 42. Seaddedin p. 145 urbem captam dicens obsidionis die quinquagesimo primo (29 Maii).
initium computandi facit ah Aprilis die nono. Sec. Pusculum naves Genuenses, quas die 20'? Aprilis venisse Bar-
barus notat, apparuerunt post elapsos obsidionis dies decem, adeo ut initium sumserit ab Aprilis die decimo. Ac sano
die undecimo demum Mechemetes bombardas suas juxta murum disposuit, ut Barbarus monet. | — πρὸς τ. πύλαις
τοῦ Ῥωμανοῦ 1 Phrantzes p. 237, 9 : ἐλθὼν τὴν σχηνὴν αὑτοῦ πήγνυσιν ἐξ ἐναντίας τῆς πύλης τοῦ ἁγίου Ῥωμανοῦ. Chale
cocond. p. 385, 5 : κατὰ τὴν τοῦ Ῥωμᾶνοῦ χαλουμένην πύλην, Tj καὶ αὐτὸς ἐστρατοπεδεύετο βασιλεύς. Ducas p.263, 2:
πήξας τὰς αὑτοῦ σχηνὰς κατέναντι τῆς πύλης τοῦ Χαρισοῦ ὄπισθεν τοῦ βουνοῦ. Portan) S. Romani esse hodiernam Top
kapoussi, i. e bombard: portam, contra quam bombardam maximam Mechemetes collocaverat , inter omnes con-
stat. Porta, quam Ducas 1. l. et p. 287, 10 Χαρισοῦ, p. 286, 14. 294, 7. 300, 7 Χαρσοῦ vocat(47 Χαρισοῦς ap Cri-

A

E

"-

" 4; -——
POI EE TP NI E PIERDE TIT

tobul. 1, 27, 3; τῆς Χαρσῆς ap. Joan. Cananum p. 462 ed. Bonn.; Charsca ap. Puscul. 4, 169, Χαρσίου ap. Theo- -

phan., Annam Comnen., Pachymerem, Cantacuzenum, Codinum, quorum locos excitat Ducangius Const. christ. lib. 1
p. 51. Eandem indicat Barbarus p. 18, ubi die VI Aprilis Constantinus stationem sibi sumsisse dicitur ad portam
la qual se chiama Cressu), a porta Romani boream versus erat, adeo ut in medio esset vallis per quam Lycus
fluviolus in urbem influit. Prohatur hoc verbis Canani p. 462 : ἑδδομήχοντα βοχία τῆς βολῆς τῆς μεγίστης ἐχείνης
τὸν σεσαθρωμένον ἐκεῖνον ἔχρουσε πύργον... Ἦν γὰρ ὁ τόπος xai σοῦθα (fossa) xoi πύργος πλησίον Κυριαχῆς τῆς ἁγίας,
μέσον Ῥωμανοῦ τοῦ ἁγίου χαὶ τῆς Χαρσῆς τε τῶν πυλῶν, χαὶ πλησιέστερον τούτων εἰς τὸν ποταμὸν τὸν ἐπονομαζόμενον
Aóxov. Eodem facit Pusculus 4, 151 sqq., apud quem portz a meridie versus boream hoc se ordine excipiunt :
Aurea, Pega, Romani, Charsea, Regia ( Hebdomi, palatii regii), Caligaria, Xyline. Secundum Critobulum 1, 27
exercitus pars, quam ipse Mechemet s duxit, a Myriandrio boream versus pertinebat usque ad Charsiam portam ;
inde qua sunt usque ad portam palatii regii et dehinc ad Xylinam portam copiis Caratzice occupabantur. Hzc igitur
quum optime inter se concinant, patet falsum esse quod apud plurimos legitur (V. Ducangius l. 1. et Hammer),
scilicet Charsi& portam non differre a porta Caligaria et ab hodierna Egri kapou (i. e porta obliqua, πύλη
χαρσίᾳ), quce est ad regionem Blachernarum. Qu:e quidem opinio non nititur nisi inepto lusu etymologico, quo
χάρσιος VOX et Xapoía; componuntur, quamquam Codinus De zedif. p. 47, 19 et 107, 12 et p. 110, 3 ed. Bonn.
docet portam nomen habere a Charsia, Mandale fratre, Prasinc factionis duce, qui eam struxerit (an. 447) quo
tempore sub Theodosio minore Constantinus Cyrus prefectus protorio murum urbis mediterraneum zdificandum
curaverit. Unus Mordtmannus 1. l. p. 137 ex Duce narratione et Canani loco (nam Pusculum et Critobulum non
novit) regionem in qua Charsic porta quzrenda sit, recte definivit; minus liquet num ipsum etiam portze locum
recte indicaverit. Hunc enim reperisse sibi videtur.in porta nunc muro clausa, quie inter Top Kapussi (P.
Romani) et Edrene Kapussi s. Adrianopolitanam portam ( veterem Polyandrii sive Myriandrii portam , ut Mordt-
mannus cum aliis plurimis censet) conspicitur, a Lyco fluvio boream versus nonnisi 180 fere metra gallica di-
stans. Inscriptum supra hanc portam distichon legitur :

Portarum valido firmavit omine muros
Pusgus, magno non minor A4nthemo. *

In quo illud omine vix recte legerit Mordtmannus; limine scriptum esse suspicor. Anthemíum intellige praefectum
pretorio qui an. 413 Theodosianos muros struxit. Pusceus vero, ni fallor, is est qui an. 467 sub Leone imp. consul
fuit. Vel hoc anno vel sequente Thracia et Hellespontus terra motu quassate, uf Priscus f. 43 (Fr. Histor. t. 4
p. 110) tradit. Collapsos autem muros a Leone Magno refectos esse testatur Codinus. Ceterum portam hanc
Pusci citeriore adhuc «vo in usu fuisse haud constat, deinde vero in situm ejus non cadit quod Ducas l. 1. dicit
Mechemetem castra habuisse pone collem ex adverso Charsic porta ; nam clausa illa porta ex adverso non collem
habet, sed vallem Lyci fluvii, in cujus vallis parte superiore juxta Mallepe collem regem consedisse recte haud
dubie statuitur. Contra facilem explicatum verba Duce habent, si Charside porta erat hodierna porta Adrianopoli-
tana ; ab hac enim prospectus in castra regis, inter Top Kapussi et Edrene Kapussi media, interposito colle praeclu-
debatur. Bene scio hodiernam portam Adrianopolitanam apud omnes, quantum sciam, pro vetere porta Myriandrii
sive Polyandrii venditari; id vero falsum esse pro certo assevero. Nam Myriandrium et à Charszea et a Romani porta
versus aeridiem fuisse e Critobulo, 1, 27 patet, qui Mechemetis copias ἃ Charsca porta pertinuisse dicit usque
ad Myriandrium , a quo deinceps usque ad portam Auream et Propontidem collocatz erant Isaaci copiw Asiatice.
Idem colligitur ex Phrantze p. 252, apud quem mediterranec porto hoc recensentur ordine : Aurea, Myriandrii, Se-
lymbriana, Romani, Caligaria, Lignea. Ex Leonardo Chiense p. 325, qui item Myriandrii mentionem facit, de situ
loci nihil certioris colligi potest. Errore autem laborant quz leguntur apud Codinum De cedif. p. 47 ed. Bonn. Narrat
auctor murum mediterraneum a Blachernis ad auream porlam sexaginta dierum spatio perfectum esse a Venetis et
Prasinis, octonum millium hominum opera usis, ὄντων δημάρχων Μανδαλᾷᾶ μέρους τῶν Βενέτων xai Χαρσίου ἀδελφοῦ
αὐτοῦ μέρου: Πρασίνων μετὰ xai Εὐλαμπίου συγγενοῦς " ἡνώθησαν δὲ οἱ Βένετοι ἀπὸ Βλαχερνῶν, ol δὲ Πράσινοι ἀπὺὴ Χρυ-
σείας πόρτης εἰς τὴν Μυρίανδρον πόρτην τὴν χαλουμένην [καὶ] Πολύανδρον᾽ οὕτως δὲ ἐκλήθη Πολύανδρος διὰ τὸ ἀμφότερα
τὰ μέρη ἐχεῖσε ἑνωθῆναι. Hoc si recte haberent, Polyandros porta sita foret ἃ borea Charsie porte, quoniam hac
esse debebat in tractu quem Charsia duce Prasini a porta Aurea proficiscentes zedificarant. At ipse Codinus p. 110
Charsiam non Prasinorum, sed Venetorum ducem fuisse dicit; hinc igitur alter locus corrigendus est, quum sic
demum conciliari possit cum testimonio Critobuli. Ceterum e Codini narratiuncula consequitur Myriandrum porfam
in muro Theodosiano inter Blachernas et portam auream fuisse fere mediam, adeo ut de hodierna Edren? Kapussi,
qua Blachernis propinqua est, cogitari nequeat. Medium ferme muri locum nunc obtinet Merolane Kapussi sive

MECHEMETIS ANNUS ΠΙ. 6901 (1452 1453 P. 6... T3

» m

μον, ἄνευ μέντοιγε τοῦ ἄλλου ὁμίλου, ὃς πολὺς εἵπετο. ! τε τὴν ἅλυσιν xal τὸ στόμα τοῦ μεγάλου λιμένος dv-
- -Ὁ-ὉΟ L
XXIV. Ῥωμαῖοι δὲ στρατὸν τοσοῦτον πεζόν τε xal | τιπρώρους βύζην ὥρμιζον, xol τριήρεις μαχρὰς περὶ
ναυτιχὸν xai παρασχευὴν τοσήνδε χατὰ γῆν καὶ θά- | αὐτὰς, ὡς ταύτῃ τὸν ἔσπλουν τῶν πολεμίων χωλύ-
“ Ld v , - » po

λασσαν ἐπιοῦσαν δρῶντες ἐξεπλήττοντο μὲν τῷ τε | σοντες. (3) ἔτυχον δὲ τότε παροῦσαι χαὶ τριήρεις
t - , ^ , L3 " d 3 Ὁ l4 5
παραλόγῳ τῆς θέας τῷ τε ἀθρόῳ τῆς ἐπιθέσεως, οὐ | ἐξ Ἰταλίας ἕξ ᾿Κνετιχαὶ, οὐχ ἐπὶ πόλεμον, ἀλλὰ χατὰ
^ , A Lud M ,
qu, ἠμέλουν γε xo αὐτοὶ τῶν ἐς τὸν πόλεμον xal τὴν | χρείαν ἰδίαν, καὶ δλχάδες μεγάλαι ἐχ Κρήτης ἀφιγ-

,
ἐναντίαν παρασχευὴν, ἀλλὰ πάντα ἐποίουν, μηδὲν | μέναι κατ᾽ ἐμπορίαν, ἃς ἀξιώσει κατέσχον, πείσαντες
Y ^ hi ^ » m
φιέντες. (2) Καὶ πρῶτον μὲν ὁλκάδας μεγάλας περί | παραμεῖναι τῷ πολέμῳ.

Yeni Καριι (i. e. nova porta), quae proxima est porte Top Kapussi, ἃ qua muro duodecim turres habente ( sec.
Mordtmann 1. 1. p. 135) separatur. His duodecim muri turribus totidem turres ligneas opposuisse videtur Chaganus
Avarum dux , qui sub Heraclio imp., an. 622, urbem obsedit; nam sec. Chron. Paschal. p. 720, 1 ed. Bonn. παρε-
σκεύασεν εἰς τὸ διάστημα τὸ ἀπὸ τῆς Πολυανδρίου πόρτας ἕως τῆς πόρτας τοῦ ἁγίον Ῥωμανοῦ στῆναι ιβ' πυργοχαστέλλους
ὑψηλούς etc. Obstat sane huic de Myriandrii situ sententi: quod Phrantzes Myriandrium inter portam Auream et
Selymbrianam (Selivri Kapussi) memorat; et quoniam in hoc tractu exstat porta nunc clausa et ab ora mari-
lima sex fere stadia distans, hanc Phrantzii verbis innitens Myriandrii esse dixeris; attamen parum probabile est
Asiaticas Turcorum copias (100,000 milit. sec. Ducam) non obtinuisse nisi brevissimum hunc tractum, qui ne
quintam quidem muri mediterranei partem constituit. Itaque ordinem quo duae hae porte apud Phrantzem enume-
rantur, haud premendum esse credere malim, Idem etiam Leonardus p. 326 suadet, qui ita habet : Mauritius Ca-
tanaus, vir nobilis Genuensis, profectus inter portam Pighi, id est fontis, usque ad Auream cum ducentis
balistariis commiztis etiam. Gracis, contra ligneum castrum, pellibus bowm contectum, oppositum decertat.
Paulus, Troilus , Antonius de Bochiardis fratres in. loco arduo Myriandri, quo urbs titubabat (ὅπου ἣ πόλις
Y, ἐπιχίνδυνος Phrantz. p. 253, 12), pugnam sustinent. Fontis porta eadem est quam Selymbri:e dicit Phrantzes.
Haud igitur inter hanc et Auream Myriandrium fuisse Leonardus censuit. Castrum illud ligneum positum fuisse
inter Pegeeam et Auream portam etiam Pusculus 4, 154, dicit.

$ 2. Ὁρμίζονται ἄλλῃ καὶ ἄλλῃ Principalem classis stationem fuisse constat ad Διπλοχιόνιον, qui locus nunc Bechik-
tach vocatur. || — ὑπὲρ τὰς τριάχοντα μυριάδας Chalecocond. p. 383, 14 : Λέγεται δὲ γενέσθαι ξύμπαντα τὸν στρατὸν ἀμφὶ
τὰς τεσσαράχοντα μυριάδας. Ducas p. 267, 6 : ἔλεγον οὖν, ὅσοι χατεσχόπενον, εἶναι ὑπὲρ τετραχοσίας χιλιάδας. Idem
p. 283, 10 numerum eorum qui expugnationis die ad murum mediterraneum pugnarunt , ita definivit , ut Mechemetos
et adjuncti ei duces contra mediam muri partem duxerint militum 110,000; meridionalem vero partem oppugna-
rent 100,000, borealem denique 50,000, adeo ut summa sit 260,000. Similiter Phrantzes p. 240, 15 : Ὃ δὲ στρατὸς
ὁ θέλων μάχεσθαι x. τῆς χέρσου χιλιάδες ὑπῆρχον σνή (258). Leonardus p. 317 pugnatorum fuisse dicit trecenta et ultra
millia, inter eosque quindecim millia Genitzarorum. Nicolaus Barbarus p. 18 numerum minimum sed fortasse
corruptum habet : fo Turchi, inquit, zerca zento (200?) e sesanta milia. Ampliorem copiarum catalogum exhibet auctor
τοῦ θρήνου τῆς Κωνσταντινοπόλεως (v. 750 sqq.), quem edidit et commentariis illustravit A. Ellissen in Analecten
der mittel u.-neugriechischen Literatur, tom. 3. Ex eo summa conflatur militum 217,000, quorum 70,000 ex Asia,
147,000 ex Europa collecti sunt. Adrianopoli rex adduxit 55,000, inter eosque 15,000 janitzaros. Vicina regio pree-
buit 25,000, Callipolis 3,000, Didymotichus et Nicopolis 12,000, Serrze, Bergia (Berga ? Berrheea ἢ) et Scopia 15,000,
Ochrida et Castoria et cetera Bulgaria 7,000, Aulona, Radovici, Grevenos, Stepe (?) 4,000; Arta et Janina 1,000,
oppida Valachiz inferioris ( τῆς χαμηλῆς Βλα κίας), Triccala, Larissa, Phersala , Phanari, Zitani, Domoco , Salona ,
Levadia, Hellas (Thessalica), Patra ( ubi olim Hypata), Agrapha, Beluchi, Protolio (?) 25,000.

XXIV. $ 3. ᾿Ενετιχαὶ] Atv. codex. Secundum Barbarum p. 3 sqq. Venetze naves duc onerarie a Caffa urbe Cons-
tantinopolim venerant die X mensis Novembris; eas duxit Moresinus. Deinde e Tana sub Aloisio Diedo prefectc
venerant tres naves mercatori, easque comitantes et tuentes du:& naves longa, quibus preeerat Gabrielus Trevi-
sanus. Ha naves quinque (quarum etiam Leonardus p. 323 meminit), invito. Trevisano, Constantinopoli ad tutelam
urbis remanere d. XIV mens. Decembris coacte sunt decreto, cujus tenorem Barbarus, qui in una earum medici
munere fungebatur, servavit. — Preterea alia navis Veneta mercatoria, cui praefectus erat Jacobus Coco, die IV De-
cembris Trapezunte in portum urbis venerat. Alia navis Veneta, cujus dux Petrus Davanzo, die XXVI Februarii
fuga se subduxit. Secundum hec igitur octo naves Venetae in portu remanserunt; sex ibi affuisse Critobulus .
tradit. || — ἐκ Κρήτης ἀφιγμέναι Tres naves Creticas obsidionis tempore in portu fuisse tradunt Barbarus p. 3 et
Phrantzes p. 238. Mense Novembri naves octo vino onustz e Creta venerant, quarum sex die XXVI Februarii 1453
aufugerunt. — In sqq. Critobulus memorat naves duas Genuenses, quas Justinianus adduxit mense Januario.: Mentio
eliam facienda fuisset aliarum duarum navium Genuensium , quarum in altera mense Novembris Constantinopolim
venerant Isidorus cardinalis et Leonardus Chiensis Mytilenze archiepiscopus (Ducas p. 253. Barbar. 1. 1.). Phrantzes
p. 238 de navibus, quae in Cornu sinu praesto erant, ita habet : ἧσαν δὲ νῆες τοιαῦται" ἐκ μὲν Λιγουρίας τρεῖς, ἐκ δὲ ᾿Ιδηρίας
ἤτοι Καστελίας uía, ἐκ τοῦ Γάλλου τῆς Προδεντθίας", ἐκ δὲ τῆς Κρήτης τρεῖς (8x τῆς πόλεως λεγομένης Χάνδαξ (Candia)
ἡ μία, xai αἱ δύο ἐκ Κυδωνίας), πᾶσαι εἰς παράταξιν πολεμικὴν καλῶς ἡτοιμασμέναι" ἔτυχον δὲ χαὶ ἐκ τῶν ᾿Ενετῶν τριήρεις
ἐμποριχαὶ μεγάλαι τρεῖς, ἃ: οἱ Ἰταλοὶ εἰώθασι γρόσσας γαλέρας καλεῖν ἢ μᾶλλον εἰπεῖν γαλεάτζας, xai ἕτεραι τριήρεις
ταλεῖαι πρὸς φύλαξιν καὶ ὑπηρεσίαν τῶν ἐμπορικῶν τεταγμέναι. Secundum Barbarum p. 20 juxta ipsam catenam portus
collocat: erant majores naves decem, ex quibus Genuenses quinque, Anconitana una, Creticc tres, Constantinopo-
litana una. Zn οἱ porto, dentro de la cadena, ne remaxe nave diexesete chebade, galie tre da la Tana, galie
do sutile da Veniexia, e galie cinque de imperador de Constantinopoli, le qual galie cinque si era dexar-
made , e ancora ne iera assai navili decarmadi e messi a fondi per dubito de fuogo e de bote de bombarda. His
adde quae in Duca p. 270, 16 leguntur : τότε ὁ τύραννος ἰδὼν τὰς νῆα: τὰς μεγάλας ὀχτὼ οὔσας, τὰς μιχρὰς ἐπέχεινα τῶν
τα, xai τριήρει: βασιλικὰς xal τριήρεις τῶν Βενετιχῶν, xai ἄλλα πλεῖστα μικρὰ, ἔγνω ὡς οὐχ. ἔστι δυνατὸν τοῦ χατασχεῖν
τὸν λιμένα. Leonardus p. 323 triginta naves in portu fuissé dicit.

14

XXV. "Ev δὲ ταῖς αὐταῖς ἡμέραις ἀφιχνεῖται xat
$i 7 4 , LOU Y ^ , .-Ὁ
τις ἀνὴρ Ἰταλὸς, ᾿Ιουστῖνος ὄνομα, δυνατός τε xal τῶν
εὖ γεγονότων, ἀλλὰ δὴ καὶ τὰ ἐς πόλεμον ἔμπειρος καὶ
μάλα γενναῖος, ἔχων μεθ᾽ ἑαυτοῦ xal δύο τῶν μεγάλων
δλχάδων, ἃς οἴκοθεν αὐτὸς ἐπισχευάσας χαὶ ὁπλίσας
χολῶς ἀνδράσι τε xal ὅπλοις παντοίοις (εἰχε γὰρ
ἐπάνω τῶν χαταστρωμάτων τούτων ἄνδρας χαταφρά-
, NA , d 4 € I5
xtouc τετραχοσίους) διέτριδε περί τε Χίον καὶ 'Dó2ov
χαὶ τὴν ταύτῃ θάλασσαν, λοχῶν τινας τῶν αὐτῷ δια-
φόρων" ὃς προμαθὼν τόν τε πόλεμον Ῥωμαίων χαὶ
τὴν ὅσον οὐ τῆς πόλεως ἐσομένην πολιορχίαν xa τὴν
μεγάλην τοῦ βασιλέως Μεχέμετι παρασχευὴν κατ᾽
αὐτῆς, ἧκεν αὐτόκλητος ξὺν ταῖς δλχάσι βοηθήσων
Ῥωμαίοις χαὶ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ" εἰσὶ δὲ οἵ χαὶ
μετάχλητον αὐτὸν γενέσθαι φασὶ παρ᾽ αὐτοῦ ὑὕπεσχη-
/, M ^ jÀ θὲ - B 0 , M AM
μένου μετὰ τὸν πόλεμον μισθὸν τῆς βοηθείας τὴν AT-
μνον αὐτῷ. (2) Οὗτος ἐν ὀλίγῳ πεῖραν τῆς αὑτοῦ
γνώμης τε xal τῶν τρόπων dxpi67, παρασχὼν. xoi
πίστεις δοὺς καὶ λαδὼν., δέχεται xat τιμᾶται παρά τε
m , ^ Lad PF ^ Ὁ ,
τοῦ βασιλέως xat τῶν ἐν τέλει καὶ τῆς πολιτείας λαμ-
πρῶς, xoi χαθίσταται παρ᾽ αὐτῶν στρατηγὸς αὖτο-
χράτωρ xal χύριος τοῦ πολέμου παντὸς καὶ βουλῆς
xai ῥητῶν καὶ ἀπορρήτων xal ὅπλων xai πάσης τῆς
τοῦ πολέμου χρείας τε xal παρασχευῆς. (3) Kaca-
v — €
στὰς οὖν ἐν τῷ τοιῷδε, παντοίως ἐπεσχεύαζε τὴν πόλιν,
, A E SD - , € , T: EDDA
τό τε χατὰ γὴν τεῖχος ἅπαν ὁπλίζων xal τὰς ἐπάλ-
ξεις πετροδόλοις τε μηχαναῖς καὶ παντοίοις ὅπλοις,

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 25-26.

τούς τε προμαχομένους τε χαὶ προπολεμοῦντας τούτων.
ἐχτάττων χαλῶς καὶ καθιστῶν ἕνα ἕχαστον 3 ὃ δεῖ,
χαὶ παραγγέλλων, ὅπως χρὴ τοὺς ἐπιόντας ἂν
νεσθαι xol φυλάττειν τὸ τεῖχος " ἔτι δὲ τὸν λιμένα
χαλῶς ἠσφαλίσατο, ἧπερ εἴρηται, δλχάσι τε xal.
τριήρεσι xa μη χαναῖς παντοίαις, χαὶ τὸ χατὰ θάλασ- -
σαν ἅπαν τεῖχος, ὥσπερ δὴ χαὶ τὸ τῆς ἠπείρου, dp
χούντως ὥπλισεν" ἦν γὰρ ὃ ἀνὴρ πολέμων ἔ ἔμπειρος,
ἧπερ ἔφην, xal τὰ ἐς τειχομαχίαν μάλιστα xol
ἤσχητο. (4) ᾿Εγχεὶρίζεται δὲ καὶ τὸ καταντικρὺ 100. E
βασιλέως στρατοπέδου μέρος τοῦ τείχους, ὡς ἐπί-
μαχόν τε ὄν, ὅπη δὴ χαὶ τὸ χαθαρώτατον ἦ "v τοῦ i
στρατοῦ xat 5 βασίλειος ἴλη τε χαὶ αὐλὴ, χαὶ οὗ τὰς
υνηχανὰς ἔδει τοὺς πολεμίους προσαγαγεῖν, ὥστε προ-
πολεμεῖν τε αὐτὸς αὐτοῦ Ὁ καὶ προμάχεσθαι χαὶ φυλάττειν.
μετά γε τῶν ξὺν αὐτῷ - εἰ χε γὰρ ὑφ᾽ αὑτὸν, ὁ ὡς ἔφθην. |
εἰπών , χαταφράχτους ἄνδρας τετραχοσίους ἄνευ )Y6
τῶν ἄλλων πληρωμάτων τῶν νεῶν, (9) Γίνεται δὲ
τότε χαί τις ἐκδρομὴ βραχεῖα τῶν ἐχ τῆς πόλεως πρός,
τινας τῶν ἀπὸ τῆς στρατιᾶς προχαταδραμόντας mes ᾿
χτως, χαὶ ἀπέχτειναν ἐνίους αὐτῶν » ὀλίγους δὲ χαὶ
ἔτρωσαν. Μετὰ δὲ ταῦτα odio ὑπὸ πολλῶν b
ἀντεκδραμόντων ἀπὸ τῆς qvptiedic, κατέφυγον ἐς τὴν
πόλιν, xal χλείσαντες τὰς πύλας οὐχέτι ἐπεξέθεον,
ἀλλ᾽ ἐφύλαττον μόνον τὴν πόλιν. 1
XXVI. Μεχέμετις δὲ ὃ βασιλεὺς στρατόπεδον θέ--

*

μενος αὐτοῦ που περὶ τὸ χαλούμιενον Μεσοτείχιον x«t

XXV.
ait. Cam Critobulo cf. Pusculus 4, 281 :

$ 1. Ἔν ταῖς αὐταῖς $u£pot;]lmmo Just. venerat Januarii mensis die vicesima sexta, ut Barbarus p. 133
navibus altis Hic prezrat geminis, illis qui forte diebus venerat. || —

Ἰουστῖνος ] Sic tum hoc loeo tum c. 44 et 58 ap. Critobulum vocatur Joannes Justinianus Longus, Genuensis. De ro
cf. Phrantzes p. 241, 18, Ducas p. 265, 18 Barbarus 1. 1., Pusculus. || — τετραχοσίους } homines septingentos sec. '
Darbar. p. 13, annumerata, ut videtur, plebe nautica. Cum Critobulo facit Leonardus p. 319 : duabus cum navibus

magnis et armatis circiter quadringentis mare decursitans forle veniens stipendio adscriptus imperatoris -

ducatum militi: obtinuit. Milites a Justiniano addacti videntur intelligendi esse ap. Phrantz. p. 241, 21, ubi
imperator eum δήμαρχον xal στρατηγὸν ἐπὶ τριαχοσίους ἄνδρας προσέταξεν εἶναι. || — διέτριδε.

.. διαφόρων] Hoc alius. —

nemo tradit. || — αὐτόχλητος 1 Barbarus l. l. : vene... perche intendeva la nezesitade che havea Constantinopoli €
per benefitio de la christianitade e per honor del mundo. || — μετάχλητος] Cf. Pusculus 4, 285 : rez mercede -
virum conduzerat.|| — Λῆμνον] Ducas p. 206, 5 : εὐεργέτησε δὲ τούτῳ xoi διὰ χρυσοδούλλον γράμματος τὴν νῆσον i

AT,UNoN, εἰ ἀποχρουσθήσεται ὁ Μιεχεμέτ.

$ 2. Στρατηγὸς αὐτοχράτωρ ] πρωτοστράτωρ, ut Ducas p. 266, 1 ait.

$ 3. Ἱχανῶς ἤσχητο] sic margo, ἱκανῶς ἔχων textus.

$ 4. ᾿Ἐγχειρίζεται etc. ] Ducas p. 266, 1 : xoi αὐτὸς (Justinianus) τὴν φύλαξιν τῶν πρὸς: τὸ παλάτιον (ad Hebdo-
num palatium, hodie Tekfur Serai) κειμένων τειχέων ἀνελάθετο * xod γὰρ ἧσαν ὁρῶντες τὸν τύραννον ἐχεῖ τὰς σκευὰς τὰς
πετοοθόλους πηγνύοντα xai τὴν ἄλλην πᾶσαν ἀντίμαχον τοῖς ἐν τοῖς τείχεσι παράταξιν. Hic tractus pre ceteris ἐπίμαχος
erat, quum murus ibi debilior neque antemurali munitus essel (Barbarus p. 14 : dal palazzo le (mure) sun

debole et senza barbacani et senza fosse), neque fossam haberet antequam hanc in 100 pedum longitudinem duxissent |
(Martii mens. diebus 14-31) nautz:e galerarum Veneticarum, quibus Aloysius Diedo prefectus erat. Cf. Leonardus
p. 318 : Horribilem perinde bombardam (quamquam major alia, quam vir bovum quinquaginta centum -
juga vehebant ) ob partem illam murorum simplicem, qua nec fossatis nec antemurali tutabatur, Caligg-
riam dictam , figentes , lapide qui palmis undecim ex meis ambibat in gyro, ex ea murum conterobant..,
Bombarda preterea illa ingens, eo quod Caligaream strenuo reparatam adversus mon proficeret, alium —
locum Bactatinez turris ( hic locus p. 332 vocatur Pachatureus murus) juxta sancti Romani portam , inde Ἶ
lapide in ea cstimatione mille ducentarum librarum. interdiu collidit, collisum. concutit, cone -
27 ex adverso Palatii et Caligarice portae copiae Caratzic , non
collocat:e erant. Fortassis igitur eo usque Caratziae exercitus tum demum extendebatur, :

dimota ,
cussum exterminat. Ceterum sec. Critobulum 1,
vero ipsius Mechemelis,
«uum precipua murorum oppugnatio a Caligaria porta ad portam Romani translata eraie

$5 "Ex 200i βραχεῖα ] Ducas p. 266, 10 : πολλάχλις xal ἐχτὸς τοῦ τάφρου ἐκπηδῶντες συνεπλέχοντο τοῖς Τούρχοις E
*Jeuatot, ποτὲ μὲν ἀφέντες, ποτὲ δὲ χαμδιανονθας: Nihil Critobulus habet de excursionibus, de quibus narrant

Ducas p. 259, et Pusculus 3, 428 sqq.

τὸ Μυριάνδριον οὗ πόρρω τοῦ τείχους, ἀλλ᾽ ὅτι ἐγγυ-
τάτω χαὶ ὅσον μὴ ἔσω βελῶν εἶναι, πρῶτον μὲν δεῖν
, , * € , 2 ,
ἔγνω λόγοις χρήσασθαι πρὸς Ῥωμαίους, εἰ βούλοιντο
παραδόντες αὐτῷ τήν τε πόλιν xal ἑαυτοὺς μετὰ ξυμ-
θάσεων xal ὅρχων πιστῶν χαθῆσθαι ξὺν γυναιξὶ καὶ
τέκνοις xal τοῖς ὑπάρχουσι πᾶσι σῶς xa χαχῶν dau
θεῖς, ἀπολαύοντες τῶν ἰδίων εἰρηνικῶς" καὶ πέμπει δὴ
τοὺς ταῦτα ἐροῦντας, οἷ xal παραγενόμενοι ἀπήγγειλαν
τὰ παρὰ τοῦ βασιλέως. (2) Οἱ δὲ οὐχ ἐδέξαντο ἐπὶ
τούτοις, εἰπόντες ἄλλας σπονδὰς ἐθέλειν ποιεῖσθαι, τὴν
πόλιν δὲ ἀδύνατα εἶναι παραδώσειν αὐτῷ. (8) Βα-
4

d * λ , | , ^n^ EA , AU “Ἢ
σιλεὺς δὲ τούτων ἀχούσας, εὐθὺς ἔχειρέ τε τὴν γῆν
χαὶ τὰ πέριξ πάντα τῆς πόλεως ἐδήωσε. Μετὰ δὲ τοῦτο
ἀναλαδὼν τόν τε Ζάγανον xo Χαλίλην, ἄνδρας τῶν
πρώτων παρ᾽ αὐτῷ, ξὺν αὐτοῖς δὲ χαὶ ἑτέρους τῶν
σατραήζῶν, περιήει τὸ κατ᾽ ἤπειρον μέρος τῆς πό-
ewe, χατασχοπῶν τὸ ταύτη τεῖχος, ἣ τε ἐπιμαχώ-
LA 3 M ἫΝ , P *"

τατον εἴη ἐς pos Go2v ,1 τε ἀπόμαχον, xoi ἣ δεῖ

| MECHEMETIS ANNUS ΠῚ. 6961 (1452-1453 P. C.). 13

io

hi Ὁ €T

XXVII. Μετὰ δὲ τοῦτο ἐχτάσσει πᾶσαν τὴν στρα
» , , δ’ ὟΝ , x
τιὰν ; τοὺς τε σατράπας xoi ἰλάρχας καὶ ταγματάρ /*

A »

xal ἡγεμόνας τῶν τάξεων, διδοὺς ἑκάστῳ xal τάξιν
xal τόπον, ἢ δεῖ φυλάττειν xal μάχεσθαι, xoi πα-
ραγγέλλων ἃ δεῖ ποιεῖν. (2) Διελὼν δὲ κατὰ μέρη τὴν
πόλιν ἅπαδαν xol τὸ τεῖχος χατὰ γὴν τε xol θάλασ-
σαν, Ζαγάνῳ μὲν καὶ τοῖς ὑπ᾽ αὐτὸν ξύν γε xal ἕτέ-
ροις τισὶ τῶν λοχαγῶν χαταπιστεύει τήν τε πολιορ-
xíav τοῦ ΤΓαλατᾶ xal τὸ χατ᾽ αὐτὸν μέρος ἅπαν ξύν
γε τῷ Κέρατι xol λιμένι παντὶ ἀνιόντι μέχρι τῆς
ὀνομαζομένης Ξιυυλίνης πύλης τῆς πόλ ἐνδοὺς αὐτῷ

μαζομένης ξυλίνης πύλης τῆς πόλεως, ἐνδοὺς αὐτῷ

ΩΣ ^ , -

καὶ γεφυροῦν τὸν ταύτῃ πορθμὸν τοῦ Κέρατος ἀπό
γε τῶν Κεραμιχῶν μέχρι τοῦ πέραν xol χαταν-
τιχρὺ τούτων ὄντος τείχους τῆς πόλεως" ἔγνωστο γὰρ

2 ὦ 3 , / , 1 ,
αὐτῷ x«i ταύτη διαδιδάσαι ὅπλίτας τε xal τοξότας,
ὡς ἂν πανταχόθεν προσδάλλοι τὴ πόλει, καὶ dxpi6T,
τὴν πολιορχίαν ποιοῖτο. (3) Καρατζία δὲ τῷ τῆς

, e e

Εὐρώπης ἐπάρχῳ xxl ἑτέροις τῶν σατραπῶν τὸ ἀπὸ

/, * Z e -" Yu m - , , E] , , -— , m
προσάγειν τὰς μηχανὰς ὥστε χατασεῖσαι αὑτὸ. τῆς Ξυυλίνης πύλης ἄνιοντι μέχρι τῶν βασιλείων του

XXVI. $ 1. Τὸ καλούμενον Μεσοτείχιον 1 i. e. muri tractum, qui a Charsia porta ad portam Myriandrii pertinet ,
uti liquet e cap. 27. Vocem hoc sensu usurpatam alibi me legere non memini. || — Μυριάνδριον 1 Coemeterium, quale
ad quamvis fere portam Constantinopolis occurrit. Codini de nominis origine narratiunculam supra ad c. 23 ap-
posui. || — λόγοις συμδατηρίοις addit margo. De hac legatione apud ceteros scriptores nihil legitur. Verum
paucis diebus ante expugnationem urbis Mechemetes Ismaelem , Scenderis Sinopensium despota filium , de dedi-
tione urbis legatum misisse traditur apud Chalcocondylam p. 390, 16. Cf. Ducas p. 279, 18 et Leonardus Chiens.
p. 324. Phrantzes hujus legationis non meminit eo narrationis loco, ubi mentionem ejus expectaveris (p. 271),
at indicium ejus praebent verba Mechemetis, qui ex capto, Nolara quaerit : Τί οὐχ ἐδούλευσα: τὸν βασιλέα, ὅτε ἐμήνυσα
αὐτῷ ἵνα μετ᾽ εἰρήνης xoi ἀγάπης μοι δώσῃ τὴν πόλιν χαὶ ἄλλον ἀντ᾽ αὐτῆς τόπον δώσω μετ᾽ ἀγάπης καὶ φιλίας, ἵνα μὴ
τοσοῦτοι φόνοι ἀναμέσον ἡμῶν γενήσωνται; Cf. Zinkeisen 1. 1. 1, p. 842. Mordtmann p. 75. || — $2. οἱ δὲ} Supra
scriptum in codice 'Popotot.

XXVII. Dispositionem copiarum Turcorum Critobulus accuratius quam ceteri scriptores exponit. Phrantzes
nihil nisi hiec p. 237, 13 : ὁ τῆς ἀνατολῆς στρατὸς ἐπήξατο τὰς σχηνὰς αὑτῶν ἐν τοῖς δεξιοῖς μέρεσι τοῦ ἀμηρᾶ xad ἕωςτῶν
ἀχτῶν τῆς θαλάσσης πύλης τῆς χρυσῆς, Ó δὲ τῆς Εὐρώπης ἐν τῇ ἀριστερᾷ xoi ἕως τῆς πύλης τῆς ξυλίνης τῶν ἀχτῶν τοῦ
Κερατίου κόλπου. Καὶ ὁ ἀμηρᾶς περιεχυχλοῦτο ὀρυχτοῖς χαραχώμασι καὶ ξυλινοῖς περισταυρώμασι, xai ἔξωθεν τοῦ ya-
ραχώματος περιίσταντο οἱ ἰαννιτζάροι σὺν τοῖς ἄλλοις εὐγενέσι τοῦ παλατίου αὐτοῦ. Ὃ δὲ μπασιᾶς Ó τοῦ ἀμηρᾶ συγγενὴς
(Zaganus ) ἐλθὼν ἐσκήνωσεν ἅμα τῷ ἐμπιστευθέντι αὐτῷ στρατῷ ἄνωθεν τοῦ Γαλατᾶ. Ducas p. 263, 3 : πᾶσα ἡ δύναμις αὐτοῦ
ἀπὸ τῆς Ἐυλοπόρτης τῆς χειμένης ἐγγὺς τοῦ παλατίου ἕως τῆς Χρυσῆς πύλης τῆς πρὸς νότον, xai ἔτι ἀπὸ τῆς Ξξυλοπόρτης
ἕως τοῦ Κοσμηδίου, xxi ἀπὸ τοῦ νότον εἰς πλάτος ὅσον περιέφερον χάμπον αἱ ἄμπελοι. Similiter Chalcocond. p. 383,
6-13. Cf. Critobul. c. 51. De stationibus quas Constantinus imp. singulis ducibus assignaverit, Critobulus dicere
neglexit, dum in his operam posuerunt parum inter se consentientes Phrantzes p. 252 sq., Pusculu$ 4, 151-195, Leo-
nardus p. 325 sq., Barbarus p. 16.

$ 2. Τὴν moXopxíxv τοῦ Γαλατᾷ] At alia conditio Galatz, alia Constantinopolis tunc erat. Vid. Ducas p. 207,
Zinkeisen 1, p. 837, Mordtmann p. 40. | — γεφυροῦν τὸν τ. xog0p.óv] Constructus pons postquam naves per terrain
e Bosporo in Cornu sinum (d. XXII April) transductz/ erant, ut narrant Phrantzes p. 252, Leonardus p. 325,
Pusculus 4, 572; Critobulus tunc eum perfectum esse tradit c. 43; Chalcocondylas p. 388 structum pontem esse
prodit postquam obsessi naves Turcorum in portum deductas comburere frustra tentaverant (April. d. XXVIII sec.
Barbar.). Die 19 Maii demum factum pontem esse dicit Barbarus p. 43. Cum Barbaro componendus esse videtur Ducas
p. 279, qui de ponte hoc exponit postquam narraverat que ap. Critob. ὁ. 44 leguntur. De structura pontis pre
ceteris v. Phrantzes et Barbarus. || — ἀπό γε τῶν Κεραμικῶν] ἀπό τε τ. K codex. Cf. Chalcocond. p. 388, 8 : γέφυραν
ἐποιεῖτο ἀπὸ τῆς χαταντίχρὺ ἠπείρου τῶν Κεραμαρείων ( Κρομαρείων ap. Gillium in libro de Bosporo p. 30) χαλουμένης
ἐς τὴν πόλιν φέρουσαν, in quibus Κεραμείων, officinarum figulorum , legas. Barbarus p. 44 : Questo ponte se
vignia a. destendere per mezo la porta del Chinigo. Ducas p. 279, 10 : γέφυραν ξύλινον ἀπὸ τοῦ Γαλατᾶ εἰς Kuvnyóv.
Porta Cynegii nunc vocatur Aiwan Kapussi. Suburbanum, quod ab ea porta juxta sinum extenditur, Kassabai
Djemlekcniler i. e. suburbium figulorum, Kspayazà seu. Κεραμεῖα, dicitur, quod nomen sec. Critobulum et Chalco-
condylam olim etiam in opposito sinus litore, ubi nunc Hasskoi, obtinuisse videtur. Ibi etiam hodie sinus intimus
ponte jungitur. Latitudo pontis ea erat ὥστε ἀπόνως πέντε χατὰ πλάτος διέρχεσθαι πεζούς, ut ait Ducas p. 279 Lon-
gitudo duorum ferme stadiorum esse debebat. Certum est falsa et corrupta nunc legi apud Phrantzem p. 252, 8,
Ubi: ἔχουσα τὸ πλάτος ὀργυιῶν πεντήχοντα, τὸ δὲ μῆκος ἑκατόν, et apud Leonardum p. 322 : longitudinis sta-
diorum circiter triginta. i

$3. Ξυλίνης πύλης] Haec porta nunc clausa juxta portam Cynegii. || — τῶν βασιλείων Hebdomi, hod. Tekfur
Serai, prope quod Caligaria porta eràt. || — τῆς Χαρισοῦς] portee Adrianopolitanee seu. Edrene Kapussi , ut mihi
videtur. V. not. ad cap. 23.

16

Πορφυρογεννήτου xai φθάνοντι μέχρι τῆς ὀνομαζο-
μένης πύλης τῆς Χαρισοῦς ἐγχειρίζει, δοὺς αὐτῷ
xai τινας τῶν μηχανῶν xal μηχανοποιοὺς παίειν τὸ
ταύτῃ τεῖχος, ἣ ἂν ἀσθενὲς xai ἐπίμαχον εἴη, καὶ
κατασείειν αὐτό, (4) Ἰσαάχῳ δὲ τῷ τῆς ᾿Ασίας
ἐπάρχοντι τότε καὶ Μαχουμούτει χόμητι ὄντι τὸ
τηνικαῦτα, ἀνδράσι γενναίοις τε xal τῇ κατὰ πό-
λεμον ἐμπειρία xal, τόλμη θαυμαζομένοις πολλῇ 2 τὸ
ἀπὸ τοῦ Μυριανδρίου μέχρι τῶν τῆς Χρυσέας πυλῶν
καὶ τῆς ταύτη θαλάσσης μέρος ἐπιτρέπει. (5) Αὐτὸς
δὲ ὃ βασιλεὺς ξύν γε τοῖς δυσὶ πασιάδαις τῷ τε Χα-
λίλῃ καὶ Σαρατζίᾳ τὸ μέσον ἐπέχει τῆς πόλεως xal
τοῦ χατ᾽ ἤπειρον τείχους, xai ἣ μάλιστα ἐνόμιζεν
ἐπιμαχώτατον εἶναι, ἔχων μεθ᾽ ἑαυτοῦ τὴν βασιλιχὴν
αὐλὴν πᾶσαν, λέγω δὴ τοὺς πεζαιτέρους τε χαὶ το-
ξότας xol ὑπασπιστὰς xol τὴν ἄλλην περὶ αὐτὸν ἴλην,
ὃ δὴ τὸ χαθαρώτατον ἦν τοῦ στρατοῦ.

XXVIII. ᾿Εχτάξας δὲ οὕτω τὴν χατὰ γὴν στρα-
τιὰν χαὶ πανταχόθεν τὸ ταύτη τεῖχος ἀσφαλισάμενός
τε χαὶ περιλαδὼν τῷ στρατῷ, τὸν χατὰ θάλασσαν
πόλεμον ἐγχειρίζει Παλτόγλη, ἀνδρὶ γενναίῳ τε xal
τῶν χατὰ θάλασσαν ἐμπείρῳ τε xat στρατηγιχῷ, ὃν
ἡγεμόνα τοῦ ναυτικοῦ παντὸς εἵλετο, καὶ τῆς παρα-
Mac ἁπάσης, ᾿Ασιανῆς τε καὶ Εὐρωπαίας, σατράπην
ὄντα Καλλιουπόλεως: (2) ὃς δὴ τὸ κατὰ θάλασσαν
ἅπαν τεῖχος ταῖς ναυσὶ περιείληφε, ἀπό (τε) τῆς
Χρυσέας τοῦ ἄχρου μέχρι (δὴ xot) τῶν νεωρίων τοῦ
Γαλατᾶ, στάδιά που μάλιστα τρία xoà τεσσαράχοντα,

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 2-29.

"eM

ξὺν γε τῇ ἁλύσει x«l ταῖς ἐφορμούσαις ταύτη ναυσὶ |
xo δλχάσιν οὗ δὴ καὶ καθ’ ἡμέραν προσδάλλων τὸν

πόλεμον ἐποιεῖτο, βουλόμενος τὸν ἔσπλουν βιάσασθαι

τοῦ λιμένος, ὡς ἂν xal τὸ χατὰ τὸ Κέρας ἅπαν τεῖχος

ἀνοίξῃ πολέμῳ. (3) Ἦν δὲ 6 περίδολος ἅπας τῆς

/ . - - πος ᾿ ἢ
πόλεως ὃ περιληφθεὶς τῷ στρατῷ κατὰ γῆν τε xal

θάλασσαν ἀχριδῶς λογιζομένῳ στάδιοί που μάλιστα

^ Ü-

ἕξ χαὶ εἴχοσι πρὸς τοῖς ἑκατόν: ἀπὸ τούτων ἦν ἀφύ-
/ τ -

λαχτον μόνον τὸ τοῦ Κέρατος τεῖχος τὸ ἐντὸς τῆς &ÀU-

σεως, στάδιοι πέντε χαὶ τριάχοντα, τὸ δὲ ἄλλο πᾶν

ΕῚ ,
ἐφυλάττετο.

XXIX. Πράξας δὲ οὕτω ταῦτα μεταχαλεῖται τοὺς

μηχανοποιοὺς xal χοινολογεῖται τούτοις περί τε τῶν
-Ὁ M τ —
μηχανῶν καὶ τοῦ τείχους, ὅπως ἂν ῥᾷστα χαθαιρε--

, 3 τ e Ὁ à
θείη. Οἱ δὲ ὑπισχνοῦνται αὐτῷ ῥαδίαν εἶναι τὴν τού-

του χαθαίρεσιν, εἴ γε πρὸς ταῖς οὔσαις μηχαναῖς
(ἦσαν γὰρ αὐτοῖς ἤδη καὶ ἕτεραι πρόσθεν πεποιη-
μέναι) χαὶ ἑτέραν ποιήσωσι, τὴν δοκοῦσαν αὐτοῖς
ἱκανὴν εἶναι κατασεῖσαι τὸ τεῖχος καὶ χαθελεῖν, πρὸς
ἣν xal ἀναλωμάτων πολλῶν χαὶ χαλχοῦ πλείστου xal
ἑτέρων οὐχ ὀλίγων εἰδῶν ἔνεστι χρεία. (2) Καὶ ὃς
εὐθὺς, θᾶττον ἢ λόγος, ἅπαντα δαψιλῶς αὐτοῖς πα-
Ῥέχει τὰ πρὸς τὴν χρείαν, οἵ δὲ κατασχευάζουσι τὴν
μηχανὴν, πρᾶγμα φοδερώτατον ἰδεῖν xal ἐς ἀκοὴν
ὅλως ἄπιστόν τε xal δυσπαράδεχτον. Λέξω δὲ τὴν xa-
τασχευὴν αὐτῆς xal τὸ εἶδος καὶ τὴν ἐνέργειαν, ὡς
ἐνόν. (2) Πηλὸς ἐπαλλάσσετο πολλῶν ἡμερῶν, ὥστε
κατεργασθῆνα:, γῆς τῆς πιοτάτης τε xat καθαρωτάτης

$ 4. Ὅντι τὸ την.] Hsec in margine supplentur. || — τῶν τῆς Χρυσέας πυλῶν] Χρυσαίας codex; scripsi Χρυσέας
collato cap. 28 $ 2 : ἀπό τε τῆς Χρυσέας τοῦ ἄκρου. Ceterum dicendum erat aut τῆς χρυσέας sive χρυσῆς πύλης aut τῶν
χρυσέων S. χρυσῶν πυλῶν. Porta nunc clausa prope portam Septem turrium (Jedi Kulli Kapussi). || — $ 5. Eóv
1€ τοῖς] ye manu 2 additum. || — Χαλίλῃ] Χαλήλη codex.

XXVIII. $2. Ἀπό τε΄... μέχρι δὴ xoi] In his τε (ye?) et xai δὴ abundant. || — 3. στάδιοι] στάδια δ 2. || — 8£ χαὶ εἴχοσι
πρὸς τοῖς Éxatóv] Igitur in murum mediterraneum Critobulus computavit stadia 48 (nam 126 — 43 -|- 35 -- 48),
consentiente Phrantze p. 237, 11, cui hic murus est τὸ ἑξαμίλιον (6 X 8 stadia) τοῦ χέρσον. Eodem modo Nicolaus
Barbarus p. 18 : la faza de le mure de terra, che iera mia sie, che sun de la Cresca (i. e. a porta Chrysea )
per fina αἱ Chinigo (usque ad Cynegium ). Eadem fere mensura (50 stad.) indicatur apud Anon. in Descriptione
urbis Constant. (p. 63 in Ducang. Const.), qui latitudinem urbis esse dicit 6150 pedum , dicere autem voluit passuum.
Ceterum longitudo hujus muri multo minor est, si metiaris stadiis, quorum octo in milliarium romanum , et sexcenta
in gradum geographicum computantur. 1n tabula Constantinopolis, quam Stolpius fecit an. 1863, metior 8,200 archinas
turcicas sive 6,150 metra gallica, quze 33 fere stadia vel4 milliaria et paullo amplius efficiunt. Stadia 43, qus ad
extremo urbis apice juxta portam auream posito usque ad neoria Galata Critobulus computat , satis recte habent,
si metiaris usque ad neoria Constantinopolis. Hinc usque ad Cynegium juxta Ceras sinum metior stadia 20 vel
paullo amplius, pro quibus false 35 stadia (30 stad. cap. 43, 2) habet Critobulus. Itaque totius urbis ambitus feret
stadiorum ferme 96 sive 12 railliariorum. Recte utique Gillius in Topogr. Const. p. 23 : ambitus urbis non attinait
13 milliaria. Chalcocondylas p. 388, 18 ei tribuit stadia 111. Corrupta sunt qua apud eundem p. 364, 13 leguntur :
διήκει γὰρ (ὁ λιμὴν) ἐντὸς xarà μὲν τὴν πόλιν στάδια ὀγδοήχοντα, ἐπὶ δὲ τὴν ἄλλην ἤπειρον τῆς χώρας ἐφ᾽ ἑχατὸν xai
πευτήχοντα. Anonymus in Descriptione Const. longitudinem urbis esse dicit 14,075 pedum (i. e. passuum ), ubi
numerus ad ambitum urbis referendus videtur, quem eundem fere auctor statuerit atque Chalcocóndylas, siquidem
14,075 passus efficiunt 112 3/5 stadia. Phrantzius p. 238, 5, et Leonardus p. 325 ambitum urbis 18 millium esse dicunt,
idque recte fit ex eo mensurc genere, quo murus mediterraneus non quattuor, sed sex milliariorum fuisse perhibetur,
adeo ut stadium tertia parte minus quam vetus stadium Olympicum subesse videri possit.

XXIX. De bombarda maxima mirum quantum scriptores dissentiunt. Critobulus bombardam ceteris quas jam
habebat rex majorem et qua muris Constantinopolitanis disjiciendis sufficeret, ipsius denique obsidionis tempore
prope urbem fabricatam esse tradit. Similiter Jaitzam Bosnize urbem obsidens Mechemetes bombardas inauditas
fundi ibi fecit, ut Mathias Corvinus ait in epistola ad imp. ap. Caton. tom 14, p. 723. Idem Belgradum oppu-
gnaturus bombardarum maximarum fabricam prope Krusovaz Service urbem instituit (v. Zinkeisen 2, p. 81 ibiq.
laud.). Denique ad Corinthum bombardas fundi jusserat , teste Chalcocondyla p. 443, 22. Nihilominus fieri potest ,
ut Critobulus, in temporibus recte distinendis parum accuratus, ad obsidionis tempus retulerit quae tribus. vel

i

- εχές τε καὶ ἀδιάσπαστον.

MECHEMETIS ANNUS ΠΙ. 6961 (14529-1453 P. C.).

xai λεπτοτάτης τῇ διαθέσει, λίνῳ τε xal χανάδῃ
χαὶ τοιούτοις τισὶν ἄλλοις ξυνδετιχοῖς τε χαὶ ζυνε-
χτιχοῖς χαταχεχερματισμένοις ὅλος διόλου μεμιγμένος
xai ξυμφυρόμενος, ὡς ἕν σῶμα γίνεσθαι τούτοις ξζυν-
(3) Τύπος δ᾽ ἐχ τούτου
χατεσχευάζετο στρογγύλος, αὐλοειδὴς, ἐπιμήχης, οἷος
ἐς ὀμφαλὸν εἶναι" μῆκος τούτῳ σπιθαμαὶ τετταρά-
χοντα΄ οὗ τὸ υὲν ἔμπροσθεν ἥμισυ, τὸ πρὸς ὑποδοχὴν
τοῦ λίθου, σπιθαυῶν δυοκαίδεκα τὸν χύχλον xal τὴν
περιφέρειαν εἶχε τοῦ πάχους, τὸ δ᾽ ὄπισθεν ἥμισυ τῆς
οὐρᾶς, τὸ πρὸς ὑποδοχὴν τῆς ὀνομαζομένης βοτάνης,
σπιθαμῶν τεττάρων 7| xol μιχρόν τι πρὸς εἶχε τὴν
περιφέρειαν τοῦ πάχους, ὡς πρὸς τὴν ἀναλογίαν,
οἶμαι, τοῦ ὅλου. (3) Ἕτερος δὲ τύπος ἐχτὸς πρὸς

71

ὑποδοχὴν τούτου χατεσχευάζετο, χοῖλος ὅλος διόλου
T -
xai οἷον θήχη τις εἶναι, εὐρύτερος δὲ μόνον, ὥστε
δέξασθαι τοῦτον ὅλον αὐτὸς xal μετ᾽ ἀποστάσεως"
ἀπόστασις δ᾽ ἦν ἐν τῷ μεταξὺ τοῖν τύποιν ἀμφοῖν
ὅλοιν διόλου ἐπίσης πάντοθεν ὅσον σπιθαμιαία ἢ καὶ
, , » ^ b ^ 5
μικρόν τι πρός, ἥτις ἔμελλε δέξασθαι τὸν χαλχὸν εἰσ-
χεόμενον ἀπὸ τῆς χωνείας ἐς ἀπαρτισμὸν τοῦ εἴδους
τῆς μηχανῆς. (4) Ὃ δὲ τύπος οὗτος, 6 ἔξω, φημί,
χκατεσχευάζετοτῷ αὐτῷ πηλῷ * ἦν δὲ ὅλος διόλου δ'εζω-
συένος τε χαὶ χατησφαλισμένος σιδήρῳ τε καὶ ξύλοις
“Ὁ , bd 2 ^ , M ,
xa γῇ καὶ λίθοις ἔξωθεν ἐπῳχοδομημένος xat βοηθού-
μενος, ἵνα μὴ τὸ πολὺ βάρος ἐντὸς ἐμπεσὸν τοῦ χαλχοῦ
διαρρήξη τοῦτον xal ἄπραχτον ἐργάσηται τὸ εἰδος
τῆς μηχανῆς. (5) ᾿Ιπνοὶ δὲ δύο σύνεγγυς τούτων ἀμ-

τ

quattuor mensibus ante Adrianopoli facta erant. Nam secundum Ducam p. 247 tormentum maximum, ὅσον πρὸς τὴν
ἀλκὴν xal τὸ πάχος τοῦ τείχους τῆς πόλεως, Mechemetes jam eo tempore construendum jussit, quo castellum
Bosporanum exstruebatur. Perficiendo operi Orbanus Hungarus Adrianopoli tres menses insumsit (Ducas p. 248, 6 ,
ἐν τρισὶν οὖν μησὶ γατεσχευάσθη xal ἐχωνεύθη τέρας τι φοδερὸν xai ἐξαίσιον). De ratione qua machina Adrianopo!i
Constantinopolim transportata sit, monent Ducas, Phrantzes, Chaleocondylas et Leonardus (vid. not. ad c. 20.}.
Deinde in ipsa obsidione ruptam esse hanc bombardam tradit Phrantzes p. 239, 16 : Ἢ δὲ μεγάλη ἐχείνη xoà ἰσχυρὰ
τηλεδόλος διὰ τὸ συνεχῶς σφενδονίζειν xal οὐ τοσοῦτον τὸ μέταλλον ὑπάρχειν καθαρὸν διερράγη ἐν τῷ βάλλειν (malim
ἐμθάλλειν, ut p. 259, 21) τὸν τεχνίτην τὸ πῦρ (i. e. eo momento quo ignem ei injecit artifer ; vgo vertitur : dis-
rupta igne exstinxit. magistrum ), xoi εἰς πολλὰ διεμερίσθη χλάσματα,, wol ἐκ τούτων πολλοὶ ἀπεχτάνθησαν καὶ ἐπ)ά-
yncoav. Καὶ ἀχούσας ὃ &ymp&c ἐλυπήθη λίαν, x«l προσέταξεν ἵνα ἀντ᾽ αὐτῆς ποιήσωσιν ἄλλην ἰσχυροτέραν, xxi ἕως τῆς
αὐτῆς ἡμέρας οὐδὲν ἄξιον ἔογον χαθ᾽ ἡμῶν χατώρθωσαν. Deinde vero p. 242, 4 parum sibi constans in obsidionis nar-
ratione pergit verbis : Ὡς δὲ ὁ ἀμηρᾶς τὴν χεχλασμένην τηλεθόλον ταχέως πάλιν ὑγιῆ xal σώαν ἐποίησεν, ἡμέρας τε xai
γυχτὸς μετὰ βίας τοῖς τείχεσιν ἔτυπτον. Igitur non novam bombardam maximam introducit, sed ruptam illam restau-
ratam esse dicit; quamvis id fieri potuisse vix credideris. His adde quod novam bombardam, quam fabricari Me-
chemetes jusserat, non esse perfectam disertis verbis testatur Leonardus Chius p. 318, ubi post verba ad cap. 25

.$ 4 adscripta pergit.hunc in modum : /nde quia major (bombarda sc.) confracta regis animum afftictabat ,

Jussit mox aliam longe majoris forma conflari, quam (ut ajunt , industria Chalilbascie , consularis baronis
amici ) artifex nunquam ad perfectum conduxit. Ceteri scriptores de rupta Turcorum bombarda maxima vel de
nova aliqua in castris confecta nihil tradiderunt. Contra vero earum bombardarum , quibus Byzantini in muris uto-
bantur, maximam primo statim experimento ruptam esse refert Chalcocondylas p. 389, 4 : xai ὁ μὲν μείζων τηλεδόλος
διερρήγνυτο αὐτίχα,, ὅτε πρῶτον ἀφίετο. Ducas p. 273 narrat Turcorum bombardam maximam post singulos ictus pilis
e lana confectis tectam atque oleo perfusam esse, eoque arlificem impedivisse ne tormentum disrumperetur. De
pondere globorum maximorum , quos bombard: jaculabantur, satis inter se consentiunt scriptores; Barbarus p. 21
et 22 pondus lapidis bombarde maxime fuisse librarum 1,200, cireumferentiam quartarum tredecim (volse quarte
tredexe) fuisse dicit. Idem pondus tradit Leonardus p. 218, quanquam id referat ad lapidem bombardc quam
a illa, quam ruptam esse:.dicit, distinguit. Circumferentiam lapidis et ostii bombard:e fuisse duodecim spithama-
rum sive palmarum expansarum refert Pusculus 4, 248 : maxima palmis Expansis circum bis senis volvitur, equo
Saxa jacit modo. Eandem ostii mensuram habes apud Critobulum 29, 2 et apud Phrantzem p. 239, 1, ubi : πλάτος
(6. περιφέρειαν vel χύχλον) ἔχουσαν σπιθαμὰς δυοχαίδεχα. Paullo aliter de circumferentia lapidis Leonardus : lapide
qui palmis ( sc. erpansis, ut Pusculus ait) undecim (duodecim?) ez meis ambibat in gyro. Chalcocondylas p. 385
duas maximas bombardas fuisse dicit, alteram ad Palatium, alteram ad portam Romani; οὗτοι δὲ οἱ δύο μέγιστοι
(τηλεθόλοι) λίθον ἕχαστος ἠφίεσαν διτάλαντον xoi ἐπέχεινα: Juxta magnam bombardam posite erant duo minores
λίθον ἡμιτάλαντον emittentes. Ictus eo se ordine excipiebant , ut primum ex minoribus duabus duo lapides expelle-
rentur, deinde e majori lapis trium talentorum : μετὰ δὲ τοὺς δύο λίθους ἠφίετο wol ὁ μέγας λίθος τρία τάλαντα ἐν
σταθμῷ ἔχων (οἵ Ducas. p. 272, 2). In his non tria tormenta maxima distinguenda sunt, sed illud quod trium talen-
torum lapidem jaculabatur, alterum esse debet ex duobus illis, quce in antecc. auctor commemoraverat, ubi parum
dislincte dixit*: λίθον ἕχαστος ἠφίεσαν διτάλαντον χαὶ ἐπέχεινα. Dicendum erat alteram διτάλαντον lapidem , alteram
τριτάλαντον jecisse; id enim colligitur e Barbaro 1. l., qui duas fuisse dicit bombardas maximas , éCarumque alteram
lapidem habuisse 1,200 librarum, alteram librarum 800. Eadem pondera habet Chalcocondylas, modo teneas illud
adhiberi marmoris talentum, in quod 400 librae computabantur (V. Hesych. s. v. τάλαντον). Ceterum ejus ponderis
globos marmoreos etiamnum Constantinopoli superesse inter omnes constat. V. Hammer p. 669, Zinkeisen t, p. 830,
Ellissen p. 63, Mordtmann p. 36. — Que c. 29 Critobulus exponit de ratione qua bombarda maxima fabricata sit, alius
nemo tradit. || — οὐχ ὀλίγων εἰδῶν 1 vocem εἰδῶν addit margo.

$ 2. Κανάδῃ ] Formam χαννάθη vel xaví6n (sic cod. Med.) pro χάνναδις habes ap. Suidam s. v. ἢ — ἔμπροσθεν)
sic manu sec. ; ἐμπρόσθιον m. pr...

$ 3. βοτάνη] Similiter germanice olim dicebatur Krauf, i. e. herba. Κόνις vocatur ap. Chaleocondyl. p.231, 25,
ubi etiam de compositione pulveris tormentarii nonnulla afferuntur. | — οἶμαι Auctor scripserit ὡς πρὸς τὴν àv22.o-
γίαν εἶναι τ. ὅλου. || — Ὅλον ] vox supra lineam scripta est.

$ 4. Bápoz] βάρρος codex ἢ. 1. et alibi.

18 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 29-31.

φοτέρωθεν χατεσχευάζοντο εἷς χωνείας, ἰσχυρότατοι
μέντοι xai βεδαιότατοι, τὰ μὲν ἔνδον ἐξ ὀπτῆς πλίν--
θου χατειργασμένοι χαὶ πηλοῦ καλῶς εἰργασμένου χαὶ
πιοτάτου, τὰ ἔξωθεν δὲ ὅλοι διόλων λίθοις παμμεγέθεσι
xal τιτάνῳ xoi πᾶσιν ἄλλοις ὠχυρωμένοι πρὸς τοῦτο
χρησίμοις, (6) Χαλκχοῦ δὲ καὶ κασσιτέρου πολύ τι
χρῆμα καὶ πολυτάλαντος ὁλκὴ ἐνεθέόλητο χωνείαις,
τάλαντά που μάλιστα χίλια καὶ πενταχόσια,, ὡς ἐλέ-
510: ἐπὶ τούτοις ἀνθράχων τε πολύ τι πλῆθος χαὶ
χορμῶν ἐπετίθετο ταῖς χωνείαις ἔξωθεν, ὥσπερ
ἐπῳχοδομημένα ἄνωθέν τε καὶ χάτωθεν καὶ παντα-
χόθεν ἐς βάθος τοὺς ἱπνοὺς ξυγχαλύπτοντα, ἄνευ μέν-
τοι γε τῶν στομίων. (7) Φυσητῆρες δὲ περὶ αὐτοὺς
ἐπιτεταμένως φυσῶντες καὶ ἀδιαχόπως τὴν ἐπιχει-
μένην ὕλην ἐξάπτοντες ἐν τρισὶν ὅλαις ἡμέραις χαὶ
νυξὶν ἴσαις, ἕως 6 χαλχὸς ὅλος διόλου ταχεὶς χαὶ δια-
λυθεὶς ὑδαρώδης χαὶ ῥυτὸς γένηται. Εἶτα τῶν στο-
μίων ἀνοιγέντων, ἐσεγεῖτο ὃ χαλκὸς διὰ τῶν σωλήνων
ἐν τοῖς τύποις, ἕως γεμισθῇ τελείως ἅπαν τὸ ἐσδε--
χόμενον, xal χαλύψη καὶ τὸν ἐντὸς τύπον ὅλον διόλου
καὶ ὑπερόλύση τούτου πῆχυν ἕνα κατὰ τὸ ἄνω. Καὶ
οὕτως ἤδη ἀπήρτιστο ἣ μηχανή. (8) Μετὰ τοῦτο δὲ,
ἀποζέσαντος τοῦ χαλχοῦ xoi ψυχροῦ γεγονότος, ἐχα-
θαίρετο τῶν ἐντὸς τύπων καὶ τῶν ἐχτὸς,, xa ξυομένη
x«i γλυφομένη ξυστῆρσιν, ἐλαμπρύνετο 0A διόλου,
Καὶ τοιαύτη μὲν f, κατασχευὴ xal τὸ εἶδος τῆς μη-
χανῆς" λέξω δὲ καὶ τὴν ἐνέργειαν.

XXX. ᾿Ενεδέῤδλητο πρῶτον ἣ καλουμένη βοτάνη,
πληροῦσα ἰσχυρῶς τὴν ὄπισθεν ὅλην χωνείαν xol τὸν
αὐλὸν τῆς μηχανῆς ἕως τοῦ στομίου τοῦ δευτέρου αὖ-
λοῦ τοῦ δεξομένου τὸν λίθον. (2) "πειτα τῷ στόματι
τούτῳ πάσσαλος ἐνεθέδλητο μεγίστη ξύλου τοῦ ἰσχυρο-
τάτου, ἣ σιδηροῖς μοχλοῖς τυπτομένη βιαίως ὠθεῖτο,
στενοχωρουμένη ἐπὶ τὰ ἔνδον, ἀποχλείουσα καὶ ξυνέ-

- E! on
χουσα τὴν βοτάνην οὕτω τοι ἰσχυρῶς, ὡς μηδ᾽ ἂν εἴ
χ i 7 t

^ , m , ν ,
τι καὶ γένοιτο, δυνηθῆναι ταύτην ἄλλῳ τῷ τρόπῳ
- m^ m , V
ἐχεῖθεν ἐξαιρεθῆναι, μὴ τῆς βοτάνης ἀναφθείσης τῇ
, * M , , , 3 - $ X 2
βίᾳ. Εἶτα τὸν λίθον ἐπεφόρουν ὠθοῦντες ἐντος, ἕως ἐν
ΩΣ τ Ll ,
χρῷ γένηται τὴ πασσάλῳ, xat ξυνέσφιγγον τοῦτον χύ-
χλωβεν. (9) Μετὰ δὲ τοῦτο τρέψαντες τὴν μηχανὴν
πρὸς ὃ παίειν ἔμελλε, xad σταθμήσαντες αὐτὴν μέτροις
- ,
τισὶ τεχνιχοῖς καὶ ἀναλογίαις πρὸς τὸν σχοπὸν, ἐπεφό--

ρουν ἔπειτα χεραίας μεγάλας ξύλων αὐτῇ κάτωθεν
ὑποστρωννύοντες xal χαλῶς ἐφαρμόζοντες, xal λίθους
ἐπετίθουν παμμεγέθεις. βαρύνοντες αὐτὴν xol κατα-
, » , ᾿ ΄ F4
σφαλίζοντες ἀνωθέν τε xol κάτωθεν xal ὄπισθεν xol
᾽ , J, τὭ , e , ὶ - -
πανταχόθεν. ἵνα μὴ τῇ βίᾳ τῆς ῥύμης καὶ τῷ σφοδρῷ
τῆς φορᾶς τῆς οἰκείας ἕδρας παρατραπεῖσα, πόρρω
ποι τοῦ σχοποῦ βάλῃ. (4) Εἶτα πὺρ ἐπέθαλον αὐτῇ,
διὰ τῆς ὄπισθεν βραχείας τρυμαλιᾶς ἀνάψαντες τὴν
βοτάνην. xot ταύτης ἐξαφθείσης θᾶττον ἢ λόγος, πρῶτα
μὲν ἐγίνετο μυχηθμὸς φοδερὸς xal χλόνος τῆς ümo-
χειμένης γῆς καὶ τῆς πόρρω καὶ βρόμος οἷος οὐδείς,
ἔπειτα μετὰ βροντῆς ἐξαισίας x«l δούπου φριχώδους
χαὶ πυρὸς τὰ πέριξ πάντα ξυμφλέγοντος xal μελαί-
3 5 A € , , —
νοντος ἔνδοθεν ὠθουμένη f πάσσαλος πνεύματι ξηρῷ
᾿ “- P p * , esa ,
καὶ θερμῷ βιαίως ἐχίνει τὸν λίϑον ἐξερχομένη" (5) ὃ
, , ,
δὲ φερόμενος μετὰ βίας σφοδροτάτης xal ῥύμης προσέ-
πιπτε τῷ τείχει, xal εὐθὺς χατέσειέ τε αὐτὸ xal κατέ-
ὅαλε καὶ ἐς πολλὰ παρερρήγνυ xal διελίκμα, παν-
ταχοῦ τε διασχεδάζων αὐτὰ xod φόνον τῶν προστυχ όντων
ποιῶν * καὶ ποτὲ μὲν χατερρίπτει μέρος ὅλον, ποτὲ δὲ
ἥμισυ, ποτὲ δὲ πλέον ἢ ἔλαττον πύργου ἢ μεταπυργίον
ἢ xot ἐπάλξεως, καὶ οὐδὲν ἦν οὕτως ἰσχυρὸν 7) ἀντί-
τυπὸν 7| πάχος ἐρυμνότατον τείχους, ὡς ἀπαντῆσαι
γοῦν δυνηθῆναι ἢ ἀντισχεῖν ὅλως τῇ τοσαύτῃ τοῦ
λίθου βίᾳ τε χαὶ φορᾷ, (0) Οὕτως ἄπιστόν τι χρῆμα
xa παράλογον τὸ εἶδος τοῦτο τῆς μηχανῆς, ὅπερ ol
παλαιοὶ μὲν βασιλεῖς τε καὶ στρατηγοὶ οὔτε εἶχον οὔτε
ἐγίνωσχον εἰ γὰρ εἶχον, οὐδὲν ἂν εἶχον αὐτοῖς dvct-
θαῖνον ἔτι οὐδὲ προσιστάμενον ὅλως ἐν ταῖς πολιορ--
, 5» «ἡ 28/7 5 ^ -
κίαις, οὐδὲ πολλῶν àv ἐδέοντο ἐς τὸ κατασεῖσαι τείχη
τε xxl χαταθαλεῖν xal τὰ ἐρυμνότατα, οὐδὲ πράγματ᾽.
ἂν εἶχον ἐπιτειχίζοντες xol ταφρεύοντες καὶ χώματα
αἴροντες καὶ ὑπορύσσοντες ἔστιν o0 xal ἄλλα ἄττα
ποιοῦντες ὥστε παραστήσασθαι πόλεις χαὶ χειρώσα--
σθαι φρούρια, ἀλλὰ πάντ᾽ ἂν εἶκεν αὐτοῖς θᾶττον ἢ
λόγος xai προσεχώρει χατασειόμενά τε xat χαταρρι-
/ - - o. e ARDT ky 4
πτούμενα ταῖς μηχαναῖς" ἀλλ᾽ οὐκ ἦν. (7) Εὕρεμα
δὲ τοῦτο νέον ἐστὶ Γερμανῶν Κελτῶν, ἐτῶν που
μάλιστα πεντήχοντα χαὶ ἑκατὸν ἢ χαὶ ὀλίγῳ πλειό--
wv, σοφώτατον πάνυ χαὶ περινενοημένον * χαὶ μά-
λιστα δὴ ἣ τῆς βοτάνης ξυμδολή τε καὶ σχευασία ἐξ
εἰδῶν ξυγχειμένη θερμοτάτων xal ξηροτάτων, νίτρου

$ 6: ᾿Ανθράχων] χαρδούνων margo. Cf. 30 $ 7. || — ἔξωθεν ] supra versum additur.
XXX. $ 1. ἐνεδέδλητο ] ἐδέδλητο cod. ἢ. 1. et $ 2. || — $ 2. Πάσσαλος πάσαλος codex ἢ. 1. et similiter $ 3 et 4. ἡ

πάσσαλος pro ὁ n«cc. recentioris sevi usu dici videtur. || — συνέσφιγγον συνέσφιγχον man. 1; em. man. 2.
$ 3. Τεχνιχοῖς ] addit margo. || — κάτωθεν ὑποστρωννύοντες «oi add. margo.

ὃ 4. Μυχηθμὸς μηκιθμὸς cod.
$ 6. “Ὅλως supra versum additum.

$7. ἢ Κελτῶν) xai K. cod. ||—Exóv ov ] Critobulus famam secutus esse videtur, qua Bertholdus Schwarz Friburgensis
monachus ineunte seculo XIV pulverem tormentarium invenisse perhibetur. Vel seculo undecimo notus erat Hispa-
nis, qui ipsi ab Arabibus usum ejus didicisse feruntur. Cum Critobulo cf, Chalcocondylas p. 231 : δοχεῖ μὲν οὖν ὁ τη-
λεθόλος οὐ πάνυ παλαιὸς εἶναι, ὥστε συνιέναι ἡμᾶς ἐπὶ νοῦν ἐληλυθέναι τοῖς παλαιοῖς τὸ τοιοῦτον " ὅθεν μέντοι ἀρχὴν ἐγέ-
νετο, καὶ τίνες ἀνθρώπων ἐς τὴν τοῦ τηλεθόλον ἀφίχοντο πεῖραν, οὐχ ἔχω διασημῆναι ἀσφαλῶς " οἴονται μέντοι ἀπὸ Γερ-
μονῶν γενέσθαι τε τούτους, xxi τούτοις ἐπὶ νοῦν ἀφῖχθαι ταύτην τὴν μηχανήν. || — σχευασία χατασχευή margo. || —
τοῦ λίθου 1 add. mgo. || — ἑλέπολιν 1 Sie bombardze szepius vocantur apud Phrantzem sec. editt. nostras, sed codex

MECHEMETIS ANNUS ΠΙ. 6961 (1452-1453 P. C.). 19

χαὶ θείου xol χαρδούνου καὶ βοτανῶν ξηρὸν x«i θερ-
μὸν πνεῦμα ἀποτελούντων, ὅπερ ἐναποχλειόμενον
στεγανῷ xal ἰσχυρῷ xoi ξυμπεπιλημένῳ σώματι τοῦ
χαλχοῦ, καὶ μηδαμῇ μηδαμοῦ διέξοδον ἔχον ἄλλοθί

πὴ ἢ ταύτῃ, τῷ ἔνδοθεν ὠθισμῷ xo τῇ βία κινούμε-
-. VOV , τὴν τοσαύτην xal τηλικαύτην βίαν τε xal φορὰν
τοῦ λίθου, ἀλλὰ δὴ xal ῥῆξιν τοῦ χαλχοῦ πολλάχις

ἐργάζεται. (8) Ἀλλ᾽ οὐδὲ ὄνομα παλαιὸν εὑρίσκεται
ταύτῃ τῇ μηχανῇ, εἰ ui πού τις αὐτὴν ἑλέπολιν εἴποι ἢ
ἀφετήριον, κοινῷ δ᾽ ὀνόματι ταύτην χαλοῦσι πάντες
οἵ γῦν ὄντες σχευήν. Καὶ τὰ μὲν τῆς μηχανῆς τοιαῦτα

ὡς ἐνὸν ἡμῖν xol ἐκ τῶν δυνατῶν ἀπαγγείλασι.

XXXI. Μεχέμετις δὲ ὃ βασιλεὺς, ἐπειδή οἱ τὰ

τῶν μηχανῶν ἀπήρτιστο xac, προσάγειν ἤδη

ταύτας τοῖς τείχεσι κελεύει τοὺς μηχανοποιοὺς, xal

*

'χατὰ μὲν τὸ μεσοτείχιον, οὗ τὸ στρατόπεδον εἶχεν,

ἵνα δὴ xol fj σχηνὴ ἦν αὐτῷ, τρεῖς ἀπολεξαμένους
τὰς μεγίστας τε χαὶ ἰσχυροτάτας ἐπιθεῖναι παίειν

τὸ ταύτη τεῖχος καὶ κατασείειν, τὰς δὲ ἄλλας ἄλλη
καὶ ἄλλη τοῦ τείχους προσάγειν ἐχέλευτεν ἐπιλεξα -
μένους τὰ ἐπιμαχώτατα xal ἀσθενέστατα τοῦ τείχους
ἔγνωστο γὰρ αὐτῷ πολλοῖς μέρεσι χαταδάλλειν τὸ
τεῖχος, ὡς ἂν πολλαχῇ προσύαλόντι τῷ πολέμῳ
εὐχείρωτος αὐτῷ καὶ ῥαδία ἣ τούτου αἵρεσις γένηται"

ὥσπερ δὴ καὶ γέγονε. (2) Καὶ αἵ μὲν μηχαναὶ προσ-

δ bd - , , , a.
-ay staat τῷ τείχει χατεσεῖον τε αὐτό χαὶ χατερ--

ρίπτουν, δρῶσαι τὸ ἑαυτῶν, Βασιλεὺς δὲ τὴν χατὰ
τὰς μηχανὰς τάφρον ἐχώννυε, λίθους ἐπιφορῶν χαὶ
ξύλα xal χοῦν καὶ πᾶσαν ἄλλην ὕλην ξυλλέγων, ὡς
ἂν, κατασεισθέντος τοῦ τείχους xat πεπτωκότος ἤδη»,
ῥαδία τοῖς ὁπλίταις ἣ διάδασις εἴη xal fj ἐς αὐτὸ
πάροδός τε xxl προσδολή. (s) "Ex δὲ τοὺς γεω-
ρύχους ὑπορύττειν τὸ τεῖχος ἐκέλευε, xat ὑπονόμους
ὑπογείους πρὸς τὴν πόλιν ποιεῖν, ὡς ἂν διὰ τούτων
νυχτὸς λάθωσιν ἐσελθόντες ὁπλῖται. Καὶ ἠνύετο τὸ
ἔργον" ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὕστερον περιττὸν ἔδοξε xai

Parisinus ubique pro ἑλέπολις habet τηλεδόλος, quo vocabulo etiam Chalcocondylas uti solet. || — ἢ ἀφετήριον add.
margo. || — σχευήν ] Nomen in codice minoribus quam cetera literis scriptum est , et serius illatum esse videtur. Ce-
terum σχευὴ voce hoc sensu sepius utitur Ducas p. 273, 20, 275, 16 et passim; σχεναὶ πετροθόλοι p. 266, 5; τὸ
σχεῦος p. 273, 4. Aliis locis χωνείαν dieit, ut p. 247, 18. 248, 22. 257, 20. 271, 23; τὰς πετροδολιμαίους y vac p. 247, 6;
βουμπάρδαι ap. Cananum p. 462, 8.

XXXI. S 1. Ἐπιθεῖναι] θεῖναι, supra scripto ἐπι, codex. De ratione qua bombardas rex disposuerit , ceteris accu-
ratiora habet Barbarus p. 21 : A di undexe pur de April, el signor T'urco si fexe impiantar le sue bombarde
perme' le mure da tera, ai pii, deboli luoghi dela tera, per aver piutosto sua intention. Le dite bombarde si
fo impiantade in quatro luoghi ; prima ne messetre bombarde per mezo del palazzo del serenissimo impe-
rador, e tre alire bombarde messele per mezo la ρογία del Pigi (Πηγῆς). e do altre bombarde messele a la
porta del Cresw ( Καρσοῦ ), e altre quatro bombarde messele alla porta de san Romano , dove che sun la pii
debel poria de tota la tera. Una de queste quatro bombarde che sun a la porta de san Romano, la piera: de
la bombarda se pexa livre mile et duxento a la grossa, volze (a piera quarte tredexe... La segonda bom-
barda, la piera se pexava livre otozento, volze ἴα piera quarte move; queste do bombarde sono le piu
grosse che abia questo can Turco ; le altre bombarde si son di pii raxon , da livre cinque cento fina da livre
duxento , e de minor ancora. Cf. idem p. 27 : la bombarda grossa che volse palma quindexe. Pusculus 4, 246 :

DBombardas Romana ruant que mania primum
tres posutt magnas, inter quas mazima...
... Tresque inter limina bina
portarum de fonte auroque tenentia nomen
disponit, totidemque tuos, Caligaria, muros
que frangant. F'ariisque locis lormenta locantur.

Tres bombardz Caligarie portz?, que a Hebdomo palatio haud longe distabat, non diverse suntab iis quas Bar-
barus prope Palatium fuisse dicit. Easdem tres atque alias tres ad portam Romani collocatas (has etiam ap
Ducam p. 272, 1 habes) Chalcocondylas p. 383 memorat, addens : ἵδρυντο μὲν xoi ἄλλῃ πολλαχῇ τοῦ στρατοπέδου
τηλεθόλοι. Numerum horum locorum indicat Phrantzes p. 225, 5 : ἐν τόποις ιδ΄ τὰ τείχη τῆς πόλεως σφοδρῶς ἔτυπτον,

nisi forte pro ιδ΄ auctor scripserit δ΄, adeo ut nonnisi quattuor illa loca, quae prae ceteris bombardc impetebant, si-

gnificaverit. Leonardus p. 320 bombardam ingentem, quie primum ad Caligariam portam posita esset, deinde ad
portam Romani transporlatam esse narrat. Hinc fortasse fit, ut Barbarus ad Romani portam pro tribus bombardis

' quattuor, inter easque duas maximas, fuisse dicat. Prceterea moneo nullam apud Critobulum mentionem fieri

magne illius turris ligne: (τῆς μεγίστης ἑλεπόλεως, ut Phrantzes dicit) , quam Maii die decimo nono Turci struxe-
runt, obsessi vero erumpentes igne deleverunt. Multis de hac machina bellica exponunt Pusculus 4, 695-743,
Phrantzes p. 244-246, Barbarus p. 42. Cf. Chalcocond. p. 386, 20. Posita erat, sec. Pusculum 4, 154 et Leonardum
p. 326 (v. not. a4 c. 23) media inter Auream portam et portam Fontis; sec. Barbarum era questa bastion per
mezo un luogo chiamado la. Cresca,i. e. ad portam Chryseam sive Auream, ut patet ex collato altero Barbari
loco, quem ad cap. 23 enotavi, Haud recte Mordtmannus 1. 1. p. 71 portam Chársice (quam Cresu Barbarus vocat )
indicari censuit. Phrantzes quoque p. 253, 9 ἐν τῷ uége: τῆς Χρυσῆς πύλης fuisse dicit ἑλέπολιν μετὰ βουδάλων καὶ
βοῶν δορῶν ἐνδεδυμιένην. Idem vero aliam ejusmodi ἑλέπολιν maximam etiam ad portam Romani fuisse dicit p. 245 sq.

$ 3. Τοὺς γεωρύχους etc.] Cuniculorum fossores Mechemetes ez Novobrodo (i. e. ex Novoberda Service urbe
metallis celeberrima) conduxerat, teste Leonardo p. 319. Erant viri hac arie probati Montibus et soliti mediis
alque era melallis Eruere, inque ima descendere viscera lerra, ut ait Pusculus, qui multis de his exponit 4, 744-

- 810. Cf. Phrantzes p. 244. Chalcocond. p. 386. Cuniculi illi fossi sunt ad Caligariam portam, ubi conatus Turcorum

irritos reddidit industria Joannis Grandi Germani, qui in copiis Justiniani centurio erat (Leonard. ]. 1.). Primus

΄

80

ματαία δαπάνη, τῶν μηχανῶν τὸ πᾶν χατεργασα--
μένων.

XXXII. Ἐν ὅσῳ δὲ ταῦτα ἐγίνετο, δ᾽ βασιλεὺς
ἀναλαδών τινας τῶν τάξεων xal τὴν βασιλικὴν ἴλην
πᾶσαν, ἤει ἐπὶ τὸ τοῦ Θεραπείου φρούριον, ἐρυμνό-
τατον πάνυ, καὶ ἐπιστήσας μηχανὰς χατέσεισέ τε

M , , ^ , A ^ ^ X ^
χαὶ χατέρριψε τούτου τὸ πλέον" xal τῶν ἐντὸς πολλοὶ
ἀπέθανον τοῖς ἀπὸ τῶν μηχανῶν λίθοις, oi δὲ περι-
λειφθέντες τῶν φρουρῶν οὐ δυνάμενοι ἀντέχειν ἔτι,
προσεχώρησαν ὁμολογίᾳ χρήσασθαι αὐτοῖς ὅ τι βού-
λοιτο" ὃ δὲ ἀνεσχολόπισε τούτους τεσσαράκοντα ὄντας.
(2) Κἀκεῖθεν ἐφ’ ἕτερον ἤει φρούριον Στουδίου χαλού-

“- " M
μιξνον, xal αὐτὸ κατασείσας ταῖς μηχαναῖς xal κατα-
δαλὼν αὐθημερὸν παρεστήσατο. χαὶ τοὺς ἄνδρας

il σατο;
ἀνεσχολόπισεν, ἀγαγὼν παρὰ τὸ τεῖχος τῆς πόλεως,
ἵνα δὴ καταφανεῖς siev.

XXXIII. Κατὰ δὲ τὰς αὐτὰς ἡμέρας καὶ Παλτό-
^c 6 τοῦ στόλου ἡγεμὼν τὰς μὲν πλείους τῶν νεῶν
αὐτοῦ χατέλιπεν ἐφορμεὶν τῷ στόματι τοῦ λιμένος xal

c" € , Led , 2 ἂχ 2 / 22 δὲ
τῇ ἁλύσει, τοῦ μή τι ἐσπλέειν ἢ ἐχπλέειν, αὐτὸς ὃ
ἀναλαδὼν τὰς λοιπὰς, χελεύσαντος βασιλέως, ἐπιπλεῖ
τῇ Πριγκίπῳ νήσῳ" ἦν δ᾽ ἐχεῖ φρούριον ἀσφαλέστα-

, ,
τον, φυλαχὴν ἔχον ἐντὸς ἄνδρας χαταφράχτους τριά--
χοντα, ἄνευ μέντοιγε τῶν οἰκητόρων. (2) Περισταυ-
βώσας οὖν αὐτὸ χαὶ μηχανὰς προσαγαγὼν τῷ τείχει
χατέσεισε μέν τι μέρος τούτου χαὶ χατέρριψε, προσ-
δαλὼν δὲ καὶ πειράσας τρόπῳ παντὶ οὐχ ἠδυνήθη
ὅυως ἑλεῖν: τέλος ἔδοξεν αὐτῷ πῦρ ἐπαφεῖναι τῷ
φρουρίῳ xat πειρᾶσαι sl δύναιτο, πνεύματος ἐπιφό-
ρου ἐπιγενομένου, καταφλέξαι αὐτό, (3) Κελεύει

, » er ^ , X
τοίνυν φαχέλους ὕλης παντοδαπῆς χαλάμων xal xÀm-

, ^ , » kj , a ,
ματίδων xo χόρτων xol ἄλλων εὐπρήστων ὅτι πλεί-
στους τὴνταχίστην νήσαντας ἐπιφορεῖν χαὶ παραδάλλειν
τῷ τείχει. Καὶ τούτου τάχιστα γεγονότος διὰ πολυ-
χειρίαν xat τῆς ὕλης ἐς ὕψος ἀρθείσης, πῦρ ἐπιδάλ-
λουσι ταύτη ξὺν θείῳ xal πίσσῃ, ἀνάψαντες. Ἢ δ᾽
. εὐθὺς δραξαμένη τε τοῦ πυρὸς, χαὶ πνεύματος ἐπι-

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 32-36.

NENOPNPEPERTTTT

φόρου τυχοῦσα τοσαύτην ἐποίησε φλόγα xal τοσοῦτον
i

ἤρθη μετέωρος, ὡς xol τῶν ἐπάλξεων αὐτῶν͵ ὕπερα-
ναόδῆναι χαὶ ἐς τὰ ἔσω τοῦ φρουρίου χεθῆναι, xai
χαταφλέξαι πολλοὺς τῶν ἐν αὐτῷ, μᾶλλον δὲ ὀλίγου
ἐδέησε πάντας διαφθεῖραι τοὺς ἔνδον.
γε μὴν oi περιλειφθέντες, μόλις xol μετὰ χινδύνου
πολλοῦ διαδράντες τὸ πῦρ, προσεχώρησαν αὐτῷ χαὶ
ἄνευ ὁμολογίας " oc xal λαδὼν αἰχμαλώτους πάντας,
τοὺς μὲν οἰκήτορας ἀπέδοτο, τοὺς δὲ περιλειφθέντας
τῶν φρουρῶν ἀπέχτεινε, Καὶ ταῦτα μὲν ταύτη.

3

() Ὅμως,

XXXIV. Ῥωμαῖοι δὲ χαὶ Ἰουστῖνος. τὸ τεῖχος.

δρῶντες οὕτως ἰσχυρῶς ὑπὸ τῶν μηχανῶν χατασειό-
μενον xal. ῥιπτούμενον, τό τε ἐντὸς τό τε ἐχτὸς, πρῶ-
τον μὲν δοχοὺς μεγάλας ἐξάπτοντες ἄνωθεν τοῦ τείχους,
χαὶ βρόχους ἐξαρτῶντες χαὶ σάχτας μεστὰς ἐρίων xal
ἄλλα τοιαῦτα περιόάλλοντες ἀνέχλων ὡς δυνατὸν τὴν
φορὰν τῶν λίθων χαὶ ἐξεχαύλιζον. — (2) Ὡς δὲ ταῦτα
βραχὺ xai οὐδὲν G τι xol λόγου ἄξιον ἤνυεν, ἀλλὰ
πάντα διελίχμα χαὶ διεσχέδαζεν f, μηχανὴ, xai τὸ
τεῖχος χατέρριπτεν (ἤδη γὰρ πολύ τι χατέπεσε τοῦ
μικροῦ τείχους, ἀλλὰ δὲ xal τοῦ μεγάλου δύο πύργοι
καὶ μεταπύργιον), ἄλλο τι ἐπινοοῦσι" χεραίας με-
γάλας ἐπαγαγόντες ἀπεσταύρουν χατὰ τὰ παρερρηγ-
μένα τοῦ τείχους, λέγω δὲ τοῦ ἐχτὸς, ξυνδέοντες αὐτὰς

ἰσχυρῶς: x«i ὕλην ταύταις ἐπεφόρουν παντοίαν᾽

λίθων καὶ ξύλων, φαχέλους τε χόρτων παντοδαπῶν
χαὶ χληματίδων χαὶ χαλάμων χαὶ ἄλλων πολλῶν μετὰ
πηλοὺ μεμιγμένων φορμηδὸν ξυντιθέντες, xal τὸ

, e » , ,
σταύρωμα ἐς ὕψος αἴροντες. (8) Προχαλύμματα ὃ
ἦσαν τῇ τε ὕλη καὶ τῷ σταυρώματι δέρρεις καὶ δι-

γ : np us , EM "XE Ἂς P
φθέραι, τοῦ μὴ πυρφόροις ὀϊστοῖς βλάπτεσθαι, " Exc δὲ
ὥμα μέγα ἔχουν ἀπὸ τῶν ἐντὸς ἀντίπαλον τούτοις
προσεχῶς βοήθειάν τε τῷ σταυρώματι χαὶ ἀντὶ τεί-
χους εἶναι, ἅμα δὲ, ἵνα xat 6 λίθος μετὰ βίας φερό-
μενος χαταχωννύηται μαλθαχῇ xat εὐείκτῳ προσπί-
— τ , eo

πτων τῇ γῇ xal μὴ ἀντιτύποις καὶ σχληροῖς προσπε-
λάζων ῥῆξιν ἐργάζηται. (4) ᾿Επάνω δὲ τοῦ τε

tunicu!'us ab oppidanis detectus est Maii mensis die XVI, deinde alii diebus XX. XXIV. XXV, ut pluribus narra |

Barbarus p. 40, 44.

΄

XXXII. Qua. cap. 32 et 33 de Mechemetis et Paltoglis excursionibus narrantur, aliunde non novimus, Sec. Barba-
rum p. 22 classis Turcorum ad. Diploncionium inde ab Aprilis die duodecimo in ancoris stans quietem egit , nisi
forte navis quzedam inde ad castellum novum vel in oram Asiaticam sese contulit. Quo tempore gesta sint qua ἃ
Critobulo c. 32 et 33 narrantur, certius quidem dici nequit, quum in sqq. ordinem rerum chronologicum negle-
ctum videamus; probabile tamen est a Paltogle res gestas esse ante pugnam navalem, quam Turci Aprilis die vice-
simo cum Genuensibus commiserunt (v. Critob. cap. 42), Mechemetis vero expeditionem susceptam esse ante
Aprilis diem duodevicesimum (v. cap. 35). || — G«ozn«(ov] Θεραπεία supra scripto ov , adeo ut nomen loci fuerit
τὸ Θεραπεῖον; hodie Θεραπεία vocatur; Θεραπεῖαι apud Socratem Hist. Eccl. 7, 25. Olim Φαρμακεία et Φαρμαχείας
χόλπος. Vid. Dionys. Byz. in Geogr. Min. t. 2, p. 50.

$ 2. Φρούριον Στουδίου] Castellum Studii ubinam fuerit nescio. De monasterio Studii, quod Constantinopoli ad
portam Auream erat, v. Gillius Topogr. Const. lib. 4, c. 9. Ducangius Const. christ. lib. 4 p. 103. | — καὶ χατα-
2260») additum manu sec.

XXXIII. δ. 3. Περισταυρώσας] sic margo (et Thuc. 2, 75, 2), πολιορχήσας text. || — ἐπιφόρου ] additum in margine.

Ceterum conferatur Thucydidis (2, 75-77) de Platearum obsidione narratio, ex qua nonnulla verbotenus in sua -

twánstulit Critobulus.

XXXIV. $ 1. "Iouczivoz] Deb. ᾿Ἰουστινιανός. || — $ 2. μικροῦ] i. e. τοῦ ἐκτός. || — ταυταις] add. man 2. || —
χόρτων παντοδαπῶν ] sic margo , φυτῶν textus. || — μεμιγμένων] sic man. 2, μεμιγμένους man. 1. || — $3 τῷ τε ὕλῃ]
τε manu 2 additum. || — χῶμα ὥμα (sic) cod. | — φερόμενος ] sic mgo, ἐρχόμενος text. || — καταχωννύηται ] χατα-

χώννυται cod. || — De re cf. Pusculus 4, 296 :

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. C.).

σταυρώματος χαὶ τοῦ χώματος ἀμφορέας μεγάλους
ξυλίνους πλήρεις γῆς στιχηδὸν ἐπετίθουν, ἀντὶ ἐπάλ-

᾿ξεων εἶναι τοῖς προμαχομένοις xol προδολὴν, ὥστε

μὴ βάλλεσθαι τοῖς ὀϊστοῖς.
XXXV. Μεχέμετι δὲ τῷ βασιλεῖ τῶν φρουρίων

. ἐπανελθόντι ἔδοξε μετ᾽ οὐ πολλὰς ἡμέρας ἀποπειρά-

σασῦαι τῆς πόλεως χατὰ τὰ παρερρηγμένα τοῦ
τείχους, καὶ ἀναλαῤόντι τούς τε ὁπλίτας xol τηξό-

τὰς χαὶ ἀχοντιστὰς xal πᾶσαν τὴν περὶ αὐτὸν ἴλην

τῶν πεζαιτέρων προσθάλλειν τῷ τείχει ἰσχυρῶς"
ἤδη γὰρ καὶ ἢ τάφρος αὐτῷ πλήρης 7v. . (2) Καὶ oi
πεζαίτεροι εὐθὺς ξὺν βοῇ x«i ἀλαλαγμῷ διαόάντες
τὴν τάφρον προσέμιξαν τῷ τείχει. Καὶ πρῶτα μὲν
πῦρ ἐπιδάλλειν ἐπεχείρουν τῇ ὕλη, ἵνα τό τε σταύ-
ρωμα ἐμπρήσωσι,» χαὶ ἐς τὰ ἄλλα ξύγχυσιν ἐ ἐργάσωνται

| xal κατάπληξιν τῷ πολέμῳ" ὡς δ᾽ οὐ προῦ; χώρει τοῦτο

αὐτοῖς κατὰ νοῦν, τῶν ἄνωθεν τοῦ σταυρώματος προ-
τεταγμένων μαχομένων τε χαλῶς xai σύεννύντων τὸ
πῦρ, ἐπ’ ἄλλο τι χωροῦσι. (8) Τοῖς ἄχροις τῶν δο-

81

ἦσαν αὐτοῖς" καὶ ot τοξόται xai σφενδονῆται xal ἀχον-
τισταὶ ῥαδίως ἔδαλον ἐπὶ τὰ γυμνά, ἄλλοι δὲ κλί-
μακας φέροντες προσῆγον τῷ σταυρώματι xal ἐπι-
δαίνειν ἐπειρῶντο τούτου " xal αἵ μηχαναὶ δὲ λίθους
συχνοὺς; ἀφιεῖσαι κατὰ τῶν προμαχομένων, οὐ μικρῶς
ἔόλαπτον. Καὶ .οἱ μὲν οὕτως.

XXXVI. ᾿Ιουστῖνος δὲ xo oi ξὺν αὐτῷ (οὗτοι γὰρ
ἐτετάχατο χατὰ τὰ παρερρηγμένα τοῦ τείχους),
ἀλλὰ δὲ xai Ρωμαίων πολλοὶ ξὺν αὐτοῖς, κατάφραχτοι
ὄντες, οὐδεμίαν ἐδέχοντο βλάθην παρά τε τῶν βελῶν
xai τῶν ἄλλων, ἀλλ᾽ εὐρώστως ἠγωνίζοντο μαχόμενοί
τε γενναίως xal ἀντιυ ηηχανώμενοι πρὸς τὰ παρ᾽ αὐτῶν
καὶ ἄπραχτα δεικνύντες. (2) Γέλος ὑπερισχύσαντες
οἵ τε Ῥωμαῖοι xat Ἰουστῖνος ἀπεχρούσαντό τε τού-
τους οὗ χαλεπῶς καὶ τοῦ τείχους ἐξέωσαν, πολλοὺς
αὐτῶν τραυματίσαντες 00x: ὀλίγοι δὲ xal ἀπέθανον.
Καὶ ἄλλαι δὲ προσύολαὶ καθ᾽ ἡμέραν ἐγίνοντο ἄλλη
καὶ ἄλλῃ τοῦ τείχους, καὶ μάλιστα κατὰ τὰ παρερ-
ρηγμένα,, ἐν αἷς οὐδὲν ἔλαττον οἵ τῆς πόλεως clyov,

- mwpo6oAZc: οἵδε γὰρ ἀντὶ τείχους τε χαὶ ἐπάλξεων

ρατίων ἀγκύρας ἐμπήξαντες, ἄνωθεν χατέσπων τοὺς

ἀλλ᾽ ἰσχυρῶς τε ἐμάχοντο καὶ ἀντεῖχον γενναίως.
ἀμφορέας, ἀπογυμνοῦντες τοὺς προμαχομένους τῆς

XXXVII. Παλτόγλης δὲ τὸ φρούριον ἐξελὼν, αὖθις

ἐπιπλεῖ τῷ λιμένι, οὗπερ αἱ ἄλλαι τριήρεις ἐφώρ-

Illuc sarmenta jubentur
afferri, terram effodiunt, tumulumque sub auras
aggere eonsíructo educunt, plaustrisque vehuntur
longa trabes, tabule, limus ; quocunque recessu
urbis materiam convectant.

Leonardus p. 319 : Quanto hostis mole ingentis lapidis muros conterebat , tanto hic (sc. Joannes Longus Ju-
stinianus) animosius sarmentis, humo , vasis vinariis intercompositis reparabat. Aggerem illum sive vallum
Justinianus construxit, postquam die XXI Aprilis turris port: Romani et muri pars proxima corruerant, ut ex Bar-
baro p. 26 liquet, quamquam is proe suo in Genuenses odio Justiniani mentionem in hac re facere omisit, Ve-
netorum suorum meminisse satis habens. Questi tal Venetiani, inquit, si se inesse a far boni et forti repari,
dove che el iera de bexogno a le mure role, i qual repari fo jaii de bote piene de sassi e de tera, e da
driedo le bote i fo fallo uno fosso assai raxonevole grande , ed oltra del fosso. fo fato uno arzerelo . driedo
el fosso de la tera che fo cavado el fosso cun bruscadure de vide e d' altre fassine de frasche, incorporado
cun acqua per farlo ben duro, in muodo che el iera cussi forte come el fosse stato de muro.

XXXV. Secundum OCritobulum (36, 2) προσθολαὶ καθ’ ἡμέραν ἐγίνοντο ἄλλῃ xai ἄλλῃ τοῦ τείχους ; sed harum pleraeque
nonnisi leviores fuerint velitationes. Ter tantum Turci omni nisu impetum facientes per lacunas muri in urbem penetrare
incassum tentarunt, primum Aprilis die duodevicesimo , deinde Maii die septimo , denique mensis ejusdem die duo-
decimo , ut colligitur ex Diario Nicolai Barbari. Critobuli narratio ad primum assultum referenda videtur. Series
rerum postulat ut ex mente Critobuli preelium commissum sit postquam vallum Justinianus struxerat. Hoc structum
esse statim post ruinam turris S. Romani tradit Barbarus. Phrantzes vero p. 246 illico post ejus turris demolitionem
dicit pugnam exarsisse φριχαλέαν, qua δι᾽ ὅλης τῆς ἡμέρας ἐκράτησε : repulso tandem hoste , Justinianum noctu tur-
rem eollapsam restaurasse. Post hec Phrantzes narrat prodium navale (v. Critob. c. 39) quod commissum est
Aprilis die vicesimo, ut Barbarus tradit, haud dissentiente Pusculo, qui post elapsos decem obsidionis dies mari
coníligatum esse*dicit. Itaque antecedentem pugnam terrestrem, de qua Phrantzes narrat, ad Aprilis diem duodevi-
cesimum , quo pugnatum esse Barbarus testatur, commode referre licet. At idem Barbarus vicesimo primo demum
Aprilis die turrem Romani dejectam vallumque structum esse refert , eoque die Mechemetem cum decem millibus
equitumad Diploncionium se contulisse, reliquos vero Turcos ab impetu abstinuisse affirmat. Se im questo zorno, inquit
p. 26, avesse voiudo el Turco aprexentarsi a lemure solamente con persone diexe milia, senza dubio niuno el
feva l'intrada el signor deniro de la tera e avariala prera.. Cum his igitur Phrantze narratio conciliari nequit.
Leonardus quoque post memoratam turris S. Romani ruinam de prelio tunc commisso ne verbo quidem monuit,
sed salis habet dixisse : nisi concile introrsum, ut in Caligariz demolitione, reparatio facta fuisset , haud
dubie impetu wrbem intrassent. Fortassis igitur Aprilis die XVIII pügnatum est ad Caligariam portam post turris
quz ibi erat ruinam, eamque pugnam ad portam Romanam perperam transtulit Phrantzes, qui anno demum 1473 in
Corcyra insula amicorum hortatu historiam suam conscripsit. Simili confusione etiam Critobuli narratio laborare vi-
detur. || — ἀναλαθόντι] ἀναλαδων codex. || — $ 4. ἀγκύρας] ἀγγύρας codex. Cf. Leonardus p, 327 : uncinis vasa,
que in propugnaculis posuerant , demolito muro , detrahebant. Phrantzes p. 260, 14 : οἱ Τοῦρχοι εὐκαιρίαν
εὑρίσκοντες μετὰ ὀνύχων σιδηρῶν ἤτοι ἀγχίστρων ἔν τισι τόποις τὰς μεστὰς γώυχτος σπυρίδας, ὅπου ἧσαν εἰ σκέπην τῶν
ἀνθρώπων ἐν τῇ συμπλοχῇ, χάτω ἔσυρνον. || --- σταυρώματι 1 supra scriptum τείχει.

XXXVI. $ 2. οὐδὲν ἔλαττον ] sic man. 2; οὐχ ἔλ. m. 1.

ΧΧΧΥΠ. Prelinm navale quo in portum aditum sibi patefacere Turci studuerint, neque ante alteram illam pu-

FRAGMENTA HISTOR. GRJEC. — VOL. V. 6

82

μουν, xal μετὰ δευτέραν ἢ τρίτην ἡμέραν δέχεται
ξύνθημα παρὰ τοῦ βασιλέως, ὅπως χαλῶς παρασχευα-
σάμενος xa ξυντεταγμέναις ταῖς ναυσὶ διαναυμαχήσῃ
πρός τε τὰς δλχάδας xal τὰς τριήρεις τὰς ἐφορμούσας
τῷ στόματι τοῦ λιμένος xat τῇ ἁλύσει, εἴ πως δυνη--
θείη τὸν ἔσπλουν βιάσασθαι. (2) ΓΕγνωστο γὰρ αὐτῷ
ἐξ ἅπαντος τρόπου τόν τε λιμένα καὶ τὸ Κέρας ὑφ᾽
ἑαυτῷ ποιήσασθαι, ὡς ἂν πανταχόθεν χατά τε γῆν
xxi θάλασσαν προσδάλοι τῇ πόλει" ἐνομίζετο γὰρ,
ὅπερ xot ἦν, ὡς εἰ καὶ τὸ ταύτη τεῖχος ἀνοίξει πο-
λέμῳ, δαδίαν ἂν αὐτῷ τὴν τῆς πόλεως αἵρεσιν γε-
νέσθαι, οὐχ ἐξαρχούντων τῶν προμαχομένων πρὸς
πάντα τὸν περίόολον ὀλιγανθρωπίᾳ, μέγιστον ὄντα,
(a) Παλτόγλης δὲ τάς τε ναῦς ἁπάσας xal τοὺς ἐπ᾽
αὐταῖς μαχίμους ἄνδρας ἐχτάξας τε καὶ ὁπλίσας χα-
λῶς, ἐπιπλεῖ ταῖς δλχάσι χαὶ τῇ ἁλύσει ξὺν δρμῇ
πολλὴ xo θυμῷ καὶ ῥύμη, ἔτι δὲ βοὴ καὶ ἀλαλαγμῷ.
Καὶ πρῶτα μὲν μιχρὸν ἀναχωχεύσαντες τὰς ναῦς, ὅσον
ἐντὸς βέλους εἶναι, ἀχροδολισμοῖς ἐχρήσαντο πόρρωθεν
χαὶ πείραις, βάλλοντες χαὶ βαλλόμενοι τοξεύμασί τε
xai λίθοις τοῖς ἀπὸ τῶν μηχανῶν ἀφιεμένοις, ἔπειτα
πολλῇ τῇ ῥύμη μέσαις ἐμδάλλει ταῖς δλχάσι " χαὶ οἵ
ἐπὶ τῶν χαταστρωμάτων ὁπλῖται εὐθὺς ol μὲν πῦρ
ἐπέφερον ταῖς χερσὶν, ἀνάπτειν διανοούμενοι ταύτας,
ot δὲ πυρφόροις ὀϊστοῖς ἔδαλλον , ἄλλοι δὲ τὰς σχοί--
vouc τῶν ἀγχυρῶν ὑποτέωνειν ἐπειρῶντο, οἵ δὲ ἀναρ-
ριχώμενοι ἀγχύραις xal χλίμαξιν ἐπιδαίνειν ἔπει.-

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 37-38.

ρῶντο τῶν νεῶν, οἱ δὲ ξυστοῖς xal παλτοῖς καὶ δόρασι
μακροῖς κατηχόντιζον τοὺς προμαχομένους, δρμή τε
ἦν αὐτοῖς οὐ μιχρὰ περὶ τὸ ἔργον xo προθυμία.
deri dp Y :

(à) Ot δὲ ἐπὶ τῶν GAxdBow (ἦσαν γὰρ ἤδη παρε--
σχευασμένοι πρὸς τοῦτο ὑπὸ τοῦ μεγάλου δουχὸς, ὃς ἦν
ἐπὶ τούτοις τεταγμένος xal τῆς θαλάσσης εἶχε τὴν
φυλαχήν), ἅτε ἀφ᾽ ὑψηλοῦ μαχόμενοι xal ἄνωθεν
βάλλοντεςλίθοις τε καὶ παλτοῖς χαὶ δόρασι χαὶ ἀχοντίοις
xat μάλιστα ἀφ᾽ ὑψηλοτάτου, τῆς τῶν ἱστίων στεφάνης,
τραυματίας τε τοὺς πολλοὺς εἰργάζοντο xa ἀνήρουν
oüx ὀλίγους , ἔτι δὲ ἀμφορέας μεγάλους πλήρεις ὃδά-
τῶν ἐχχρεμαμένους xai λίθους βαρεῖς, σχοινίοις
ἐχδεδεμένους ἄνωθεν, ἀπολύοντε ί Ἰργά

é t » τες μεγίστην εἰργάζοντο
βλάδην * (5) φιλοτιμία τε ἦν ἀμφοτέροις μεγίστη

M .- —-

x«i σπουδὴ, τῶν μὲν ὑπερτερῆσαι βουλομένων xoi
* - 4 , - M Lad zd ,
τὸν ἔσπλουν βιάσασθαι, τῶν δὲ χαλῶς τε ἀγωνίσασθαι
xat φυλάξαι τόν τε λιμένα xai τὰς ναῦς καὶ ἀπεώ-
σασθαι τούτους" τέλος οἱ ἐπὶ τῶν δλχάδων εὐρώστως
μαχόμενοι ἔτρεψάν τε τούτους χαὶ ἀπεώσαντο, ἄν--
^ - 1 J ^N ,

ὃρες ἀγαθοὶ γενόμενοι διὰ τέλους.

XXXVIII. Βασιλεὺς δὲ Μεχέμετις, ἐπειδὴ ταύτης
τῆς προσδολῆς ἀπεχρούσθη, πρὸς ἕτερον μηχανῆς
- * ^ »
εἶδος χωρεῖ, xat ξυγχαλέσας τοὺς μηχανοποιοὺς, εἴ--

^ ΩΣ , —
peto, εἴ γε δυνατὸν τὰς ἐφορμούσας τῷ στόματι τοῦ
λιμένος ὁλκάδας τοῖς ἀπὸ τῶν μηχανῶν ἀφιεμένοις
λίθοις αὐτοῦ που συντρῖψαι καὶ χαταδῦσαι. Οἵ δὲ
πρὸς τοῦτο ἀδυνάτως ἔχειν ἔφασαν, ἐπιπροσθοῦντος

gnam navalem , quae c. 39-41 narratur, neque postea commissum esse censeo: nam nulla ejus mentio fit apud Nico-
laum Barbarum , qui ipse tunc in nave Veneta inter portus defensores presens erat, et quae singulis diebus ibi gesta
sint diligenter enotavit. Narrat Barbarus Maii die XVI et iterum die XVII naves Turcorum nonnullas versus portum
vectas, sed post:missos aliquot e longinquo lapides mox reversas esse, tandem vero die XXI totam classem e re-
gione portus apparuisse quasi prelio certaturam, at hanc quoque subito et absque pugu:e periculo suetas stationes
repetiisse. Hiec ansam fingendi proelii navalis Critobulo preebuisse videntur.

$ 3. Ὅσον ἐντὸς βέλους εἶναι] Heec addit margo. || — ἀγχυρῶν 1 ἀγγυρῶν et mox ἀγγύραις codex. — || S 4. τοῦ μεγάλον.
δουχὸς i. e Luc:e Notar. Leonardus p. 326 : Chirluca (i. e. Κὺρ Λουχᾶς ) cura portus totiusque regionis maritima
invigilabat. Phrantzes p. 254, 16 : Ὁ δὲ μέγας δοὺξ Aoux&z ὁ Νοταρᾶς τοῖς μέρεσι τοῦ Πετρίου (Petri-kapussi ad por-
tum ) xai ἕως τῆς πύλης τῆς ἁγίας Θεοδοσίας (Daluk-bazari-kapussi ?) custodiam habebat. || — $ 5 ἐπὶ τῶν ὁλκάδων 1
ἀπὸ τ. 6. supra scriptum.

XXXVIII. Qui» hoc capite narrantur, et cap. 39, 1 tribus vel quattuor diebus ante proelium navale gesta esse -
dicuntur, post caput 44 ponenda erant; nam navale proelium (c. 39-41) editum est Aprilis die XX, naves per terram .
transducte die XXII, deinde Turci de colle Galatino naves hostium bombardis infestarunt Maii die V. Sic Barbarus -
tempora notavit, eandemque rerum seriem habes apud Phrantzem p. 247. 251. 257. Aliter rem adornavit Pu- -
sculus, qui primum descripsit prollium navale , deinde de bombardis in colle Galatino positis, tertio loco de transpor-
tatis navibus dixit; aliter denique Leonardus p. 321 sqq., qui primo loco de navibus per collem transvectis, tum de
navali pugna, et post hiec de bombardis Galatinis exposuit , quarum Ducas et Chalcocondylas omnino non meminerunt.
Prolium navale Ducas p. 271, ut.Phrantzes, Barbarus, Critobulus et Pusculus, anfe navium transportationem ,
Cbalcocondylas vero, p. 387-389, ut Leonardus, posé eam collocant.

$ 1. τοὺς μηχανοποιούς] Secundum Leonardum p. 323 tunc quoque rex opera usus est Orbani Hungari, quia Constantino -
ad Mechemetem transierat et Adrianopoli magnam istam bombardam fuderat, cujus rumpentis fragmine interfectus
esse a recentioribus historicis perhibetur,quamquam ea fama non nititur nisi fálsa versione latina verborum Phrantzae
p.239 (vid. not. ad cap. 29). Cogitavit itaque, Leonardus inquit, odio accensus inm maves, ex colle Galatz -
orientali plaga vel eas lapidibus machinarum obruere vel a catena repellere. Dispositis itaque et ex ripa
occidentali bombardis, satagit omni acuitate artificisnaves infringere... llaque artifex , cui provisio negata fuit
ex nostris, ad Teucros reductus quanto ingenio potuit, naves frangere studuit. || — $ 2. παραλλάξασι τὸ σχῆμα].
In margine adseribitur μεταματίσασι (debebat: μετασχηματίσασι). [Ϊ — σταθμοῖς πρότερον] xp. in margine additum. -
Ceteri scriptores novum bombard:e genus tunc fabricatum atque adhibitum esse non commemorant. Unam ex bom- -
bardis illis lapides jecisse 200 librarum dicit Barbarus p. 35. Ceterum de mortariis a Mechemete inventis dicit etiam. -
Ulhalcocondylas p. 414, ubi de' Novoberdz obsidione (an. 1455) sermo est : Ἐπολιόρχει τὴν πόλιν τηλεδόλοις ὑπτίοις n
βάλλων τὰ ἐντὸς τῆ: πόλεως ἐξεύρητο δὲ τῷ βασιλεῖ ἡ τῶν τηλἐθόλων ὑπτίων χατασχευή, etc. ;

Sis siierci nte s

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. 6). 83

ὅτι μάλιστα πάντοθεν τοῦ mspi6ÓÀou τοῦ Γαλατᾶ,
(2) Ὃ δὲ τρόπον ἕτερον ἐσηγεῖται τούτοις χαὶ μηχανῆς
εἶδος xowórepov. "Ex" γὰρ, εἴ γε βούλοιντο, δυνα-
τὸν εἶναι μηχανῆς ἕτερον εἶδος χατασχευάσαι μικρὸν
“παραλλάξασι τὸ σχῆμα, δυνάμενον ἀφεῖναι τὸν λίθον
ἐς ὕψος, τὸν δὲ κατερχόμενον ἐμόάλλειν κατὰ μέσας
τὰς ναῦς χαὶ χαταδύειν, μέτροις τισὶ xal σταθμοῖς
πρότερον καὶ ἀναλογίαις ἀπευθύνουσί τε χαὶ διευθε--
τοῦσιν αὐτοῖς πρὸς τὰς ὁλχάδας τὴν μηχανήν" καὶ τὸ
σχῆμα ἐξηγεῖται. (9) Οἱ δὲ τὸ πρᾶγμα μαθόντες τῷ
λογισμῷ εὕρισκον εἶναι τῶν δυνατῶν, xol χατασχευά-
ζουσι μηχανῆς εἶδος τοιοῦτον, ὅποῖον ὃ βασιλεὺς
ἀπεσχεδίασε. Κατασχοπήσαντες δὲ καὶ τὸν χῶρον
τιθέασι ταύτην μιχρὸν ἀπωτέρω» τῆς ἄχρας τοῦ l'a-
λατὰ ἐπὶ τοῦ ὀλίγον ἀνέχοντος λόφου χαταντιχρὺ τῶν
δλχάδων᾽ ἐπισχευάσαντες δὲ αὐτὴν χαλῶς xci σταῦ-

υἱήσαντες μέτροις ἰδίοις, ἀνάπτουσι πῦρ ἐπιβαλόντες,
ἡ δὲ δξίησι τὸν λίθον ἐς ὕψος μέγα, 6 δὲ χατελθὼν τὸ
μὲν πρῶτον ἀπέτυχε τῶν δλχάδων, ἐγγύς που τούτων
^ 3 Led / , , T ΠΡ
χαταπεσὼν ἐν τῇ θαλάσσῃ * (4) ἐπισχευάσαντες δὲ αὖθις
αὐτὴν χαὶ μικρὸν παρεχχλίναντες ἀφιᾶσιν ὃ δὲ λίθος
ἐς ὕψος ἄπειρον ἀρθεὶς κάτεισι μετὰ πατάγου σφοδρο-
τάτου χαὶ ῥύμης xol χατὰ μέσην ἐμβάλλει τὴν δλκάδα
3 , — ^n^ ^ , ^, * M
xat ξυντρίόει πᾶσαν εὐθὺς xat καταδύει ἐς βυθὸν, xol
τῶν ἐπιδατῶν τοὺς μὲν ἀναιρεῖ, τοὺς δὲ χαταδύει-
M ^, , 2 / , 3 ͵7 I^
ὅσοι δὲ μὴ ἀπέθανον, ὀλίγοι πάνυ, ἀπενήξαντο μόλις
^ 3 , L4 , A A] , ,
πρὸς τὰς ἑτέρας δλχάδας xal τὰς τριήρεις ξύνεγγυς
οὔσας. (0) Τοῦτο παρὰ δόξαν γεγονὸς ἐθορύδησε
πάντας τοὺς ἐν τῇ πόλει, χαὶ ἐς μέγιστον φόθον χαὶ
ΡῚ , FAS 4 } ? “- ^ ^
ἀγωνίαν ἐνέδαλεν: ὅμως γε μὴν ix τῶν δυνατῶν
μικρὸν παρεχχλίναντες τὰς ἑτέρας τῶν ὁλκάδων xal
τὰς τριήρεις xal καταγαγόντες ἐπὶ τὸ ἀσφαλέστερον xal

$ 3. ἀπωτέρω τῆς ἄχρας τοῦ Γαλατᾶ] Barbar. 1. l. : de suxo ἴα zima del monte che son de sora Pera. Phrantzes
p. 259, 5 : ἄνωθεν ἐν τῷ λόφῳ τοῦ ἁγίου Θεοδώρου πέραν ἐν τῷ Γαλατᾷ. || -— τούτων] post ἐγγύς xov addit margo.

$ 4. τὴν ὁλχάδα] Phrantzes 1]. l. : τῇ πρώτῃ ἑλεθδόλει, ᾧ ὁ τεχνίτης τὸ πῦρ ἐνέδαλε, τὴν νῆα τὴν τῶν ἄλλων ἄρχουσαν
ἐδύθισεν. Centurionis navem mercibus onustam dicit Leonardus. Sec. Barbarum bombard: lapide tertio demersa
est navis Genuensis de bole trezento , la qual si iera carga di seda e zera et altre marcadantie per vaiuda
de ducali dodexe (e) millia. Pusculus 4, 497 nullam navem lapide tactam esse prodit : Infremuit saxum ...,
at nullam contingens mergitur undis.

$ 5. παρεχχλίναντες] παρέχλιναν τῆς codex. Rem disertius tradit Barbarus p. 36 : Ma vedendo la nostra armada ,
che quele sue bombarde ne vigniva a far mal assai, deliberassemo de desfar la cadena del porto , inten-
dando muover le nave solamente , e quele se reduse a presso le mure de Pera, perché bota de bombarda
non li podeva muocer; che fo nave diexe, e cosi si fe le mostre galie. Narrat deinde etiam Pere (Galato)
muro ftectas naves per complures dies bombardarum lapidibus impetitas nec levi damno affectas esse, quum quovis
fere*tormentorum ictu unus ex nautis vel duo vel etiam quattuor occiderentur; tandem vero hostem ἃ copto
destitisse bombardasque direxisse contra Cynegium. A gravissimo hoc Barbari testimonio mirum discrepant
qui apud Critobulum leguntur, cum quo reliqui testes consentiunt. Nam ita Phrantzes p. 259, 21 : At δὲ λοιπαὶ
ἰδοῦσαι τὸν χίνδυνον xai θέλουσαι φυγεῖν, ἐπὶ τὸ μέρος πλέον τοῦ Γαλατᾶ ὀλίγον ἐλθοῦσαι τὴν στάσιν ἐποίησαν, ὅπως.
διὰ τῶν ὑψηλοτάτων οἴχων σχέπωνται αὐτὸς δὲ μὴ φειδόμενος τῶν οἴχων πολλοὺς ἐχάλασεν, ἵνα ἀχωλύτως τὰς νῆας
μάχηται. Καὶ ἣν θαυμάσαι ὅτι πλεῖον ἢ ἑχατὸν χαὶ τριάχοντα (150 sec. Leon.) ἑλεδόλεις ῥίψας οὐδέν τι πλέον τὰς νῆας
ἔῤδλαψεν οὔτε ἄνθρωπον ἐθανάτωσεν, cl μιὴ γυναῖχά τινα πέτρα πεσοῦσα ἐχ τῶν τειχῶν ἀπέλχτεινεν. Leonardus p. 233
postquam unam navem confossam esse dixerat, pergit hunc in modum : Quo casu reliquae ne confringantur,muro
Galat protect haerent. Mirandum quidem Dei judicium , ut immissis quinquaginta et centum prope lapi-
dibus, quibus perforatx multo Galat? domus, et cum mulier optimz fama interempta fuit, inter triginta
conglobaias (sc. naves) illa sola periit. Subjungere liceat versus Pusculi 4, 482 sqq. :

Hos jubet ante diem tormentum montes in altos ,
qui Galate impendent, ingens vectare , supraque
ipsiusque domos urbis Galateque penates
in portum atque ipsas naves muralia saxa
lorquere ac portu medio lacerare sedentes.
J'ussa parant celeres. Rtadiis lustraverat orbem
80l rediens; lonuit subito bombarda fragore ,
improvidos animos turbans , et monia supra
urbicule fumum involvens densum aéra rumpit,
et venit extremumque aufert de puppe revulsum
structum Martis opus, salsasque intorsit in undas.
Ecce aliud stridens non eguo pondere saxum
decidit in portum, et puppis latera ardua strinzit.
AINec mora ; namque duo adstabant tormenta ; secutum
infremuit sazum, mediumque intercidit altas
naves; at nullam contingens mergitur undis.
Tum vero trepidare rates, solamque catenam
deserere ac vulsis uncis ad mania et altas
se Galate referunt ripas, muroque teguntur.
Sed non idcirco Teucri torquere sub ipsos

à desistunt muros , aliquam si mergere dextra
sorte datur puppim. Galaie super ipsa domorum
culmina , dum vires non sufficit impetus jillis ,
sazaà cadunt; pacem quamvis tunc ipsa teneret
cum duce Machmelto, patitur discrimina belli.

84 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 39-41.

φυλαχὴν ἔχοντες, οὐδεμίαν τοῦ λοιποῦ βλάδην ἐδέ--
χοντο παρὰ τῶν λίθων, ἀλλ᾽ ἐφύλαττον ἰσχυρῶς τόν
τε λιμένα χαὶ τὸ Κέρας.

XXXIX. "Ev τούτοις δ᾽ ὄντων αὐτῶν , οὕπω τριῶν
ἢ τεττάρων παρελθουσῶν ἡμερῶν, ἀναφαίνονται τρεῖς
τῶν υεγάλων δλχάδων ἐν τῷ πελάγει μετέωροι πλέ-
ουσαι, ἃς ἐξ Ἰταλίας ἔπεμψεν 6 τῆς Ρώμης ἀρχιε-
ρεὺς, ἐπισιτισμὸν ἐχούσας χαὶ βοήθειαν τῇ πόλει" ἤδη
γὰρ ἡ ἣν μεμαθηχ ὡς τόν τε πόλεμον χαὶ τὴν ὅσον οὐ
ταύτης ἐσομένην πολιορχίαν, χαὶ προαπέστειλεν αὐτὰς
βοηθοὺς, ὃ ἕως ἂν χαὶ τὸν ἄλλον ἐξαρείσηται στόλον"
παρεσχεύαζε γὰρ ἐξ Ἰταλίας τριάκοντα xo δλκάξϑας
κατόπιν τούτων βοηθοὺς ἀποστεῖλαι Ρωμαίοις xoi βα-
σιλεῖ Κωνσταντίνῳ, at xai ὑστέρησαν. (2) Κατιδόντες
οὖν τὰς ὁλκάδας μετεώρους πλεούσας ἀπαγγέλλουσι
βασιλεῖ, καὶ ὃς εὐθὺς Παλτόγλην τὸν ἡγεμόνα τοῦ
στόλου μεταστειλάμενος ἐξοπλίσαι χελεύει τὴν ταχί-
στὴν πᾶντα τὸν στόλον, χαὶ τοὺς ἐν ταῖς ναυσὶ πάντας
ἐρέτας τε χαὶ τοὺς ἄλλους ἐπιθάτας xal τοὺς ἐπὶ τῶν
καταστρωμάτων͵ μαχίμους ἐχτάξαι καλῶς καὶ κατα-
φράχτους ποιῆσαι παν κόίοις ὅπλοις" ἐπιόι ἰδάζει δὲ χαὶ
ἄλλα ὅπλα πολλὰ ἐς τὰς ναῦς, ἀσπίδας τε χαὶ θυρε-
οὺς xal χράνη xat θώραχας, ἔτι δὲ βέλη τε xoi
ἀχόντια xal δόρατα μακρὰ xad χοπίδας καὶ ὅσα ἄλλα
ἐς τὸν τῇδε πόλεμον χρήσιμα" πρὸς δὲ τούτοις ὁπλίτας
τε xal τοξότας ὅτι πλείστους ἐπιδιθάζει, καὶ τῶν ἀπὸ

τῆς ἰδίας αὐλῆς τοὺς μαχιμωτάτους ἅμα xol εὖθαρ-.
σεστάτους ἐς τοὺς ἀγῶνας χαὶ δὴ χαὶ εὐοπλοτάτους.
᾿Επισκευάσας δὲ xoi ὁπλίσας τὸν στόλον χαλῶς ἀν-.
δράσι τε καὶ παντοίοις ὅπλοις, ἐχπέμπει, χελεύσας ἢ
τὰς δλχάδας λαῤόντας ἀγαγεῖν ὡς αὐτὸν ἢ μηδὲ ade
τοὺς ἐπανήχειν σῶς.

XL. Παλτόγλης δὲ πάντα τὸν στόλον παραλαδὼν,.
ἄρας εὐθὺς ἐπιπλεῖ ταῖς δλχάσι ῥώμη τε πολλὴ καὶ
προθυμίᾳ, ἔτι γε μὴν φιλοτιμία τε χαὶ ἐλπίδι τοῦ
κατορθῶσαι" μόνον οὐ γὰρ ἐν χεροῖν ἐνόμιζεν ἔχειν.
αὐτάς. Ὥς δὲ ἔσω βελῶν ἐγένοντο, πρῶτον μὲν
ἀνακωχεύσαντες μιχρὸν., ἀκροθολισμοῖς ἰσχυροτάτοις
ἐχρήσαντο, τοξεύμασί τε xal λίθοις τοῖς ἀπὸ τῶν μη-.
χανῶν ἀφιεμένοις, ἔτι δὲ xal πυρφόροις ὀϊστοῖς βάλ-
λοντες τά τε ἱστία καὶ τὰς ὁλχάδας, ἀνάψαι διανοού--
μενοι ταύτας. (9) Οἱ δὲ ἐπὶ τῶν ὁλκάδων ἐμάχοντο
x«l αὐτοὶ γενναίως, ἅτε ἀφ’ ὑψηλοῦ τὸν πόλεμον
ποιούμενοι xal μάλιστα ἀπό τε τῶν ἱστίων χαὶ τῶν
ξυλίνων πύργων ἄνωθεν βάλλοντες ὀϊστοῖς χαὶ δορατίοις
χαὶ λίθοις σφοδρῶς, χαὶ Μάλιστα ἐπιτυγχάνοντες,
χραυγή τε πολλὴ χαὶ τραύματα χαὶ φόγος παρ᾽ ἀμ-
φοτέρων ἐγίνετο. (3) Ὥς δὲ τούτων ἅλις εἶχον, Παλ-
τόγλης εὐθὺς μέγα βοήσας x«t τοῖς ἄλλοις ἐγκέλευσά-
μενος οὕτω ποιεῖν, πολλῇ τῇ ῥύμη καὶ τῷ ῥοθίῳ κατὰ
μέσας ἐμδάλλει τὰς ὁλχάδας, xa οὕτως ἤδη ἐχ χειρῶν

/ ἜΜ, 5 ΄ D
$5 μάχη ἐγίνετο, ἀγχεμάχοις ὅπλοις πᾶντων ξυνεμ--

XXXIX. De prodio navali quod in sqq. narratur, vide Barbarum p. 23-25, Phrantzen p. 247 sqy., Ducam p. 268
Sqq., Leonardum p. 322, Chalcocondylam p. 390, Pusculum 4, 353 sqq. Seadeddinus 2, p. 137 duas naves Italas in
portum urbis intrasse verbo monuisse satis habet..Apparuerunt naves Aprilis mensis die XX, ejusque hora tertia ,
ut Barbarus ait. Ad eundem diem commode referre licet verba Pusculi 4, 353 : Phabus bis quinos calo viz fecerat
orbes (inde a quo urbem obsidione Turcus cinxerat), quattuor ecce rates turritis manibus γι, quae Danais
rerum fessis frumenta vehebant , cernuntur. Naves nonnisi duas fuisse prc:eter Seadeddinum ait Chalcocondylas |
p. 389, 15; tres Critobulus dicit, quinque Ducas p. 268, 6, quarum μία ἣ τοῦ βασιλέως φέρουσα φόρτον τὸν Ex
Πελοποννήσου σῖτον, αἱ δὲ ἄλλαι τέσσαρες £x Γενούας ῥογευθεῖσαι παρὰ τοῦ βασιλέως : at quattuor fuisse recte procul |
dubio tradunt Barbarus, Pusculus, Leonardus et Phranizes p. 247, 10 : Νῆες τρεῖς Λιγουρίας (quibus prefectus .
erat Mauritius Cataneus Genuensis, sec. Leon. p. 322) ἐκ Χίου φόρτον λαθόντες xxi ἄνεμον τηρήσαντες ἐπιτήδειον, τὸν
πλοῦν πρὸς ἡμᾶς ἐποιοῦντο * διερχομένων δὲ αὐτῶν, καθ᾽ ὁδὸν xal ἑτέραν μίαν βασιλικὴν νῆα (cujus dux'Phlantanelas , -
sec. p. 248, 22, Flectanella ap. Leon. p. 322,) &x Σιχελίας (sic etiam Leonardus) μετὰ σίτου ἐρχομένην. Genuenses
naves negotii causa in Chio substiterant usque ad finem mensis Martii; deinde ne illico pergerent boreas ventus
impediverat (Ducas p. 268). Naves illas partem fuisse classis quam Nicolaus V pontifex instruxerat, unus tradit Cri- |
tobulus. || — τριάχοντα * xoi ó1x.] Post τριαχ. excidisse videtur τριήρεις. Cap. 70 habes : τριάχοντα τριήρεις. || — ot xol.
ϑστέρησαν] Cf. infra cap. 70 : ὑστερήσασαι τῆς βοηθείας πάλιν ἀπέπλευσαν olxot.

$ 2. πάντα τὸν στόλον] Naves erant 145 sec. Barbarum p. 24, circiter ducenta triremes et biremes sec. Leo-
nard. p. 322, vela trecenta quinque sec. Ducam p. 269, 6.

XL. Naves illae quattuor in conspectu urbis, cessante subito vento, cursum inhibere cogebantur. Barbarus p. 23 : -
subito il vento i bonazo , e trovarse le dite nave in gran bonaza. Ducas p. 269, 4 : "Hv γὰρ xoi ἡ θάλασσα ἐχείνῃ τῇ,
ὥρᾳ εὔδιος, ἀνέμου μιὴ πνέοντος. Stabant tum haud longe a litore (Phrantzes p. 249, 11 : ἦσαν γὰρ ἐγγὺς τῆς χέρσου ai.
τριήρεις ὡσεὶ λίθου βολήν), quod in Propontide ab Aurea porta versus occasum extenditur, ut colligimus e Duca verbis τὸ
Τότε ἐξελθόντες τὰ πλοῖα ἵσταντο ἐχδεχόμενοι τὴν ἄφιξιν τῶν νηῶν, £x τοῦ λιμένος τῆς Χρυσῆς πύλης ἐχτός " αἱ δὲ νῆες
ἐλθοῦσαι κατὰ τὴν ἴσην ὁδὸν xai βουλόμεναι περᾶσαι τὸν Μεγαδημήτριον τὴν ἀχρόπολιν, τοῦ εἰσελθεῖν ἐν τῷ Κερατίῳ χόλπῳ,
τὰ πλοῖα ἀνθίσταντο ταῖς ναυσί. Mechemetem, qui e litore prodium spectavit et equum in mare propulisse dicitur -
Leonard. p. 322, Phrantz. p. 249, 10, Chalcocond, p. 390, 2, Duc. p. 269, 14), in promontorio Zeitin Bournou , quinque -
fere stadia a muro urbis dissito, stetisse probabiliter censet Mordtmannus l. l. p. 138, qui mare ibi tam humile esse--
prodit, ut ultra centum passus nonnisi paucorum pedum sit profunditas. Oppidanos belli theatrum visuros Hippo-- '
dromum petiisse, late spectare unde &quora possent , refert Pusculus 4, 385. Falsus igitur Leonardus p. 322, qui.
regem ez colle Perensi pugnam spectasse dicit. Ü

$ 1. ῥώμῃ] ῥύμῃ} Cf. c. 37, 3, ubi pugna iisdem fere verbis describitur. Proedliorum enarrationes apud Critobulum -
tantum non omnes secundum easdem formulas composit» sunt et certo quodam locutionum gyro continentur. |] -
— $ 2 ἀπὸ τούτων] Hac post ἄνωθεν addidit manus 2 in margine. || — ἐτίτρωσκον] ἠκόν[τιζον] mgo. Deinde eodex ᾿ς

^

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. C.). 85

βαλλόντων αὐτῷ, καὶ πάντα ἦν ὁμοῦ τὰ δεινά᾽ οἵ μὲν
πῦρ ἐπέφερον ἀνάπτοντες κάτωθεν τὰς δλχάδας, oi δὲ
παλτοῖς χαὶ χοπίσιν ἔχαινον, ἀναρρηγνύναι τοὺς
τυίχους τούτων βουλόμενοι" ἄλλοι δόρασί τε μαχροῖς
χαὶ ἀκοντίοις ἐτίτρωσχον κάτωθεν τοὺς προμαχομέ-
νους oí δὲ βέλεσί τε xa λίθοις ἔθαλλον " ὅτεροι δὲ
ἀναρριχώμενοι xoi ἀγχύραις xo σχοινίοις ἐχχρεμαν-
νύμενοι, ἐπιδαίνειν τῶν νεῶν ἐπειρῶντο, καὶ ἄλλοι
ἄλλως ἐμάχοντο, καὶ ἔχοπτον χαὶ ἐκόπτοντο ξὺν δρμῇ
xai θυμῷ. (4) Οἱ δὲ ἐπὶ τῶν ὅλχάδων κατάφραχτοι
ὄντες χαὶ ἄνωθεν ἀπὸ τούτων εὐρώστως μαχόμενοι,
τοὺς ἐπιόντας ἠμύνοντο ἰσχυρῶς. Καὶ πρῶτα μὲν
ἀμφορέας μεγάλους πλήρεις ὑδάτων ἐχχρεμαμένους
χαὶ λίθους βαρεῖς σχοινίοις ἐχδεδεμένους ἄνωθεν ἀπο-
λύοντες ἐσδέννυόν τε τὸ πῦρ xol πολλοὺς ἀνήρουν "
μετὰ βάρους γὰρ καὶ βίας οὗτοι χαταφερόμενοι τοὺς
προστυγχάνοντας χάτωθεν πάντας τοὺς μὲν χατέδυον,
τοὺς δὲ διέφθειρον. (6) Μετὰ δὲ τοῦτο οἵ μὲν αὐτῶν
δόρασι καὶ ἀκοντίοις καὶ ξυστοῖς τοὺς ἐπιόντας ἦχόν--
τιζον, οἱ δὲ λίθοις ἔδαλλον ἄνωθεν, ἄλλοι χοπίσι τὰς
χεῖρας τῶν ἐπιδαίνειν πειρωμένων ἀπέκοπτον, ἕτεροι
χορώναις τε χαὶ ῥοπάλοις ἄνωθεν χαταφερομένοις τὰς
χεφαλὰς τούτων παίοντες ξυνέθλων * xal βοὴ πολλὴ
xal θροὺς ἦν ἐξ ἁπάντων ἐγειρόμενος. βαλλόντων,
βαλλομένων, χτεινόντων, χτεινομένων, ὠθούντων,
ὠθουμένων, βλασφημούντων, ὑδριζόντων, ἀπειλούν--
τῶν, στενόντων, πάντα δεινὰ ποιούντων. (6) “Ὅμως

γε μὴν καὶ οὕτως εὐρώστως ἀγωνιζομένων τῶν ἐν ταῖς
δλχάσι, καθυπερτέρουν οἵ τοῦ στόλου, διὰ πολυχειρίαν

,ὕ | ᾿ E] N 2 ^ - ΕἸ /
μάλιστα xal ἀμοιδαδὸν £x διαδοχῆς ἀγων!ιζόμενοι,
xat τῶν τετρωμένων ἢ xa ἀποθνησκόντων τοὺς τόπους

* M l4 2 ^ , *^
τε xal τὰς τάξεις ἄλλων ἀναπληρούντων. Κἂν
ἀπεῖπον oi ἐν ταῖς δλχάσι μαχόμενοι xol προπολε-
μοῦντες τῇ παρατάσει τοῦ πολέμου, εἰ μὴ ἄνεμος
αἴφνης νότος πνεύσας σφοδρὸς ὦσε χατὰ μέσων τῶν
ἱστίων, καὶ μετὰ βίας βρύσας ἐχίνησέ τε τὰς ὁλκάδας
ἰσχυρῶς. καὶ οὕτω χατὰ μιχρὸν ἀπολελειμμένων τῶν
τριήρεων; τῷ μὴ δύνασθαι ταῖς δλχάσιν. ἕπεσθαι,
χαὶ τοῦ πολέμου λωψῶντος ἤδη, διεσώθησαν πρὸς

à] hi LJ ^ ^ , Ὁ ,
τὰς ἄλλας δλχάδας πρὸς τὸ στόμα TOU λιμένος, xal
^ , hy / ^ f A ^
τὸν χίνδυνον παρὰ δόξαν διέφυγον. Παρὰ τοσοῦτον
ἦλθον χινδύνου.

XLI. Βασιλεὺς δὲ παρὰ τὸν αἰγιαλὸν ἑστὼς ἔφιππος
ἑώρα τὰ δρώμενα, θάρσος τε ἐμποιῶν τοῖς αὐτοῦ
φαινόμενος xai ἅμα τοῦ πολέμου τὸ τέλος ἀποσχοπῶν"
ἐνόμιζε γὰρ ἐξ ἅπαντος τρόπου τὸν αὑτοῦ στόλον τῶν
δλχάδων περιγενήσεσθαι, xol χρατήσαντας αἰχμαλώ-

yr $i c 1 Y x05 ore 1
τους ἄξειν αὐτὰς ὡς αὗτόν xal περιχαρὴς ἦν. Ὥς δὲ
ἑώρα σφοδρῶς τε τὸν ἄνεμον πνεύσαντα xai τὰς δλ-
χάδας περιγεγενημένας, μεταθαλὼν εὐθὺς ἠνιᾶτο
ὑπερδαλλόντως, xal πλήξας τὸν ἵππον. ἀνεχώρησε
σιωπῶν. (2) ᾿Απέθανον δὲ τῶν uiv ἐν ταῖς δλχάσιν
» € 8 / e , Ὁ] Α »
ἄνδρες, ὡς ἐλέγοντο, οἱ πάντες δύο xal. εἴχοσι, τραυ-
ματίαι μέντοι γεγόνασιν ὑπὲρ τοὺς ἡνίσεις τῶν πλη-

ἔθαλον.. ἀναρρυγόμενοι (supra lit. υ apponitur litera ἡ)... ἀγγύραις || — $ 4. ἀμφορέας ... ἀπολύοντες] Eadem verba in cap.
37, 4. || — S 5. βάρρους.. ἔδαλον... βαλόντων, βαλομένων codex. Cf. cap. 58, 2. || — $ 6. βρύσας] πρύσας cod. || — ἀπο-
λελειμμένων] ἀπολιπομένων mgo. Cum Critobulo facit Ducas p. 269, 16 : τότε ἀνέμου πνεύσαντος xxvà τὰ ἱστία φυσηθέντα,
σχίσαντες τὰ πλοῖα (Turcorum sc.) τὴν ἐν τῷ λιμένι ὁδὸν ἔπλεον, τὰ δὲ πλοῖα ἔμειναν ' εἰ yàp ἦν ἔμπροσθεν αὐτῶν τότε
ὃ στόλος τοῦ βαρθάρον, ἐδύναντο ἂν αἱ πέντε αὗται νῆες καταποντίσαι xal τὰ τριαχόσια. Aliter Phrantzes p. 250, 3 : ἐλθούσης
δὲ τῆς νυχτὸς ἐξ ἀνάγχης ὁ στόλος μιχρὸν ἀνεχώρησε; χαὶ αἱ νῆες εὐχαιρίαν εὑρόντες εἰσῆλθον ἐν τῷ λιμένι ἄνευ οὐδενὸς ἀπο-
χτανθέντος, εἰ μή τινων ὀλίγων πληγέντων. Secundum Barbarum p. 23 per tres fere horas pugnatuin est, marte quidem
ambiguo, sed in majorem honorem eorum qui tanto Turcorum numero non suecubuerunt. Deinde Genuenses ingruente
nocte versus portum urbis contendunt, timentes ne insequentes hostes pugnam renovare aujleant. At soluta catena,
Gabrielus Trevisanus οἱ Zaecharias Grioni cum tribus galeris Venetis e portu egressi naves illas quattuor remulco
iractas in urbis portum salvas deduxerunt. Diverso modo rem adornavit Pusculus 4, 390-471. Turcorum classis
prefectus in Propontidem provectus Latinos jubet deponere vela et stare rates. Ili. vero parere negant, sed vento
carbasa pandunt et cursum inceptum peragere student. Cinguntur itaque hostium navigiis, pradiumque committitur,
dum auster in puppim spirans naves plenis velis fert, nec flare desinit

siructa donec statuit super equora , Bosporus arctat

litora ubi gemine telluris. Deserit iltic

ventus eas ; cecidere sinus sub mwenibus arcis.

Tum vero exoritur pugna , increvere remisso

Teucrum animi vento; segnes fessosque Latinos ^
non duraturos longo ducere labori.

Preterea pudor incendit, de litore spectans

haud procul et princeps Machmettus concitat iras.

Post pugnam acerrimam ad noctem usque perductam Turcorum naves lacere se subduxerunt, Genuenses autem
Venetum de puppe revincto in portum salva perveniunt. — Similiter Leonardus p. 322, quum Mechemetem in colle
Peretnsi stetisse spectatorem dicat, pugnam in Bosporo , non vero in Propontide, pugnatam esse statuisse debet.
.. XLI. $ 1. σφοδρῶς τε] τε add. man. 2. || — xal πλήξας τὸν ἵππον ἀνεχώρησε σιωπῶν] Minus moderate se gessit sec.
.Phrantzem p. 249, 7 : μανεὶς xai θυμῷ ληφθεὶς, βρυχώμενος καὶ τοὺς ὀδόντας τρίζων ὕδρεις ἐνέχεε εἰς τοὺς αὑτοῦ, δειλο-
χαρδίους xal γυναιχώδεις καὶ ἀνωφελεῖς ἀποχαλῶν᾽ xul τὸν ἵππον χεντρίσας ἦλθεν ἐντὸς τῆς θαλάσσης xal τὰ πλείονα τῶν
χιτώνων αὐτοῦ ἐδάφησαν ἐκ τῶν τῆς ἁλμυρᾶς θαλάσσης ὑδάτων ... Καὶ πλεῖστοι ἔφιπποι τῷ ἀμηρᾷ xal αὐτοὶ ἀχολου-
θοῦντες ἕως τῶν νηῶν ἤγγισαν. Leonardus p. 322 : blasphemat , urget equum in salum , vestimenta cum furore
conscindit. Similiter Ducas p. 269, 13 et Chalcocondylas p. 390, 2. Nihil de his legitur neque apud Barbarum neque
. in Pusculi carmine.
$ 2. δύο καὶ εἴχοσι] Secundum Phrantzem et Leonardum in Italis navibus ne unus quidem interfectus est , vulnerati

86 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 41-43.

ρωμάτων, τῶν δὲ ἀπὸ τοῦ στόλου ὀλίγῳ πλείους τῶν
ἑκατὸν, τραυματίαι μέντοι γεγόνασιν ὑπὲρ τοὺς τρια-
χοσίους. (8) βάλλεται δὲ xoi Παλτόγλης 6 τοῦ
στόλου ἡγεμὼν τὸν ὀφθαλμὸν λίθῳ, χαὶ ξυνήνεγχε
τ ee , , Jw M ,
τοῦτο ταῖς μὲν δλχάσι σωτηρίαν, αὐτῷ δὲ Παλτόγλη
μὴ ἀποθανεῖν. ὑπὸ βασιλέως, ὃς δεινὸν ὅτι μάλιστα
ἐποιήσατο τὴν ἀποφυγὴν τῶν ὁλκάδων, καὶ τὸ πρᾶγμα
βαρέως ἤνεγχε, δειλίαν τε xal ἀνανδρίαν καταγνοὺς
τοῦ Παλτόγλου, μᾶλλον δὲ ἀμέλειαν καὶ ῥαθυμίαν
τούτου τὸ ὅλον νομίσας εἰναι, καὶ προδοσίαν τῶν αὐτοῦ
, ; ' , $ M [ AV 4
redde (4) Οὐ καλὸν γάρ oi οἰωνὸν ἐνόμιζεν
εἶναι ἔς γε τὸ προχείμενον ἔργον τὴν τῶν ὁλκάδων
ἀποτυχίαν. Παραλύει μέντοι γε τοῦτον εὐθὺς τῆς

τότε xal παραμυθίαν ἤνεγχεν οὗ μετρίαν, καὶ χρη-
στοτέρων ἐλπίδων ἐνέπλησεν, οὐ μόνον τοῖς παροῦσιν.
ἀλλὰ ^ M - «, - ^ 5 e er Y^
ἀλλὰ δὴ xal ταῖς χρησταῖς τῶν ἀγγελιῶν, ἕως ἔδει
τούτους πράξειν χαλῶς καὶ οὔπω παρῆν τὰ δεινά" οὐ
γὰρ ἐς μαχρὰν χαιρήσειν ἔμελλον, ἁλόντες χαὶ πᾶσι

" , , ? , ^ , 7
χαχοῖς ἐκλυθέντες, αἰχμαλωσία xal δουλείᾳ καὶ φόνῳ
καὶ διαρπαγῇ καὶ ὕόρει γυναικῶν τε χαὶ παίδων. Καὶ
οἵ μὲν οὕτως.

XLII. Βασιλεὺς δὲ Μεχέμετις προὔργου τι νομίζων
εἶναί οἱ ἐς τὸ προχείμενον τόν τε λιμένα ἑλεῖν καὶ τὸ
Κέρας ἀνοῖξαι ταῖς ἰδίαις ναυσὶν ἐφορμεῖν, ἐπειδὴ

e - ^ ^
πᾶσαν πεῖραν xal μηχανὴν προσαγαγὼν οὐχ ἠδυνήθη
M » , d M X Lh M
τὸν ἔσπλουν βιάσασθαι, βουλὴν βουλεύεται ξυνετὴν

t4 - M »" , 7 3 M

ἀρχῆς καὶ παραδίδωσι τόν τε στόλον καὶ τὴν σατρα-
] , up mp E Y Y

πείαν Καλλιουπόλεως Χαμουζᾷ τῶν ἑταίρων τινὶ xat

ᾧ μάλιστα τὰ τοιαῦτα ἐπίστευε. (6) Ῥωμαίοις

μέντοι γε τοῦτο παρ᾽ ἐλπίδας γεγονὸς ἀναψυχήν τινὰ

xal μόνης τῆς αὐτοῦ διανοίας xal ἰσχύος ἀξίαν, ἣ xal
πρὸς τὸ προχείμενόν ol χαλῶς ἤρχεσε χαὶ τοῖς πᾶσι
πέρας ἐπέθηχε. (2) Κελεύει τοίνυν τοὺς ἐπὶ ταῖς
ναυσὶ τεταγμένους ὅτι τάχιστα ποιεῖν δλχοὺς, φέ-

autem perpauci, quorum duo vel tres post dies nonnullos mortui sunt; Turcorum vero decem millia, ut Leonardus
ait, vel duodecim millia, ut apud Phrantzen legitur, cecidissse retulerunt exploratores ef profugi. Minus absurda
tradit Critobulus, quamvis is Turcorum caesorum numerum fortasse justo minorem exhibuerit. Certe apud Barbarum
p. 25 Paltogles in sua ipsius nave bomines centum et quindecim occidisse dicit.

$ 3. βάλλεται... τὸν ὀφθαλμὸν] Cum Critobulo facit Chalcocondylas p. 390,3 : ᾿Ενταῦθα πιτρώσχεται 6 τοῦ βα-
σιλέως ναύαρχος Ἰ]αντόγλης τὸν ὀφθαλμὸν ὑπὸ τῶν σφετέρων, ὡς αὐτὸς διεμαρτύρει ἐς τὸν βασιλέα " xoi εἰ μὴ ἐτρώθη,
εἷλεν ἀν τὰς ναῦς διισχυριζόμενος. Οὕτω μέντοι διέφυγεν ὥστε xaxov τι μὴ παθεῖν ὑπὸ βασιλέως. Orationem, qua Paltogles
coram rege, Aprilis die XXI e castris cum 10,000 equitibus ad classis; stationem profecto, se defendit, apud
Barbarum p. 25 habes; in ea tamen vulneris illius nulla fit mentio. Secundum Ducam p. 270 Pantogles oculum perdidit
postquam poenam ei rex inflixerat. Narrat enim Mechemetem Pantogle in terram dejecto et a quattuor viris distento
centum verbera inflixisse virga aurea, ἧς 7 χεφαλὴ χρυσίου χαθαροῦ σταθμίον λίτραι πενταχόσιαι (an. λίτρας xol mEV-
ταουγχίας 3), ἣν αὐτὸς χατεσχεύασεν, ἵνα παίζῃ αὐτὴν ὡς δοχίμιον, Deinde pergit: Καὶ ἰδόντες αὐτὸν ὑπὸ τοῦ τυράννον
χαταφρονηθέντα χαὶ ῥαῤδισθέντα, εἷς τῶν ᾿Αζαπίδων λίθον ἄρας xxi χατὰ κόρρης χρούσας ἐξώρυσε τὸν ἕνα ὀφθαλμὸν αὐτοῦ.
'Nihil de his legitur apud Phrantzem et Leonardum , qui navarchum munere destitutum ac bona ejus janitzaris data
esse tradunt ,'precibus vero ducum impeditum esse quominus supplicio Pantogles afficeretur.

$ 4. Χαμουζᾷ] Iterum ejus mentio fit c. 65 et 75 et lib. 2, c. 3, 1, ubi Chamuzas Asie praefecturam obtinuisse
dicitur. Idem Χαμζᾶ vocatur apud Ducam p. 321, 14. Ex Barbaro p.25 discimus Chamuzam filium fuisse viri,
qui Turcorum navarchus erat eo tempore quo Venetorum classi praefectus erat Petrus Loredanus, qui istum Tur-
corum navarchum , Chamuzx patrem, clade afflixit (sc. sub Murate II, patre Mechemetis. V. Zinkeisen 1. 1. 1,
p. 551). Hune enim in sensum accipienda sunt verba Barbari (quie haud recte intellexit Henricus Cornet in
annot. ad Barb. l. L) : Ma el signor Turco, inquit, privo quelo (Paltoglem) de esser piu capetanio de
quela armada, e privado che fo el dito capetanio de la sua capetanaria, el se fexe avanti el fiol de colui ,
che fo capetanio quando che fo de misser Piero Loredan [i. e. filius ejus, qui navarchus erat tempore Petri
Loredani. Perperam Cornetus : 7Lsenso ὃ : il figlio di Pietro Loredano , capitano ali? epoca della rotta di Murad
1Π, quando fo de la rotta del pare de questo Turco , e disse costui al signor Turco : Signor si (wu me fa ca-
petanio de questa tua armada , 6 che staga al. impeti. de Cristiani , da mo le imprometo de darte tuta. l'ar-
mada de Cristiani, in ne le man a man salva, e si vignaro a far la vendeta de mio pare, e si questo che te ho
dito, non seràü vero, da mo te digo senza dir altro, farame taiar la testa de prexente. E al Turco i
consona eli suo parlar, e félo capetanio zeneral. da mar de tuta la soa armada, e dege de prexente el
baston in man , e avelo fato so capelanio , che el fosse in pé de la persona del signor, a far e desfar come
capetanio,, come e le zeneral.

$ 5. ἐχλυθέντες] sic margo, μερισθέντες textus,

XLI. De navibus (67 vel 70 vel 72 vel 80 numero)e classis statione, quie in Bosporo ad Gemellas columnas
sive Διπλοχιόνιον (Bechiktach hod.) erat, per terram in Cornu sinum deductis, v. Phrantzes p. 251, Leonardus
p. 321, Barbarus p. 27, Pusculus 4, 534-572, Chalcocondylas p. 387, Ducas p. 270, Seadeddin. 2, p. 138 vers. Bra-
tütti, Historiola qua inscribitur Constantinopolitanz civitatis expugnatio , e cod. chart. bibl. templi cathedr.
Strenges. descripta, ed. L. Thyselius (Upsaliae 1835), p. 5. Hunc libellum non novi nisi ex Zinkeisenio 1. 1. 1, p. 837,
qui in eo tradi dicit naves curribus impositas esse. Ex recentioribus prae ceteris adeas Mordtmannum 1. 1. p. 57
sq. Transportatze naves sunt Aprilis mensis die vicesimo secundo, notante Barbaro; ἐν μιᾷ νυχτί, ut ait Phrantzes
p. 251, 23. || — βουλὴν βουλεύεται etc.] Ducas p. 270, 20 : τεχνάζεται γενναῖόν τι xoi ἀνδρεῖον σόφισμα. Consilium
Christianus quidam suppeditaverat (Si fu insegnà da un Christian), ut in Barbari Diario ad marginem legitur. -
Cf. Leonardus p. 321 : Quam novitatem, puto, Venetorum more ex Gardaz lacu is qui artificium. Teucris
patefecit , didicerat. Eadem narrat Zorzi Dolfin in Cronaca delle famiglie nobili di Venezia in codice bibl. Mar-
ciane 794, fol. 315, ex quo qui ad Const. obsidionem pertinent, excerpsit et edidit G. M. Thomas (Monac. 1868).

$ 2. Κατά γε τὸ τοῦ διπλοῦ κίονος etc.] Ducas p. 270, 23 : προστάττει τὸ εὐθυδρομηθῆναι τὰς νάπας τὰς ὄπισθεν

MECHEMETIS ANNUS ΠΙ.

ροντας ἀπὸ τῆς ἔξω θαλάσσης πρὸς τὴν ἔσω θάλασσαν
τοῦ τε λιμένος, φημὶ, χαὶ τοῦ Κέρατος, χατά γε τὸ
τοῦ Διπλοῦ χίονος ὀνομαζόμενον, xot ὑποστρωννύειν
τούτοις δοχούς. (3) Ὁ δὲ χῶρος οὗτός ἐστι μὲν ἀπὸ
θαλάσσης ἐς θάλασσαν μετροῦντι στάδιοι μάλιστα δ
ὀχτώ" ἔστι δὲ σφόδρα ἀνάντης ὑπερήμισυ τούτων,
ἕως ἂν ἐπὶ τοῦ λόφου καὶ τῆς κορυφῆς γένηται, χα-
κεῖθεν πάλιν διὰ τοῦ χατάντους φέρεται πρὸς τὴν ἔσω
θάλασσαν τοῦ Κέρατος. (4) TOv δὲ ὅλκων γεγονότων
θᾶττον ἢ λόγος διὰ πολυχειρίαν, ἐπάγει τὰς ναῦς"
xai τρόπεις μεγάλας ὑποθεὶς αὐταῖς xol χεραίας ἕχα-
τέρωθεν τῶν πλευρῶν, ὥστε ἀνέχειν αὐτὰς, xal σχοι-
᾿ νίοις διαζώσας χαλῶς, ἐξάπτει προτόνους μαχροὺς
τῶν ἀγχώνων ἐχδήσας, χαὶ παραδίδωσιν ἕλχειν τῇ
στρατιᾷ, τοῖς μὲν αὐτοχειρίᾳ, τοῖς δὲ xal διὰ μὴ-
χανῶν τινων καὶ μαγγάνων, (5) Αἱ μὲν οὖν νῆες εἷλ-
χοντο θᾶττον, οἱ δὲ ἐπιθάται τούτων, ὥσπερ ἐπεν-
τρυφῶντες τοῖς γινομένοις τε χαὶ ἐπεγγελῶντες,
πληροῦντες αὐτὰς ἐπὶ τῆς χέρσου ὥσπερ ἐπὶ θαλάσσης,
οἵ μὲν ἀνεπετάννυον ξὺν χραυγῇ τὰ ἱστία, ὡς δῆθεν
ἀναγόμενοι, τὰ δὲ πνεῦμά τε ἐδέχετο καὶ ἐχυρτοῦτο,
οἵ δὲ ἐπὶ τῆς εἰρεσίας χαθήμενοι κατεῖχον τὰς χώπας
ἐν χεροῖν τετροπημένας ὥσπερ ἐρέττοντες, xat οἵ χε-
λευσταὶ διαθέοντες ἐπὶ τῆς ἱστοδόχης, συριγμιοῖς τε
᾿χαὶ χραυγῇ xal φραγελλίοις παίοντες τοὺς ἐπὶ τῆς εἶ -
ρεσίας ἐρέττειν διεχελεύοντο, αἱ δὲ νῆες ἐπὶ τῆς χέρσου
φερόμεναι ὥσπερ ἐπὶ πελάγους, αἱ μὲν ἀνήγοντο διὰ
τοῦ ἀνάντους ἐπὶ τὸν λόφον ἄνω, αἱ δὲ πάλιν κατή-

1961 (1452-1453 P. C.). 81

γοντο διὰ τοῦ κατάντους ἐς τὸν λιμένα, χαλῶσαι τὰ
ἱστία ξὺν βοὴ καὶ πατάγῳ πολλῷ. (6) Καὶ ἦν ἰδεῖν
θέαμα ξένον καὶ ἀχοαῖς ἄπιστον πλὴν τῶν τεθεαμένων,
ναῦς ἐπὶ τῆς μεσογείας φερομένας, ὥσπερ ἐπὶ θαλάσσης
πλεούσας μετά γε τῶν πληρωμάτων αὐτῶν χαὶ τῶν
ἱστίων xal τῆς ἄλλης ἀποσκευῆς. (7) " Εγὼ δὲ νομίζω
χαὶ τῆς Ξέρξου Ἄθω διορυγῆς μεῖζον εἰναι τοῦτο
πολλῷ, xai παραδοξότερον χαὶ ἰδεῖν χαὶ dxoUcat*
μᾶλλον δὲ τοῦτο χθὲς χαὶ πρὸ ὀφθαλμῶν ἡμετέρων
γεγονὸς βεθαίαν xdxs(vo τὴν πίστιν παρέχει τοῦ γε-
γέσθαι, ὡς ἄνευ γε τούτου μῦθος ἂν ἦν ἐχεῖνο καὶ ἐδόχει
μάτην λεγόμενον. (3) Κατάγονται τοίνυν ἐν τῷ χόλπῳ
τῶν ψυχρῶν ὑδάτων καλουμένῳ, μικρὸν ἀπωτέρω
τοῦ Γαλατᾶ, στόλος οὐ μιχρὸς, νῆες ἑπτὰ xa ἑξήκοντα,
xo δρμίζονται αὐτοῦ.

XLII. Ῥωμαῖοι δὲ πρᾶγμα τοσοῦτον παρὰ δόξαν

1 * , m , Ὁ
γεγονὸς θεασάμενοι, xoi τῷ Κέρατι ναῦς πολεμίας

ἐφορυοῦντας, ὅπερ οὖκ ἄν ποτε προσεδόχησαν. ἐξε-
πλάγησάν τε τῷ παραλόγῳ τῆς θέας xal ἐς ἀμηχανίαν
τε xxl ἀπορίαν μεγίστην ἐνέπεσον, μὴ ἔχοντες τοῦ
^ — [:À M , 95» A] M A » J,

λοιποῦ ὅτι xai δράσαιεν, ἀλλὰ δὴ xol ἀπόγνωσιν"
(3) καὶ γὰρ ἀφύλαχτον ἔχοντες πρότερον τὸ τοῦ Κέρατος
τεῖχος, σταδίους ἐγγύς που τριάκοντα , οὐδὲ οὕτως
εἶχον ἀρχούντως τοῖς ἄλλοις τείχεσιν ἔς γε προφυλαχήν
τε χαὶ μάχην ο οὔτε οἱ ἀστοὶ οὔτε οἱ ξένοι, ἀλλ᾽ ἐπάλξεις
δύο χαὶ τρεῖς εἶχον ἕνα προπολεμοῦντα" νῦν δὲ χαὶ
τοῦτο τὸ τεῖχος ἀνοιγὲν τῷ πολέμῳ φυλάττειν ἀνάγκην
» , , * ^A 5 , , Ὁ
ἔχοντες, ἠναγχάζοντο τὰς ἄλλας ἐπάλξεις ἀπογυμνοῦν

χειμένας τοῦ Γαλατᾶ ἀπὸ τὸ μέρος τὸ πρὸς ἀνατολὴν χάτωϑεν τοῦ Διπλοῦ χίονος ἕως τὸ ἄλλο μέρος τὸ πρὸς τὸν αἰγιαλὸν
τοῦ Κερατίου κόλπου χείμενον ἄντικρυ Κοσμιηδίου. Καὶ ποιήσαντες τὴν ὁδὸν ὁμαλὴν ὅσον ἐδύναντο, διὰ τῶν φαλαγγίων ἐπι-
Ο(ιθδάσας τὰς διήρεις xal τὰ ἱστία πτερώσας ἐχέλευσεν ἕλχειν διὰ ξηρᾶς ἐκ τοῦ πορθμοῦ τοῦ Ἱεροῦ στομίου xai εἰσάγειν εἷς τὸν
Κεράτιον κόλπον τὰ πλοῖα. Ὃ xoi γέγονεν. Εἵλκοντο δὲ τὰ σχάφη, χαὶ ἐν ἑχάστῳ πρωρεὺς xal ἄλλος ἐπὶ τῶν οἰάκων
χαθήμενος, ἕτερος δὲ τὸ πτερὸν χρατῶν τὸ ἱστίον ἐτίνασσεν. ἄλλος τύμπανον, ἕτερος σάλπιγγα χρούων ἐμελῴδει θαλάσσιον
μέλος. Phrantzes p. 251, 6 : &x τοῦ ὄπισθεν μέρους τοῦ Γαλατᾷ διὰ τοῦ λόφου ὁδὸν εὐθεῖαν ᾧκονόμησεν. Secundum Barbarum
naves ἃ Columnis per trium milliarium spatium tracto sunt usque ad Perense Galatee armamentarium (fino dentro
dal navarchio de Pera). Cui testimonio innitens probabiliter Mordtmannus ductum vic ejusmodi fuisse censet, ut
ex valle qua est prope Bechiktach, in collem Pers adscenderet, deinde inter Dimitri et. Jenicher suburbia
descenderet in vallem qua juxta Kasim-pacha in medium Cornu sinum exit. Fuisse ibi armamentarium Gala-
tinum , sicuti nunc ibidem est Turcicum , consentaneum fuerit. Vie ejus longitudo 18 fere stadiorum erat, eaque
.quadrat in tria quae Barbarus dicit milliaria ex illa milliarii mensura, de qua dixi ad cap. 28. Multo longior via,
quam per dorsa collium ductam esse statuendum foret , efficitur, si cum Duca censueris eam exiisse in locum Cos-
midio oppositum; nam Cosmidium extra urbem erat ad sinus partem intimam. Similiter Augustinus Justinianus in
Chronicis Genuensibus (monente Dullialdo ad Dueam p. 615 ed. Bonn.) naves tractas esse dicit in Aquas dulces,
quie in intimo sinus recessu sic etiam nunc vocantur, nec differre mihi videntur ab Aquis frigidis, in quas Crito-
bulus noster $ 7 naves deductas esse perhibet. [| — στάδιοι μάλιστα ὀχτώ] Falsus numerus et haud dubie scribarum
errore corruptus. Ex Barbari rationibus pro ἡ’ legendum foret νη΄ vel x', at quum reliqua Critobuli narratio longiorem
viam postulet, facile fieri potuit, ut η΄ ortum-sit ex p', sueta harum literarum confusione. Apud Leonardum,
ubi : Jussit invia aquari exque colle suppositis lenitis vasis lacertorum sex, ad stadia septuaginta trahi
biremes, stadiorum numerus excidisse videtur, nam septuaginta vox ad navium numerum, quem eundem
Etiam Chalcocondylas p. 387, 8 probet, referenda est. || — τούτους δοκοῖς] sic man. sec. supra Scriptum ; τούτοις
“δοχούς man. 1.
$ 4. τρόπεις] Vox de trabibus, quie. fuleimento erant et apud Ducam p. 271, 2 φαλάγγια vocantur, intelligenda

videtur. || — μαγγάνων] μαγκάνων codex. ||] — $ 5 πατάγῳ πολλῷ] 510 margo, ἀλαλαγμῷ text. || — $ 7. τῆς Ξέρξου..
*eitov] Ducas p. 271, 16 : ἀλλ᾽ ὑπὲρ τὸν Ξέρξην οὗτος. Cf. Pusculus 4, 543. Alia exempla excitat Phrantzes p. 251.

Multa congessit Hammerus l. l. 1, p. 543. || — τῶν ψυχρῶν ὅδάτων) Cf. not. ad $ 2. | — νῆες ἑπτὰ xai ἑξήχουτα ]
76 secundum Chalcocond. p. 387 (et Leonard. p. 321); 72 sec. Barbar.; 80 sec. Ducam p. 271, 11 et 281, 11.

XLIIL. $ 2. τριάχοντα] 35 stadia supra dixit cap. 28, 3, ubi vid. not. i — ἠναγχάζοντο etc.] Leonardus p.322:

Jam perdito portw, necesse f'uit ex postis, ut maritimos custodiremus muros, diminuere milites. || — $ 3

ὃ γέφυρα] V. not. ad cap. 27, 2

88

xal μεταχομίζειν ἐνταῦθα τοὺς ἄνδρας" ὅπερ ἦν xiv-
δυνος προφανὴς, χενουμένον τῶν προμαχομένων τοῦ
ἄλλου τείχους, xal μὴ ἀρχούντων τῶν ἐγχαταλελειμ-
μένων, ὀλίγων ὄντων, φυλάττειν αὐτό, (3) Οὐ τοῦτο
δὲ μόνον ἦν τὸ δεινὸν, ἀλλ᾽ ὅτι xo ἣ γέφυρα τέλος
λαδοῦσα ὁπλίτας ἐδέχετο καὶ τοξότας διαδαίνοντας
ἐπὶ τὸ τεῖχος, καὶ ἔδει φυλάττειν χἀχεῖ" xoi αἵ πρὸς
τῷ στόματι δὲ τοῦ λιμένος xoi τῇ ἁλύσει δλχάδες τε
καὶ τριήρεις xat at ἄλλαι νῆες ἐν τῷ λιμένι φυλαχῆς
ἤδη μᾶλλον ἐδέοντο πλείονος, ἔνδοθέν τε καὶ ἔξωθεν
πολεμούμεναι. Πολλαχόθεν οὖν αὐτοῖς ἄπορα ἦν τε
xo ἐδόχει, πλήν γε δὴ οὐχ ἠμέλουν ἐκ τῶν ἐνόντων
τῶν δυνατῶν. : '

XLIV. Ἰουστῖνος; γὰρ, ἄρας μίαν τῶν δλχάδων
αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ λιμένος χαὶ τῶν ᾿Ιταλιχῶν
τριήρεων τρεῖς, ἐπάγει κατὰ τὸ στόμα τοῦ χόλπου,
οὗ ἐφώρμουν αἵ νῆες τοῦ βασιλέως, xot δρμίζει αὐτοῦ,
ἵν᾽ ἀπ᾽ αὐτῶν ποιοῖτο τὸν πόλεμον, xa χατείργη τὰς
πολεμίας ναῦς ἐν τῷ χόλπῳ, μηδαμοῦ διεχθεούσας ἢ
βλάπτειν δυναμένας τόν τε λιμένα χαὶ τὰ ἐν αὐτῷ
σχάφη. Καὶ ἔδοξε τοῦτο ἀρίστη βουλὴ x«i ἀντιτέ--
χνησις. πρὸς καιρὸν μέντοι. (2) Μεχέμετις γὰρ ὃ βα-
σιλεὺς τοῦτο γνοὺς ἀντιτεχνᾶται τοιόνδε, Κελεύει τοὺς
μηχανοποιοὺς νυχτὸς ἀπαγαγόντας λάθρα τὰς μηχανὰς
θεῖναι παρὰ τὸν αἰγιαλὸν ἀντιχρὺ οὗ ἐφώρμουν at νῆες
xoi ἢ δλχὰς, xal ἀφεῖναι τοὺς λίθους κατ᾽ αὐτῶν, Οἱ
δὲ θᾶσσον τοῦτο ποιήσαντες. βάλλουσι μίαν τῶν τριή-
ρεων χατὰ μέσον xal χαταδύουσιν αὔτανδρον πλὴν
ὀλίγων πάνυ ἀπονηξαμένων ἐς τὰς ἄλλας τριήρεις,

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 43-48.

πορρωτάτω xal δρμίζουσιν" εἰ γὰρ μὴ τοῦτο τάχος
ἐγεγόνει, κατεδύοντ᾽ ἂν αἵ τριήρεις αὔτανδροι xat ἣ
δλχὰς, μηδ᾽ αἴσθησιν γοῦν ἡντινοῦν τοῦ χαχοῦ σχοῦσαι'
οὕτως ἦσαν ἐγγὺς τοῦ διαφθαρῆναι. τῶν μηχανῶν
ἑτοίμων οὐσῶν ἀφεῖνχι τοὺς λίθους χατ᾽ αὐτῶν.
(s) Ῥωμαῖοι μέντοι xoi τούτου διαμαρτόντες οὐκ
εἶχον € τι γε ἕτερον διαπράξονται, μηχαναῖς δὲ μόνον
πετροδόλοις ἀπὸ τοῦ τείχους xal βέλεσιν ἔδαλλον τὰς
ναῦς καὶ ἀνεῖργον ὅποι παρήχοι διεχθεούσας. ᾿Ἐπεξ-
ἔθεον δὲ xal τριήρεις τῶν ἀπὸ τοῦ στόματος τοῦ λι-
μένος, xaÜ' ἡμέραν διώχουσαί τε αὐτὰς xal ἀνείρ-
γουσαι τοῦ μή τι βλάπτειν ἐν τῷ λιμένι, πολλάχις δὲ
καὶ μέχρι πρὸς τὴν γὴν ἐποχέλλουσαι πρὸς τοὺς
ἑαυτῶν, αἱ δὲ πάλιν ὑπέστρεφον, ἀναστρεφουσῶν
τῶν τριήρεων, καὶ παρὰ πόδας ᾿ἠχολούθουν, βάλ-
λουσαι xat βαλλόμεναι" καὶ οὕτω ἠχροθολίζοντο xaf
ἡμέραν.

XLV. Κατὰ δὲ τὰς αὐτὰς ἡμέρας ξυνηνέχθη, καὶ
τάδε, ἅπερ θεοσημεῖαί τινες ἦσαν καὶ προφοιδασμοὶ τῶν
ἐσομένων ὅσον οὐ τῇ πόλει δεινῶν. Πρὸ γὰρ τριῶν ἢ τετ-
τάρων ἡμερῶν τοῦ πολέμου θεοχλητούντων πάντων τῶν
ἐν τῇ πόλει ἀνδρῶν 61.00 τε καὶ γυναικῶν, καὶ περιερχο-
μένων αὐτὴν μετὰ τῆς εἰκόνος τῆς θεομκμήτορος, αὕτη τῶν
χειρῶν αἴφνης ἐχπεσοῦσα τῶν χατεχόντων, μηδεμιᾶς
ἡστινοσοῦν ἀνάγχης 7) βίας ἡγησαμένης, πρηνὴς ἔπε-
σεν ἐπ᾽ ἔδαφος. Πάντων οὖν ἀναδοησάντων εὐθὺς

χαὶ ξυνδεδραμηχότων ἐς ἀνάστασιν τῆς εἰχόνος, αὕτη

μᾶλλον ἐύρίθη κάτω μολύδδου δίκην βαρυνομένη,
ὥσπερ ἐνισχημένη τῷ ἐδάφει, καὶ ὅλως δυσαπόσπαστος

EEUU T

xat οἵ ἐν αὐταῖς ὄντες εὐθὺς ἀπάγουσί τε αὐτὰς ὡς | ἦν. (2) Καὶ τοῦτο ἐφ᾽ ἱκανὴν ὥραν ἐγίνετο, ἕως οὗ

4

XLIV. $ 2. γνοὺς} ἰδὼν mgo. || — 3. διαμαρτόντες.. ἔδαλλον.. ὀποχέλλουσαι] διαμετρῶντες.. ἔδαλον.. ἐπωχέλουσαι codex.
De his praeter €Critobulum unus Ducas p. 277, quamquam paullo aliter, exponit. Τότε, ait, ó Λόγγος ἸΙουστινιανὸς
ἐσχέψατο διὰ τῆς νυχτὸς προσεγγίσαι ταῖς τριήρεσι xad ἐμπρῆσαι ταῦτας. Καὶ δὴ ἑτοιμάσας μίαν τῶν τριήρεων xol βαλὼν
ἐν αὐτῇ τοὺς δοχιμωτάτους τῶν Ἰταλῶν xal παντοῖα μηχανιχὰ σχεύη, ἵσταντο ἐχδεχόμενοι τὴν ὥραν. Οἱ δὲ Γανουῖται τοῦ
Γαλατᾷ μαθόντες τὸ δρώμενον ἀπήγγειλαν τοῖς Τούρχοις. Οἱ δὲ τῇ νυχτὶ ἐχείνῃ ἄγρυπνοι διανυκτερεύσαντες χαὶ σχευὰς.
ἑτοίμους παραταξάμενοι τοὺς Λατίνους ἐξεδέχοντο. ΟἹ δὲ Λατῖνοι μὴ γνόντες τὸ μιηνυθὲν παρὰ τῶν τοῦ Γαλατᾶ εἰς τοὺς
ἀσεθεῖς, περὶ μέσας νύχτας ἄρσασα τὰς ἀγνγυρα“ 7| τριήρης ἀψοφητὶ τοῖς πλοίοις πλησιάζων T. Οἱ δὲ Τοῦρχοι ἐν τῇ
βοτάνῃ τῆς σχευῆς πῦρ βόλλοντες, χαὶ δὴ ἐχπεμφθεὶς ὁ λίθος xoxo τῆς τριήρεος xoi σὺν ἤχῳ πλείστῳ χρούσαν αὐτὴν ἔδαλε
χάτω ὑποῤρύχιον σὺν τοῖς ἐπιθάταις πέμψας εἰς βυθόν. Τοῦτο τοὺς Λατίνους εἰς φόδον xai ἀγωνίαν οὐ μιχρὰν ἐνέδαλε,
xai τὸν Ἰωάννην οὐχ εἰς μιχρὰν ἀθυμίαν ἦσαν γὰρ οἱ χαταποντισθέντες ἅπαντες ἐχ τῆς αὐτοῦ νηὸς εὔζωνοι νέοι xai
λίαν πολεμισταὶ ὑπὲρ τοὺς ρν΄. Post heec Ducas narrat Turcos sub diei initium bombarde ictu demersisse navem
Genovensem ad Galate portam positam, quce mercibus onusta in Italiam navigatura erat. Jam quum navis illa
Genuensis procul dubio eadem sit, quam jacto e colle Galatc lapide Turci delevisse dicuntur Maii m. die quinto.
(Barbar. p. 35. Vid. supra ad cap. 38), Justiniani expeditio secundum Duca narrationem ejusdem mensis diei quarto:
vindicanda foret. Pontis constructio, quam deinceps Ducas narrat, sec. Barbarum pertinet ad diem XIX. Critobuli
autem verba si premas (c. 45, 1), Justiniani conamen ad diem XXV ou XXVI Maii referendum. foret. Ceterum
reputari velim nihil apud Critobulum et Ducara legi de Jacobo Coco Veneto, qui Aprilis die vicesimo octavo naves
ἃ Turcis in portum transductas incendere tentavit, sed ausu excidit, quum consilium rei a Genuensibus Mechemeti
proditum esset et navis Coci bombardze lapide frangeretur (V. Barbarus p. 29, Pusculus 4, 574 sqq., Phrantzes
p. 259, Leonardus p. 324. Cf. etiam Chalcocondylas p. 337, 17). Haec ita comparata sunt, ut magná cum proba-
bilitatis specie Ellissenus 1. 1. p. 67 conjecerit ejusdem rei memoriam variatam subesse iis quce de Justiniano narrat
Dueas, cui nunc addendus Critobulus.

XLV. De hoc miraculo apud ceteros scriptores nihil legitur. Imaginem intellige Deipara τῆς ὁδηγητρίας, cele-
berrimum urbis palladium , de quo vide Ducangium in Const. Christ. lib. 4 p. 90 sq. et Ellissen in not. ad Threnum
Constant. l. l. p. 262. Ceterum solennes pompas supplicantium tunc per urbem perambulasse narrant Phrantzes
p. 271, 9 (μετὰ τῶν ἁγίων καὶ σεπτῶν εἰχόνων xol τῶν θείων ἐχτυπωμάτων ἱερεῖς xal μοναχοὶ, γυναῖκές τε καὶ παιδία
μετὰ δαχρύων διὰ τῶν τειχῶν τῆς πόλεως περιερχόμενοι τὸ χύριε ἐλέησον μετὰ δαχρύων ἔχραζον), Puscul. 4, 229 (matremque
Dei effigiemque verendam supplicibus portant votis per mania, etc.), Leonardus p. 330. Cf. Ducas p. 272. Hammer
l. V. 1, p. 544. || — 5. 1. βαρυνομένη] Hzc vox suppletur in margine. [| — ὃ 4 προθάντες] sic man. 2 ; προθῆναι m. 1.

MECHEMETIS .ANNUS ΠΙ. 6961 (1452-1353 P. C.). 89

; μετὰ βίας πολλῆς xat χραυγῆς μεγάλης καὶ δεήσεως
πάντων οἵ τε ἱερεῖς xol βαστάζοντες μόλις ἀνέστησάν
τε αὐτὴν xal τοῖς τῶν φερόντων ὥμοις ἐπέθεσαν.
(3) Τοῦτο παρὰ δόξαν γεγονὸς φρίκην τε πολλὴν καὶ
ἀγωνίαν μεγίστην xal φόῤον πᾶσιν ἐνέδαλεν᾽ ἐνόμιζον
γὰρ, ὥσπερ δὴ καὶ ἦν, ἐπ᾽ οὐδενὶ ξυμδόλῳ χρηστῷ
τὴν πτῶσιν ταύτην γενέσθαι. (4) “πειτα δὲ οὐχ
ἔφθησαν μιχρὸν προύάντες; χαὶ εὐθὺς μετὰ τοῦτο,

EUNT:

μεσημόρίας οὔσης σταθερᾶς, βρονταὶ πολλαὶ xoi
ἀστραπαὶ κατερράγησαν μετὰ νέφους, xol ὑσέγε λάρον
“4 ^ M] , /, ex ,
ὑετὸν μετὰ χαλάζης σφοδροτάτης, ὥστε μὴ δύνασθαι
ἀντέχειν ἢ προθαίνειν ἔτι τούς τε ἱερεῖς xal φέροντας
τὴν εἰχόνα xal τὸ πλῆθος τῶν ἀχολούθων, τῇ φορᾷ
- Uv χαταφερομένων ὑδάτων xat τῇ βίᾳ τῆς χαλάζης
y / / : M 1
βαρυνομένους τε΄ xol χωλυομένους. (s) Πολλὰ δὲ
xal τῶν ἑπομένων παιδαρίων ἐχινδύνευσε παρασυ--
ρῆναί τε xot ἀποπνιγῆναι, τῇ σφοδρᾷ xo βιαίᾳ ῥύμη
[ -—M , , »
τῶν ὑδάτων παραφερόμενα, εἰ μὴ ἄνδρες εὐθὺς δρατ-
τόμενοι μόγις αὐτὰ τῆς φορᾶς τούτων ἐξήρπαζον * οὕτω
παράλογόν τι χαὶ ἄηθες ἦν τὸ χρῆμα τοῦ δετοῦ xoi
τῆς χαλάζης ἐκείνης, ὅπερ ἐδήλου πάντως τὴν ταχί-
στὴν τῶν ὅλων ἀπώλειαν, xal ὅτι χειμάρρου δίχην
- xal σφοδροτάτων ὑδάτων ἅπαντα οἰχήσεται xol πα-
ρασυρήσεται.
XLVI. Καὶ τῇ μὲν προτέρα ταῦτα ἐγένετο, τῇ δ᾽
ὑστεραίᾳ ἕωθεν νέφος βαθὺ τὴν πόλιν πᾶσαν περιε-
J Ὁ
χάλυψεν ἀπὸ πρωίας βαθείας ἕως ἑσπέρας. Τοῦτο
, ? I^ 3 , - , ^ ,
πάντως ἐδήλου τὴν ἀποδημίαν τοῦ θείου xol ἀναχώ-
not. ἐκ τῆς πόλεως ἢ τὴν τελείαν ταύτης ἐγχατά-
λειψιν xol ἀποστροφήν" νέφει γὰρ τὸ θεῖον χρυπτό-
μενον χαὶ παραγίνεται χαὶ πάλιν ἀπέρχεται. Καὶ
ταῦτα μὲν οὕτωυ, Καὶ ἀπιστείτω μηδείς " πλεῖστοι

γὰρ oi τούτων μάρτυρές τε xal θεαταὶ τῶν τε ξένων
xal ἀστῶν.

XLVII. Βασιλεὺς δὲ Μεχέμετις, ἐπειδή ot πάντα
Y 5 “- 1 051 δὸ y , ' »
ἦν εὐτρεπῇ xal οὐδὲν ἐμποδὼν ἔτι (τό τε γὰρ τεῖχος
τό τε ἐντὸς τό τε ἐχτὸς ταῖς μηχαναῖς χατήρριπτο
μέχρις ἐδάφους, ἥ τε τάφρος ἐχώσθη πᾶσα, τό τε
Κέρας xoi τὸ κατ᾽ αὐτὸ τεῖχος ἅπαν λαμπρῶς ἠνοίγη

- , 4 9 63 T / LU
τῷ πολέμῳ, xol ἀχριδὴς ἦν ἣ πολιορχία πανταχόθεν
τῇ πόλει, αἵ τε χλίμαχες καὶ οἱ ξύλινοι πύργοι xat τὰ
y , - 14 L c ,
ἄλλα πάντα χαλῶς ἡτοίμαστο, Ó τε χρόνος τῆς πό-
λιορχίας ἱκανὸς ἦν᾽ ἡμέραι γὰρ δὴ παρεῖλχον αὐτῇ
,
ἐγγύς που πεντήχοντα, xa δέος ἦν μή πού τι xol
, Ἁ , , , "i ,

νεοχμώση ἢ χαὶ βοήθειά τίς ποθεν ἀπὸ θαλάσσης
φανείη" ἤδη γὰρ ἐπυνθάνετο xoi τὸν ἐν Χίῳ ἀπό-
στολον τῶν Ἰἰταλιχῶ, νεῶν), δεῖν ἔγνω μηχέτι δια-
μέλλειν, μηδὲ τοῦ λοιποῦ μενετέα οἵ εἶναι, ἀλλὰ πο-
λεμητέα ἐν τάχει, χαὶ ἐπιχειρητέα τῇ πόλει πάσῃ
σπουδῇ χαὶ δυνάμει κατά τε γῆν xoi θάλασσαν προσ-
βδάλλοντι, xal πεῖραν ταύτην αὐτῇ μεγίστην τε xal
τελευταίαν προσενεγχεῖν. (2) Ξυγκαλέσας οὖν πάντας
τοὺς ἐν τέλει τε xal περὶ αὐτὸν, σατράπας τέ φημι
καὶ στρατηγοὺς xal ἰλάρχας xai ταγματάρχας xal
ἡγεμόνας τῶν τάξεων, ἔτι δὲ χιλιάρχους τε. καὶ Éxa-
τοντάρχους χαὶ πεντηχοντάρχους τό τε ἄγημα τοῦ
στρατοῦ χαὶ τὴν περὶ αὐτὸν πᾶσαν ἴλην χαὶ πρὸς
τούτοις ναυάρχους τε xal τριηράρχους xat τὸν ἡγεμόνα
τοῦ στόλου παντὸς, χαὶ ξύλλογον ποιήσας ἔλεξε
τοιάδε.

ΧΙΥ͂ΠΠ. « ἴλνδρες φίλοι xo τοῦ παρόντος ἀγῶνος
ἐμοὶ χοινωνοί, ἐγὼ ὑμᾶς ἐνθάδε ξυνεχάλεσα οὐ ῥᾳθυ-

, ὰ M $£.,."5 3 / 5 LA *
ulav τινὰ χαταγνοὺς ὑμῶν ἢ ἀμέλειαν ἐς τόδε τὸ ἔργον,
οὐδ᾽ ἵνα προθυμοτέρους ἐς τὸν παρόντα ἀγῶνα ποιήσω"

XLVI. Eodem referenda videntur versus Pusculi 4, 889 :

Candida completo cum Phebe surgeret orbe
masta prodit, fati miseri cladisque propinque
nuntia ; nam tristis faciem velamine nubis

lecla atre , mediaque latens plus parte sereno incedit cclo.

Barbarus quoque p. 46, Maii die vicesimo secundo inle ab lora prima usque ad horam sextam (post solis occasum)
lunam obscuratam esse refert. At eo die neque plenilunium neque lunc eclipsin fuisse monet Mordtmannus
p. 77. De alio ostento iliis diebus viso vide Phrantzem p. 264, 14 : φῶς ἀστράπτον χαταδαῖνον ἐξ οὐρανῶν xai δι’
ὅλη: τῆς νυχτὸς ἄνωθεν τῆς πόλεως ἑστὸς διέσχεπεν αὐτήν.

XLVII. $ 1. νεοχμιώσγ] νεωχμώσῃ codex h. 1. et alibi. [| — 'Ixo:««óv] addit mgo. De τὸ cf. Phrantzes p. 268, 19 :
Ἡμῶν δὲ οὕτως ἐχόντων, ἰδού τις φήμη Ψευδὴς ἐρρέθη εἰς τὸ ἐναντίον στρατόπεδον, ὅτι ἐκ τῆς ᾿Ιταλίας στόλος ti; βοήθειαν
τῆς πόλεως ἔρχεται, ὁμοίως xol ὁ Ἴαγχος ὁ χυδερνήτης τῶν Οὐγγάρων μετὰ πλείστων στρατιῶν ἱππιχῶν τε xal πεζῶν,
᾿Αχούσαντες δὲ οἱ υἱοὶ τῆς Ἄγαρ, φόθος διέσχε πλεῖστος αὐτούς. Narrat deinde parum abfuisse quin Mechemetes soluta
obsidione recederet, suadente etiam Chalile; at Saganum ducem oratione sua ad meliorem spem animum regis
revocasse. Tum vero Chalilem misso nuntio Constantinum de regis consilio certiorem fecisse simulque hortatum esse
ne despéraret, quum anceps esset fortuna. Cum Phrantze consentit Leonardus p. 328. || — τοῦ στρατοῦ] Hec in
qnargine addita. | — $ 2 ἴλην] αὐλήν, supra seripto ἴλην, codex.

XLVIII. Orationem breviorem, sed Turcorum ingenio ac moribus magis accommodatam concinnavit Phrantzes
p.269 sq.;aliam habes ap. Chaleocondylam p. 392-397, aliam ap. Pusculum 4, 821-855. Cf. Etiam Leonardus
p. 329. Nihil Critobulus tradit de legatis quos Mechemetes ad imperatorem de dcdenda urbe misisse ap. Ducám
p. 279 dicitur neque de iis, qucs Ismaelis suasu imperator ad sultanum misisse perhibetur apud Chalcocon-

- dylam 1. 1.
. $ 1. €f. initium orationis ap. Pusculuin :
His quos longa ap Rm ezperientia belli
spectatos reddit, socii, verbo addere vires
credere nempe reor vanum.

90

, 4 eum M | TE e. ,
πάλαι Ls. s τοὺς μὲν ὑμῶν τοσαύτη προθυμῖφ και

σπουδῇ περὶ τὸ ἔργον κεχρημένους, ὡς πᾶν ὁτιοῦν ἂν
μᾶλλον ἑλομένους παθεῖν ἢ ἀπράκτους τῶν ὧδε ἀνα-
χωρῆσαι, τοὺς δὲ οὐ βόνον αὐτοὺς, ἀλλὰ χαὶ τοὺς
ἄλλους παροξύνοντας, πάσῃ δυνάμει πρὸς τὸ ἔργον
open (2 )οὺ τοίνυν διὰ τοῦτο ὑμᾶς ξυνεχάλεσα, ἀλλ᾽
ὥστε μόνον ἀγαμνῆσαι, πρῶτον μὲν ὡς χαὶ τὰ παρόντα
ἀγαθὰ, ἃ ἔχετε, οὐ ῥᾳθυμοῦντες! χαὶ ἀμελοῦντες j
ἀλλὰ xol σφόδρα πονοῦντες χαὶ μετὰ μεγάλων d ἀγώνων
τε xol χινδύνων μεθ᾽ ἡμῶν ἐχτήσασθε xal ἄθλα τῆς
ὑμῶν αὐτῶν ἀρετῆς χαὶ ἀνδρίας ἔ ἔχετε: μᾶλλον ἢ τύχης
δῶρα- ἔπειτα δὲ, ὡς καὶ τὰ νῦν τά τε προχείμενα
ἄθλα διδάξαι ὑμᾶς ὅσα χαὶ οἷά ἐστι, χαὶ τὴν δόξαν
ὁπόσην ἔχει μετὰ τοῦ κέρδους χαὶ τιμὴν; χαὶ ἅμα ἵ ἵνα
ἡνῶτε καλῶς ἐπὶ μεγίστοις ποιούμενον τὸν ἀγῶνα.
6) Πρῶτον 1 uiv γὰρ πλοῦτός τέ ἐστι πολὺς καὶ παν-
τοδαπὸς ἐν τῇδε τῇ πόλει, ὃ μὲν ἐν τοῖς βασιλείοις, ὃ δὲ
ἐν τοῖς οἴχοις τῶν δυνατῶν, ὃ δὲ ἐν τοῖς τῶν ἰδιωτῶν,
ὃ δὲ χαλλίων xoi μείζων ἐν τοῖς ἱεροῖς ἀποχείμενος
τ μι μάων χαὶ χειμηλίων παντοίων ἐχ χρυσοῦ χαὶ
ἀργύρου χατεσχευασμένων, λίθων τε τιμίων καὶ μαρ-
γάρων πολυτελῶν » ἐπίπλων τε ἄπειρόν τι χρῆμα
λαμπρῶν; ἄνευ δὴ τῆς ἄλλης χατ᾽ οἶχον κατασχευῆς
χαὶ «περιουσίας" ὧν ἁπάντων ὑμεῖς ἔσεσθε κύριοι"
(4) ἔπειτα ἄνδρες ἀγαθοὶ πλεῖστοί τε χαὶ τῶν εὖ
γεγονότων, ὧν οἱ μὲν δουλεύσουσιν ὑμῖν, οἱ δὲ ἐς
ἀπόδοσιν ἔσονται, γυναῖκές τε πλεῖσται xoi χάλ-
λισται, γέαι xal ἀγαθαὶ τὰς ὄψεις, χαὶ παρθένοι
πρὸς γάμον ὡραῖαι εὐγενεῖς τε xol ἐξ εὐγενῶν, χαὶ
ἀρρένων. ὀφθαλμοῖς ἔτι xal νῦν ἄδατοι ἔνιαι τούτων
χαὶ πρὸς γάμους ὁρῶσαι ἐπυρανῶν χαὶ μεγάλων
ἀνδρῶν, ὧν ai μὲν ἔσονται ὃμῖν ἐς γυναῖκας, αἵ δὲ
πρὸς θεραπείαν ἀρχέσουσιν, αἵ δὲ πρὸς ἀπόδοσιν, χαὶ
χερδαγνεῖτε κατὰ πολλὰ ἔς τε ἀπόλαυσιν ὁμοῦ xoi
θεραπείαν χαὶ πλοῦτον" χαὶ παῖδες. διοίως πλεῖστοι xat
χάλλιστοι χαὶ τῶν εὖ γεγονότων, ἔτι δὲ νεῶν τε χάλλη
xol δημοσίων οἰχοδομημάτων, xxl οἰχίαι λαμπραὶ
καὶ παράδεισοι καὶ τοιαῦτα πολλὰ ἔς τε θέαν δμοῦ
xoi τέρψιν xo ἡδονὴν καὶ ἀπόλαυσιν ἱκανά. (6) Kot
τί δεῖ ταῦτα πάντα χαταλέγοντα διατρίόειν ; πόλιν
μεγάλην χαὶ πολυάνθρωπον, βασίλειόν τε τῶν πάλαι
“Ρωμαίων, καὶ ἐς ἄκρον εὐδαιμονίας x«i τύχης καὶ
δόξης ἐλάσασαν, χεφαλήν τε γεγενημένην τῆς οἰχου--
μένης ἁπάσης δίδωμι νῦν ὑμῖν ἐς διαρπαγήν τε χαὶ
λείαν, πλοῦτον ἄφθονον, ἄνδρας, γυναῖκας, παῖδας,
πάντα τὸν ἄλλον αὐτῆς χόσμον xol τὴν χκατασχευήν "
ὧν ἁπάντων ἐμφορηθήσεσθε ὥσπερ ἐν εὐωχίᾳ λαμπρᾷ,
xai ἐνευδαιμονήσετε τούτοις ὑμεῖς τε, xal τοῖς ὕμε-
τέροις παισὶ πλοῦτον πολὺν καταλείψετε, χαὶ τὸ μέ-
στον, ὅτι πόλιν τοιαύτην αἱρήσετε, ἧς τὸ κλέος πᾶσαν

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 48-51.

ἐπῆλθε τὴν οἰχουμένην * καὶ δῆλον ὅτι ἐς ὅσον ἔδραμεν

:

ἣ ταύτης ἡγεμονία καὶ δόξα, ἐς τοσοῦτον xal τὸ buy -—
xoc ἀφίξεται τῆς ἀνδρίας καὶ ἀρετῆς, πόλιν τοιαύτην
ἑλόντων ἐχ προσθολῆς. (6) Καὶ σκοπεῖτε τίς εὐπραξία t
λαμπροτ τέρα 1) τίς ἡδονὴ μείζων ἢ ἢ τίς πλούτου πε-

ριουσία χαλλίων ἢ ἣ μετὰ τιμῆς χαὶ δόξης προσέσται
ἡμῖν; Τὸ δὲ δὴ μεῖζον πάντων, ὅτι πόλιν ἐχθρῶς

ἔχουσαν ἡμῖν ἐξ dpy xoi ἀεὶ ἐπιφυομένην τοῖς
ἡμετέροις χαχοῖς xal πάντα τρόπον ἐπιδουλεύουσαν -
τὴν ἡμετέραν ἀρχὴν χκαθαιρήσομεν, xoi τοῦ λοιποῦ
αὐτοί τε βέδαια ἕξομεν τὰ παρόντα ἀγαθὰ, χαὶ ἐν

εἰρήνη βαθείᾳ χαὶ ἀσφαλεία διάξομεν; ἀπαλλαγέντες

; ἐχθροῦ γειτονήματος, χαὶ πρὸς τὰ λοιπὰ θύραν ἀνοί-
{) Καὶ μήτοι γομίσητε ταῦτα μὲν οὕτως

ξομεν.

ἔχειν, ἀπόμαχον δὲ εἶναι τὴν πόλιν χαὶ τὸ ταύτης |

τεῖχος δυσπρόσοδόν τε xxl δύσδατον xo κίνδυνον οὐ

» “ὦ E
Ux pov ἔχον τοῖς ἐπιοῦσιν, ὡς οὐ ῥαδίως ὃν ἅλωτόν "΄

ἀλλ᾽ ἰδοὺ The, ὡς δρᾶτε, ἣ μὲν τάφρος πᾶσα ἐχώσθη,
τὸ δὲ χατὰ γῆν τεῖχος ἐν τρισὶ μέρεσιν οὕτω» τοι χα-
τήρριπται,
ἀνδράσιν, ὥσπερ ὑμεῖς, ἀλλὰ καὶ ἵπποις. αὐτοῖς χαὶ
ἱππόταις ὡπλισμένοις χαλῶς ῥαδίως εἶναι διαθδατόν.

ὡς μὴ μόνον ὁπλίταις τε xol εὐζώνοις,

Οὕτως οὐ τεῖχος ἀπόμαχον ὑμῖν, ἀλλὰ πεδίον ἱππά-

σιμον δίδωμι διαδῆναι ξὺν ὅπλοις. »

XLIX. « Τὰ δὲ τῶν ἀντιτεταγμένων ἡμῖν τί χρὴ

x«i λέγειν; ἄνδρες γάρ εἶσι πάνυ τε ὀλίγοι xoi oi

πλείους ἄοπλοι xoi πολέμων ἄπειροι: ὥς γὰρ ἔχω,

πυνθάνεσθαι τῶν αὐτομόλων, μόλις φασὶ δύο ἢ τρεῖς
ἄνδρας εἶναι τοὺς ἐν τῷ πύργῳ προμαχομένους xot
ἑτέρους τοσούτους ἐν τῷ μεταπυργίῳ, ὥστε ξυμόαίνειν
ἕνα ἄνδρα προπολεμεῖν τε καὶ προμάχεσθαι τριῶν ἢ
τεττάρων ἐπάλξεων, χαὶ τοῦτον ἢ ἄοπλον πάντη ἢ
κακῶς ὡπλισμένον. (2) Πῶς οὖν ἐς τοσοῦτον πλῆθος
ἡμῶν ἀρκέσουσιν οὗτοι; xol μάλιστα ἡμῶν μὲν Ex
διαδοχῆς ἀγωνιζομένων χαὶ ἀεὶ νεαρῶν ἐπιόντων ἐς
τὸ ἔργον, xol χαιρὸν ἐχόντων xal ὕπνον αἱρεῖσθαι
καὶ σῖτα χαὶ ἀναπαύειν αὑτούς, αὐτῶν δὲ ἀδιαχόπως

τε χαὶ ἐπιτεταμένως μαχομένων ἀεὶ xad μηδένα καιρὸν,

ἐχόντων ἢ ὕπνου ἢ σιτίου ἢ ποτοῦ ἢ ἀναπαύλης ?
ἄλλου vou τῶν τοιούτων μεταλαχεῖν, ἡμῶν ἐπιχει-
μένων τε τῷ πολέμῳ xoi βιαζόντων. (8) Οὐδὲ γὰρ
- » -
ἀχρούθολισμοῖς ἔτι χρησόμεθα xal ἐπεχδρομαῖς xal

- » P "
προσθολαῖς xai πείραις μόναις, ὥσπερ πρόσθεν,

χαθὰ νομίζουσιν, ἀλλ᾽ ἀρξαμένων πολευεῖν 6 πόλεμος
ξυνεχὴς ἔσται xol ἀδιάχοπος νύχτωρ χαὶ μεθ᾽ ἡμέραν,
μηδεμίαν ἔχων ἀναχωχὴν ἢ ἐχεχειρίαν, ἕως ἂν πέρας
λάδῃ τὰ κατ᾽ αὐτόν" ὥστε νομίζω τούτους τῷ τε ξυν-
eye πολέμῳ καὶ τῷ πόνῳ χαὶ τῷ λιμῷ καὶ τῇ ἀγρυ-
πνίᾳ χαταπιεσθέντας ῥᾳδίως ἐνδώσειν ἣμῖν. (4) Οἵ

^

δὲ ἐπὶ τοῦ χατερριμμένου τείχους τῶν

$ 4. ἄδατοι] risa ἄψανστοι textus, αἵ infra c. 61, 5. || — ἐπιφανῶν xai add. m. 3. Ι — ὃ 5 τὸ ὑμῶν] man. 2.
τὸ ὑμέτερον m. 1. | — $ 6. κακοῖς] χαλοῖς codex. Cf. supra cap. 14, 14 et cap. 16, 6. || — τὴν ?ec. ἀρχὴν] malim τῷ.
ἀρχῇ, quamquam ferri etiam accusativus potest. || --- 7. ὑμεῖς] ὑμῖν»

XLIX. $ 2. σῖτα] sic manu 2, σῖτον man. 1; σῖτα habes etiam cap. 52, $2. || — μεταλαγχάνειν m. 1.||] — $ 5. σύγ-

Ἰταλῶν tea-

Évot, εἰ χαί τῳ δοχοῦσιν ἀπόμαχοι εἶναι xal
χανοὶ τοὺς ἐπιόντας ἀμύνεσθαι, ὡς χαλῶς τε ὧπλι--
'σμένοι καὶ πολέμων ἔμπειροι, xol μάλιστα τῶν
ἐν τοῖς φρουρίοις, ἀλλ᾽ ἐμοὶ xoi τὰ τούτων ἄπιστα
-Boxsi πάντη καὶ σφαλερά, (0) Πρῶτον μὲν γὰρ
οὖχ ἐθελήσουσι γοῦν ἔχοντες ὑπὲρ ἀλλοτρίων ἀγαθῶν
μάχεσθαι χαὶ πονεῖν χαὶ ἐς προῦπτον κίνδυνον
ἐμόάλλειν αὑτοὺς, μηδὲν χερδαίνοντες αὐτοί" ἔπειτα
᾿ξύγχλυδές τέ εἶσι καὶ ἄλλοι ἄλλοθεν ξυνεληλυθότες,
ἐπὶ τὸ λαύεῖν βλέποντες μόνον xol ἀπελθεῖν σῶς, οὐχ
ἐπὶ τὸ μαχόμενοι ἀποθανεῖν “ ὥστε νῦν μὲν ἀντέχονται
πάντως xo μένουσιν, Ex διαλειμμάτων ἀχροθολιζο--
μένων χαὶ μαχομένων ἡμῶν, ὥσπερ ἐν παιδιᾷ, vo-
μίζοντες τοιούτων ἡμῶν πειρᾶσθαι xoi τοῦ λοιποῦ "
(6) ὅταν δὲ ἴδωσι τὸν πόλεμον περιρρέοντα xol παν-
ταχόθεν λαμπρῶς ἐπιχείμενον καὶ φοδοῦντα καὶ τὸν
θάνατον πρὸ ὀφθαλμῶν ἐπαγόμενον, τότε, εὖ οἶδα,
μηδὲν μελλήσαντες ὅλως, ῥίψαντες τὰ ὅπλα χαὶ νῶτα
δόντες ἀποδράσουσιν ἀμεταστρεπτί, xxi οὐδὲν ἔσταιτὸ
χωλῦσον αὐτοὺς ἔτι ἢ ἐπισχῆσον ὅλως. (τ) Εἰ δὲ xal
᾿παραμένουσι xul ὁπωσοῦν (ἔστω γάρ), ἀλλ᾽ ἡμεῖς
αὐτοὺς ῥαδίως τρεψόμεθα ῥώμη τε καὶ ἐμπειρία xal
τόλμη, ὥστε οὐδὲ τούτων ἡγοῦμαι πάνυ τι ἡμῖν εἰναι
πρὸς λόγου ἢ φροντίδος ἄξιον ὅλως. » e
L. « Δείχνυται τοίνυν ἐξ ἁπάντων μεθ᾽ ἡμῶν εἶναι
τὴν νίκην καὶ τὴν πόλιν ἡμῖν ἅλωτήν. Πᾶσα γὰρ,
ὡς δρᾶτε, καθάπερ ἐν σαγήνη τινὶ κατά τε γὴν καὶ
θάλασσαν ἀποχέχλεισται, καὶ οὐχ ἔνεστιν αὐτῇ τοῦ
λοιποῦ τὰ ἡμέτερα ὅπλα χαὶ τὰς χεῖρας διαφυγεῖν.
(2) Γίνεσθε οὖν ἄνδρες ἀγαθοὶ αὐτοί τε ὑμεῖς, καὶ τοὺς
μεθ᾽ μῶν πάντας παραχελεύεσθε ἀχολουθεῖν τε γεν-
ναίως ὃμῖν xat πάσῃ προθυμία καὶ σπουδῇ ἐς τὸ ἔργον
χεχρῆσθαι, νομίζοντας τοῦ καλῶς πολεμεῖν τρία εἰναι
αἴτια, τό τε ἐθέλειν καὶ τὸ αἰσχύνεσθαι χαὶ τὸ τοῖς
ἄρχουσι πείθεσθαι: " τοῦτο δ᾽ ἐστὶ τὴν ἰδίαν ἕκαστον
τάξιν καλῶς τηρεῖν xol μετὰ σιγῆς καὶ κόσμου ἐς τὸ
ἔργον ἰέναι, ὥστε xal τῶν παραγγελλομένων ὀξέως τε
ἀχούειν αὐτὸν χἀὶ ἐς τοὺς ἄλλους ταῦτα διαπορθμεύειν
pot , καὶ ὅτε σιγῶντας ἐπιέναι δέοι, σιγᾶν, xoi
δπότε δὲ ἐμοῆσαι χαλὸν xo ἐπαλαλάξαι μετὰ χραυγῆς
φοδερωτάτης, τοῦτο ποιεῖν" xal γὰρ ὡς τὰ πολλὰ xdv
τοῖς ἄλλοις τῶν πολέμων τοῦτο ξυμφέρει, οὐχ ἥκιστα
δὲ ἐς τειχομαχίαν" τά τε ἄλλα παραγγέλλετε πᾶσι

MECHEMETIS ANNUS ΠῚ. 6961 (1452-1453 P. C.). 91

- ΕῚ , 4 , , -
χαλῶς xai ἐν χόσμῳ xat τάξει πάντα ποιεῖν.
(3) ᾿Αγωνίφασθε οὖν χαλῶς xal ἀξίως ὑμῶν τε αὐτῶν

^ ^ , δ᾽ πον , € -
καὶ τῶν προειργασμένων ὑμῖν, καὶ parce ὑμεῖς μαλα-

e “ , hs
κισθῆτε, δρῶντες περὶ ὅσων ὑμῖν ἐστιν ὃ ἀγὼν, μήτε
τοῖς ἄλλοις ἐνδῶτε τοῖς μεθ᾽ ὑμῶν, Καγὼ δὲ αὐτὸς

΄-- , [ΩΣ —
πρῶτος παρέσομαι τῷ ἔργῳ, μεθ᾽ ὑμῶν τε ἀγωνιζό-
μενος x«l τῶν ἕχάστῳ δρωμένων θεατής. (4) Καὶ
νῦν μὲν ἄπιτε παρὰ τὴν ἰδίαν τάξιν ἕκαστος xol σχη-
γὴν, καὶ δειπνοποιεῖσθε xai ἀναπαύεσθε xoi παραγ-

DA e M - roe. n et ^i , ,
γέλλετε ταῦτα xal τοῖς ὑφ᾽ ὑμῖν * ἕωθεν δὲ ἀναστάντες
ἐχτάττετε ἕχαστος τὴν ἑαυτοῦ τάξιν χαλῶς τε xai ξὺν

Lol ^
χόσμῳ,, wüevóc αἰσθανομένου τῶν ἔξω ἢ καταχούοντος
, A £ -- ^ PU i ΕῚ 4,

ὅλως" ταξάμενοι δὲ μένετε Guonj* ἐπὰν δὲ ἀχούσητε

e - VN X v γ᾽ » 5 2 ^
τῶν πολεμικῶν δόντων xot τὸ ζύνθημα ἴδητε, ἐνταῦθα
τὸ ἔργον ὑμέτερον. »

Ll. « Καὶ σὺ μὲν, ὦ Χαμουζᾷ, περιπλέων ταῖς
ναυσὶ τὸ χατὰ θάλασσαν τεῖχος, ταῖς μὲν τῶν νεῶν
ἀναχωγχεύων εἴσω βελῶν, κέλευε τούς τε τοξότας xal
τοὺς τὰς μηχανὰς ἔχοντας ἐν χεροῖν καὶ τοὺς τούφαχας
βάλλειν ἀπὸ τῶν χαταστρωμάτων τοὺς ἐπὶ τῶν ἐπάλ-
ξεων οὕτω τοι πυχνῶς, ὡς μηδαμοῦ τούτους προχύ-
πτειν ἐᾶν ἐς τὰ ἔξω ἢ ὅλως ἔχειν χεχρῆσθαι ἑαυτοῖς

τ “ NA 5 / » " , e^
τῷ πολέμῳ, τὰς δὲ ἐποχέλλων εἴ ποι παρείκοι τοῦ
τείχους, προσάγειν τούτῳ τὰς χλίμακας τοὺς ἐπὶ τούτῳ
τεταγμένους, ὥστε ἐπιδαίνειν διὰ τούτων πειρᾶσθαι
τοὺς ὁπλίτας τοῦ τείχους. Καὶ οὕτω ἀγωνίζου καλῶς
xul πειρῶ ἀνὴρ ἀγαθὸς εἶναι. (2) Αὐτὸς δὲ, ὦ Ζά-
γᾶνε, σὺ διαδὰς τὴν γέφυραν ταχέως πρόσόαλε τῷ τοῦ
Κέρατος τείχει μάλα εὐρώστως. ἔχων μετὰ σεαυτοῦ
χαὶ τὰς ἐν τῷ λιμένι ναῦς ξυνεφαπτομένας σοι τοῦ
ἔργου, καὶ γίνου ἀνὴρ ἀγαθός. (3) Καὶ σὺ δὲ ὁμοίως,
* / x. M M - 4 M M
ὦ Καρατζία, ἔχων τοὺς μετὰ σεαυτοῦ xat διαδὰς τὴν
τάφρον, πρόσμιγε τῷ κατά σε παρερρηγμένῳ τοῦ
τείχους, χαὶ βιασάμενος τοὺς προμαχομένους δωμα-
λέως πειρῶ ἐπιῤαίνειν τούτου. ἀγωνιζόμενος γενναίως
€ d E] ΄ M , ^ Ἂν - 3 /
ὡς ἀνὴρ ἀγαθός. (4) Kat αὐτοὶ δὲ ὑμεῖς, Ἴσαάχ τε
καὶ Μαχουμούτα, ἔχοντες τὰς ἰδίας τάξεις διαδαίνετε
τὴν τάφρον ἀσφαλῶς χαὶ πειρᾶσϑε διὰ τῶν χλιμάχων
ἐπιθαίνειν τοῦ τείχους, οἱ δὲ τοξόται xa ol τὰς μη-
χανὰς ἔχοντες καὶ τοὺς τούφαχας, βαλλέτωσαν ἰσχυρῶς
τοὺς ἐπὶ τῶν ἐπάλξεων, ὡς ἂν ἧττον ἀπείργωσιν ὑμᾶς
τῆς διαύάσεως. (5) Καὶ ὑμεῖς δὲ, ὦ Χαλίλη καὶ Σα-
ρατζία, ἑκατέρωθεν ἐμοῦ τὰς τάξεις ἔχοντες xoi μα-

χλυδές] σύγχληδές codex, in quo deinceps : ἐπὶ τῷ λαδεῖν... οὐχ ἐπὶ τῷ. || — ὅ 6. εὖ οἵδα] addit man. 2. | — $ 7. ἔστω
γὰρ] add. mgo, sicuti in seqq. verba πρὸς λόγου ἢ φροντίδος ἄξιον ὅλως.

L. $ 2. Γίνεσθε οὖν etc.] Critobulus ob oculos habuit Braside orationem apud Thucyd. 5, 9, 9, ubi : Kai αὐτός τε
ἀνὴρ ἀγαθὸς γίγνου..., xol ὑμεῖς, ὦ ἄνδρες ξύμμαχοι, ἀχολουθήσατε ἀνδρείως, xol νομίσατε εἶναι τοῦ χαλῶς πολεμεῖν
τὸ ἐθέλειν καὶ αἰσχύνεσθαι xai τοῖς ἄρχουσι πείθεσθαι. [| — $ 3. χαὶ μήτε ὑμεῖς μαλακισθῆτε]. Cf. Thucyd. 5, 9, 10 :
ἀλλὰ μήτε ὑμεῖς μαλαχισθῆτε, ὁρῶντες περὶ ὅσων Ó ἀγών ἐστιν, ἐγὼ δὲ δείξω elc. || — ἐνδῶτε] sc. τὸ μαλακισθῆναι vel
ψαλαχόν τι. Cf. Herodot, 3, 51 : μαλακὸν ἐνδιδόναι βουλόμενος οὐδέν. Euripid. Hel. 508 : ἢν δ᾽ ἐνδιδῷ. μαλακόν τι. ||

— τοῖς μεθ᾽ ὑμῶν] τῶν μ.. 9 : codex.

LI. $ 1. τούφαχας] i. e. fusils, turcice toufeng , neogr. τουφέχια, apud. Phrantzen τηλεθολίσκοι., apud Ducam μο-
Au68o66Aot. || — χεχοῆσθαι] sic man. 2, χρῆσθαι man. 1.|| — διὰ τούτων πειρᾶσθαι] add. margo. | — $ 2. πρόσδαλε)
sic margo, πρόσμιγε textus etiam hoc loco sicuti $ 3. || — $ 4. Μαχουμούτα!] Μαχουμάτα codex. Cf. 1, 27, 4.

l| — $5. Xo20x] Χαλήλη codex.

92

χόμενοι, ὅταν ἐμὲ ἴδητε ἀγωνιζόμενον xol πειρώμενον
ἐπιδαίνειν. κατὰ τὰ παρερρηγμένα τοῦ τείχους, βια--
, / A 2 T ἣν “ $ 1$. / ^
ζόμενόν τε τοὺς Ἰταλοὺς xoi τοῖς μετ᾽ ἐμοῦ πάροδον
ἀνοίγοντα ἐς τὴν πόλιν, πειρᾶσθε τρόπῳ παντὶ ἑχα-
τέρωθεν ἀπείργειν τοὺς κατὰ πρόσωπον ὑμῖν ἄντιτε-
ταγμένους, προσθάλλοντες t ἰσχυρῶς, ὡς ἂν μὴ σχολὴν
ἄγοντες ἀφ᾽ ὑμῶν .΄ ἧττον προσέχωσιν ἡμῖν xal μη-
δαμοῦ προσδοηθῶσι τοῖς ὅφ᾽ ἡμῶν βιαζομένοις, Καὶ
. τὸ ἀπὸ τοῦδε τῶν λοιπῶν ἔμοιγε πάντων μελήσει.
3 , » M Ἁ M h , € Pel
Αλλ᾽ ἄπιτε πρὸς τὰς σχηνὰς xal τὰς τάξεις ὑμῶν
ἀγαθὴ τύχη, xol δειπνοποιησάμενοι ἀναπαύεσθε. »
LH. Τοσαῦτα εἰπὼν διέλυσε τὸν ξύλλογον, χαὶ
ἀπῆλθον ἕχαστος ἐς τὰς ἑαυτῶν τάξεις τε χαὶ σχηνὰς,
Y FU! ^ / E] , σι
xai αὐτὸς δὲ δειπνοποιησάμενος ἀνεπαύετο. ἽἝωθεν
δὲ ἀναστὰς χαλεῖ πρῶτον τοὺς μηχανοποιοὺς, χαὶ
χελεύει τὰς μηχανὰς ἑτοιμάσαντας τρέψαι χατὰ τὰ
παρερρηγμένα τοῦ τείχους , ἵνα, ὅταν ἢ καιρὸς, χατὰ
τῶν ταύτῃ προμαχομένων ἀφῶσιν αὐτάς. (2) "Ἕπειτα
λέ Ἂν HERR ICQ Y / "BET
ξυγχαλέσας τὰς περὶ αὐτὸν ἴλας καὶ τάξεις, ὁπλίτας
τέ φημι καὶ ὑπασπιστὰς καὶ τοξότας χαὶ τὴν βασιλι-
χὴν πᾶσαν αὐλὴν, ἐχτάττει χαλῶς χατὰ ξυμμορίας
τε χαὶ ξυσσιτίας χαὶ ξυνωμοσίας χαὶ τάξεις, ἀνὰ χι-
λίους ἢ χαὶ πλείους τὸν ἀριθμὸν. χαὶ χελεύει τούτους
&x διαδοχῆς ἀγωνίζεσθαι, ὅταν ἐς τοῦτο χαταστῶσι,.
xai τοὺς μὲν πολεμεῖν τε xal μάχεσθαι, τοὺς δὲ ὕπνον
αἱρεῖσθαι xal σιτία καὶ ἀναπαύειν αὑτούς, iv ὦσι
νεαροὶ πάλιν πρὸς τὸν ἀγῶνα, xal τούτους πάλιν ἕτέ-
ὃ A A [:4 , /r ὃ ὃ » ,
ρους διαδέχεσθαι, καὶ οὕτω τάξεως τάξιν διαδεχομένης
ἀεὶ xal ἀναπαυούσης, ἀδιάχοπόν τε καὶ ξυνεχῇ vive-
σθαι τὸν πόλεμον. ὡς ἂν μηδεμία ἀναχωχή cic ἢ
ἐχεχειρία ἡ τῷ πολέμῳ τοῖς ἀντιτεταγμένοις. — "Amo-
τάττει δὲ xoi τόπον ἑχάστῳ xal χαιρὸν xal τάξιν,
xxi παραγγέλλει πῶς δεῖ xal ποῦ χαὶ πότε ἀγωνίζε-
σθαι χαλόν. (3) Γἔπειτα παριππεύων περιήει τὰς

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 51-57.

ἄλλας τάξεις ἁπάσας, ἀποσχοπῶν τε αὐτὰς χαὶ παρα-

χελευόμενος xol κοινῇ πᾶσι xal ἰδία ἑχάστῳ xai πα-

ραθαρρύνων xal παροτρύνων πρὸς τὸν ἀγῶνα, xal
μάλιστα δὴ τοὺς ἡγεμόνας τῶν τάξεων, ἐξ ὀνόματος.
πάντας χαλῶν. (4) Περιελθὼν οὖν πᾶσαν ine στρατιὰν ᾿

χαὶ τὸ τεῖχος ἀπὸ θαλάσσης ἐς θάλασσαν χαὶ παραγ-

γείλας ἃ δεῖ xo παραχαλέσας xal παροξύνας ἅπαντας.

ἐς τὸ πολεμεῖν xo παραχελευσάμενος ἄνδρας ἀγαθοὺς
γενέσθαι, χελεύει ἑστιαθέντας ἀναπαύεσθαι, ἕως ἂν
ἄσῃ τὸ πολεμικὸν xoi τὸ ξύνθημα ἴδωσι. Δράσας δὲ
ταῦτα ἀνεχώρησεν ἐς τὴν ἑαυτοῦ σχηνὴν, καὶ ἕστια-
θεὶς ἀνεπαύετο.

LIII. “Ῥωμαῖοι δὲ σιωπὴν τοσαύτην ἐν τῇ στρατιᾷ

χαὶ ἠρεμίαν δρῶντες παρὰ τὸ ξύνηθες ἐθαύμαζόν τε τὸ

πρᾶγμα χαὶ ἐς διαφόρους λογισμοὺς xal ἐννοίας ἐνέπι-
mov , οἵ μὲν νομίζοντες ἑτοιμασίαν εἶναι ἐς ἀναχώ--

ρησιν, οὐκ ὀρθῶς δοχοῦντες, οἱ δὲ, ὅπερ καὶ ἦν, πα-᾿

ρασχευὴν ἐς τὸν πόλεμον καὶ ἑτοιμασίαν, ὃν ὅσον οὐ
προσεδόχων, χαὶ διεθοῶντο xai αὐτοὶ πρὸς ἀλλήλους
ἡσυχῆ, xal πρὸς τὰς ἑαυτῶν τάξεις ἐχώρουν ἕχαστος,
τά τε ἄλλα παρεσχευάζοντο.

LIV. Βασιλεὺς δὲ, ἐπεὶ ὥρα τε ἦν ἤδη χλινούσης
ἡμέρας, ἐγγύς που περὶ δείλην,

- p, - E A s ὁ i - 2 , ὰ ó

νῶτόν τε αὐτῶν ἐγένετο xal τοῖς ἐναντίοις χατὰ πρόσ-

xai ὃ ἅλιος κατὰ.

πον, ὅπερ ἐδούλετο, ἐνταῦθα δὴ χελεύει πρῶτον͵
σαι τάς τε σάλπιγγας τὸ πολεμικὸν xal τὰ ἄλλα.
ὄργανα τούς τε αὐλοὺς xal τὰς σύριγγας xot τὰ χύμ-

δαλα πᾶνυ ἰσχυρῶς ὡς οἷόν τε.
σάλπιγγες πᾶσαι τῶν ἄλλων τάξεων χαὶ τὰ ὄργανα ἐχ

Καὶ οὕτως αἵ τε,

διαδοχῆς ἤχησαν μέγα xo φούδερὸν ὁμοῦ πάντα, xal.
τὸ πᾶν ἐσείσθη χαὶ διεδονήθη τῇ περιηχήσει τούτων.
6) "Enea ἤρθη τὰ en. εἴα xat ol τοξόται πρῶτοι |
καὶ σφενδονῆται xal οἵ τὰς μηχανὰς xad τοὺς τούφαχας

Y er Ἁ 6. P ΕΣ - , 2 X
ἔχοντες (οὕτω γὰρ ἐτέτακτο αὐτοῖς) χατέθαινον ἐπὶ

LII. $ 2. πᾶσαν ante αὐλὴν addit m. 2.

|| — ξυνωμοσίας] συνομοτίας codex ἢ. l. et cap, 61, 4.

|| — ἀδιάχοπον.

συνεχἢ] sic man. 2; ἀδιαχόπως... συνεχῶς rnan. 1. || — τις post ἀναχωχή add. man. 2. | — χαλόν] Aut hanc vocem
aut vocem δεῖ abesse velim, nisi forte pro καλὸν scribendum χαλῶς.
LIII. Σιωπὴν τοσαύτην] Ingentes clamores et ignes per castra ubique incensi oppidanis indicarunt ad ultimum -
assultum Turcos accingi , ut tradunt Phrantzes p. 269-280, Leonardus p. 329, Ducas 281. Cf. Barbari Diarium ad -
Maii dies 26 et 27 et 28. E
LIV. Secundum Ducam p. 282, 15 Mechemetes ἤρξατο ἡμέρᾳ χυριαχῇ συνάπτειν πόλεμιον χαθολιχόν᾽ xal δὴ ἑσπέρας
γενομένης οὐκ ἔδωχεν ἀνάπαυσιν τοῖς Ρωμαίοις τῇ νυχτὶ ἐχείνῃ ἦν γὰρ ἣ κυριαχὴ ἐχείνη τῶν ἁγίων πάντων, ἄγων ὁ Μάϊος
ἡμέρας χζ΄. Ab eodem Maii die XXVII Phrantzes quoque ultimi certaminis initium computat , si quidem p. 288, 16
Turcos dicit urbe potitos esse ἡμέρᾳ τρίτη. Ὥρα ἦν ἡμέρας β' καὶ Ἥμισυ, τοῦ ἔτου: C256, τῇ x0' μηνὸς Μαΐου. Pef -
totum diem bombardarum lapidibus muros impetitos esse refert Barbarus. Critobulus oppugnationis hoc die facte non.
meminit. Sequente die, sec. Ducam, remissius pugnatum est (bombardis, puta) usque ad diei horam nonam. ! |
6E τὴν ἐννάτην, pergit, διεῖλε τὸν στρατὸν ἀπὸ τοῦ παλατίου μέχρι τῆς Χρυσῆς, καὶ τὰ ὀγδοήκοντα πλοῖα ἀπὸ τῆς E
λοπόρτης ἄχρ! τῆ: Πλατέας. Τὰ δὲ ἕτερα ἱστάμενα ἐν τῷ Διπλοχιονίῳ περιεχύχλωσαν ἀπὸ τῆς Ὡραίας πύλης διαδένεν ;
τὸν Μεγαδημήτριον τὴν ἀχρόπολιν᾽ «ol τὴν πόρτην τὴν μιχρὰν τὴν ἐν τῇ μονῇ τῆς Ὁδηγητρίας, χαταδάντες- τὸ μέγα παλάτιον i
xoi διαβάντες τὸν λιμένα mepte εχύχλωσαν ἄχρι τοῦ Βλάγχα... Δύναντος οὖν τοῦ ἡλίον τὸ ἐνυάλιον ἤχησε, xoi αὐτὸς Ó τύ-
ρᾶννος ἔφιππος τῇ δευτέρᾳ ἑσπέρας, καὶ ἣν ἡ παράταξις μεγάλη σφόδρα etc. Similiter Critobulus ultimum assultum ,
quo capta urbs est, jam inde a vespere diei XXVIII initium sumsisse narrat. At audiendi potius testes qui ipsís -
rebus interfuerunt, Barbarus Ῥ. 49 sq. et Phrantzes p. 280. Secundum hos Turci die et vespere XXVII omnia quà -
ad urbem ultimo certamine expugnandam necessaria esse viderentur, propararunt, ad ipsum vero assultum non .
accesserunt nisi primo mane diei XXIX. Phrantzes, qui tum una cum imperatore muros obiit, περὶ δὲ ósuzéoxv dAex- —
τροφωνίαν, inquit, ἄνευ σημείου τινὸς, χαθὼς xoi ἄλλαις ἡμέραις προεποίουν, τὸν πόλεμον ζῶν μετὰ μεγάλης σπουξῆς
xai βίας. Quod ipsam pugnam attinet, Phrantzem et Barbarum adeas; reliqui scriptores minoris sunt momenti.

e

3

ὃ τεῖχος σχολῇ xal βάδην ὡς δ᾽ ἔσω βέλους ἐγέ-
γοντο, χαταστᾶντες ἐμάχοντο. Καὶ πρῶτα μὲν ἀχρο-
Θολιοσμοῖς ἰσχυροῖς ἐχρήσαντο πρὸς. ἀλλήλους ἑκάτεροι,
τοῖς τε ἀπὸ τῶν τοξοτῶν βέλεσι τοῖς τε ἀπὸ τῶν σφεν-
᾿δονητῶν λίθοις καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν υηχανῶν xol του-
xov ἀφιεμένοις σιδηροῖς xat μολυύδδίνοις βόλοις,
ἔτι δὲ παλτοῖς καὶ δορατίοις.. ὡς ov ἐπλησίαζον,
βάλλοντες ἀλλήλους xol βαλλόμενοι ἀνοιχτὶ ξὺν ὀργῇ
xol θυμῷ πολλῷ " χαὶ χραυγὴ ἦν παρ᾽ ἀμφοτέρων
ἰσχυρὰ καὶ βλασφημία καὶ ὕόρις" καὶ πολλοὶ 'μὲν ἐτι-
᾿τρώσχοντο, ἐξ ἑχατέρου μέρους, οὐχ ὀλίγοι δὲ καὶ ἀπέ-
wnoxov. Καὶ τοῦτο ἐγίνετο μέχρις ἡλίου δυσμῶν
δύο ἢ τριῶν που ὡρῶν διάστημα.

LV. "Enea -μέγα βοήσας δ᾽ βασιλεὺς καλεῖ τούς
τε ὑπασπιστὰς χαὶ ὁπλίτας χαὶ τὸ ἄλλο ἄγημα, ci-
᾿πών" « Ἴτε, φίλοι καὶ παῖδες ἐμοί καιρός ἐστιν ἄνδρας
ἀγαθοὺς ὑμᾶς φανῆναι.» Οἱ δ᾽ εὐθὺς ξὺν βοῇ xoi
| ἐλαλαγμῷ φριχαλέῳ διαθάντες τὴν τάφρον προσέμιξαν
τῷ ἔξω τείχει" τὸ δὲ ὅλον χατέρριπτο ταῖς μηχαναῖς"
σταυρώματα δὲ μόνον ἦσαν ἀντὶ τείχους αὐτοῦ μεγάλων

δοκῶν xal φάχελοι χλημάτων xat ἄλλης ὕλης xai
ἀμφορεῖς μεστοὶ γῆς. (2) ᾿Ενταῦθα ξυνίσταται μάχη
χαρτερὰ ἐχ χειρῶν ἀγχεμάχοις ὅπλοις, τῶν μὲν
᾿δπλιτῶν xot ὑπασπιστῶν ἀγωνιζομένων βιάσασθαί τε
τοὺς προμαχομένους καὶ ἐπιόῆναι τοῦ σταυρώματος,
τῶν δὲ Ρωμαίων χαὶ Ἰταλῶν ἀπώσασθαί τε τούτους
xai φυλάξαι τὸ σταύρωμα. Καί ποτε μὲν ἐπέδαινον
τοῦ τείχους καὶ τοῦ σταυρώματος οἵ ὁπλῖται θρασέως
τε xal ξὺν οὐδενὶ λογισμῷ βιαζόμενοι" ποτὲ δὲ ἀπε-
χρούοντο ἰσχυρῶς καὶ ἐλαύνοντο χαὶ 6 βασιλεὺς εἵπετο
αὐτοῖς ἀγωνιζόμενός τε γενναίως καὶ παροξύνων αὖ-
τούς. (3) ᾿Ενταῦθα χελεύει xal τοὺς μηχανοποιοὺς
mp ἐπιθδαλεῖν ταῖς μηχαναῖς * ai δὲ ἀναφθεῖσαι. ἀφῆκαν
τοὺς ordo χατὰ τῶν προμαχομένων χαὶ φόνον οὐχ
ὀλίγον ἐξ ἑκατέρου μέρους. τῶν προστυχόντων εἰργά-
σαντο. (4) Οὕτως οὖν εὐρώστως τε xol γεννχίως
ἀγωνιζομένων ἀμφοτέρων xat. μαχομένων, τὸ. πλέον
τῆς νυχτὸς παρελήλυθε" καὶ ἐχράτουν καὶ ἴσχυον οὐ
μιχρῶς ot ἹΡωμαῖοι xot Ἰουστῖνος μετὰ τῶν ξὺν αὐτῷ,
χατέχοντές τε ἀσφαλῶς τὸ σταύρωμα xol φυλάσσοντες,
χαὶ ἀμυνόμενοι τοὺς ἐπιόντας γενναίως. Καὶ ταύτη
μὲν οὕτως.

LVI. Οἱ δὲ ἄλλοι στρατηγοὶ χαὶ σατράπαι μετὰ
τῶν ἰδίων τάξεων, ἀλλὰ δὴ χαὶ ὃ τῶν νεῶν ἡγεμὼν,
προσύάλλοντες χαὶ αὐτοὶ τῷ τείχει κατὰ γὴν τε xal
θάλασσαν ταῖς ναυσὶ ἐμάχοντο ἰσχυρῶς, οἱ μὲν τοῖς
ἀπὸ τῶν τοξοτῶν βέλεσι καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν μηχανῶν

MECHEMETIS ANNUS II. 6961 (1452-1453 P. C). 93

E [4 v ^ ,
ἀφιεμένοις, οἱ δὲ χλίμαχας προσάγοντες τῷ τείχει xol
γεφύρας χαὶ πύργους ξυλίνους καὶ μηχανὰς παντοίας,
Kat τινες αὐτῶν που ξὺν- ία xal ἐπιβαίνειν ἔπει-
, , ὃ ,
ρῶντο τοῦ τείχους, xal μάλιστα δὴ E ὃ Ζάγανος ἐπε-
τέταχτο καὶ ὃ Καρατζίας. (2) Ὁ μὲν γὰρ, ὃ Ζά-
^ hj M / ? Lud , »
γᾶνος, διαδὰς τὴν γέφυραν ἀσφαλῶς χαὶ χλίμαχας
ἐπαγαγὼν τῷ τείχει καὶ γεφύρας ἀναδιβάζειν ἐπειρᾶτο
τοὺς ὁπλίτας ξὺν βία, ἔχων καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐντὸς τοῦ
λιμένος νεῶν τοξότας τε χαὶ τουφαχοφόρους βάλλοντας
ἀπὸ τῶν καταστρωμάτων ἐξ ὑπερδεξίων τοὺς ἐπὶ τῶν
ἐπάλξεων ἰσχυρῶς, περιπλεουσῶν τῶν νεῶν. (3) Καρατ-
ζίας δὲ διαύὰς τὴν τάφρον καὶ γενναίως ἀγωνιζόμενος,
ἔσω τοῦ παρερρηγμένου τείχους ἐῤδιάζετο παρελθεῖν.
€ - Ll
(4) Ot δὲ Ρωμαῖοι καὶ τούτους ἰσχυρῶς ἀπεκρούοντο
καὶ ἀπεωθοῦντο λαμπρῶς, ἀμυνόμενοί τε γενναίως
xal τῷ πολέμῳ χαθυπερτεροῦντες καὶ ἄνδρες ἀγαθοὶ
, E! M cr ^ M *^ , ,
γινόμενοι" οὐδὲν γὰρ ὅλως αὐτοὺς ἠδυνήθη παρατρέψαι
τῶν γινομένων, οὐ λιμὸς ἐπικείμενος, οὐχ ἀγρυπνία,
οὐ πόλεμος ξυνεχής τε χαὶ ἀδιάχοπος, οὐ τραύματα
xai σφαγαὶ xal θάνατοι τῶν οἰχείων πρὸ ὀφθαλμῶν
δρώμενοι, οὐχ ἄλλο τῶν φοδερῶν οὐδὲ ἕν, ὥστε ἐν-
δοῦναί τι xoi χαθυφεῖναι τῆς πρόσθεν ὁρμῆς τε xal
χ ᾿ »} 2. 7 , 1 jov 3.9.»
γνώμης | ἀλλ᾽ ἐτήρησαν γενναίως τὴν ἐξ ἀρχῆς év-
στασιν διὰ πάντων, ἕως ἣ πονηρὰ καὶ ἀγνώμων τύχη
προὔδωχε τούτους.
LVII. Μεχέμετις γὰρ ὃ βασιλεὺς, ἐπειδὴ τὰς προ-
δεόλημένας οἱ τάξεις ἑώρα σφόδρα τῷ πολέμῳ πεπο-
, e *
νηχυίας, καὶ μηδὲν περαινούσας ὅ τι χαὶ λόγου ἄξιον,
^ ^N € , 15 ^ ; , ^
καὶ τοὺς Ρωμαίους xa ᾿Ιταλοὺς εὐρώστως τε ἀγω--
νιζομένους καὶ τῷ πολέμῳ πλεονεχτοῦντας ᾿ ἐνταῦθα
δὴ σφόδρα ἀγαναχτήσας χαὶ οὐχέτι ἀνασχετὰ ἥγησά-
μενος εἶναι, ἐπάγει τὰς τάξεις, ἃς ἐς
ὕστερον ἐταμιεύετο, ἄνδρας εὐοπλοτάτους τε χαὶ
εὐτολμοτάτους χαὶ εὐθαρσεστάτους ὁ &u.x xa τῶν ἄλλων
ἐμπειρίᾳ καὶ ῥώμη πολλῷ προέχοντας" oi δὲ ἦσαν
τὸ καθαρώτατον τοῦ στρατοῦ, ὁπλῖται χαὶ τοξόται
χαὶ ἀκοντισταὶ χαὶ ἣ περὶ αὐτὸν τάξις. τῶν τε ἄλλων
καὶ τῶν καλουμένων δὴ γενητζάρων᾽ οἷς μέγα βοήσας
x«i παραχελευσάμενος ἀνδράσιν ἀγαθοῖς νῦν ἤδη
φανῆναι, ἡγεῖτο τὴν ἐπὶ τὸ τεῖχος πρῶτος αὐτὸς μέ--
χρι τῆς τάφρου. (2) Κἀνταῦθα δὴ τοὺς μὲν τοξότας
τε xal σφενδονήτας καὶ τοὺς τούφαχας ἔχοντας πόρ-
ρωθεν ἱσταμένους ἐχέλευσε βάλλειν ἐξ ὑπερδεξίων
τοὺς ἐπὶ τοῦ σταυρώματος καὶ τοῦ παρερρηγμένου
τείχους προμαχομένους οὕτω πυχνῶς ὥστε μηχέτι
ς " m , v. ^ "3 5 hj
ἑαυτοῖς τῷ πολέμῳ ἔχειν χεχρῆσθαι, μηδὲ ἐς τὰ
» , ^r “ , - 5 ,
ἔξω προχύπτειν δύνασθαι τῷ πλήθει τῶν ἀφιεμένων

αὖτ (xa πάσας

3

LV. $ 4. Koi ἴσχυον οὐ μιχρῶς] Hac adduntur in margine. Phrantzes p. 281, 16 :

Καὶ ὥραις μὲν δύο ἡ μάχη

ἐνεστήχει στενοῦσα xol φριχαλέα, ἦν δέ πως τὰ τῶν Χριστιανῶν ἐπιχρατέστερα.

101. $ 3. γενναίως] sic mgo, ῥωμαλαίως eod. || -- παρελθεῖν] παρεθεῖν cod. | — 8 4. ὁρώμενοι] sic 1mgo, χείμενοι:
ἰοχί. De re cf. Phr. p. 281, 18 : Καὶ γὰρ αἱ χλιμακοφόροι τριήρεις σὺν τῇ γεφύρᾳ ἄπραχτοι τῶν τειχῶν τῶν ὑδραίων
ἀπεκρούσϑησαν, xai τὰ τῶν λίθων ἐχ τῆς πόλεως ἀφετήρια πλείστους τῶν ἐναντίων ᾿Αγαρηνῶν διέφθειραν, xol ἐκ τῆς χέρσου.

᾿βέρου: τὰ ὅμοια τοὺς ἐναντίους καὶ χεῖρον ἐδεξιώσαντο. Cf. Pusculus 4, 939-972.

LVII. $ 2. μηχέτι ἑχυτοῖς] sic margo; y. τούτους text.

94 ᾿ς CHITOBULI HISTORIARUM LIB. I,

βελῶν καὶ τῶν ἄλλων, νιράδων δίκην, πιπτόντων " τοῖς
δὲ ἄλλοις ὁπλίταις τε xol ὑπασπισταῖς ἐσήμηνε δια-
ὀάντας τὴν τάφρον σπουδῇ προσμῖξαι τῷ σταυρώ-
ματι. (3) Οἱ δὲ ἀλαλάξαντες μέγα χαὶ φοδερὸν ξὺν

--Ὁ A Lad , , zd /
ὀργῇ xai θυμῷ, μαινομένων δίκην, ἐπίασιν " ἅτε γὰρ
νεαροὶ ὄντες χαὶ ῥωμαλέοι χαὶ θράσους μεστοὶ χαὶ
ἔμπροσθεν τοῦ βασιλέως μαχόμενοι οὐδὲν ἠφίεσαν
δρμΐῆς, ἀλλὰ προσμίξαντες τῷ σταυρώματι θρασέως
τε χαὶ ξὺν οὐδενὶ λογισμῷ xoi χόσμῳ ἐμάχοντο,
κατασπῶντές τε τοὺς προδεόλημένους ἀμφορέας, τάς
τε χεραίας ξυγχλῶντες xal τὴν ἄλλην ξυμπεφορη-
μένην ὕλην σχεδαννύντες χαὶ βιαζόμενοι τρέψασθαί
τε τοὺς προμαχομένους χαὶ εἴσω τοῦ σταυρώματος
παρελθεῖν,

LVIIH. Ἰουστῖνος δὲ μετὰ τῶν ξὺν αὐτῷ xo οἵ
ταύτη ὄντες Ῥωμαῖοι εὐρώστως ἀγωνιζόμενοι ξυστοῖς
xoi παλτοῖς xai ἀχοντίοις xol δόρασι μαχροῖς χαὶ
τοιούτοις τισὶ ἀγχεμάχοις ὅπλοις (ἐν χεροῖν γὰρ ἦν ἢ
μάχη)» χκατεῖχόν τε αὐτοὺς τῆς δρμῆς, χαὶ ἀνεῖργον
εἴσω τοῦ σταυρώματος παρελθεῖν. (2) Ἦν οὖν παρ᾽
ἀμφοτέρων χραυγὴ πολλὴ xal βία ξυμμιγὴς βλασ-
φημούντων, ὑδριζόντων. ἀπειλούντων, ὠθούντων,
ὠθουμένων, βαλλόντων, βαλλομένων, χτεινόντων;
χτεινομένων, παντὰ δεινὰ ποιούντων μετὰ θυμοῦ
xa ὀργῆς"
ξυνισταμένην τε xat ξυσταδὸν γινομένην μετὰ φρο-
νήματος μεγίστου χαὶ ὑπὲρ μεγίστων ἄθλων μαχο-
μένων γενναίως ἀνδρῶν, τῶν μὲν φιλονειχούντων
πάσῃ δυνάμει βιάσασθαί τε τοὺς ἀνθισταμένους xat
χατασχεῖν τὸ τεῖχος xat ἔσω τῆς πόλεως παρελθεῖν
ἐπὶ παῖδας xal γυναῖχας xai τὰ τιμιώτατα, τῶν δὲ

"

xal ἦν ἰδεῖν ἐνταῦθα μάχην χρατερὰν

251-61.

ἀγωνιζομένων χαλῶς ἀπώσασθαί τε τούτους χαὶ qui. :
λάξαι τὰ ὄντα ἀγαθὰ, εἰ χαὶ μὴ διὰ τέλους ἴ ἴσχυσαν
ὑπερσχεῖν xul ταῦτα φυλάξαι, (9) Ἀλλ᾽ ἔδει ποτὲ
x«i τοὺς ταλαιπώρους ῬῬωμαίους τῷ τῆς δουλείας,
ὑπαχθῆναι ζυγῷ καὶ τῶν ταύτης πειραθῆναι δυσχόλων“,
ἤδη γὰρ μαχομένων γενναίως χαὶ προθυμίας χαὶ
τόλμης οὐδὲν ἐλλειπόντων ἐς τὸν ἀγῶνα, βάλλεται μὲν.
᾿Ιουστῖνος καιρίαν βέλει τῶν ἀπὸ μηχανῆς χατὰ τοῦ
στέρνου διὰ τοῦ θώραχος διαμπὰξ, καὶ βληθεὶς πίπτει
αὐτοῦ, xot ἀποχομίζεται ἐς τὴν ἰδίαν σχηνὴν χαχῶς
ἔχων. ᾿Εχλύονται δὲ οἵ μετ᾽ αὐτοῦ πάντες ἀπειρη-
χότες τῷ πάθει, xal χαταλείψαντες τό τε σταύρωμα
χαὶ τὸ τεῖχος ἵνα ἐμάχοντο, πρὸς ἕν μόνον ἑώρων,
ἀποχομίσαι τε τοῦτον ἐν ταῖς δλχάσι xal αὐτοὶ ἀπο-
χομισθῆναι σῶς, χαίτοι τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου.
πολλὰ παρακαλοῦντος αὐτοὺς χαὶ ὑπεσχημένου μικρὸν
παραμεῖναι, ἕως ἂν ὃ πόλεμος λωφήση" oi δ᾽ οὐχ
ἐδέξαντο, ἀλλ᾽ ἀναλαδόντες τὸν ἡγεμόνα σφῶν, ὧπλι-
σμένοι ἐχώρουν ἐπὶ τὰς ὅὁλχάδας σπουδὴ καὶ δρόμῳ,
μηδενὸς ἐπιστρεφόμενοι τῶν ἄλλων. |

LIX. Βασιλεὺς δὲ Κωνσταντῖνος ἀπαγορεύσας τοῖς
ὅπλοις xo uno ᾿ ὅλως E ἔχων ὅ τι χαὶ δράσειεν (οὐδὲ γὰρ
et γεν ἄνδρας ἑτέρους ἀναπληρῶσαι τοὺς ἀπολειφθέντας
τόπους χαὶ τὰς τάξεις τῶν ἀπελθόντων εὐθὺς, ἐπιχει-
μένου τε τοῦ πολέμου σφοδρῶς χαὶ πάντων ἐς τὰς ἰδίας
τάξεις τε χαὶ τοὺς τόπους δρώντων τε χαὶ ἀγωνιζο-
μένων), ὅμως γε μὴν μετὰ τῶν ἀπολειφθέντων Ῥω-
μαίων αὐτοῦ καὶ τῶν μετ᾽ αὐτοῦ, εὐαριθμήτων πάνυ,
στὰς πρὸ τοῦ σταυρύματος ἀπεμάχετο γενναίως.

LX. Μεχέμετις δὲ ὃ βασιλεὺς κατανοήσας τό τε
σταύρωμα χαὶ τὸ ἄλλο χατερριμμένον τοῦ τείχους

LVIII, $ 2. ἦν οὖν etc.] Cf. 1, 40, 5, ubi eadem fere. || — ἀγωνιζ. καλῶς] ἄγ. γενναίως margo. || — $ 3. δυσχόλων]
χαχῶν mgo. || — βάλλεται ᾿Ιουστῖνος χαιρίαν etc.] « Augustinus Justinianus in Annalibus et Folieta lib. 10 vulnus
letale ipsum accepisse scribunt » Bullialdus ad Ducam p. 620. Ceteri aliter rem tradidere. Phrantzes p. 283, 18 :
Kai ταῦτα τοῦ βασιλέως λέγοντος, ᾿Ιωάννης ὁ ᾿Ιουστινιανὸς ἐπλήγη τόξου βέλει ἐν τοῖς σχέλεσιν ἐπὶ τὸν δεξιὸν πόδα.
Αὐτὸς δὲ, ὡς εἶδε τὸ αἷμα ῥέειν ἐχ τοῦ σώματος αὑτοῦ, ὅλος ἠλλοιώθη, καὶ ἣν προέδειξεν ἀνδρίαν ἐκ τοῦ φόδου ἔχασε,
xal ἀνωφελῶς μετὰ ταῦτα ἔπραξε " ὃς ἀνεχώρησεν ὅθεν ἦν" μετὰ σιωπῆς διήρχετο ζητῶν ἰατρούς. Imperatori hortanti
ne ob leve vulnus locum desereret, nihil respondit, sed Galatam trajecit, ubi mortuus est ἐχ τῆς πιχρίας καὶ
περιφρονήσεως. Eadem narrat Leonardus p. 332, nisi quod Justinianum sub asella sagitta vulneratum esse, οἱ deinde
e Galata in Chium navigasse atque ibi ex vulnere vel tristitia ingloriam mortem obiisse dicit. Eum in Chio
obiisse etiam Petrus Biz:us lib. 12 historie Genuensis tradit , monente Bullialdo ad Duc. p.620. Pusculus 4, 975 :

Joannes abiit percussus glande lacertum
ac se subripuit pugne navesque petivit,
sive metu Teucrum, seu vulnere abactus acerbo.

Chalcocond. p. 395, 3 : Τιτρώσχεται τηλεθολίσχῳ ἐς τὴν χεῖρα. Minus probrosam narrationem habet Ducas p. 284,
14 et p. 290 : ᾿Επλήγη διὰ μολυδδοθόλου ἐν τῇ χειρὶ ὄπισθεν τοῦ βραχίονος, ἔτι σχοτίας οὔσης, χαὶ διατηρήσας τὴν σιδηρᾶν
χλαμύδα, xai ἥτις ὑπῆρχε χατεσχευάσμένη ὡς τὰ τοῦ ᾿Αχιλλέως ὅπλα, οὐκ ἠδύνατο ὑπὸ τῆς πληγῆς ἠρεμεῖν. Καὶ λέγει τῷ
facet" Στῆθι θαρσαλέως, ἐγὼ δὲ μέχρι τῆς νηὸς ἐλεύσομαι, χἀχεῖ ἰατρευθεὶς τάχος ἐπαναστρέψω. In nave versans quum -
nuntium accepisset de morte imperatoris deque Turcorum victoria, suos a pugna revocavit , ut cum illis e portu dis-
cederet. Contra Barbarus suo in Genuenses odio indulgens ita narrat : Vedendo quesio Zuan Zustignan Zenoveze
da Zenova se delibera de abandonar la sua posta | per esser ferito de freza adscribitur in margine ], e corse &
la sua nave che iera stà messa a la cadena ;... e scampando questo che iera capetanio, vignando el dito per
la tera criando : Turchi son inlradi dentro de la tera; e menteva per la gola, che ancora i non iera intradi
dentro. Ceterum varia veterum et recentiorum de Justiniano judicia justa trutina ponderat Ellissen 1. 1. p. 75 sq.
LX. $ 2. Aux τῆς πυλίδος ] De hac portula,, quie erat ad Hebdomum palatium, hac habet Ducas p. 282: oi δὲ Ῥω-
μαῖοι ἰδόντες τὴν εἰσοδοέξοδον αὐτῶν φανερὰν γενομένην, χαὶ μὴ δυναμένους ἐξιέναι ἔξω τῆς πύλης χαὶ ἀνθίστασθαι τοῖς
Τούρκοις ἐν τῷ ἔξω χάστρῳ ἀπεριχαλύπτους ὄντας τῶν τειχέων χαταπεσόντων, ἧσάν τινὲς τῶν γερόντων ἐπιστάμενοι πα.

Mes sitos 5 dnd

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1452-1453 P. 6...

χενὸν ἀνδρῶν xa τῶν προμαχομένων ἔρημον (ἐγγὺς
“γάρ που ἐτύγχανεν ὧν ἀγωνιζόμενος), τούς τε ἄνδρας

ὑπεξιόντας λαθραίως, τούς τε μένοντας ἀσθενῶς δι’

ὀλιγότητα μαχομένους, xa γνοὺς ἐκ τούτων τόν τε

δρασμὸν τῶν ἀνδρῶν χαὶ τὴν τοῦ τείχους ἀπόλειψιν,
μέγα βοήσας εὐθύς: «Ἔχομεν, εἶπεν, ὦ ὦ φίλοι, τὴν

πόλιν, ἔχομεν ἤδη" φεύγουσιν οἱ ἄνδρες ἡμᾶς" οὐχέτι

τῷ βασιλεῖ,
μάχοντο τοῖς Τούρχοις ἐν τῷ περιθολαίῳ. Τὸ δὲ ὄνομα τῆς χρυφῆς ἐχείνης πύλης ἐχαλεῖτό ποτε Κερχοπόρτα. Eadem porta

πόλιν αὐτῷ παραδιδόναι " ἐπηγγέλλοντό τε τὴν τῆς

παραμένειν ἀνέχονται" γυμνὸν τῶν προμαχομένων
"τὸ τεῖχος" ὀλίγου πόνου τὸ ἔργον xo ἣ πόλις ἑάλω"
P μαλαχισθῆτε οὖν, ἀλλὰ χωρεῖτε πρὸς τὸ ἔργον
εὐψύχως, καὶ γίνεσθε ἄνδρες ἀγαθοὶ, χἀγὼ μεθ᾽ ὑμῶν. »

95

μεταξὺ τοῦ μεγάλου τείχους xat του σταυρωμᾶτος,
, LÀ - ,
βαθέος ὄντος xoi δυσδιεξιτήτου, xal χατασφάττουσι
πάντας αὐτοῦ, τοὺς δὲ ὠθοῦσι διὰ τῆς πυλίδος ^lou-
στίνου, ἣν οὗτος ἀνέῳξεν ἐν τῷ μεγάλῳ τείχει, ἵνα
, » / 5 M , : M DON
προχείρως ἔχη διαδαίνειν ἐπὶ τὸ σταύρωμα. — (s) Καὶ
γίνεται ὠθισμὸς ἐνταῦθα καὶ φόνος τῶν προστυχόντων
πολὺς παρὰ τῶν ὁπλιτῶν, ἅτε ξυνδεδραμηκότων χαὶ
ἐπέρων οὐχ ὀλίγων ἀτάχτως πρὸς τὴν βοὴν πολλα χόθεν-
οὗ δὴ χαὶ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος πίπτει μαχόμενος
μετὰ τῶν Ebv αὐτῷ γενναίως.
LXI. Οἱ δὲ ὁπλῖται ἐσεχέοντο ἤδη διὰ τῆς πυ-

(2) Ταῦτα εἰπὼν ἡγεῖτο πρῶτος αὐτός. Ot δὲ ἀλαλά-
ἔαντες δρόμῳ χαὶ βοΐ φρικαλέῳ προλαθόντες τὸν βα-
σιλέα Jupes ἐπὶ τὸ σταύρωμα, χαὶ μάχης ἰσχυρᾶς
᾿γενομένης ἐφ’ ἱχανὸν, τρέπονται τοὺς ταύτῃ *Po-
μαίους χαὶ βιαίως ἐπιθαίνουσι τοῦ σταυρώματος, χαὶ
οὕτω τοὺς μὲν αὐτῶν δίπτουσι χατὰ τοῦ χάραχος τοῦ

λίδος ἐπὶ τὴν πόλιν, οἱ δὲ xo διὰ τοῦ χατερριμμένου
μεγάλου τείχους ἐσέπιπτον " τὸ δὲ ἄλλο στράτευμα
πᾶν ἑπόμενον ὠθισμῷ χαὶ βίᾳ ἐσεχεῖτο λαμπρῶς
A Aoi ων t , , i

dvà πᾶσαν τὴν πόλιν σχεδαννύμενον. (2) Βασιλεὺς
δ᾽ ἑστὼς πρὸ τοῦ μεγάλου τεί 49, ἵνα xal 4 μεγάλε
σημαία ἦν καὶ τὸ ξύνθημα, ἀπεσχόπει τὰ δρώμενα"

ραπόρτιον ἕν πρὸ πολλῶν χρόνων ἀσφαλῶς πεφραγμένον, ὑπόγαιον, πρὸς τὸ χάτωθεν μέρος τοῦ παλατίου * xal δηλώσαντες
διὰ προστάξεως αὐτοῦ ἠνοίχθη xai ἐξήρχοντο ἐξ αὐτοῦ περισχεπόμενοι τοῖς τείχεσι τοῖς ὑγιαίνουσι, χαὶ ἀντε-

Ξυλοχέρχου dicitur apud Cantacuzenum lib. 3, c. 9 : Καὶ διελέγετο χρύφα τοῖς ἐν Βυζαντίῳ φίλοις, ἐὰν δύναιντο τὴν
ἘΞυλοχέρχου λεγομένην πύλην ἐκ πολλῶν ἐτῶν ἀπῳχοδομημένην διορύ -
ξαντες εἰσάγειν. Ceterum per hanc Cercoportam Graecos in urbem retrusos esse in eoque tumultu cecidisse Con-

-Sfantinum Critobulus haud recte dixerit. Ex ceteris scriptoribus colligitur Constantinum inter Charsiam portam et

portam S. Romani, non vero prope palatium, cecidisse. Ducas p. 285, 17 Turcos quinquaginta narrat per Cerco-

portani penetrasse indeque i in murum adscendisse ; his in alto conspectis, Romanos , qui ante murum pugnabant ,
terrore perculsos per Charsi portam ( per Romani portain sec. Chaleocond. p. 396, 1) in urbem prvecipitanter se re-
cepisse adeo ut invicem se conculcarent. Quo viso, Turcos, qui circa Mechemetem erant , insistentes fugientibus in
urbem irruppisse partim per eandem Charsi portam (S. Romani sec. Barbarum), partim vero per proximas muri
ruinas, quum porfa mox mortuorum et exspirantium corporibus obturaretur. Τότε εἷς τῶν Τούρχων δοὺς αὐτῷ
(Constantino) χατὰ πρόσωπον xai πλήξας, xai αὐτὸς τῷ Τούρχῳ ἑτέραν ἐχαρίσατο" τῶν ὄπισθεν δ᾽ ἕτερος χαιρίαν δοὺς
πληγὴν, ἔπεσε χατὰ γῆς... Ἦν ὥρα πρώτη τῆς ἡμέρας, ἡλίου οὔπω ὑπὲρ γῆν φανέντος. Εἰσελθόντων δὲ xoi διασκεδασθέντων
ἀπὸ τῆς πύλης Χαρισοῦ ἕως τοῦ παλατίου τὸν ἀπαντήσαντα ἐφόνευον ὁμοίως xal τὸν φεύγοντα. Phranizes p. 285, 20
nomen port? per quam Turci irruperunt, non memorat, intellexisse autem videtur S. Romani portam ,, quoniam
cirea hanc imperatorem et Franciscum Toletanum et Theophilum Palceologum et Joannem Dalmatam fortiter pu-
gnantes occubuisse refert p. 287, addens se ipsum tum in his locis non affuisse, sed in alia urbis parte versatum
esse. Quare etiam de ratione qua occisus sit imperator nihil tradidit. Leonardus p. 333 ita habet : Se invicem
nostri, ub. portam ingrederentur cilo oppressi pereunt. Quibus innixus imperator cadens atque resurgens
relabitur et compressione princeps patrie e vita demigrat. Perierunt ex nostris et. Latinis et Gracis se invi-
cem conculcantibus in porta exitu circiter octingenti. Sec. Chaleocondylam p. 395, 15 Turci ἐπιόντες xal διώ-
χόντες ἔτρωσαν βασιλέα Ktovotaviivov ἐς τὸν ὦμον, xal ἐτελεύτησεν. Pusculus vero (4, 1006) postquam dixerat Ju-
stinianum percussum 'discessisse , deinde vero decem. janitzaros in summum aggerem pervenisse indeque, quum
oppidanos perterritos et fugam molientes viderent, horrendum edidisse clamorem, pergit hunc in modum "

Rez ut forte caput galea nudatus inani

inclinans oculos intra tentoria. fessos

carpebat somnum, magno clamore citatus

exilit, eque fuga cives revocarelaborans — 5
increpitat socios, tres ipsoque aggere truncat

Janitzaros, Tandem media inier tempora grandi

vibrato cecidit gladio. Caput abstulit unus

ex humeris; regem ut novit , pro numere cesum

attulit atque duci Machmetto, et dona recepit.

Barbarus p. 57 : De l'imperador mai non se pole saver novela di fatti soi, ni vivo ni morto, ma alguni dixe ,
che el'fo visto in nel numero di corpi morti, el qual fo dito , che el se sofegà al intrà che fexe i Turchi a
la porta de San- Romano. Ad hac in margine adscripta sunt : Z'imperador pregava che li suoi l'umazasse, et
δὲ messe nella furia con la spada , et cascó et rilevó , poi recascó et cosi mori. Denique rumor spargebatur non
tecidisse imperatorem, sed elapsum alicubi latitare, ut. referunt auctor Threni v. 825 et 1015 et Phrantzes p. 290.
De capite imperatoris ad sultanum allato cf. Ducas p. 300, qui przterea dicit pellem Constantini palea fartam in
varias terras missam esse, uf ubique hoc victoriae symbolum spectaretur. Audiendus potius Phrantzes p. 291, qui
quesitum inter mortuos et repertum Constantini corpus μετὰ βασιλιχῆς τιμῆς, jussu. Mechemetis, sepultum. esse
prodidit,

LXI. $ 1. Λαμπρῶς ] Legendum proponerem λάῤρως, nisi λαμπρῶς in loco simillimo infra cap. 72, 2 occurreret. || —

pm
"mM

96 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 064-05 — | |

ἤδη γὰρ xoi ἡμέρα ὑπέφαινεν. " Evo δὴ φόνος πολὺς
τῶν προστυγχανόντων ἐγίνετο, τῶν μὲν χατὰ τὴν
δδόν (ἤδη γὰρ ἐξήεσάν τινες τῶν οἰκιῶν θέοντες πρὸς
τὴν βοὴν, καὶ τοῖς ξίφεσι τῶν στρατιωτῶν ἀπροόπτως
ἐνέπιπτον), τῶν δὲ ἐν ταῖς οἰχίαις αὐταῖς, ἐπεσ-
πιπτόντων βίᾳ τῶν γενητζάρων χαὶ τῶν ἄλλων στρα-
τιωτῶν ξὺν οὐδενὶ κόσμῳ καὶ λογισμῷ, τῶν δὲ χαὶ ἐς
ἀλχὴν τρεπομένων, τῶν δὲ χαὶ πρὸς ἱεροῖς καταπε-
φευγότων τε χαὶ ἱκετευόντων, ἀνδρῶν, γυναιχῶν,
παίδων, πάντων ἁπλῶς, μηδεμιᾶς οὔσης φειδοῦς"
(3) ὀργῇ γὰρ καὶ θυμῷ πολλῷ ἐχώρουν ἐπ᾽ αὐτοὺς οἵ
στρατιῶται, τοῦτο μὲν ἀχθόμενοι τῇ τριδῇ τῆς πο-
λιορχίας, τοῦτο δ᾽ ὅτι xal ἀπὸ τῶν ἐπάλξεων σχώμ.-
μασί τε xol ὕδρεσιν οὐχ ὀλίγοις ἔδαλλον αὐτοὺς ἔνιοι
τῶν ἀνοήτων παρ᾽ ὅλον τὸν πόλεμον, τὸ δ᾽ ὅλον ὅπως
ἂν θροήσωσι τὸ πᾶν καὶ φοδήσωσι xal δουλώσωνται
ταῖς σφαγαῖς. (4) Ὡς δὲ ἅλις εἶχον τοῦ φόνου xai
ἣ πόλις ἤδη δεδούλωτο, τρέπονται οἱ μὲν ἐν ταῖς τῶν
δυνατῶν οἰχίαις χατὰ ξυμμορίας τε καὶ ξυνωμοσίας
xal τάξεις ἐπὶ διαρπαγῇ καὶ σκυλμῷ, οἵ δὲ πρὸς
σύλησιν τῶν ἱερῶν, οἵ δὲ ἐπὶ τὰς χοινάς τε χαὶ τῶν
ἰδιωτῶν οἰκίας ἐσχεδασμένοι, διαρπάζοντες, σχυ-
λεύοντες, ληιζόμενοι, φονεύοντες, ϑόρίζοντες, ἀπά-
γόοντες αἰχμαλώτους ἄνδρας, γυναῖκας, παῖδας, πρε-
σθύτας, νέους, ἱερεῖς, μοναχοὺς, πᾶσαν ἡλιχίαν xal
τάξιν ἁπλῶς. (0) Καὶ ἦν ἰδεῖν θέαμα δεινὸν χαὶ
ἐλεεινὸν χαὶ πέρα τραγῳδίας ἁπάσης, γυναῖχας νέας
χαὶ σώφρονας, εὐγενεῖς τε χαὶ τῶν εὖ γεγονότων, τὰ
πολλὰ οἰκουρούσας χαὶ οὐδὲ τὴν αὔλιον προελθούσας
ποτὲ, xal παρθένους εὐπρεπεῖς xai ὡραίας λαυ.-
πράς τε xal λαμπρῶν οἰκιῶν καὶ μέχρι τότε ἀρρένων
ὀφθαλμοῖς ὅλως ἀψαύστους, τὰς μὲν βίᾳ τῶν θαλάμων
ἐξελχομένας ἀπηνῶς τε ἅμα χαὶ ἀναιδῶς ἁρπαζομένας,
τὰς δὲ ---χαχὸν αὐταῖς ἔτι χοιλωμέναις ἐφιστάμενοι
ὄναρ ἄνδρες ξιφήρεις, ἡ μαγμένοι τὰς χεῖρας τῷ φόνῳ,
ϑυμοῦ πνέοντες, φονιχὸν βλέποντες, ἄσημα φθεγγό-
μενοι, ἀπηρυθριασμένοι πρὸς πάντα τὰ χείριστα, ἅτε
πλῆθος ξύμμιχτον ὄντες, ἐκ παντὸς ἔθνους καὶ γένους
χαὶ τύχης ξυνειλεγμένοι, ὥσπερ θῆρες ἄγριοι χαὶ
ἀνήμεροι ἐσπηδῶντες ἐς τὰς οἰκίας χαὶ σύροντες
ὠμῶς, ἕλκοντες, σπαράσσοντες, βιαζόμενοι, ἀπά-
γοντες αἰσχρῶς, ἐπὶ τῶν τριόδων ὑδρίζοντες καὶ τί
δεινὸν οὐχὶ ποιοῦντες: φασί γέ τοι πολλὰς αὐτῶν καὶ
πρὸς μόνην ἀήθη τὴν θέαν τε xo ἀκοὴν τούτων χατα-
πλαγείσας ἐγγὺς ἐλθεῖν ἀφεῖναι χαὶ τὴν ψυχήν᾽ (6) ἔτι

δὲ γέροντας ἐντίμους ἑλχομένους τῆς πολιᾶς, τοὺς δὲ

, m , [
καὶ τυπτομένους ἀνηλεῶς" παρθένους μοναζούσας͵
σεμνάς τε καὶ ἀπροΐτους τὸ ὅλον χαὶ τῷ θεῷ μόνῳ.

κα

προσανεχούσας xol ζώσας, ᾧ καθιέρωσαν ἑαυτὰς, τὰς

Ν ἢ ΄φω ὃ , ! 2T , ^ , 1
μὲν τῶν δοματίων βιαίως ἐξαγομένας καὶ συρομένας,
τὰς δὲ τῶν ἱερῶν ἀποσπωμένας, ἐν οἷς κατέφευγον.
xat ἀπαγομένας ξὺν ὕόρει καὶ ἀτιμίᾳ, ξαινομιένας τε
τὰς παρειὰς ξὺν οἰμωγὴ καὶ ὀλολυγῇ καὶ κοπτομένας
πικρῶς" παῖδας ἁπαλοὺς ὠμῶς ἀποσπωμένους μη-
τέρων, χόρας ἐλεεινῶς χωριζομένας τῶν νεογάμων.
ἀνδρῶν - ἄλλα μυρία εἰργασμένα δεινά. j

LXII. Τὴν δὲ τῶν ἱερῶν U6ow xol σύλησιν xai
διαρπαγὴν πῶς ἄν τις ἐξείποι τῷ λόγῳ; Κατεθαλ--
λοντο μὲν ἀτίμως ἐς γῆν εἰκόνες xai ἀφιδρύματα xal
τάλλα τῶν ἱερῶν, ἀπεσπᾶτο δὲ κόσμος ὃ τούτων,
ἐδίδοτο. δὲ τὰ μὲν αὐτῶν τῷ πυρὶ, τὰ δὲ ἐς λεπτὰ
τεμνόμενά τε χαὶ ξυντριδόμενα ἐπὶ τῶν τριόδων ἐρρι-
πτεῖτο, ἠνοίγοντο δὲ θῆκαι τῶν παλαιῶν xat μακαρίων
9. N οι A X , 2r. , ἜΣ
ἀνδρῶν χαὶ τὰ τούτων ἐξήγετο λείψανα xo ἀτίψως.

, ' , , .r - ^ ^ ^
λεπτυνόμενα xa λυόμενα ἐς ἀέρα ἐλιχμᾶτο, τὰ δὲ xal.
ἐπὶ τῶν ἀυφόδων ἐρριπτεῖτο, (2) κρατῆρές τε xol φιάλαι,

νὰ A y, / 2€, M 3
xoi ἃ τὴν παναγεστάτην θυσίαν ἐδέχετο, αἱ uiv ἐς,
προπόσεις χαὶ μέθην ἦσαν αὐτοῖς. οἵ δὲ ξυντριθό-.

, S δ -./ € ji ,
μενοί τε xat χωνευόμενοι ἀπεδίδοντο, ἱερὰ δὲ σχεύη
xai πέπλα τίμια πολυτελῇ τε xoi πολλῷ χρυσίῳ.
ἐνυφασμένα, τὰ δὲ xot λίθοις διαφανέσι xal μαργάροις͵
χκαταστραπτόμενα, τὰ μὲν ἀπεδίδοντο πονηροτάτοις,
3 , ? b] , - LY 4 ^
ἀνδράσιν εἰς ἀπόχρησιν οὐ χαλὴν, τὰ δὲ πυρὶ mape-
δίδοντο, χωνευόμενα διὰ τὸν χρυσόν" (3) βίδλοι τε,
ἱεραὶ καὶ θεῖαι. ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν ἔξω μαθημάτων καὶ

) , E - í NC M δίδε t
φιλοσόφων ai πλεῖσται, αἵ μὲν πυρὶ παρεδίδοντό, αἵ
δὲ ἀτίμως κατεπατοῦντο, od πλείους δὲ αὐτῶν οὐ πρὸς
ἀπόδοσιν μᾶλλον ἢ ὕόριν δύο ἢ τριῶν νομισμάτων,
ἔστι δ᾽ ὅτε χαὶ ὀδολῶν ἀπεδίδοντο᾽ (4) τράπεζαι δὲ
ἱεραὶ ἐκ βάθρων αὐτῶν ἀνεσπῶντο xal ἀνετρέποντο,
τοῖχοί τε τῶν ἀδάτων καὶ ἀψαύστων τόπων dvnpsu- -
γῶντο xai τὰ τῶν τεμενῶν ἱερὰ ἕδη ἀνωρύττετό τε xal.
χατεσχάπτετο ἐπὶ ζητήσει χρυσοῦ, ἄλλα τε πολλὰ
τοιαῦτα ἐτολμᾶτο.

{ Χ1Π|. Οἱ δὲ ἐπὶ τοῦ ἑτέρου τείχους τεταγμένοι τεῦ
καὶ μαχόμενοι κατὰ γὴν τε xal θάλασσαν δυστυχεῖς,
“Ῥωμαῖοι νοιλίζοντες σῷν εἶναι τὴν πόλιν xai χαχῶν
, ^ ^ -^ * bd 5 , »^' MJ
ἀπαθῆ xot παῖδας xa γυναῖχας ἐλευθέρους ( οὐδὲ γὰρ
ἤδεσάν πω τὰ γινόμενα), εὐρώστως τε ἠγωνίζοντο xal
μετὰ ῥώμης ἠμύνοντο τοὺς ἐπιόντας καὶ ἀπεωθοῦντο,

αν. AN X

2. προστυγχανόντων 7 sic m. 15; ἐγτυγχ. m. 1- || — $ 5. ξυνωμοσίας] συνομοτίας codex, ut supra c. 52. ||— ὃ ὅ τὰς δὲ...
xaxov etc. | Structura grammatica in oratione vivida negligitur. || — ἄσημα φθεγγόμενοι] Heec adduntur in margine. ||

LXI. $ 1. Ἀμφόδων ἐρριπτεῖτο ] sic m. 2, &. ἐρρίπτετο m. 1. || — $ 2. χωνένόμενοι ] yov. cod. h. 1: et mox iterum. -

— δεινὸν χαχὸν margo. || — $ 6. ὀλολυγῇ ] sic m. 2, ὀλολυγμῷ m. 1. [

| — πονηροτάτοις ἀνδρ.] "Iovóato:; mgo. || — βίθλοι etc. ] Cf. Ducas p. 312, 14 : τὰς δὲ βίδλους ἁπάσας ὑπὲρ ἀριθμὸν —
ὑπερύαινούσας ταῖς ἁμάξαις φορτηγήσαντες ἁπανταχοῦ ἐν τῇ, ἀνατολῇ xal δύσει διέσπειραν δι᾽ ἐνὸς νομίσματος δέχα is

E
ὅλοι ἐπιπράσχοντο, ᾿Αριστοτελικαὶ, Πλατωνιχαὶ, θεολογιχαὶ καὶ ἄλλο πᾶν εἶδος βίδλου᾽ εὐαγγέλια μετὰ κόσμον παντοίου 1
1 * , — * * ^ ^ » P z
ὑπὲρ μέτρον, ἀνασπῶντες τὸν χρυσὸν xai τὸν ἄργυρον, ἄλλ᾽ ἐπώλουν, ἄλλ᾽ ἔρριπτον. E

LXIH. Cf. Ducas p. 294, Chalcocondyl. p. 397.

ἘΣ ΨΘ ΞΟ.

MECHEMETIS ANNUS ΤΙ.

λαυπρῶς τοὺς ἐπιβαίνειν πειρωμένους τοῦ τείχους.
() Ὡς δὲ κατὰ νώτου τε εἶδον τοὺς πολεμίους xat
βάλλοντας. ἀπὸ τῶν ἔνδον χαὶ τῆς πόλεως αὐτοὺς, χαὶ
παῖδας χαὶ γυναῖχας ἠνδραποδισμένους ἑώρων xat
ἀπαγομένους aic χρῶς, οἵ μὲν αὐτῶν ἀθυμίᾳ ληφθέντες
ἐρρίπτουν σφᾶς αὐτοὺς μετὰ τῶν ὅπλων ἀπὸ τοῦ τεί-
χους xal ἀπέθνησχον , οἱ δὲ ἀπογνόντες τοῖς ὅλοις καὶ
τὰ ὅπλα τῶν χειρῶν ἐχλυομένων ἤδη ἀπολύοντες,
παρεδίδουν αὑτοὺς τοῖς ἐχθροῖς ἀμαχὶ χρήσασθαι δ τι

- xat βούλοιντο.

βασιλέως θεῖος

LXIV. "Exvys δ᾽ ἐχεῖσε τότε παρὼν xz μὰ χό-
ξὶ Ὀρχάνης ὃ τοῦ

μενος ἐπὶ τοῦ τείκους ξὺν αὐτοῖς xot
τοῦ ᾿Ατουμάνων γένους, ὃν εἰχε βα-
, Y Ys $5 7.

᾿σιλεὺς Κωνσταντῖνος ἐν τῇ πόλει, ἐν πολλῇ ἄγων 0s-

ραπεία τε xol τιμῇ δι᾿ ἐλπίδας, φυγάδα πρὸ πολλοῦ

ὄντα διὰ τὸν φόθον τοῦ ἀδελφοῦ" ἐζήτει γὰρ αὐτὸν

ἀνελεῖν:

ς ἰδὼν τὴν τῆς πόλεως ἅλωσιν χαὶ θέλων
“ ^ M

ἑαυτὸν ἐχσῶσαι, πρῶτον μὲν ἐδουλήθη λαθὼν δια-

δρᾶναι, ὡς εἷς τῶν ἀπὸ τῆς στρατιᾶς τῇ τε σχευῇ

6961 (1452-1453 P. C.). 91

τε xol διωχόμενος [ἦσαν γὰρ οἱ ἀναγνόντες αὐτόν),
ῥίπτει ἑαυτὸν εὐθὺς κατὰ τοῦ τείχους xal ἀποθνή-
Οἱ δὲ στρατιῶται δραμόντες αἵ ὑτοῦ
σχει. (2) στρατιῶται ὑραμόντες αἴρουσιν αὐτοῦ
τὴν κεφαλὴν ἀποταμόντες xat ἀπήγα τον τῷ βασιλεῖ"
καὶ γὰρ ἐζήτε: αὐτὸν διὰ σπουδῆς ἢ ζῶντα à τεθνεῶτα
ἰδεῖν.
LXV. 'Ev τούτῳ δὲ καὶ Χαμουζᾶς 6 τῶν νεῶν ἦγε-
* € ἴδ ᾿ j - ΄ χὃ ᾿ M ὃ ,
μὼν, ὡς εἶδε τὴν πόλιν ἐχομένην ἤδη καὶ τοὺς ὁπλί-
τας ληιτομένους αὐτὴν, εὐθὺς ἐπιπλεῖ τῇ ἁλύσει xal
διαρρήξας αὐτὴν tico γίνεται τοῦ λιμένος " χαὶ ὅσας
εὑρε τῶν ἹΡωμαϊκῶν νεῶν (αἱ γὰρ τῶν ᾿Ιταλῶν τριή-
ρεις τε xal δλχάδες εὐθὺς βιασάμεναι ταύτας ἀνή-
χθησαν ἐς τὸ πέλαγος), τὰς μὲν κατέδυσεν αὐτοῦ, τὰς
δὲ αὐτάνδρους ἔλαθε: xai ἐποχείλας τὰς ναῦς ταῖς
βασιλικαῖς χαλουμέναις πύλαις, ἔτι χεχλεισμένας
εὑρὼν διαρρήσσει τε τὰ τούτων χλεῖθρα xal τοὺς μα-
^ V , , 1. ^ M Leod
χλοὺς xat χαταδάλλει ταύτας, καὶ ἐσελθὼν μετὰ τῆς
στρατιᾶς ἐν τῇ πόλει, εὑρίσχει πολλοὺς ἐχεῖσε τῶν
"Pouatov ξυνισταμένους χαὶ ἐς ἀλκὴν τραπομένους

χαὶ τῇ τῆς φωνῆς ὁμοιότητι" ὡς δὲ εἶδε [ὅτι] γνωσθείς | (οὔπω γὰρ ἐφθάχει πρὸς τοῦτο τὸ μέρος fj χατὰ γῆν

LXIV. Ὀρχάνης ὁ τοῦ βασιλέω: θεῖος } Igitur Orchanes fuit frater Muratis II. Idem colligas e Turcicis scriptoribus
Aali et Scolakfade, qui fratres Moratis recensent quattuor : Alaeddinum, Achmelem, Orchanem , Hasanum, ut
ex Hammero l.l 1, p. 680 disco. Secundum alios auctores, quos Hammerus in suo Osmanidarum stemmate se-
quitur, fratres Muratis fuerunt Achmetes, Mustapha, Iusuf, Mechemetes. Aliam de Orchane nostro famam habes

- apud Chalcocondylam p. 393 , qui Orchanem Solimanis e filio nepotem (τὸν Μουσουλμιάνεω ὑϊδοῦν ) fuisse dicit, adeo

ἑάλωσαν περὶ πλήθουσαν ἀγορὰν, αὐτός τε ἅμα καὶ οἱ παῖδε: αὐτοῦ. Aliter rem narrat Ducas p. 300, 1
᾿ ὡς ὁ δοὺξ (Notaras) εὑρέθη μετὰ τοῦ ᾿Ορχὰν ἐν τῷ πύργῳ τῷ τοῦ χαστελίου τοῦ Φραντζεζίδων, χἀχεῖ παρεδόθησαν, ὁρῶντες

j denuo catena clausum esse et tum demum Chamuzam , e Propontide et meridionali urbis parte reducem ,
-tum irrupisse. Quod quam probabile sit, tu videas. || — ταῖς βασιλικαῖς πύλαις Portam hanc intra catenam fuisse
6 Critobulo colligitur ; haud longe ab ea fuisse ad ipsum portus introitum liquet e Phrantze p. 254, ubi postquam

ut Orchanis nostri pater fuisset Orchanes ille Solimanis filius, qui post mortem patris (1410) ex Asia ab Emmanuele
imperatore advocatus et Thessalonicam missus, deinde vero proditione captus et a Musa patruo sracidetum est
(V. Zinkeisen l. l. t, p. 425. Cf. idem p. 809). De Orchane Constantinopoli degente supra (not. ad c. 5, 3) cita-
vimus Ducam p. 232. Ejusdem etiam Barbarus p. 19 meminit hisce : Εἰ Turco Dorgano (sic), el d iera in
Constantinopoli al soldo del' imperador, si avea in varda uno di cantoni da la tera de la banda da mar
cum i suo Turchi i qual iera a suo soldo , i qual per avanti avea revelado (i. e. rebellaverant) al. suo signor.
De morte ejus ita Chalcocondylas p. 398, 3 : ᾿Αμφὶ τὸν Νοταρᾶν τοῦ βασιλέως ἁρμοστὴν xoi Ὀρχάνη τὸν MoucovA-
μάνεω ὑϊδοῦν, ὡς αὐτοὶ ἔλεγον Ἕλληνες, τοιόνδε. ἐγένετο᾽ ὡς γὰρ ἐπυνθάνοντο ἑαλωχένα! τὴν πόλιν, ἀπέδρασαν ἐπὶ

πύργον τινὰ τῆς πόλεως, ὡ: ἐνταῦθα βουλευσόμενοι ὅτι ἅπαν σφᾶς δέοι τραπέσθαι. Καὶ ἐνταῦθα γενόμενοι, "Opy &vnz μὲν

ῥάχια ἀμφιεσάμενρς Ναζχραίου τινὸς ἔδχλεν ζαυτὸν χατὰ τοῦ πύργου xxi ἀπέθανεν, οἱ δὲ ἀμφὶ τὸν Νοταρᾶν πολιορχηθέντες

:- Ἕτεροι δέφασιν

ὡς οὐχ ἦν δυνατὸν ἀνθίστασθαι πλέον τοῖς Τούρχοις. "Ὄντων δὲ πλείστων ἐχεῖ xal εὐγενῶν ἀρχόντων σὺν τῷ δουχὶ, ἤτήσατο

ὃ Ὀρχὰν ἀπό τινος μοναχοῦ τὰ ἄμφια αὐτοῦ, xal φορήσας αὐτὰ ἔδωχε τῷ μοναχῷ τὰ αὑτοῦ, xoi διὰ μιᾶς τοξοδολιχῆς

θυρίδος ἔδαλεν ἑαυτὸν γχατὰ γῆς ἔξω τῆ: πόλεως. Καὶ λαθόντες οἱ τῶν πλοίων χαὶ δεσμώσαντες ἔθαλον ἐντὸς: σὺν τοῖς λοι-

- ποῖς αἰχμαλώτοις οἱ δὲ τοῦ πύργου παραδοθέντες χαὶ αὐτοὶ ἐντὸς τοῦ πλοίου ἐχείνου εἰσήχθησαν. Τότε el; τῶν αἰχμαλώτων
τῶν Ρωμαίων χαταπρ ραγματευσάμενος τὴ" αὑτοῦ ἐλευθερίαν εἴρηχε τῷ ναυάρχῳ « εἰ ἐλευθερώσεις με σήμερον, ἔχω σοι
δοῦναι τὸν ᾿Ορχὰν xoi τὸν μεγαδοῦχα ὁμοῦ. » Τόδε ἀχούσας ὃ ναύαρχος ὦὥμοσε τοῦ ἐλευθερῶσαι αὐτόν. Καὶ τότε δείξας τὸν

μελαμφόρον "Opy&v , xai μαθὼν ὅτι κατ᾽ ἀλήθειαν ἐκεῖνός ἐστιν, ἀπέτεμε τὴν χεφαλὴν αὐτοῦ, τὸν δὲ μεγαδοῦχα ζῶντα a

τὴν χεφαλὴν τοῦ "Opyàv λαδὼν εἰς τὸν ἡγεμόνα ἀπήγαγεν ἐν τῷ Κοσυηδίῳ᾽ ἐχεῖνος δὲ τῷ ναυάρχῳ εὐεργετήσας xal πλεῖστα
δοὺς ἀπέλυσεν. || — θέλων 7 sic m. 2, βουλόμενος m. 1: Deinde inserui ὅτι.

LXV. De iis qu: in portu acciderunt, amplam narrationem habes apud Barbarum p. 56 sqq., cujus summa

- momenta paucis comprehendere satis sit. Classis Turcorum , qu: ad Colonas stationem habebat, paullo ante solis
- ortum prope portum apparuit, at preelium committere et rupta catena introitum sibi patefacere non ausa, mox
- inde se contulit in urbis latus Propontidi obversum, ubi nautz in terram egressi et in direptionem urbis diffusi
- sunt. Interea naves Turcorum septuaginta, qua per collem Galatensem in Cornu sinum transducte erant, ad Pha-
- rum (el Fanari appulerunt indeque in urbem irrumpunt. Dum sic classiarii per urbem disperguntur et prade

- eorradendze intenti sunt, major pars navium Italarum, quas singulatim Barbarus recenset, saluti suce consulentes,
- rupta catena portum relinquunt. Cf. Ducas, p. 296, 13 : Καὶ yàp εἰ xal μὴ ἠσχολοῦντο τὰ ᾿πλοῖα 100 τυράννου ἐν τῇ

: πραίδᾳ xol τῷ συνλμῶ τῆς πόλεως, οὖχ ἂν ἀφέθη μία καὶ μόνον. Ἀλλ᾽ οἱ Τοῦρχοι ἀφέντες τὰ πλοῖα πάντες ἔνδον ἦσαν, xal
οἱ Λατῖνοι ἄδειαν εὑρόντες ἐξήρχοντο τοῦ ἀξωευῦξ: Eadem fere Chalcocondylas p. 400, 1. Haud recte igitur Critobulus

- ftalos ait βιάσασθαι classem Turcorum , rupta catena in portum ingressam. Reliquae narrationis fides ut servaretur,
- statuendum foret, postquam Itali discesserant et Turci a tribus jam partibus in ürbem penetraverant, portum

in por-

FRAGMENTA IISTOR. ΟΠ ΕΘ. VOL. Y. 7

98

στρατιὰ ληιζομένη τὴν ἄλλην πόλιν). καὶ ξυμδαλὼν
αὐτοῖς τρέπεται καὶ φονεύει πάντας αὐτοῦ, ὥστε διὰ
τῶν πυλῶν αἷμα ῥυῆναι πολύ.

LXVI. Ἔν τούτῳ δὲ xoi f; ἄλλη στρατιὰ ἐφθάχει,
ὁμοίως δὲ καὶ διὰ τῶν ἄλλων παραλίων πυλῶν ἐσεχέοντο
λαμπρῶς, ταύτας ξυγχλῶντες χαὶ χαταδάλλοντες,
καὶ οὕτως ἅπαν τὸ στράτευμα τῶν νεῶν ἤδη σχεδασθὲν
ἀνὰ πᾶσαν τὴν πόλιν τρέπεται ἐς διαρπαγὴν, ληϊζό-
μενον πάντα τὰ ἐν ποσὶ xal δίκην ἐμπίπτον πυρὸς ἢ
σχηπτοῦ καὶ ἐμπιπρῶν πάντα καὶ ἀφανίζον, ἢ χει-
μάρρου δίκην ἅπαντα παρασῦρον καὶ διαφθεῖρον " xal
γὰρ οὗτοι πάντα διηρευνήσαντο ἀχριδέστερον ἢ Δᾶτις,
φασὶ, τὴν ᾿Κρετρικὴν, ναοὺς, ἱερὰ, θήκας τε πα-
λαιὰς χαὶ τάφους ἀναρρηγνύντες, στοάς τε ὑπογείους
xoi καταδύσεις καὶ χρησφύγετα xoi ἄντρα καὶ χηρα-

μοὺς xal ἄλλο πᾶν χεχρυμμένον ἀνερευνῶντες xal

εἴ πού τις ἤ τι ἦν χεχρυμμένον, ἐς φῶς ἐξάγοντες.
(2) "Ec δὲ τὸν μέγιστον ἐσελθόντες τῆς τοῦ θεοῦ Σοφίας
νεὼν, εὗρον ἐκεῖ πολύ τι πλῆθος ἀνδρῶν τε xai γυ-
γαιχῶν χαὶ παίδων χαταφυγόντας τε χαὶ θεοχλητοῦντας "
oüc xal δίκην σαγήνης ξυγχλείσαντες παρεστήσαντο
πάντας ὁμολογία, xol ἀπήγαγον αἰχμαλώτους, τοὺς
μὲν ἐς τὰς τριήρεις, τοὺς δὲ ἐς τὸ στρατόπεδον.
LXVII. "Ev τούτῳ δὲ καὶ οἱ ἐν τῷ Γαλατᾷ, ὡς
εἶδον τὴν πόλιν ἐχομένην ἤδη καὶ διαρπαζομένην,
εὐθὺς προσεχώρησαν ὁμολογίᾳ τῷ βασιλεῖ ἐπὶ τῷ
μηδέν τι χαχὸν παθεῖν, χαὶ ἀνοίξαντες τὰς πύλας ἐσε-
δέχοντο τὸν Ζάγανον μετὰ τῆς στρατιᾶς, χαὶ αὐτοὶ
οὐδὲν ὅλως ἠδίκηντο. (2) Ἧ δὲ στρατιὰ πᾶσα, ἥ τε
χατὰ γὴν ἥ τε χατὰ θάλασσαν, ἐσχυθεῖσα ἐς τὴν
πόλιν ἀπὸ πρωίας βαθείας καὶ αὐτοῦ τοῦ περιόρθρου
μέχρι δείλης ὀψίας ἐληίζετο xol διηρπάζετο ταύτην,
ἐχκφοροῦσα πᾶσαν τὴν λείαν ἐς τὸ στρατόπεδον, τὴν
δὲ καὶ ἐς τὰς ναῦς " ἔστιν ἃ δὲ ταύτης xal διαρπά-
ζοντες ἔνιοι ὥσπερ φῶρες x«t λαθραίως ἐξιόντες τῶν
πυλῶν ἀπήεσαν ἐς τὰ οἴχοι, (2) Οὕτω δὲ πᾶσαν

CRITOBULI HISTORIARUM 118. 1, 66-69.
ταύτην ἐχένωσε xal ἠρήμωσε καὶ πυρὸς δίκην ἦφά- ;
vice xal ἠμαύρωσεν ὥσθ᾽ ὅλως ἀπιστηθῆναι εἰ χαὶ ἦν.

e ^ p
ἐν αὐτῇ ποτε ἢ ἀνθρώπων οἴκησις ἢ πλοῦτος ἢ πε-
ριουσία πόλεως 7, ἄλλη τις χατ᾽ οἶκον χατασχευή τε

xoi περιφάνεια, xxl ταῦτα οὕτω λαμπρᾶς xol με-

γάλης ὑπαρχούσης πόλεως" οἶκοι δὲ μόνον ἐναπελεί-
φθησαν ἔρημοι χαὶ φόδον παρέχοντες τοῖς δρῶσι διὰ
Y c
τὴν ἐρημίαν πολύν. (3) Ἀπέθανον δὲ τῶν μὲν Ρω-
, i “- p € ἐλέ , ὅλ. ud
μαίων xal τῶν ξένων, ὡς ἐλέγοντο, παρ᾽ ὅλον τὸν
I^ ^ ? 2. ὦ ^ ^ € , ,
πόλεμον xai ἐν αὐτῇ δὴ τῇ ἁλώσει ξύμπαντες,
»y - -
ἄνδρες, φημὶ, xai γυναῖκεξ xal παῖδες, ἐγγύς που
τετρακισχίλιοι" ἐλήφθησαν δὲ χαὶ αἰχμάλωτοι ὀλίγῳ
πλείους πεντάχις μυρίων, τῆς δὲ στρατιᾶς ἁπάσης
ἀμφὶ τοὺς πενταχοσίους.
LXVIIL Ὃ δὲ βασιλεὺς μετὰ ταῦτα ἐσελθὼν ἐς
τὴν πόλιν, χατεθεᾶτο τό τε μέγεθος χαὶ τὴν θέσιν
9 ὦ , , * , ^ ;
αὐτῆς, τήν τε λαμπρότητα καὶ καλλονὴν, τό τε πλῆθος
καὶ μέγεθος καὶ χάλλος τῶν τε ναῶν xo τῶν δημοσίων
οἰχοδομημάτων, τῶν τε ἰδιωτιχῶν οἰχιῶν χαὶ χοινῶν
καὶ τῶν ἐν δυνάμει ὄντων τὴν πολυτέλειαν, ἔτι δὲ τήν
τε τοῦ λιμένος θέσιν xa τῶν νεωρίων xal τὸ πρὸς πάντα
ἐπιτηδείως ἔχειν τὴν πόλιν καὶ εὐφυῶς, καὶ ἁπλῶς
πᾶσαν αὐτῆς τὴν χατασχευὴν xal τὸν χόσμον.
(2) "Expo. δὲ xai τὸ πλῆθος τῶν ἀπολλυμένων xol τὴν

25» m 5 - MI - ^ δ m
ἐρήμωσιν τῶν οἰχιῶν xat τὴν παντελῇ φθορὰν αὐτῆς

καὶ τὸν ὄλεθρον: καὶ οἶκτος αὐτὸν εὐθὺς ἐσήει xol
μετάμελος οὐ μιχρὸς τῆς ἀπωλείας τε χαὶ διαρπαγῆς,
xai δάχρυον ἀφῆχε τῶν ὀφθαλμῶν, xat μέγα στενάξας

τε xal περιπαθές, « οἵαν, ἔφη, πόλιν ἐς διαρπαγὴν.

X RE 2 , 4 Y , :
καὶ ἐρήμωσιν ἐχδεδώχαμεν" » οὕτως ἔπαθε τὴν ψυχήν.
(3) Καὶ γὰρ ὄντως πάθος μέγα τοῦτο γέγονεν ἐφ᾽ ἡμῶν.
ἐν μιᾷ δὴ ταύτῃ πόλει οἷον ἐν οὐδεμιᾷ τῶν πάλαι,

μνημονευομένων τε χαὶ ἱστορουμένων μεγάλων πό-

λεὼν μεγέθει τε τῆς ἁλούσης πόλεως καὶ ὀξύτητι χαὶ

ἀποτομίᾳ τοῦ ἔργου - οὖχ ἥχιστα δὲ πάντας ἐξέπληξε

τούς τε ἄλλους xal αὐτοὺς δὴ τοὺς δράσαντας xal πα-

dixerat regionem τῆς ὡραίας πύλης custodie commissam esse nautarum Cretensium [qui ihi usque ad septimam diei -
horam pugnarunt in turribus Basilii et Leonis et Alexii, id. p. 287, 20], pergit : Τῷ δὲ Ta62 Τριδιζάνῳ τῷ τῶν
Ἑνετῶν τριηρέων χαπετανίῳ μετὰ χαὶ ἑτέρων ἀνδρῶν πεντήκοντα ἐδόθη φυλάττειν τὸν πύργον τὸν ἐν μέσῳ τοῦ ῥεύματος,
τὸν φυλάσσοντα τὴν εἴσοδον τοῦ λιμένος, χαὶ ἦν ἀντιχρὺς τῆς πύλης τῆς Βασιλιχῆς. Cf. Ducas p. 275, 11 : Οἱ δὲ Βενε-
τικοὶ ἐν τῇ βασιλιχῇ πύλῃ μέχρι τοῦ Κυνηγοῦ σὺν Ῥωμαίοις ὁμοῦ τοῖς Τούρχοις ἐμάχοντο. Leonardus p. 326 Gabrielem
Trevisanum cum Venetis suis in regione quae est & turri Phari usque ad Imperialem decertasse dicit. — In -
Pusculo 4, 190 portarum, qu:e ad Cornu sinum erant, series haec est : P. Cynegii, Phari, Theodosic, Petri, Platea, -
Basilea. Memoratur porta Basilica etiam ap. Ducam p. 295, 1 et p. 300, 5, ubi Lucas Notaras prope eam fuisse di--
citur, quo tempore Turci per Charsi portam in urbem irruperunt. Ex allatis patet errare Hammerum qui Basilicam -
portam componit cum hod, Balat-Kapussi que est inter Cynegii portam ( Aiwan-Kapussi ) et Fari portam ( Fener 2
Kapussi). Haud magis probandi Mordtmannus et Stolpius (in tabula Constantinopolis) qui Basilicam portam non -
ad Cornu sinum collocant, sed in hodierna Achyr-Kapussi quxrunt, quie in meridionali Seraglii apice sita versus -
Propontidem spectat. || — τραπόμενος ] sic man. 2, τρεπόμενος m. 1. || — ληϊζομένη τὴν ἄλλην πόλιν Haec adduntur t
in margine. 1

LXVI. $ 1. ἢ Δᾶτις τὴν ᾿Ερετριχὴν] V. Herodot. 6, 101. || $9. Σοφίας vv] V. Ducas p. 288,3 1. 291, 6; Phrantzes |
p. 289, 20; Chalcocondylas p. 397, 9. || — xai παίδων 1 addit margo.

LXVII. $ 1. Οἱ ἐν τῷ Γαλατᾷ etc.] De his vide plura ap. Ducam p. 267, 1. 312, 22 et Chalcocondylam p. 400, -
22. Pactorum, qui Mechemetes cum Galatinis inivit, apographum graecum habes apud Hammerum 1. l. 1, p. 675
sq. Idem documentum italica lingua scriptum et in nonnullis ἃ graecis recedens dedit Zinkeisen 1. 1. 2, p. 26. || —
$3 ξύμπαντες] ξύμ. syllaba additur in margine. | — πεντακισχίλιοι ] litere πενταχ in rasura scriptae sunt; 60,000
sec. Leonardum p. 334. ὦ

LXVIIL. $ 1. Εἰσελθὼν ἐς τὴν πόλιν] diei hora octava, sec. Ducam p. 298, 16. Cf. Phrantzes p. 290, 18, ||] ---ὶ

"ἢ

dud

EST Pres

ΨΥ

ἘΣ MEA NAP wii

d2ditn

goa

ΑΨ Ὁ REP ΟΡ
T
3

MECHEMETIS ANNUS III. 6969 (1452 1463 P. C.). 99

ϑόντας τῷ τε παραλόγῳ xal ἀήθει τοῦ γεγονότος xai
"ec ; , ^ ; " € ,
τῷ ὑπερδάλλοντι xai ξενίζοντι τοῦ δεινοῦ, (4) "EdÀuo
Τροία, ἀλλ᾽ ὑπὸ Ἑλλήνων xo δέκα ἔτη πολεμουμένη,
ὥστε εἰ καὶ τῷ πλήθει τῶν τε ἀπολλυμένων τῶν τε ἕα-
3
λωχότων οὐ μείων ἦν 7j ξυμφορὰ, εἶ μὴ xal μείζων
εἰπεῖν, ἀλλὰ καὶ ἄλφω ταῦτα ἔφερέ τινα κουφισμὸν xol
παραμυθίαν αὐτῇ " ot ce γὰρ “Ἕλληνες φιλανθρωπότε--
ρον τοῖς ἑαλωχόσι προσεφέροντο, τὰς χοινὰς αἰδούμε-
νοιτύχας, ὅ τε συνεχὴς πόλεμος χαὶ μαχρὸς xol τὸ καθ᾽
ἡμέραν τὴν ἅλωσιν προσδοχᾶν παρήρηται τὴν dxotó7
τούτων αἴσθησιν τῶν δεινῶν τὸ δὲ παρὸν ἀπαραμύ--
θητον ὅλως. (5) Ἑάλω Βαῤιλὼν ὑπὸ Κύρου, ἀλλ᾽
οὐδὲν ἐς τὰ χαίρια παραύδλαδεῖσα,, οὐδ᾽ αἰχμαλωσία
δουλεύσασα, οὐδ᾽ ὕόρει γυναικῶν ἐχδοθεῖσα καὶ παί-
δων, ἀλλ᾽ 7) υὑόνον δεσπότην ἀλλάξασα. xxi τοῦτον
᾽ D i ,

b ΩΣ € , ^
χρηστὸν ἀντὶ πονηροῦ. (6) "Eco Καρχηδὼν ὑπὸ
᾿Σχηπίωνος δίς, ἀλλὰ τὸ μὲν πρῶτον διιήρους δοῦσα

χαὶ τὰς δαπάνας τοῦ πολέμου παρασχομένη. ἐς
χρήματα (xol) μόνα τὴν ζημίαν ἐδέξατο, τὸ δὲ δεύ--
τερον μιχρὸν ἀπωτέρω μετοιχισθεῖσα ξὺν γυναιξὶ xat
παισὶ χαὶ τοῖς ὑπάρχουσι πᾶσι χαὶ τοὺς οἰχήτορας
ἔχουσα σῶς χαὶ χαχῶν ἀπαθεῖς οὐδὲν τοσοῦτον ὑπέστη
δεινόν. (7) "Edo Ῥώμη, τὸ μὲν πρῶτον ὑπὸ Κελ--
τῶν τε x«l Γαλατῶν, ὑπὸ ΤΠότθων τὸ δεύτερον " ἀλλ᾽
M μ᾿" E Sis oW 343? 3 ,
. 008£v τοσοῦτον παθοῦσα δεινὸν, ἀλλ᾽ ἢ μόνον τυραν--
νηθεῖσα μικρὸν xal χρήμασι ζημιωθεῖσα xal πλούτῳ
- , Led m
χαὶ δημεύσει τῶν πρώτων οἰχιῶν xa ὑπερορία τῶν
E] "n 53 N ὦ ' , ' ei * 4
ἐνδόξων ἀνδρῶν, xxi πάλιν μικρὸν ὕστερον ἑαυτὴν
ἀναχτησαμένη, ἐπὶ μέγα δόξης ἤρθη καὶ πλούτου χαὶ
δυναστείας x«l τύχης. (8) ᾿Εάλω Ἱεροσόλυμα τρίς,
ὅπ’ Ἀσσυρίων τὸ πρῶτον, ὕπ᾽ ᾿Αντιόχου τὸ δεύτερον, ὑπὸ
Ῥωμαίων τὸ τρίτον ἀλλὰ τὸ μὲν πρῶτον μετοιχίαν
μόνην ὑπέστη ξὺν γυναιξὶ χαὶ τέκνοις καὶ τοῖς ὑπάρ-
H- ea 3 ΄« € 3.9 , ^ M
oct πᾶσιν ἐς Βαδυλῶνα᾽ ὕπ᾽ ᾿Αντιόχου δὲ μιχρὸν τυ-
, , 7 A I^ ψ τΑρ να ,
i Bonos πάλιν sbyov τὴν πόλιν ὑπὸ δὲ Ρωμαίων
εἶ xol τὰ πάθη τῆς ἁλώσεως ἦσαν οὐ φορητὰ, ἀλλὰ
στάσεις τε ἦσαν ἐν αὐτῇ πολλαὶ καὶ δειναὶ xol ἐμ-
| UM xol διαρπαγαὶ xal σφαγαὶ x«l φόνοι τῶν ἐνοι-
χούντων τε xal τῶν οἰχειοτάτων ἀνόσιοι x«i πρὸ τοῦ
πολέμου χαὶ ἐν αὐτῷ τῷ πολέμῳ, ὥστε xa ἐν εὐχαῖς
ἦν αὐτοῖς πολλάχις τὸ τὴν πόλιν ἁλῶναι, ἀπαλλαγὴν
Ex τούτου τῶν μεγίστων χαχῶν οἰομένοις εὑρέσθαι
E - , A mv , e M Yom ,
ἢ τῷ θανάτῳ ἢ τῇ δουλεία. Οὕτως οὐδὲν τὰ τῶν πό-
ἢ πων ἐκείνων πτώματα πρὸς τὸ ταύτης εἰσὶν οἷα χαὶ
j παραδάλλεσθαι. (9) Καὶ ἄλλαι δὲ πόλεις πολλαὶ χαὶ
, M $5) e M
μεγάλαι ἔν τε ᾿Δσίᾳ xat Εὐρώπη ἑάλωσαν, xoi

B

la , 3 "2 1 , 35 Ὁ UE ,
πλούτῳ xal δόξῃ, x«t σοφία καὶ ἀρετῇ τῶν ἐνοικούντων

καὶ πολλοῖς ἄλλοις ἀνθοῦσαι τοῖς ἀγαθοῖς, ἀλλ᾽ οὐδὲ
τὰ τούτων πτώματα λόγον ἔχει πρὸς τὰ παρόντα
δεινά.

LXIX. Ἑάλω x«t ἡ δυστυχὴς αὕτη πόλις πρώην
παρὰ τῶν ἑσπερίων γενῶν, ἑξήχοντα ἔτη τυραννου-
μένη, καὶ πλοῦτον ἀφηρέθη πολὺν χαὶ ἀναθήματα
τῶν ἱερῶν πλεῖστα χαὶ χάλλιστα χαὶ πολυτελῆ, χαὶ
τὰ λαμπρὰ καὶ σεμνὰ καὶ περιμάχητα ταύτης θεάματα
xat ἀκούσματα τὰ μὲν ἐς ἑσπέραν μετεχομίσθη, τὰ
δ᾽ ἐν αὐτῇ τῇ πόλει πυρὸς γέγονε, παρανάλωμα" ἀλλὰ
μέχρι τούτων ἦν αὐτῇ ἣ ζημία x«i τὸ δεινόν εἰ μὴ δὲ
ταῦτα μιχρὰ., τῶν οἰχητόρων δὲ οὐδένα ἀποδεθλήχει,
οὐδ᾽ ἐς παῖδας xai γυναῖκας χαὶ τὰ τιμιώτατα πα-
ρεδλάδη, ἀλλ᾽ εἶχε πάντας τοὺς ἐνοιχοῦντας ἀσινεῖς
ὅλως χαὶ χαχῶν ἀπαθεῖς" χαὶ πάλιν ἀπωσαμένη τὴν
τυραννίδα χαὶ ἑαυτὴν ἀναχτησαμένη ἐς τὴν προτέραν
ἧχε κατάστασιν, χαὶ βασίλειον ἦ ἦν χαὶ γενῶν ἦρχε
πολλῶν ἔν τε ᾿Ασία xol Εὐρώπῃ χαὶ νήσων οὐχ ὀλί-
γων, xat ἐν περιφανείᾳ καὶ πλούτῳ χαὶ δόξῃ καὶ
λαμπρότητι ἦν, xal τῶν καλῶν ἁπάντων ἡγεμὼν χαὶ
παράδειγμα, xol λόγων ἦν ἑστία xad παιδείας ἁπάσης
x«i σοφίας x«i ἀρετῆς xai πάντων τῶν χαλλίστων
ὁμοῦ. (2) Νῦν δ᾽ ὄντως ἐξήχει τὰ κατ᾽ αὐτὴν, xol
τὰ καλὰ ξυλλήδδην ἔρρει, xal ἀφήρηται πάντων,
πλούτου, δόξης, ἀρχῆς, περιφανείας, τιμῆς. γένους
λαμπρότητος, ἀρετῆς, παιδείας, σοφίας. ἱερωσύνης;
βασιλείας, πάντων ἁπλῶς. χαὶ ὅσον ἐς ἄχρον εὖδαι-
μονίας xat τύχης ἤλασε. τοσοῦτον ἐς πυθμένα δυσ-
τυχίας καὶ χαχοδαιμονίας χατήχθη " χαὶ μαχαρισθεῖσα
πρώην ὑπὸ πολλῶν, νῦν ὑπὸ πάντων δυστυχὴς χαὶ
βαρυδαίμων ἀχούει- xal μέχρι τερμάτων τῆς oixou-
μένης προελθοῦσα τῇ δύξη, νῦν πᾶσαν ὁμοῦ γῆν τε
xol θάλασσαν μεστὴν πεποίηχε τῶν ἑαυτῆς ξυμφορῶν
καὶ τῆς ἰδίας ἀδοξίας ἐνέπλησε, πανταχοῦ τῆς αὐτῆς
καχοδαιμονίας ὑπομνήματα φέρουσα τοὺς οἰκήτορας,
ἄνδρας δμοῦ καὶ γυναῖχας xoi παῖδας διασπαρέντας
αἰσχρῶς ἐπ᾽ αἰχμαλωσία καὶ δουλεία xxt ὕόρει- καὶ ἣ
πολλῶν γενῶν ἐπάρξασα πρότερον μετὰ τιμῆς καὶ δόξης
καὶ πλούτου xat περιφανείας λαμπρᾶς, νῦν 0g" ἑτέρων
ἄρχεται μετὰ πενίας καὶ ἀδοξίας χαὶ ἀτιμίας χαὶ
δουλείας αἰσχίστης" xol παράδειγμα πάντων οὖσα
καλῶν χαὶ λαμπρᾶς εὐδαιμονίας εἰκὼν, νῦν εἰχών
ἐστι δυστυχίας xa μεγίστων ξυμφορῶν ὑπόμνημα xod
στήλη χαχοδαιμονίας χαὶ μῦθος τῷ βίῳ. (3) Οὕτως
οὐδὲν τῶν ἀνθρωπίνων πιστὸν οὐδὲ BéGatoy, ἀλλὰ πάντα
δίκην εὐρίπου ἄνω καὶ χάτω στροδεῖται xal περιφέρε-
ται ταῖς ἀγχιστρόφοις τοῦ βίου μεταθδολαῖς, παίζοντα

£ext.

-— LXIX. $ 1. ἑξήκοντα 1 Sunt anni 57 ab Aprilis d. 12 an. 1204 usque ad .25 d. Juhi an. 1261.
γενῶν] sie mgo; π, ἐθνῶν text. || — μεγίστων] add. mgo. [|] — $ 4. διαχοσίων] 1136 ann. (328-1453). || — Κωνσταν.
γὰρ] Cf. Barbarus p. 51, ubi vates preedixisse perhibentur :
nome € Constantin fio d'Elena , soto quelo imperio el se perderà Constantinopoli.

᾿γαῶν] γεῶν man. 2 inrasura. | — $ 3. τὴν ἀχριθῆ 1 add. mgo. || — $ 6. μετοιχισθεῖσα ] sic mgo, μετοιχίσασα textus.
- Maud premenda sunt qua de Carthagine bis a Scipione capta Critobulus tradit. | — $ 7. Γαλατῶν 1 sic mgo, Γερ-
sip text. | — $ 8. ὑπέστη] Sic mgo, ἐδέξατο text. | — ἐμφύλια } ἐμφύλιοι ? || — $ 9. πτώματα] sic προ, πάθη

Ϊ -— $2. πολλῶν
quando el se troverà uno imperador che abia

7s

100

xal παιζόμενα παρὰ μέρος, καὶ οὐδέποτε στήσεται τῆς
ἀτάχτου ταύτης xal ῥοώδους φορᾶς, χαὶ χινήσεως χαὶ τῆς
ἀλλοπροσάλλου παλιρροίας τε χαὶ μεταῤολῇς, € ἕως ἂν
ἐν τοῖς οὖσι τὸ εἶναι 7. ( ) Ἐγὼ δὲ xoi τοῦτο παντὸς
μᾶλλον θαυμάσας ἔχω, τήν τε γενουένην ξυγχύρησιν
τῶν ὀνομάτων χαὶ τὴν τῶν πραγμάτων ἐναντιότητα
ἐπὶ τοσαύτης περιόὸ δου ξυνδραμοῦσαν ἐγγύς που δια-
χοσίων μάλιστα χαὶ χιλίων ἐτῶν. Κωνσταντῖνος γὰρ
εὐτυχὴς βασιλεὺς, ᾿Ελένης υἱὸς, ἀνέστησέ τε ταύτην
χαὶ ἐς ἄχρον εὐδαιμονίας χαὶ τύχης ἐπῆρε, καὶ πάλιν
ἐπὶ Κωνσταντίνου, δυστυχοῦς βασιλέως, ᾿Ελένης υἱοῦ,
ἑάλω τε xxi ἐς ἐσχάτην δουλείαν τε x3 χαχοδαιμο-
νίαν χατήχθη. Καὶ ταῦτα μὲν οὕτω.

LXX. Ai δὲ τριάκοντα τριήρεις, ἃς ὃ τῆς Ρώμης
ἀρχιερεὺς ἔπεμπε βοηθοὺς τῇ τε πόλει xot βασιλεῖ Κων-
σπαντίνῳ, χαταχθεῖσαι ἐς Χίον χἀχεϊῖσε πνεύμασιν
ἐναντίοις χρησάμεναι, αὐτοῦ περιέμενον, χαιρὸν ἐπι-
τήδειον ἀναμένουσαι" ὡς δὲ μετὰ μικρὸν ἐπύθοντο
τὴν τῆς πόλεως ἅλωσιν, ὑστερήσασαι τῆς βοηθείας
πάλιν ἀπέπλευσαν οἴχοι ; μηδὲν € ὑπὲρ ὧν ἦχον διαπρα-
ξάμεναι. (9) [Ἔδει δὲ ἄρα πάντως τὴν δυστυχῇ ταύ--
τὴν πόλιν ἁλῶναί τε χαὶ χαχῶς παθεῖν, χαὶ- διὰ
τοῦτο πάσης ἐπιχουρίας πάντοθεν φαινομένης χαὶ δὺ-
ναμένης αὐτῇ βοηθεῖν, παντάπασιν ἀπεστέρητο" ἀλλὰ
δὴ xai πάντα ξυνδεδραμήχει πρὸς τοῦτο, οὕτω τοῦ
θείου ἐνδόντος.

LXXI. Ἑάλω τοίνυν ἐπὶ Κωνσταντίνου βασιλέως,
ἑδδόμου Παλαιολόγων , ἐννάτη καὶ εἰχοστῇ φθίνοντος
Μαΐου παρὰ Ῥωμαίοις, ἕξήχοντος ἔτους τῶν ἀπ’
ἀρχῆς ἑνός τε xa ἐξηχοστοῦ παρὰ τοῖς ἐνναχοσίοις τε
χαὶ ἑξακισχιλίοις, ἀπὸ δὲ χτίσεώς τε χαὶ ξυνοιχή-
σεως ταύτης ἔτεσι τέτταρσι χαὶ εἴχοσι χαὶ ἑχατὸν πρὸς
τοῖς χιλίοις.

LXXIl. Θνήσχει δὲ καὶ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος
αὐτὸς ἧπερ ἔφην μαχόμενος, σώφρων μὲν χαὶ μέτριος
ἐν τῷ χαθ’ ἑαυτὸν βίῳ γενόμενος, φρόνήσεως δὲ xai

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 69-73.

ἀρετῆς ἐς ἄχρον ἐπιμεμελημένος, ξυνετός τε xal τῶν
ἄγαν πεπαιδευμένων, κἀν τοῖς πολιτικοῖς δὲ πράγμασι
xai τοῖς ἐν ἀρχῇ οὐδενὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων τῶν
πρωτείων παραχωρῶν, ὀξὺς μὲν ξυνιδεῖν τὸ δέον
παντὸς μᾶλλον, ὀξύτερος δὲ ἑλέσθαι, δεινὸς εἰπεῖν,
δεινὸς δὲ νοῆσαι , δεινότερος δὲ πράγμασιν ὁμιλῆσαι,
τῶν μὲν παρόντων. ἀχριδὴς γνώμων, ἧπερ ἔφη τις
ὑπὲρ Περικλέους, τῶν δὲ μελλόντων ὁ ὡς ἐπὶ πλεῖστον τοῦ
εἰκότος ἄριστος εἰκαστὴς, ὑπέρ τε τῆς πατρίδος χαὶ τῶν
ἀρχομένων. πάντα χαὶ ποιεῖν xal πάσχειν αἱρούμενος, |
ὃς Y καὶ τὸν ἐπιχείμενον τῇ πόλει προφανῆ χίνδυνον
ὁρῶν αὐτοῖς ὀφθαλμοῖς χαὶ δυνάμενος αὑτὸν ἐχσῶσαι
χαὶ πολλοὺς ἔχων τοὺς πρὸς τοῦτο παρακαλοῦντας,
οὐχ ἠθέλησεν, ἀλλ᾽ εἷλε τὸ ξυναποθανεῖν τῇ πατρίδι
τε χαὶ τοῖς ἀρχομένοις, μᾶλλον δὲ χαὶ προαποθανεῖν |
αὐτὸς, ὅπως μὴ ταύτην τε ἁλοῦσαν ἐπίδοι, xal τῶν
οἰκητόρων τοὺς μὲν σφαττομένους ὠμῶς, τοὺς δὲ δο-
θυαλώτους ἀπαγομένους αἰσχρῶς. 6) ᾿Επειδὴ γὰρ.
εἶδε τοὺς πολεμίους βιαζομένους τε αὐτὸν xal διὰ τοῦ
χατερριμμένου τείχους ἐσερχομένους ἐπὶ τὴν πόλιν
λαμπρῶς, εἰπεῖν λέγεται μέγα βοήσας ὑστάτην ταύ-
τὴν φωνήν" « ἢ πόλις ἁλίσχεται κάμοι ζὴν ἔτι πε-
ρίεστιν; » xal οὕτως ἐς μέσους τοὺς πολεμίους ὥσαί
τε ἑαυτὸν xal καταχοπῆναι, Οὕτως ἀνὴρ ἀγαθὸς ἦν
χαὶ τοῦ χοινοῦ χηδεμών, δυστυχὴς μέντοι γε παρὰ
πάντα τὸν βίον αὐτοῦ, x&v τῷ τέλει δὲ δυστυχέστα-.
τος. (3) Τὰ μὲν δὴ χατὰ τὴν μεγάλην πόλιν τὴν
Κωνσταντίνου ἐπὶ μέγα δόξης ἀρθεῖσαν xat δυναστείας ;
xal πλούτου ἔν γε τοῖς κατ᾽ αὐτὴν καιροῖς, xol πάσας
τὰς πρὸ αὐτῆς ἀποχρύψασαν πολλῷ τινι καὶ ἀπείρῳ, 1
τῷ μέσῳ ἐπί τε δόξη xai πλούτῳ xal ἀρχῇ x«i δυ-
νάμει χαὶ μεγέθει xal τοῖς ἄλλοις πᾶσι θαυμαζομένήν, 3
οὕτως ἐτελεύτησεν. 1
LXXIII. Βασιλεὺς δὲ Μεχέμετις τήν τε πόλιν xal :
τὰ ἐν αὐτῇ πάντα χαλῶς θεασάμενος, ἐπάνεισιν ἐς τὸ
στρατόπεδον χαὶ διατίθεται τὰ χατὰ τὴν λείαν. Καὶ

LXX. Αἱ δὲ τριάκοντα etc. ] Cf. supra cap. 39. Pusculus de his ita habet 4, 1025: Σ

Auxilium Deus ipse negavií :
in Tenedi portu nam tempestatibus acl
stabant bis dene naves, quas Gnosia iellus,
que Fenetum imperium Rhadamanti legibus audit
omissis, plenas frumento et frugibus, inde
bis quinas Feneti miltebant Marte triremes
insiructas, urbi auxilio Danaisque ; sed omnes
mensem unum adverso tenuerunt sidere portum ;
nec prius inde datum est se de statione movere,
quam Teucri capianl urbem regemque trucident,

$ 3. Te xol χαχῶς παθεῖν xoi] add. margo. || — ἀλλὰ δὴ ] add. margo.
LXXI. “Ἑὐδόμου ὀγδόου Phrantz. p. 301, 3. || — ᾿Ἐννάτῃ xoi εἰχοστῇ Matou] Cf. Ducas p. 288, 15. Phrantzes-

p- 288, 19, et quie ex Turcicis scriptoribus affert Hammer 1, p. 678. Constantinus obiit natus an. 49, mens. 3, dies"
23 secundum Phrantzem p. 291, 12; de regni annis v. Phrantz. p. 304 et Chalcoc. p. 399, t5.
At similiter habes «ai ἕν cap. 77 ull. || — πρὸς τοῖς χιλίοις πρὸς τρισχιλίοις codex; ab Constantinopolis enczeniis.
(Sept, an. 328) usque ad expugnationem urbis ( Maii mens. an. 1453) elapsi sunt anni 1194.

LXXII. $ 1. Τῶν πρωτείων] sic mgo, τοῦ ἴσου text. || — ἧπερ] sic m. 2, ὅπερ m. 1. De Themistocle Thucydide
dixit 1,138, 3 : τῶν τε παραχρῆμα bU ἐλαχίστης βουλῆς χράτιστος γνώμων zai τῶν μελλόντων ἐπὶ πλεῖστον τοῦ γεν

συμένου ἄριστος εἰχαστής.
LXXTII. $ 1.

Ἔστιν ἃ δὲ τούτων xoi] sic mgo; ἔστιν οὗ: δὲ xoi text. || — $ 2. Nozxpàv] De virtute Luce Notara |

|| — ἑνός] πρώτου δ᾽

"4 LR 3!

εἴασεν ὕστερον.

MECHEMETIS ANNUS 1Π. 6961 (1452-1453 P. C.).

πρῶτον μὲν λαμθάνει τὸν ξυνήθη δασμὸν αὑτῷ τῶν λα-

φύρων, ἔπειτα δὲ καὶ doen d ἀπὸ πάντων ἐκλέγεται,

παρθένους τε ὡραίας χαὶ τῶν εὖ γεγονότων χαὶ παῖδας

χαλλίστους, ἔστιν ἃ δὲ τούτων καὶ ὠνούμενος παρὰ
τῶν στρατιωτῶν, (2) ᾿Εχλέγεται δὲ χαὶ τῶν ἐπιφα-

m ^ m 5 , , , M
. νῶν ἀνδρῶν οὗς ἐμάνθανε γένει τε χαὶ φρονήσει χαὶ

ἀρετῇ διαφέρειν τῶν ἄλλων, χαὶ δὴ χαὶ Νοταρᾶν αὐτὸν,
ἄνδρα τῶν δυνατῶν τε x«i ἐπιφανῶν ὄντα Ev τε Quv-
ἔσει xal πλούτῳ xal ἀρχῇ xai ἀρετῇ καὶ πολιτιχῇ
δυνάμει, xal τιμᾷ τοῦτον τῇ ἐσόδῳ τῇ παρ᾽ αὐτὸν,
χαὶ λόγων μεταδίδωσι Meu. lov xal χρησταῖς ἄνα-
χτᾶται ταῖς ἐλπίσιν, οὐ μόνον αὐτὸν, ἀλλὰ xal τοὺς
ἄλλους τοὺς uem αὐτοῦ" ἐσήει γὰρ αὐτὸν ἔλεος τῶν
ἀνδρῶν χαὶ τῆς δυστυχίας αὐτῶν, ἐξ οἵας & ἄρα εὖδαι-
μονίας ἐς οἵαν χαχοδαιμονίαν κατήχθησαν xat χρηστὰ
περὶ αὐτῶν ἐδουλεύετο, εἰ xai 5 φθόνος μιχρὸν οὐχ
(4) Διαθέμενος δὲ ταῦτά τε xal τὰ

-
2

Ν , er : “- ing - 352. ὦ
χατὰ τοὺς στρατιώτας ἁπαντὰα χαλῶς χαὶ ὡς ἦν «0t

101

χατὰ νοῦν, xal τιμήσας τοὺς μὲν αὐτῶν ἀρχαῖς τε
xal ἀξιώμασι , τοὺς δὲ χρήμασι η τοὺς δὲ σιτηρεσίοις
χαὶ παντοίυις ἄλλοις δώροις, εὖ πεποιηχώς τε χαὶ
δεξιωσάμενος οὃς ἤδει καλῶς ἀγωνισαμένους, ἔτι τε
δημηγορήσας χαὶ πολλὰ εἰπὼν ἐς ἔπαινον. φέροντα
M 5 , 9ῳφ m , , , ,
καὶ εὐχαριστίαν αὐτῶν, ἀπολύει τὴν στρατιάν, (4) Αὐ-
^ M * , Ld , L4 ^ Ὁ Ὁ] ΩΣ »
τὸς δὲ μετά γε τῶν ἐν τέλει. xai τῆς ἰδίας αὐλῆς ἔσ-
5 M / .- , ^
εἰσιν ἐς τὴν πόλιν, xol pese βουλεύεται, ὅπως ἂν
αὐτὴν ξυνοιχίσας τῷ ιν» οὐχ ὅσον ἦν πρότερον, ἀλλὰ
xai πᾶσαν" εἰδιάαιτο, ὥστε βασίλειον εἰναι αὐτῷ,» ἐν
ἐπικαίρῳ γῆς καὶ bidoqu: χειμένην" ἔπειτα δω-
ρεῖται πᾶσι τοῖς τε ἐν τέλει χαὶ οἰχείοις οἰκίας τε
λαμπρὰς τὰς τῶν δυνατῶν xat παραδείσους καὶ ἀγροὺς
χαὶ ἀμπέλους ἔσω τῆς πόλεως, τοῖς δὲ καὶ ναοὺς
περιχαλεῖς, ὥστε εἶναι αὐτοῖς ἐς χατοίκησιν, (5) ᾿Εχλέ-
γεται δὲ καὶ αὐτὸς τὸν μέσον xal κἄλλιστον χῶρον
τῆς πόλεως ἐς οἰχοδομὴν βασιλείων. Μετὰ δὲ τοῦτο,
τῶν αἰχμαλώτων ὅσους ἔλαδε δασμὸν ξὺν γυναιξὶ

longe aliter judicant Pusculus et Leonardus. Videlicet acerrimus fuit τῶν ἑνωτιχῶν adversarius, adeo uf dixerit :
χρειττότερόν ἐστιν εἰδέναι ἐν μέσῃ τῇ πόλει φαχιόλιον βχσιλεῦον Τούρχων ἢ xoXomnipxw Λατινικήν (Ducas p. 264, 14).
De eo ita Pusculus f, 434 :
generis non nomine clarus,

nec recti studio, pulchras namque oderat artes

barbarus hic, sed opum fama, quas turpiter ipse

et pater ad summum cumulum corraserat ; olim

nisciculos vendebat avus; regnabat in urbe

alter, consilia et regis velanda tenebat.

Italiam inprimis, ignobilis, atque Latinum

momen aeri invidia concussus in omen habebat

infandum, fideique rudis perhibebat in auras

ferri concilium, victos nec cedere Grajos

pontificà summo Romano jure volebat,

Similiter Leonardo archiepiscopo p. 335 est miser ille qui semper gloriam mendaciis et schismate captare
concupivit. Secundum Ducam p. 295 captus Notaras est postquam a Basilica porta domum se contulerat. [Domum
hanc sitam fuisse prope Bucoleonem inter portas Tehatlady kapwu et Achyr-Kapussi censet Mordtmannus 1. l. p. 143,
qui ibi in muro urbis hanece repperit inscriptionem :

AOYK... ( Reliqua trabe lignea obtecta sunt)
NOTAPAX
AIEPMHNEYTOY

ex qua simul patere existimat magnum ducem olim interpretis munere apud imperatorem functum esse. Id tamen e
genetivo διερμιηνευτοῦ colligi nequit. Referenda vox ad patrem Luc: , Nicolaum Notaram; hune enim Manuelis imp.
διερμιηνευτὴν fuisse Ducas p. 93, 20 narrat. Neque ex eo quod Ducas p. 295 turrem memorat, in qua inclusa familia
Lucc Turcos aggredientes arcere studebat, consequitur domum Lucae ad murum in quo inscriptio exstat, sitam fuisse.
Probabilius ex titulo colligas istam muri urbani partem a Luca fuisse restauratam.] Re, comperta, Mechemetes
misit qui Lucam ejusque familiam custodirent ac tuerentur. Adductum deinde quum rex increpasset, quod dedi-
tione urbis stragem non avertisset, Lucas culpam ejus rei in Chalilem verbis tectis (vel, secundum Leonardum
p. 335, monstratis Chalilis literis) retorsisse dicitur. Propius ad Critobuli narrationem accedunt quie idem Ducas
p. 301 sq. prodidit. Ibi Lucam simul cum Orchane captum esse narrat, Mechemetem vero Notaram in Cosmidium
adductum benigne excepisse et familie ejus curam habuisse, ac duci dixisse : « Τὴν πόλιν ταύτην σοι μέλλω παρα-
χαταθέσθαι τοῦ ἔχειν τὴν ἅπασαν αὐτῆς φροντίδα, xai ποιήσω σε εἷς χρειττοτέραν δόξαν παρ᾽ ἣν εἶχες ἐν τῷ καιρῷ τοῦ Ba-
σιλέως. χαὶ μὴ ἀθύμει » Addit deinceps : Εὐχαριστήσας οὖν xal ἀσπασάμενος τὴν αὐτοῦ χεῖρα ἀπῆλθεν εἰς τὸν οἶχον
αὐτοῦ. Μαθὼν δὲ παρ᾽ αὐτοῦ τὰ ὀνόματα τῶν εὐγενῶν τῶν ἐν τῷ παλατίῳ διχπρεψάντων ὀφφιχιαλίων, πάντων τὰ ὀνόματα
χατέγραψε᾽ xai ἐν τοῖς πλοίοις xal ἐν ταῖς σχηναῖς συναθροίσας σύμπαντας ἐξηγόρασεν, ἀνὰ χιλίων ἀσπρῶν «δοὺς τοῖς
Τούρχοις, etc. Βοπθονο] θη, qua Notaram rex prosecutus sit, paucis etiam Chalcocondylas p. 401 , 20 meminit. Longe
alia tradit Phrantzes p. 291, 15, apud quem Notar:x animus vilis acerbissimis conviciis a Mechemete castigatur. || —
ὄντα). sic mgo; ἄγαν text. Ἰ — κατήχθησαν 516 mgo; χατέπεσον text. Ante verba ἐξ οἵας fort. excidit ἐννοῶν γε]

tale quid. || — ὕστερον] Vid. $ 8.
$ 4. Ξυνοιχίσας] συνοιχήσας cod. || — πᾶσαν * εἰδιάαιτο] Corrupta haec. ἀλλὰ καὶ μᾶλλον (s. πλέον) εὖ 0100110? || — τὰς
ante τῶν δυνατῶν add. m. 2. || — $ 5. τὸν μέσον χῶρον] Cf. 2, 1,2 : τὸν πλεῖστον xal χάλλιστον χῶρον, in quo structum

palatium quod nunc Eski-Serai vocatur. Ceterum hoc palatium rex aedificare coepit zestate anni 1454, postquam e prima
contra Servios expeditione |a Critobulo non memorata 1 redux Constantinopolim venerat. Ducas p. 817, 23 : εἰσελθὼν δὲ
ἐν τῇ πόλει xai διαμετρήσας ἐν μέσῳ αὐτῆς γῆν περιέχουσαν στάδια η΄ ἢ καὶ πλέον, ἐκέλευσε περιορίσαν αὐλὴν χαὶ ἔνδον αὐτῆς

102

xal παισὶ χαθίζει παρὰ τῷ τοῦ λιμένος αἰγιαλῷ τῆς
πόλεως, θαλασσίους ὄντας, oüc πρώην Στενίτας ὦνό-
μαζον, δοὺς αὐτοῖς καὶ οἰχίας xal ἀτέλειαν χρόνων
ῥητῶν" (0) καὶ τοῖς ἄλλοις δὲ πᾶσι τοῦτ᾽ αὐτὸ προ"
χηρύξας,, ὅσοι τὴν ἰδίαν ὠνὴν καταδαλόντες ἢ ξυνθέ-
μενοι χαταθαλεῖν ἐν χαιρῷ ῥητῷ τοῖς δεσπόταις, βού-
λοιντ᾽ ἂν χατοιχεῖν ἐν τῇ πόλει, καὶ τούτοις δὴ ἀτέλειαν
x«i oixíag παρέσχεν ἢ τῶν ἰδίων ἢ τῶν ἀλλοτρίων.
(7) ᾿Εδούλετο δὲ καὶ τῶν ἀρχόντων οὺς ἐξελέξατο κατ-
οἰκίσαι αὐτοῦ ξὺν γυναιξὶ χαὶ τέχνοις, παρασχὼν
αὐτοῖς xal οἰχίας xal χτήματα xot πρόνοιαν τοῦ ζῆν,
χαὶ τρόπῳ παντὶ θεραπεῦσαι αὐτούς: xai ἦν αὐτῷ
τοῦτο χατὰ νοῦν τε χαὶ διὰ σπουδῆς, ὡς ἐλέγετο"
(8) τὸν δέ γε Νοταρᾶν καὶ τῆς πόλεως ἐπιστάτην ἐσχό-
πει χαταστῆσαι χαὶ τοῦ ξυνοιχισμοῦ ταύτης χύριον,
ξυμδούλῳ χρησάμενος αὐτῷ πρότερον περὶ τούτου "
ἀλλ᾽" ἔφθησαν αὐτοὺς τὰ τοῦ φθόνου βέλη βαλόντα
χαιρίαν, καὶ κυροῦται θάνατος dOtxog χατ᾽ αὐτῶν,
(9) Τῶν γὰρ μέγα δυναμένων 2 ἔνιοι, οὖχ οἶδ᾽ ὅθεν,
᾿ φθόνῳ δὴ καὶ μίσει τῷ πρὸς τοὺς ἄνδρας φερόμενοι
ἀναπείθουσι τὸν χρατοῦντα τούτους ἐκ μέσου ποιῆσαι,

μὴ δεῖν λέγοντες ἄνδρας Ῥωμαίους χαὶ τῶν ἐπιφανῶν

μὴ ὅτι γε χατοιχεῖν ἐν τῇ πόλει ταύτῃ χαὶ προνοίας
ἡστινοσοῦν ἠξιῶσθαι. ἀλλ᾽ οὐδὲ ζῆν ὅλως χαὶ περι-
γοστεῖν ἐν τῷ τόπῳ τῷ σῷ" ἀνεθέντας γὰρ μιχρὸν χαὶ
τῆς δουλείας ἀπαλλαγέντας οὐχ ἀτρεμήσειν ἔτι, ἀλλὰ
τῶν ἰδίων χαλῶν χαὶ ὧν πρόσθεν εἶχον ἐπιθυμήσαντας
χαὶ δὴ καὶ ἐλευθερίας, πάντα πράξειν χατὰ τῆς πό-
λεως. ἢ αὐτομολήσαντας πρὸς τοὺς ἡμῖν ἐναντίους ἢ
αὐτοῦ μένοντας. (10) Τούτοις πεισθεὶς ἢ μᾶλλον
παραπεισθεὶς ὃ βασιλεὺς ἐχέλευσεν, ἀναιρηθῆναι τοὺς
ἄνδρας. Οἱ δὲ ἀναιροῦνται, καὶ ξυναναιρεῖται τούτοις
ὃ μέγας δοὺξ ξὺν τοῖς δυσὶ υἱέσι. (11) Φασί γέ τοι
τοῦτον, ἐς τὸν τόπον τῆς ἀναιρέσεως ἀπαχθέντα 3
παραχαλέσαι τὸν δήμιον πρὸ ὀφθαλμῶν αὐτοῦ πρό-
τερον ἀποχτεῖναι τοὺς παῖδας, τοῦ μὴ τὸν θάνατον
δείσαντας ἀρνηθῆναι τὴν πίστιν, e οὕτως αὐτὸν
τοῖς παισὶν ἐπιθῦσαι. Ἱστάμενον οὖν ὁρᾶν ἀτενὶ σφατ-

CRITOBLULI HISTORIARUM. LIB. I, 73-16.

τομένους τοὺς παῖδας ἀτρέπτῳ τῷ ὄμματι xol ἀ-.

͵

πτοήτῳ τῇ γνώμῃ, εἶθ᾽ οὕτως εὐξάμενον χαὶ τῷ θεῷ
χάριτας δμολογήσαντα τῆς ἀπαγωγῆς τῶν παίδων»
xoi ἑαυτοῦ ὑποθεῖναι τὸν αὐχένα τῷ ξίφει. Οὕτω
γενναίως καὶ μετὰ φρονήματος χαθεστῶτος καὶ ψυχῆς
ἀνδρείας ἀπέθνησχεν. (12) "Hv γὰρ 6 ἀνὴρ εὐσεθής
τε τὰ ἐς θεὸν ὅλως χαὶ ξυνέσει διαφέρων 2) ἔτι δὲ
φρονήματος μεγαλείῳ xal γνώμης ὀξύτητι χαὶ ψυχῆς
ἐλευθερία πάντων κρατῶν, χαὶ διὰ πάντων φύσεως
δώμην δειχνὺς xot ἀνὴρ ἀγαθὸς ὦν" δι’ ὧν xol τὴν
πολιτικὴν ἀρετὴν ἔσχε, χαὶ τὴν ἐν τοῖς πράγμασι
δύναμιν ἐχτήσατο, xo ἐπὶ μέγα δόξης ἤρθυ͵ καὶ πλού-
του, τὰ πρωτεῖα φέρων οὗ μόνον παρὰ Ῥωμαίοις,
ἀλλὰ δὴ καὶ πολλοῖς τῶν ἔξω γενῶν. Καὶ οἱ ξὺν αὐτῷ
δὲ πάντες εὐθαρσῶς τε χαὶ μετὰ γνώμης σταθερᾶς xal
ἀνδρείας ἀπέθνησχον, ἐννέα τὸν ἀριθμὸν ὄντες.
(ι9) Ὕστερόν γε μὴν χαταφωράσας ὃ βασιλεὺς τὸν
δόλον καὶ τὴν χαχουργίαν τῶν ἀναπεισάντων αὐτὸν
ἀποχτεῖναι τοὺς ἄνδρας, χαὶ μισήσας τῆς χαχουργίας
αὐτοὺς ἐξ ὀφθαλμῶν ποιεῖται, τοὺς μὲν θανάτῳ ζημιώ-
σας, τοὺς δὲ παραλύσας τῆς ἀξίας καὶ τῆς τιμῆς" xat
ταύτην οὖκ ἐς μαχρὰν ἔδοσαν δίκην τῆς ἐς τοὺς ἄνδρας
παρανομίας. Καὶ ταῦτα μὲν μικρὸν ὕστερον. (14) Ἀπο-
καθίστησι δὲ xai τῆς πόλεως ἔπαρχον τότε xo. τῶν
περὶ αὐτὴν ἄνδρα τῶν πάνυ ξυνετῶν χαὶ χρησίμων,
ἀλλὰ δὴ χαὶ τοὺς τρόπους χρηστὸν, Σουλαϊμάνην
ὄνομα, ᾧ τά τε ἄλλα χαὶ δὴ καὶ τὸν τῆς πόλεως ξυνοι-
χισμὸν ἐπέτρεψε πάνυ τοι προὔργου ποιεῖν.

LXXIV. Ταῦτα δὲ δράσας ἐπάνεισιν ἐς τὴν Ἀδρια-
voU θέρους, κἀχεῖ δέχεται πρεσδείας παρά τε Τρι-
δαλλῶν καὶ ᾿Ιλλυριῶν xai Πελοποννησίων. ἔτι δὲ
Μιτυληναίων καὶ Χίων xot πολλῶν ἄλλων,, αἷς ἀπά-
σαῖς ἐχρημάτισεν ἡμέρως, τοῖς μὲν σπεισάμενος xat
πίστεις δοὺς xat λαδὼν, τοῖς δὲ δωρησάμενος ἃ ἤτουν,
ἔστι δ᾽ οἷς χαὶ φόρους ἀνεὶς, τοῖς δὲ ἄλλο τι χαλὸν
πεποιηχὼς, πᾶσι δὲ λαλήσας εἰρηνικό. (9) Ὁμοίως
ἥχουσι πρέσόεις αὐτῷ καὶ παρὰ τοῦ Περσῶν βασιλέως
καὶ Αἰγύπτου, ἀλλὰ δὴ χαὶ ΚΚαραμάνου τοῦ Κιλίκων

οἰχοδομῆσαι παλάτια, etc. Cf. Critobul. 2, 1, 2, Seaddedin. p. 165. || — στενίτας ΤΥ. Constantin. Porphyrog. De adm. imp.
p. 233, 11, ed. Bonn., et plura apud Ducang. in Constant. Christ. lib. 4 p. 186 et in Stephan. Thes. s. v. στενῖται. ||
— $ 6. ῥητῷ add. m. 2. | — $ 7. θεραπεῦσαι] θεραπεύσας || — ὡς ἐλέγετο] add. margo. || —$ 8. Νοταρᾶν ] V. supra
ad $ 2.|| —$ 9. πρόσθεν 1 1n. 2, πρότερον m. 1. || -- 10. συναναιρεῖται τ. ὁ μέγας δοὺξ] sc. quod filium libidini regis
prostituere noluerat, ut multis narrat Ducas p. 303-306, paucis Chalcocond. p. 402, Leonardus p. 335, Pusculus 4,
1070. Causam hanc condemnationis cum Critobulo tacet Phrantzius p. 293. || — $ 11. ἐς τὸν τόπον ] τὴν τοῦ Ξηροῦ
λόφου ἀγοράν (Awret bazari) sec. Phrantz. p. 293, 7. || — ἐπιθῦσαι } m. 2; ἐπισφάξαι m. 1. || — $ 12. ἐννέα 1 Quin-
que commemorant Phrantzes et Leonardus l. l., quorum ille : μετὰ ταῦτα ἐθανάτωσε πολλοὺς εὐγενεῖς ἄρχοντας, τὸν
τῶν Ἐνετῶν ἄγγαρον (Girolamo Minotto) xai τὸν νἱὸν αὐτοῦ, τὸν ἀστάνδην τῆς Καταλονίας (Pietro Guliano) xai
τοὺς δύο υἱοὺς αὐτοῦ. || — 5 14. Σουλαϊμάνην] Ducas p 318, 16 : ἔπαρχον χαταστήσας Σολειυὰν ὀνόματι, δοῦλον αὐτοῦ.
Cf. Seadeddin. 2, p. 165.

LXXIV. ὃ 1. ᾿Επάνεισιν | Junii mensis die decimo octavo, sec. Ducam p. 313, 21.
— mpso6síac! Ducas p. 314, 3 : Ἐλθὼν δὲ ἐν ᾿Ανδριανου πόλει ἐντὸς μετὰ θριάμδου ἐξοχωτάτον,

| — x&x«si] χἀκεῖσε m. 2. ||
ἣν ἰδεῖν συρρέοντας

πάντας τοὺς ἀρχηγοὺς καὶ ἡγεμόνας τῶν Χριστιανῶν τοὺς ἐγγὺς καὶ τοὺς; πόρρω προσαγορεύοντας τὸ χαῖρΞ. Ποία χαρδία,

ποία γνώμη, ποῖα χείλη, ποῖον στόμα. ᾿Αλλ᾽ ἄκοντες xai μὴ βουλόμενοι προσεχύνουν σὺν δώροις, φοδούμενοι μὴ xal αὐτοὶ τὰ
ὅμοια πάθωσιν. Ὁ δὲ τύραννος ἐχάθητο ὑπαύχην καὶ ἀλαζὼν, ἐπαιρόμενος ἐπὶ τῇ ἁλώσει τῆς πόλεως... Ἀπελογίσατο οὖν.
πρῶτον τῷ πρέσδει Σερδίας τοῦ διδόναι κατ᾽ ἔτος τῇ ἡγεμονίᾳ τῶν Τούρχων νομίσματα χιλιάδας δώδεχα, τοῖς δεσπόταις
τῆς Πελοποννήσου χιλιάδας δέχα xai κατ᾽ ἔτος σὺν δώροις ἔρχεσθαι εἰς προσκύνησιν αὐτοῦ, τῷ ἐν τῇ Χίῳ κατ᾽ ἔτος νομὲ-
σιαταὰ χιλιάδας ἐξ, τῷ Μιτυλήνης χατ᾽ ἔτος νομίσματα χιλιάδας τρεῖς, τῷ Τραπεζοῦντος xai πᾶσι τοῖς ἐν τῇ Ποντιχῇ 02e

MECHEMETIS ANNUS III. 6961 (1459-1453 P. C.).

- Andpyovtoc , ξυγχαίροντές τε τῶν κατωρθωμένων xat
ἅμα ἐπαινοῦντες αὐτὸν τῆς τε ἀνδρείας xat ἀρετῆς
- xal τῆς ὑπὲρ τοῦ γένους σπουδῆς" xat δέχεται τούτους

ἀσμένως, xai τιμᾷ δώροις ἄλλοις τε πολλοῖς φιλοτί--

- prote xo δὴ καὶ τοῖς ἀπὸ τῶν λαφύρων, καὶ ἀποπέμπει
λαμπρῶς.

(8) Μετὰ δὲ τοῦτο τῶν εὐγενῶν παίδων
οὗς ἔλαθεν ἀριστίνδην ἐπιλεξάμενος, ἀποχαθίστησιν
οὃς μὲν σωματοφύλαχας xal περὶ αὑτὸν, οὗς δὲ xai
περὶ τὴν ἄλλην θεραπείαν αὐτοῦ, τῆς τε φρονήσεως
xai τῆς ἄλλης ἀρετῆς καὶ παιδείας θαυμάσας αὐτούς"
xai γὰρ ἦσαν ὥρᾳ τε σώματος διαλάμποντες xol ψυχῆς
εὐγενείᾳ καὶ εὐφυΐα, τῇ τε τῶν τρόπων xal τοῦ ἤθους

χαταστάσει πολὺ διαφέροντες, ἅτε γένους ὄντες

M , ,
ἐπισήμου τε χαὶ λαμπροῦ x«i φύσεως τυχόντες ἀρί-
στῆς χαὶ ἐν τοῖς βασιλείοις πεπαιδευμένοι χαλῶς.
« / ^ M A - 7 2 M ,
Ὁμοίως δὲ xal τὴν τῶν παρθένων χἰδῷ xai χόσμον

- xal χάλλος ἐθαύμασε, xat τὴν ἐν τοῖς χαλοῖς πᾶσι τοῦ

γένους ὑπεροχήν.

LXXV. "Ev δὲ ταῖς αὐταῖς ἡμέραις ἀφιχνεῖται χαὶ
παρὰ τῶν νήσων πρεσδεία τῷ βασιλεῖ, ἣν ἔπεμψε
Κριτόδουλος ὃ ᾿Ιμόριώτης, ὃ καὶ τάδε ξυγγράψας,

ἐνδιδοῦσα τὰς ἐν τῷ Αἰγαίῳ νήσους αὐτῷ, "Ip6pov
xui Λῆμνον xai Θάσον, χατηχόους οὔσας πρότερον

πῷ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ. Ol γὰρ ἐν αὐταῖς παρ᾽
αὐτοῦ σταλέντες ἄρχοντες πρότερον, μαθόντες τήν τε
τῆς πόλεως ἅλωσιν χαὶ τὸν αὐτοῦ θάνατον, ἀπο-
γνόντες τοῖς ὅλοις εὐθὺς ὥχοντο φεύγοντες, οἱ μὲν, οἱ
Auviot, μετὰ τῶν ᾿ἸΙταλιχῶν τριήρεων καταχθεισῶν
ΕἾ e , *? ^ "- - , “ à
ἐν ἄχρᾳ τῆς Λήμνου ἐν τῇ φυγῇ τῇ iow τῆς πόλεως
xai ὑποστροφῇ, οἵ δὲ ἐν τῇ μόρῳ μετὰ τῶν ὁλκάδων
χαταχθεισῶν xoi αὐτῶν ἐν τῷ Κεφάλῳ λεγομένῳ,
— - , ,
ἄχρᾳ τῆς lu6pou. (2) Οἱ δὲ ἐν ταῖς νήσοις ἰδόντες

" * bi Lad ^ , ^ ,
τε τὸν δρασμὸν τῶν ἀρχόντων, xal δεδιότες τὴν
ἔφοδον τοῦ βασιλέως στόλου, μήποτε“ ἐπιπλεύσῃ

αὐτοῖς (ἤδη γὰρ ἐπυνθάνοντο ὑποστρέφοντα τοῦτον
ἐν Καλλιουπόλει), δρασμὸν ἐδουλεύοντο: xai μέν-
τοι γε χαὶ ἀπέδρων τῶν Λημνίων ἐγγύς που διαχό-

- eot. ἄνδρες ξὺν γυναιξὶ xod τέχνοις, οἵ μὲν ἐς Κρήτην,

οἷ δὲ ἐς Χίον, οἱ δὲ ἐς Εὔῤοιαν ἀπαχθέντες.

(5) Κρι-

103

τόθδουλος δὲ τοῦ θὼν ἀνέ P. toj z -
ὄθουλος δὲ τοῦτο μαθὼν ἀνέσχε τε τούτους τῆς ὁρμῆς,
- rj , “-
χρησταῖς ἐλπίσι χουφίσας, καὶ ἄνδρα πιστὸν αὐτῷ
πέμπει χρύφα Χαμούζα τῷ σατράπη Καλλ Dui
μ' eoo μούζᾳ τῷ σατράπῃ Καλλιουπόλεως
- ^ ^
xal ἥγεμόνι τοῦ στόλου παντὸς, xal μετ᾽ αὐτοῦ ξυν-
θήχας ποιεῖται μὴ ἐπιπλεύσεσθαι ταῖς νήσοις, μηδὲ
, , , D "m c
χαχόν τι μηδὲν ταύταις ὅλως ἢ βουλεῦσαι ἢ πρᾶξαι,
πολλοῖς δώροις ἀναπείσας αὐτὸν, xai δι᾿ αὐτοῦ μέσο"
, ^M Mi , Li , , , -Ὁ
πέμπει δὴ καὶ πρέσδεις ὡς βασιλέα τόν τε ἱερέχ τῆς
νήσου xoi ἄρχοντα μετ᾽ αὐτοῦ τῶν ἐγχωρίων, Op
τε χομίζοντας xai ἐνδιδόντας τὰς νήσους αὐτῷ xal
ἅμα παραχαλοῦντας ἐᾶσαί τε μένειν αὐτὰς ἐν τῇ
προτέρᾳ αὐτῶν καταστάσει οἰχουμένας xat ἀποφέρειν
αὐτῷ τούς τε ὡρισμένους φόρους ἐτησίως xal ἄρχοντα
^ , M ,
ἔχειν ὃν ἂν χκελεύση. (4) Βασιλεὺς δὲ δέχεται τού-
τοὺς ἡμέρως xoi παρέχει τὰ αἰτηθέντα xal δωρεῖται
τὰς νήσους καθὼς ἦσαν ἐν τῷ τοῦ βασιλέως χαιρῷ
Z y , - Ld τ
τεταγμέναι, Ἴμόρον μὲν Παλαμήδη τῷ τῆς Αἴνου
, , m ἍΝ - -
ἐπάρχοντι, Λῆμνον δὲ χαὶ Θάσον Δωριεῖ τῷ Μυτι-
v
λήνης ἡγεμόνι. "Ezvgov γὰρ τότε ὁ μὲν ἀποστείλας
^ M
τὸν υἱὸν πρέσόυν ὡς βασιλέα, ὃ Δωριεύς, 6 δὲ ἄρχοντα.
τῶν πρώτων παρ᾽ αὐτῷ xal σφόδρα οἰκείων, 6 Πα-
ἐδ ατὰ ζήτησιν τῶν αὐτῶν νήσων οἷς χὰ
λαμ ήδης. κατὰ ζήτησιν τ Ti i
[4 , » A "5. e A ^ ,
ξυνέπραξαν τὰ μάλιστα οἱ παρὰ τοῦ Κριτοδούλου
πρέσδεις σταλέντες, ἔχοντες ἀνάθεσιν ταύτην xal
ἐξαιτήσαντες xxi αὐτοὶ τοῦτο παρὰ τοῦ βασιλέως.
e , , ἀνε , € c.
(6) Οὕτως ἠλευθέρωντο τοῦ τότε χινδύνου ai νῆσοι"
προσεδοχᾶτο γὰρ αὐταῖς χίνδυνος οὐχ ὃ τυχὼν ἐν τῇ
$5 5 x I^ 2 IW - , 3. ERE SIE
ἀπὸ τῆς πόλεως ἐπανόδῳ τοῦ στόλου ἐς Καλλιούπολιν.
LXXVI. Κατὰ δὲ τὰς αὐτὰς ἡμέρας ξυλλαμὄανει
καὶ Χαλίλην 6 βασιλεύς, ἄνδρα τῶν πρώτων πάρ᾽
αὐτῷ καὶ μέγα δυναμένων, xat ἐς εἱρχτὴν ἐμθάλλει,
' λ ὰ ? $5: 2 t e H ,
xat πολλὰ αἰχισάμένος ἀναιρεῖ" εὕρηται δὲ πολύ τι
χρῆμα χρυσοῦ xal ἀργύρου ἐν αὐτῷ xal πλούτου
παντοδαποῦ ex παλαιῶν ἤδη χρόνων ξυλλεγέντος παρά
τε τῶν προγόνων xal αὐτοῦ δή" ἦν γὰρ ὃ ἀνὴρ τῶν
5." ^
εὖ γεγονότων παρ᾽ αὐτοῖς, xci ἐπὶ δόξη xal πλούτῳ
διαφανῶν χαὶ δυνάμει. Πάντα οὖν τὸν πλοῦτον ἐπῆζεν
ἐς τὸ βασιλιχὸν ταμιεῖον, πλὴν ὧν κατέλιπε τοῖς υἱέσιν
αὐτοῦ εὐαριθμήτων πάνυ" ὕστερον μέντοι πάντα ἀπέ-

λάσσῃ οἰχοῦσι χατ᾽ ἔτος ἐρχομένους ποιεῖν τὴν προσχύνησιν μετὰ δωροφορίας xal διδόναι τὰ τέλη. || — S 2. πρέσδεις m. τ.

t,

Περσῶν ac. xoi Αἰγύπτου ] In Feriduni collectione epistolarum exstant litere quibus Constantinopolis expugnationem
Mechemetes nuntiavit sultano /Egypli et Meccce principi et regi Persarum, et horum principum responsa. V. Ham-
mer 1l. l. p. 5 not. || — $ 3. τυχόντες ] m. 2; λαχόντες m. 1.

LXXV. Qui hoc capite Critobulus de se ipse narrat, aliunde non nota sunt. $ 1. παρ᾽ αὐτοῦ] a Critobulo? Fort.
leg. παρ᾽ αὐτὸν, ad. Constantinum. — || ᾧχοντο φεύγοντες ] Of. Chaleocond. p. 400, 5 : αἱ μὲν οὖν τριήρεις (Venetorum
qui Constantinopoli in Euboam navigarunt) ἀφιχόμεναι ἀγγέλλουσί τε τὴν Βυζαντίου συμφοράν... xxi ai νῆσοι σχεδόν

τι ξύμπασαι ὥρμηντο ἐς φυγήν. || — καταχθεισῶν | m. 2, χατασχουσῶν m. 1. || — τῷ Κεφάλῳ λεγομένῳ, ἄχρᾳ.] Cf. lib.
2, 16, 2. || — $. 2. ἐπιπλεύσῃ τη. 2, Αἰγαίῳ ἐπιπλεύσασι m. 1. || --- δρασμὸν ἐδουλεύοντο] ὃρ. 6. καὶ αὐτοί
LXXVI. Χαλίλην] Χαλήλην cod.|| — αἰκισάμενος] μωρησάμενος (sic) margo, quod fuerit τιμωρησάμενος. Secundum

Osmansadem in opere quod inscribitur Hadikatul Wusera (i. e. hortus Vesirorur;), Chaliles tertio post urbem captam
die in carcerem conjectus et captivitatis die quadragesimo ( 10 Jul. 1853) interfectus est, notante Hammero 2, p. 5.
Seadeddinus 2, p. 144 de his ita habet . Hali! Bassa vesir grande [t con li suoi dependenli arrestato, e dopo
un quarto d'anno privato di vila; pero li suoi dependenti per indulto regio furono lasciati liberi. Inter-

- fectus igitur Chaliles foret initio Septembris mensis. Secundum Phrantzem p. 293, 20 captum μετὰ. ὀλίγας ἡμέρας

— ἐθανάτωσεν. Chalcocondylas p. 404, 4 necatum dicit οὐ πολλῷ ὕστερον quam vinctus Adrianopolim abductus esset.
-— Obiter rei meminit Leonardus p. 335, omnino non meminit Ducas. || — πολύ τι χρῆμα ] ὑπὲρ τὰς (6' μυριάδας 709300 ,

104

δωχεν αὐτοῖς. . (2) Εἶχε δ' αἰτίας καὶ ἄλλας μὲν, δὲ
ἃς εἰχότως ὠργίζετο αὐτῷ ὃ βασιλεὺς, αἵ δὲ μείζους
Ll “Ὁ D ^
ἦσαν αὗται, ὅτι τε, ζῶντος αὐτῷ τοῦ πατρὸς, ἐν πολ-
-koig ἠναντίωτο μέγα δυνάμενος. παρ᾽ αὐτῷ, καὶ δὴ
M ,F É Led P- , ὃ τὰ LEA! n 8).
xai κύριον ἔτι ζῶντος ἀποδείξαντος αὐτὸν τῆς ὅλης
ἀρχῆς, ἐσηγήσεσι τούτου πάλιν παρέλυσε ταύτης.
καὶ ὅτι ἐς τὸν χατὰ τῆς πόλεως πόλεμον ἀποτρέπων τε
ἦν αὐτὸν, καὶ ἐν ἀπορρήτοις ἐχοινολογεῖτο “Ρωμαίοις,
ἔχφορα χαθιστὰς τὰ αὐτοῦ, xot πάντα τρόπον ἀντιπράτ-
τῶν τε ἦν αὐτῷ xal ἐναντιούμενος. (3) Καὶ αὗται μὲν
, ^ ^ Ll ,
ἦσαν αἰτίαι προηγούμεναι ἐς τὸ φανερὸν τῆς τε ξυλλή-
Ψψεως αὐτοῦ καὶ τῆς ἀναιρέσεως" ἦσαν δὲ xal ἄλλαι τῶν
ΕῚ Qe , δὲ ^A y /r & ,
ἀφανῶν. 'Ec τὴν τούτου τάξιν ἀντιχατέστησεν
᾿Ισαάχην, ἄνδρα τῶν πάνυ ξυνετῶν τε xol πολλῶν
πραγμάτων ἔμπειρον, ἀλλὰ δὲ xal στρατηγικὸν καὶ
ἀνδρεῖον.
LXXVII. Μετ᾿ οὐ πολλὰς δὲ ἡμέρας παραλύει καὶ
Ζάγανον τῆς τε ἀρχῆὴς ἅμα χαὶ τάξεως, ἀπολύσας
Ὁ ^ A e
αὐτοῦ xxl τὴν θυγατέρα, ἣν νεωστὶ γεγαμηκὼς ἦν"
^ , ^ m M m WE ri , '
καὶ πέμπει δὴ τοῦτον ξὺν τῷ θυγατρὶ ἐς ᾿Ασίαν, δοὺς
αὐτοῖς χαὶ χώραν ἱκανὴν ἐχεῖ ἐς διατροφήν" (2) ἀν-
τικαθιστᾷ δὲ ἐς τὴν τούτου τάξιν τε καὶ ἀρχὴν xai
τῶν ὅλων πραγμάτων ἐπιμέλειαν τὸν ἐπὶ τῇ ἑτέρα
^ 5 ΩΣ ^ M , »
θυγατρὶ αὐτοῦ χηδεστὴν Μαχουμούτεα, ἄνδρα τὰ

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. I, 76-77.

πρῶτα μὲν φέροντα τοῦ γένους Ρωμαίων πρός τε
πατρὸς xo μητρὸς (ὃ δέ γε πρὸς πατρὸς πάππος αὐτῷ
Φιλανινὸς καὶ τῆς “Ελλάδος ἦρχε xal τῇ τοῦ Καίσαρος
ἀξία ἐτετίμητο), οὕτω δὲ φύσεως ἀρίστης λαχόντα,
ὡς ἀποχρύψαι μὴ μόνον τοὺς κατ᾽ αὐτὸν ἅπαντας,
ἀλλὰ δὴ καὶ τοὺς πρὸ αὐτοῦ ἔν τε φρονήσει καὶ ἀνδρία
xol ἀρετῇ. καὶ τοῖς ἄλλοις χαλοῖς: ὀξὺν μὲν οἴκοθεν
ξυνιδεῖν τὸ δέον χαὶ, ἄλλου εἰπόντος, νοῆσαι, ὀξύ--
τερον δ᾽ ἑλέσθαι καὶ καταπρᾶξαι, ἔτι. δὲ δεινὸν μὲν
ὁμιλῆσαι. πλήθει xal πολλῶν ἄρξαι, δεινότερον δὲ
πράγμασι. χρήσασθαι χαὶ. ἐν ἀπόροις πόρον εὑρέϊν,
μεγαλοπράγμονα, βουλευτιχὸν, εὐθαρσῇ,, γενναῖον,
ἄριστον διὰ πάντων, ὡς ἔδειξαν αὐτὸν οἵ τε χαιροὶ καὶ
τὰ πράγματα: (8) ἐξ ὅτου γὰρ οὗτος γέγονεν ἐν τοῖς
τοῦ μεγάλου βασιλέως πράγμασι, πάντα τὰ τῆς
μεγάλης ταύτης ἀρχῆς ἐπὶ τὸ χρεῖττον ἐπέδωχε τῇ τε
θαυμαστῇ σπουδῇ x«t ταῖς ἀρίσταις βουλαῖς καὶ τῇ
χαθαρᾷ xa ἀδόλῳ τούτου πρὸς τὸν χρατοῦντα πίστει
τε xul εὐνοία - οὕτω χρείττονος τοῖς ὅλοις φύσεως ἦν
τε ὃ ἀνὴρ xoi διεδείχθη τοῖς πράγμασι. (4) Βασι-
λεὺς δὲ ταῦτα πράξας ἐν ᾿Αδριανουπόλει ἐπάνεισι
φθινοπώρου ἐς τὸ Βυζάντιον καὶ ἑξηχοστὸν δὴ xal ἕν
ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις xal ἑξακισχιλίοις τοῖς ὅλοις
ἠνύετο, τρίτον δὲ τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ,

Chalcocond. p. 404, 18. || — S 2. πάλιν παρέλυσε ταύτης ] De his vide Ducam p. 222, 3 sqq. || — ἀποτρέπων τε ἦν χτλ.]
V. Chalcocond. l. ]. et Phrantz. p. 265. 268. 293. || — 5 3. ἐς τὸ φανερὸν ] add. mgo. || — ἀντικατέστησεν ᾿Ισαάχην .

Secundum Turcicos scriptores qui Vesirorum historiam contexuerunt, post necem Chalilis locus Vesiri maximi per
annum vacavit, deinde vero [ postquam ex expeditione contra Servios rex redierat, sec. Seadeddin. p. 167 ]. munus
illud demandatum est Machumuti, quem Critobulus Zagano suffectum esse dicit, dum Chalilis successorem fuisse
perhibet Isaacum , quem ex antecc. tanquam Asiw praefectum novimus, quetnque Muratis regis viduam in matri-
monio habuisse e Duca p. 281, 8 constat. Vide Hammer. 1. 1. 2 p. 13. Critobuli auctoritas in his rebus plane nulla.

LXXVII. $ 1. Αὐτοῦ τὴν θυγατέρα etc.] E duabus Zagani filiabus alteram Mechemeti , alteram Machumuti in ma-
trimonium datam esse refert Chalcocondylas p. 404, 11. De Zagano in Asiam amandato aliunde non constat, quan-

tum sciam. || — $ 2. τὴν τῶν ὅλων πραγματείαν]. Hzc ex margine addita. Verba quadrant in munus Vesiri maximi ,.

ideoque in successorem Chalilis, non vero Zagani , quamquam reapse, quo tempore Chaliles condemnatus est, summi
ininisterii potestag penes Zaganum erat regis favore pollentem. Cf. Chalcocond. p. 404, 11 : Ταῦτα δὲ (Chalilis con-
demnatio ) ἐγένετο, ἐπιχρατοῦντος τότε χαὶ τὸ κράτος ἔχοντος παρὰ βασιλεῖ Ζαγάνον, τοῦ κηδεστοῦ βασιλέως. Eoque sensu
Zagane successisse Machumutem etiam Chalcocondylas dicit p. 436 : ἔπειτα μὲν οὖν Ζάγανον τὸν ἑαυτοῦ κηδεστὴν ἐξή-
λασεν ἐχ τῆς τιμῆς, τὰ πάντα οὗτος. (ὁ Μεχμούτης) ἐγένετο ἐγεγόνει δὲ οἷος οὐδείς πω πρότερον ἐς τόνδε τῶν ἐπὶ ταῖς
᾿Οτουμανίδων θύραις ἡγεμόνων μεγάλων λεγομένων γενέσθαι. || — τοῦ γένους Ρωμαίων πρός τε πατρὸς xai μητρὸς} Aliter
"Chalcocond. p. 436 : Οὗτος δὲ ὁ Μεχμούτης, παῖς Μιχαήλου γενόμενος, Τριδαλλὸς μέν ἐστι τὰ μητρόθεν, “Ἕλλην δὲ τὰ
πατρόθεν" xal παῖδα ἔτι ὄντα, σὺν τῇ μητρὶ ἰόντα ἀπὸ Νεδοπρίδου ἐς Σμενδερόδην, οἱ ἱπποδρόμοι τοῦ βασιλέως χατα-
λαθόντες ἐν τῇ ὁδῷ " ηυουμένου, ἀπήγαγον πανοιχὶ τούτου: παρὰ βασιλέα. Λαδὼν δὲ τὸν παῖδα ἐς τὸν χοιτῶνα αὐτοῦ βα-
σιλεὺς μέγαν τε ἀπέδειξεν ἐν ἀχαρεῖ, wai ἱπποχόμην ἐν βραχεῖ ποιησάμενος μετὰ ταῦτα ἡγεμόνα τῶν θυρῶν ἀπέδειξεν.
Apud Osmansadem Machumutes genere Croata fuisse dicitur, monente Hammero 2, p. 13 not. || — ὀξὺν μὲν ete. ]
Eadem fere verba habes cap. 72, 1. || —$ 3. δὴ xai £v] Haec in margine adduntur. Ceteruin haud recte Critobulus Me-
chemetem auctumno anni 6961 (1453) Constantinopolim reversum esse tradit. Hiemem rex Adrianopoli transegit,
neque Constantinopolim venit nisi cestate anni 6962 ( 1454 ) post expeditionem contra Servios susceptam. V. not. ad
lib. II,

E

KPITOBOYAOY

ΞΥΓΓΡΑΦΗΣ ἹΣΤΟΡΙΩ͂Ν AEYTEPA.

AS , e" ΄ - ΄ b * £^ - ^ D EN, L
- ΠΕριέχει ἥδε τήν τε τῆς Alvou προσχώρησιν καὶ τὸν πόλε- [ἕξεις βασιλικὰς ἀνὰ πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν, μετοικίζων
᾿ς gov τῶν Τριδαλλῶν καὶ τὴν τελείαν τούτων καταστροφὴν | 2. αὐτὴν πλείστους ὅσους οὐ μόνον Χριστιανῶν, ἀλλὰ
13 AA ΄ ju ΄ ΄ ^ ΄ *
i £L , τήν νήσων Λήμνον xxi Θάσον xol is ΓΞ ^
ET πο τὸ τὸ τῶν M eg o apio 1309. | καὶ τοῦ ἰδίου σφῶν γένους xai δὴ καὶ "E6paitov τοὺς
Σαμοθράχης ἅλωσιν παρὰ τῶν ᾿Ιταλῶν. Χρόνον πλῆθος . ὃ : : ; Be
. ἔτη τρία. πολλούς. (2) ἔπειτα χελεύει τὰ χαταρριφθέντα τοῦ
^ e ΄ -
τείχους "ταρὰ τῶν μηχανῶν τειχίζειν τε ἀσφαλῶς πάντα,
1. Βασιλεὺς δὲ χαταλαδὼν τὴν Κωνσταντίνου πρῶ- [ καὶ ὅπη ἄλλη πεπονηχὸς ἦν τῷ χρόνῳ χατά τε γῆν xal
n / Y - , “ , " ἂν - ^N ^Y ' ,
τὸν μὲν πάνυ τοι προὔργου ποιεῖται τόν τε τῆς πό- | θάλασσαν ἀνορθοῦν. Καταύάλλει δὲ xal θεμελίους
. δ. ^ ὶ 3A , kl ἐλ m λ , ΕΣ λ T 4. $ Nos N -
λεὼς ξυνοιχισμὸν xai τὴν ἄλλην ταύτης ἐπιμέλειαν | τῶν βασιλείων, ἀπολεξάμενος ὅπερ ἔφην τὸν πλεῖστον
M" A , ὶ ΄, 67 , M , » , Led m 7" » e δὲ
- xai διόρθωσιν" xat πέμπει δὴ προστάγματα χαὶ διατά- ' xal χάλλιστον χῶρον τῆς πόλεως. (8) Ext δὲ χε-

: Que libro secundo continetur historia annorum quattuor (6962-6965), haud uno nomine laborat. Nam omittuntur quae
non erant omittenda, qua? vero narrantur, auctor partim male nosse, partim in regis gratiam praeter verum tradidisse
- videtur; denique justum temporum ordinem etiam in hoc libro parum curavit. Preterea nescio an codex noster in
nonnullis locis mancus sit. Videlicet quum per reliquum opus narratio ita sit distributa, ut singulorum annorum res
- geste distineantur, jure mireris in libro secundo non distingui inter res annorum 6962 et 6903, adeo ut trium solummodo
- annorum (6963. 64. 65) mentio fiat (c. 9. 19. 23). Hac sic jam repperit is qui fronti libri prafixit argumentum ,
. ut ex verbis χρόνου πλῆθος ἔτη τρία colligitur. Idem ille, ni fallor, cap. 9 regis annum quartum notavit, ubi quin-
tum recte habet margo. Similiter cap. 19 et 23, ubi nunc in rasura recte legitur ἕχτον et ἕόδομον ἔτος, prima manu
scriptum fuerit πέμπτον et £xcov. Fortassis igitur in fine capitis 2 mentio regis anni quarti et mundi anni 6962 excidit ;
certe quae inde a cap. 3 leguntur, ad annum 6963 pertinent. Ceterum ut ratio libri nostri facilius perspiciatur, se-
riem rerum chronologicam, quatenus eam ex locupletioribus scriptoribus eruere licet, paucis hoc loco comprehendam.
Vel novissimus harum rerum scriptor, Zinkeisenius in Gesch. des osm. Reiches vol. 2, parutn eam curavit.
An. m. 6961 (Sept. 1452-1453) paucis diebus post captam urbem Gennadiu$ patriarcha creatur. Phrantz. p. 304
(V. Critobul. c. 2) — Junii d. XVIII Mechemetes Constantinopoli Adrianopolim proficiscitur (Duc. p. 314). — Augusti
mense Servia princeps Georgius tributum Adrianopólim mittit (Id. p. 314, 21).
An. m. 6962. (Sept. 1453-1454). Hiemem rex Adrianopoli transigit (Duc. p. 315. 6 : τοῦ ἔτους ἤδη τρέχοντος ,c 2556
τὸν χειμῶνα oixct διαῤφιόχσας). Bellum parat, veris tempore (1454) Georgio Serviie principi inferendum. Primuin
- legatum mittit qui Servi:e partem postulet; post 30 dies legato re infecta reverso, Adrianopoli cum exercitu movet
- Philippopolim. Ibi mandat ut muri Constantinopolis restaurentur (Ducas$, p. 317, 20). Hinc per Sophiam pro-
- fectus in Serviam irrumpit. Smedrobum (hod. Smederovo) seu Semendriam urbem incassum oppugnat, at potitur
Ostrovitza castello; denique, Georgio despota 30,000 ducatorum tributum pollicito (Seadeddin. 2 p. 168), redit

- Adrianopolim (Ducas p. 317) [Critobulus hanc expeditionem non commemorat]. — Redux Machumuti munus
Vesiri maximi committit (Seadedd. p. 167), mense Julii 1454, postquam per anni tempus inde a nece Chalilis locus
ille vacaverat ( V. not. ad 1, 76, 3). Adrianopoli rex Constantinopolim profectus muros urbis jam restauratos
invenit. Palatii novi ( Eski-Serai) jecit fundamenta (Ducas p. 317). Hinc Adrianopolim reversus est vel exitu
hujus anni vel initio anni sequentis.

An. m. 6963 (Sept. 1454-1455). Adrianopolim venerunt Rhodiorum legati, qui pacta inirent de commercio libere
exercendo in Caria et Lycic partibus. Mechemetes vero tributum pendi voluit, de eaque re legatum in Rhodum
misit. Repulsam ferens vere anni 1455 classem instruxit, qu:e Junii mense sub Chamza sive Chamuza, Callipolis
praefecto et navarcho , in /Egeum maré contra Rhodios profecta est. Post menses duos Chamuzas re infécta Calli-
polim rediit ( Dueas p. 319-327) [De hac quoque expeditione Critobulus tacet]. — Interea ipse Mechemetes alteram
contra Servios expeditionem susceperat, in qua Novoberda urbs post septem dierum oppugnationem capta est
(ineunte Junii mense; v. Hammer. 2, p. 13 nót.). E Servia per Cassovam planitiem (ubi Murati I, qui an. 1389 ibi
ceciderat, inferias egit) Thessalonicen, inde Constantinopolim sese contulit (Seadeddin p. 171 sqq. Chalcocond,
Ῥ. 414. Ducas hanc expeditionem non commemorat, Critobulus narrat c. 6-9, sed perperam collocat post. Jonuzae
expeditionem contra Chios ). — Hinc ineunte mense Augusti an. 1455 vel paullo antea Adrianopolim reversus esse
debet ; nam Chamuzas Callipoli Adrianopolim profectus est, ut de expeditione süa maritima exponeret deque Chiis
conquereretur. Rex ob rem male gestam iratus Chamuzam a navarchi munere remotum in Asiam amaudavit , ut in
Attalia Pamphyliae urbe praefecturam gereret, Chiis autem bellum inferendum esse decrevit /Ducas p. 328) [Ori-
lobulus, c. 3 $ 2, Chamuzam, cujus expeditionem infelicem silentio pressit, preter verum dicit τῆς ὅλης ᾿Ασίας
ἔπαρχον crealum esse , ac deinceps bellum contra Chios narrat.] Ejusdem Augusti mensis die decimo Adriano-
polim venit Ducas (p 328), qui mensis ejus die primo e Lesbo profectus erat ut ad regem tributum perferret no-

. mine Dominici, Lesbiorum principis, qui nuper Dorino patri, Junii die tricesimo vita defuncto, successerat. Rex

. vero postulavit ut novus insule princeps ipse se sistetet. Igitur Ducas Mytilenen reversus Dominicum inde ad-

105

106

λεύει τειχίζειν xal φρούριον ἐρυμνὸν περί που τὴν
Χρυσέαν, 3j ποτε τῶν βασιλέων τὸ φρούριον ἦν, χαὶ
γίνεσθαι, ταῦτα πάντα ck σπουδὴν, ἐργάζεσθαι δὲ
τοὺς αἰχμαλώτους Ῥωμαίους λαμόάνοντας τῆς ἡμέρας
μισθὸν ἀνὰ νομισμάτων ἐξ ἢ χαὶ πλείω. (4) Ἣν δὲ
τοῦτο τρόπον τινὰ πρόνοια παρὰ τοῦ βασιλέως τοῖς
αἰχμαλώτοις τοῦ τε διατρέφεσθαι χαὶ τοῦ τὴν ἰδίαν
ὠνὴν εὐποροῦντας ἐχ τούτου ἔχειν χατατίθεσθαι τοῖς
σφῶν χυρίοις, xal ἐλευθέρους γινομένγυς χατοιχεῖν ἐν
τῇ πόλει" οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ φιλανθρωπίᾳ πολλῇ
xat εὐποιίᾳ, προσέτι γε μὴν καὶ μεγαλοψυχία βασιλιχῇ
χαὶ περὶ πάντας μὲν τοὺς ἄλλους ἁπλῶς, οὐχ ἥχιστα
δὲ περὶ τοὺς αἰχμαλώτους τούτους ἐχρῆτο, ἐλεῶν τε
αὐτοὺς xat xaO ἡμέραν φιλοτίμως εὐεργετῶν. (5) ᾽Εξερ-
, à] ^ , , ' A] ,
χόμενος γὰρ τῶν βασιλείων πολλάχις xxt κατὰ θέαν
, ^ ^ LÀ , Y» ,

τὴν πόλιν περιιὼν ἢ ἄλλως γέ πως, εἴ πού τισιν
? , 4 ^n^ 21; eu. M /^

ἐνετύγχανε τούτων, εὐθὺς ἀνέχων τὸν ἵππον διεδίδου
πᾶσι δαψιλῶς αὐτοχειρὶ χαὶ ἀργυρίου νομίσματα χαὶ

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. II, 1-3.

χρυσίου πολλάκις - τοσοῦτος
ἀνδρῶν.

II. Ἐν δὲ ταῖς αὐταῖς ἡμέραις μεταχαλεῖται xa τὸν
Γεννάδιον, ἄνδρα σοφὸν πάνυ χαὶ θαυμαστόν" τούτου
γὰρ τῆς τε σοφίας χαὶ φρονήσεως: καὶ ἀρετῆς χαὶ πρό-
σθεν πολὺν ἔχων λόγον ὑπὺ τῆς φήμης, εὐθὺς μετὰ τὴν
ἅλωσιν ἐζήτει τὸν ἄνδρα, ποθῶν ἰδεῖν τε αὐτὸν χαὶ
ἀχοῦσαι τῆς σοφίας αὐτοῦ ἔνθεν τοι χαὶ ξὺν πολλῷ
πόνῳ ζητήσας αὐτὸν ἐν ᾿Αδριανουπόλει εὑρίσχει παρά
τινι τῶν δυνατῶν ἐν XOU τοὶ φυλαϊτόμενον, ἐν
πολλῇ δὲ θεραπείᾳ τυγχάνοντα " ἠδεῖτο γὰρ αὐτοῦ τὴν
ἀρετὴν ὃ κατέχων, xal πολέμιος ὦν. — (2) Ἰδὼν δὲ
τοῦτον ὁ βασιλεὺς, xal πεῖραν ὡς ἐν ὀλίγῳ λαῤὼν τῆς
τε σοφίας xat ξυνέσεως xai ἀρετῆς τοῦ ἀνδρὸς, ἔτι δὲ
x^ τῆς τοῦ λόγου δυνάμεώς τε καὶ χάριτος, ἐθαύμασέ
τε τοῦτον διαφερόντως χαὶ ἐν πολλῇ ἦγε θεραπείᾳ τε
xoi τιμῇ, χώραν τε διδοὺς αὐτῷ τῆς εἰδόδου τῆς
παρ᾽ αὐτὸν xat διιλίας ἀξιῶν ἐλευθέρας xat ἡδόμενος

ἔλεος εἶχεν αὐτὸν τῶν

duxit. Interea autem Mechemetes, relicta ob grassantem pestem Adrianopoli, Philippopolim indeque in Sophia
regionem abierat. Eandem viam legentes Ducas et Dominicus regem invenerunt in Islati vico Bulgarico, a Sophia
urbe ortum versus posito. ( Pervenire eo non potuerunt ante medium ferme mensem Septembris an. 1455, p. C. sive
ineunte anno m. 6964.)

An. m. 6964 (1 Sept. 1455-56). Lesbi princeps ad regem adductus Thaso insula ei cessit et. pro ter mille aureis,

quos pater ejus tributi annui nomine solverat, quattuor millia se:soluturum promisit. Deinde cum Duca tredecim

dierum itinere Mytilenen reversus est (Ducas p. 330). Duca Philippopoli versante rex imperaverat ut Jonuzes (Junis-
beg) cum classe contra Chios eveheretur. Tempestate classis Mytilenen delata est, mense Octobri 1455. Inde profectus
Jonuzes Phoceam novam, Chiis subditam, occupavit mensis Nov. die primo (Duc. p. 333, 18). Quindecim diebus

post Phocsa Callipolim rediit, indeque Constantinopolim , ubi tunc Mechemetes degebat, se contulit. Eodem missus.

est Ducas, ut contra Jonuzam de Lesbiis conquerentem causam ageret. — Decembr. die decimo quarto Phocza vetus
ἃ Turcis occupata est. Januarii die vicesimo quarto an. 1456 Mechemetes Constantinopoli contra /Enum profectus
est, eaque urbe potitus Adrianopolim rediit .( Ducas p. 335). Veris tempore Chii missis legatis et soluto tributo impe-
diverunt, ne denuo bellum ipsis inferretur. Deinde Lemnii Nicolaum, quem Dominicus frater, Lesbi princeps, insulae
prefecerat, graviter ferentes, a Mechemete praefectum sibi petunt. Regis jussu Lemnus insula Chamuze traditur
ab Ismaele navarcho, qui quadraginta Lesbios Nicolai partescamplexos cepit et Maii die decimo quarto Callipolim
misit. ( Ducas p. 336, 21). — Sequitur expeditio i in Serviam. An. 1456, Junii mens. die decimo tertio Mechemetes
ad Belgradum accedit ; Julii d. vicesimo primo urbem vi expugnaturus cladem patitur, quam dissimulare Studet Critu-
bulus c. 19. Redit rex Adrianopolim , quo Lesbiorum tributum , mense Augusti, attulit Ducas (p. 337).

An. Τῇ. 6965 (1 Sept. 1456-1457). Callixtus III pontifex vere anni 1457 classem triremium undecim in mare JEgzeum
misit, ut insule Turcis tributarie vel ab iis occupato in libertatem vindicarentur. Lemnus et Thasus et Samothrace
(nec non Imbrus, sec. Chalcocondylam ) Turcis ereptz sunt (Ducas p. 338. Chaleoc. p. 469). At paullo post Imbrum
et Lemnum recuperavit Ismael ; Itali milites ab eo capti ad regemque transmissi trucidantur. Deinde Zaganus Sa-
mothracen et Thasum ad obedientiam reduxit;et incolarum partem majorem Byzantium transportavit ( Chalcoc.
p. 469 sq.). — Augusti mense Ismael contra Leshum expeditionem suscepit, ex qua mox rediit re infecta. [De
hac Critobulus narrat lib. 3, c. t0 sub anno 69066. Fieri potest ut expeditio exeunte anno 6965 suscepta etiam se-
quentis anni partem aliquam absumserit ].

An. 6966 (1 Sept. 1457-1458). Ad hunc annum res Service pertinent, quie post mortem Georgii ejusque filii Lazari
contigerunt, siquidem Georgius despota obiit Decembr. d. XIV, an. 1457, Lazarus vero Januarii d. XXXI, an. 1458.
[ Apud Critobulum hac narrantur sub. an 6965 ].

Ad hanc igitur rerum seriem ut Critobuli narratio accommodaretur, singula capita hunc in modum se excipere
deberent : II, c. 2 ( Gennadius); c. 1 ( palatii fundamenta); c. 6-9 (in Triballos expeditio ) ; c. 3 (Chamuze in Asia

praefectura ); c. 11-19 (exp. contra /Enum et-Belgradum ) ; e. 22 ( Lemnus et Thasus ab Italis occupat ); lib. III, c. 10

(Ismaelis expeditio in Lesbum). II, c. 21-22 ( Res Servi post mortem Georgii ).

I. $ 1. Ἰδίου) add. margo. || — $ 2. ἔπειτα χελεύει ete. ] Muros restaurari jussit Philippopoli, vere anni 1454 in
Serviam iter faciens, teste Duca p. 317, 10. || — καταδάλλει θεμελίους etc. ] Hoc fecit e Servia redux , Augusti mense
an. 1454, ut e Duca liquet. V. supra. || — $3. φρούριον v. τ. Χρυσέαν] Castellum ad portam Auream non hoc anno
6962, sed hieme demum anni 6966 ( 1457) cedificare ccepit, sec. Ducam p. 339, 20. V. Hammer Constan!inopel
v. d. Bosporus tom. I, p. 619 sq.

II. $ 1. 'Ev ταῖς αὐταῖς ἡμέραις etc. ] Sec. Phrantzem p. 304 Gennadius paucis diebus post urbem captam patriarcha
constitutus est, quo quidem tempore Constantinopoli adesse debebat. Scilicet Phrantzes, postquam dixerat Me-
chemetem tertio post urbis expugnationem die triumphum egisse et profugos in urbem revocasse, pergit hunc in
modum : ὁμοίως δὲ xai προσέταξεν ἵνα ποιήσωσι xxi πατριάρχην», ὡς εὔηθες ἦν χατὰ τὴν τάξι» αὐτῶν "ἦν γὰρ προαπο-

n^ deeem dio di al maiis.

AW CCERCGUEPNTTEHRPRE TUTTI

pur.

NS

E

"—

τοῖς τε λόγοις αὐτοῦ xal ταῖς ἄλλαις ζυντυχίαις xal
ἀποχρίδεσι" τιμᾷ δὲ xal δώροις αὐτὸν φιλοτίμοις τε
cJ ὶ ἐ ’ ᾿ P. aod 0t ^
xal ἐντίμοις, xoi τέλος πατριάρχην χαθίστησι xai
ρχιερέα Χριστιανοῖς, πολλαῖς ἀξιώσεσι xol ἀνάγχαις
δ 3 , » "n Li - » 3 ' m
χαρισάμενος αὐτῷ ξὺν πολλοῖς ἄλλοις καὶ τὸ τῆς
ἐχχλησίας χράτος χαὶ τὴν ἄλλην δύναμιν καὶ ἀρχὴν,
οὐδὲν ἧττον ἧς εἶχε πρόσθεν παρὰ τῶν βασιλέων.
(3) Καὶ διαλέξεις δὲ πολλὰς καὶ χαλὰς περὶ τῆς τῶν
Χριστιανῶν πίστεως χαὶ θεολογίας ἐνδίδωσιν αὐτῷ
k ΄ ΄΄ω -

γώπιον αὑτοῦ ἀδεῶς χαὶ ἐλευθέρως ποιεῖσθαι, αὐτὸς
φοιτῶν παρ᾽ αὐτὸν ἄγων τε μεθ᾽ αὑτοῦ xal τοὺς παρ’
αὐτῷ ἐντίμους τε xai σοφοὺς, τιμῶν χἀν τούτοις
αὐτόν: xai πολλοῖς δὲ ἄλλοις ἀγάλλει τὸν ἄνδρα"
δ Ὁ 25^ ; ' , A E ,
οὕτως οἶδεν αἰδεῖσθαι ἀνδρὸς ἀρετὴν οὐ πολέμιος
E 3 E Y ^" ; ᾿ Y
μόνον, ἀλλὰ xoi τάξις nox, βασιλέως, φημὶ, xai
δυναστῶν. Kal οὕτω δὴ xal τὴν ἐχχλησίαν Χριστια-
γοῖς θεοῦ θελήματι μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος ὃ βα-
-

σιλεὺς ἀποδίδωσι.

- IH. Οὕτω δὲ διαθεὶς τὰ χατὰ τὴν πόλιν ὃ βασι-
λεὺς ἐς τὴν ᾿Ασίαν διαθαίνει, xa χαταλαδὼν τὴν
ΤΙρουσίου σπένδει τε τῷ πατρὶ xi ἁγιστείας ἐπὶ τῷ

τοῦδε τάφῳ χαὶ μνημόσυνα τελεῖ μεγαλοπρεπῶς,

MECHEMETIS ANNUS IV. 6962 (1453-1454 P. C.).

101

βασιλικοῖς. (2) "Emetva τὰ ἐν "Acla χαθίστησιν, ct
τί που νεωτερίζον ἦν ἢ νεοχμοῦν ὅλως παρά τε τῶν
ἐκεῖσε ἡγεμόνων τε xal γενῶν, ἢ ἄλλως γέ πως ἔχον,
ἅπαντα χαθιστάμενος, ἔτι τε σατραπείας ἀπολεγό--
μενος xol ἀρχὰς, xal ἄρχοντας xal σατράπας ταύταις
ἐγκαθιστὰς τά τε ἄλλα ἐν αὐτῇ πάντα χαλῶς διορ-
θωσάμενός τε χαὶ πρὸς τὸ δοχοῦν διαθεὶς ἐν πέντε χαὶ
τριάχοντα ταῖς πάσαις ἡμέραις, ἔπαρχόν τε τῆς ὅλης
᾿Ασίας ἀποδείξας τὸν Χαμουζᾶν, ἐπάνεισιν αὖθις ἐς
τὸ Βυζάντιον. (3) Μιχρὸν δὲ διατρίψας αὐτοῦ χαὶ
ὅσον θεάσασθαι τὰς ταύτη γεγενημένας οἰκοδομὰς χαὶ
ἐπιτάξας ἃ δεῖ ποιεῖν ἐν αὐταῖς τε xol τοῖς ἄλλοις.
ἅπασι xal ὅτι τάχιστα ἀνύτειν τὰ ἔργα, ὥρμησεν ἐς
τὴν Ἀδριανοῦ χειμῶνος. (4) Κἀχεῖσε γενόμενος
εὐθὺς μεταπέμπει Ἰονούζην τὸν σατράπην Καλλιου-
πόλεως xal ἡγεμόνα τοῦ στόλου, x«i χελεύει πάσῃ
σπουδῇ τὸν στόλον ἐξαρτύσαντα ἐπιπλεῖν τῇ τε Νάξῳ
xoi ταῖς περὶ Ῥόδον νήσοις, Πάρῳ τε xal ἹΡηνεία xat
Κῷ xci ταῖς ἄλλαις ταῖς ταύτη. (5) ἱῬόδιοι γὰρ, τῶν
ἄλλων ἁπάντων νησιωτῶν ἐνσπόνδων ὄντων τε χαὶ
Ἱενομένων τῷ βασιλεῖ; μόνοι τὰς πρὸς αὐτὸν διαλλαγάς
τε χαὶ σπονδὰς οὐχ ἐδέξαντο, ἀλλ᾽ ἔμειναν ἔξω σπον-

σμεῖ δὲ τοῦτον ἀναθήμασι πολυτελέσι xa δώροις | δῶν, δεχόμενοι δὲ τὰς τῶν δυτιχῶν ᾿Ιδήρων xo

θανὼν ὁ πατριάρχης: ᾿ xal ἐχλέξαντες οἱ ἐντυχόντες ἀρχιερεῖς xol οἱ ὀλίγοι πάνυ ἕτεοοι ἱερωμένοι καὶ λαϊκοὶ τὸν σοφώτατον
χὺρ Γεώργιον τὸν σχολάριον λαϊχὸν ἔτι ὄντα εἰς πατριάρχην ἐχειροτόνησαν, ὃν xai Γεννάδιον ἐπωνόμασαν. Sequitur dein-
ceps ampla narratio de cceremoniis, quibus patriarche electio locum dederit. Cf. Zinkeisen 1. 1. tom 2, p. 8 sqq.

III. $ 2. Ἐγχαθιστάς 510 margo, ἀποχληρῶν text. || — διορθωσάμενός 510 m. 2, διορθώσας m. 1. Ceterum quod
Critobulus narrat Mechemetem in Asiam transgressum Prusze inferias egisse et res Asiaticas constituisse, alius nemo
prodidit. (Prusee Mechemetes fuerat an. 1451 , quando contra Caramanum in Asia res gesserat. Duc. p. 234, 8.)
Quod Chamuzam attinet, e Duca constat hune Callipolis praefectum zestate anni 6963 (1455) expeditionem contra
Rhodios suscepisse, quam Ducas p. 320-328 uberrima narratione prosequitur, Critobulus autem ne verbo quidem
teügit. Hac expeditione quum nihil profecisset Chamuzas a rege ob rem male gestam irascente ἐξεόλήθη τῆς Καλ-
λιουπόλεως xal ἐστάλθη ἐν Ἀτταλίᾳ τῆς Παμφυλίας τοῦ ἡγεμονεύειν exer ( Duc. p. 328, 6). Hoc ipsum nec aliud quip-
piam subest verbis Critobuli : ἔπαρχον τῆς ὅλης ᾿Ασίας ἀποδείξας τὸν Χαμουζᾶν. Accidit hoc mense Augusti ann. 1455,
paucis diebus postquam Mechemetes a secunda in Servios expeditione (quam Critobulus c. 6-9 demum narrat ) Adria-
nopolim redierat. Rediens autem rex in Cossovze planitie inferias egerat Murati I abavo, ut. intelligitur e Seadeddino
2, p. 173 : Jl ré sen' ando. alla campagna di Cossovo, che ὁ il luogo del martirio del suo grand, avo , dove
furono fatte l'orationi publiche e cibati tutti generalmente e fatte gratie a' soldati poveri. Nescio igitur ar
hine originem duxerint quce de. inferiis Prusze Murati II actis Critobulus commentus esse mihi videtur. Ceterum
quum hzc pertineant ad an. 6963, mentionem hujus anni post caput II excidisse suspicor, ut supra monui. || —
χειμῶνος] Ex expeditione in Serviam initio mensis Augusti an. 1455 vel etiam paullo antea redierat. Hieme (1455-
56) Constantinopoli erat. || — ὃ 4. K&zetee γενόμενος Quo tempore expeditionem istam suscipi jussit ( mense Sept.),
in Sophic regione erat, quo se contulerat ut. pestem in Adrianopolitana regione grassantem devitaret. V. Ducas
p. 331. || — $ 4. Ἰονούζην] Ἰων. ἢ. l. et c. 14, sed in sqq. ᾿Ιονούζης, ut apud Chalcocondyl. p. 519: ᾿Ιονούζης καταστὰς ὑπὸ
(ini?) τῶν θυρῶν. Ducas p. 331, 6 dici Γενούζην νεανίαν εὐειδῆ, ὃν xal. προεχειρίσατο ἔπαρχον Καλλιουπόλεως καὶ
μέγαν χοντοσταῦλον τοῦ στόλου. Turcice Junis-beg. || — Νάξῳ ] Naxi princeps Jacobus Crispo statim post captam Con-
Stantinopolim pacis et amiciti:e pacta cum Mechemete inierat. V. Zinkeisen 2, p. 224 et ibi laudatos auctores. ||
— $ 5. Ῥόδιοι γὰρ οἷο. Longe aliter de his exponit Ducas p. 319 sqq. Anno 6963, inquit , Adrianopolim venerunt
χαὶ ἀπὸ Ῥόδου ooéptot προσχυνήσοντες τῷ τυράννῳ σὺν δώροις ὅτι πλείστοις, xxi συνθήκας ἐνόρκους αἰτήσοντες τοῦ ἐμ-
πορεύεσθαι εἰς τὰ τῆς Κασίας καὶ Λυχία: μέρη οἱ γείτονες... Ὁ δὲ τύραννος φόρους ἤτήσατο᾽ οἱ δὲ πρέσόεις ἀπελογίσαντο
ὡς περὶ τούτου οὐχ ἔστιν ἀπόχρισιν δοῦναι. Deinde Mechemetes de hac re legatum ad magnum Rhodiorum magi-
Btrum misit , qui et ipse re infecta reversus est. Itaque θυμοῦ μεότὸς γεγονὼς ἐχήρυξεν μάχην χαρτερὰν, xai τῷ βου-
λομένῳ ἐχαρίσατο τοῦ ἀπελθεῖν xxl αἰχμαλωτίσαι xxi φθεῖραι ὅσον δύνχιτο᾽ τότε ol τῆς ἐπαρχίας τῆς: Καρίας οἰχοῦντες
Ῥοῦοχοι ἐμθάντες ἐν διήρεσι xal ἄλλοις ἀχατίοις ἕως τριάχοντα τὸν ἀριθμὸν, xad τὴν περαίαν διαθάντες xad εἰς ἕν μέρος τῆς
νήσου λῃστρικῶς ἐπιδάντες ἠχμαλώτευσαν ψυχὰς μ', xol ἐν νήσῳ τῇ Ko ὁμοίως. "Expos δὲ ἐπελθόντος στόλον ἀπαρτίζει
μέγαν, τριήρεις κέ, διήρεις v/ χαὶ μονήρει: ἑχατὸν xXi πλέον, ὡς εἶναι τὰς πάσας ἀριθμουμένας μέχρι τῶν ρπ΄. Καὶ τῷ
᾿Ἰουνίῳ μηνὶ ἐξελθόντες ἀπὸ τῆς Καλλιουπόλεως ἤλθασιν ἐν Μιτυλήνῃ ἔχοντε: ἀμιραλὴν Χαμζᾶν, πιγχέρνην τοῦ πατρὸς αὐτοῦ,
ὃν αὐτὸς ἔπαρχον πάσης Χερσονήσου χατέστησε xal χαπιτάνεων στόλον. E Lesbo insula, ubi Ducas principis nomine
Hamzan salutaverat et multis honoraverat donis, in Chiuni classis profecta est. Ibi Hamza regis jussu postulavit ut
"Chii 40,000 ducatos Draperio Galatino mercatori debitos solverent; recusantibus Chiis, agros urbi proximos va-
tavit, ipsam vero urbem oppugnare non ausus est. Hinc Rhodum navigavit, sed urbem optime munitam et custo-

108

᾿Ἀλανῶν ληστρικὰς ναῦς χαταιρούσας αὐτοῦ, xoi
αὐτοὶ ἑτέρας ἀντιπληροῦντες ἐκάχουν πᾶσαν τὴν πα-
ραλίαν τοῦ βασιλέως. Ὡς δὲ καὶ οἱ Νάξιοι, δεχό-
μένοι χαὶ αὐτοὶ τὰς χατάρσεις τῶν πειρατῶν καὶ
παρέχοντες τούτοις σιτήσεις τε χαὶ τὰ ἄλλα τὰ πρὸς
τὴν χρείαν, ἔόλαπτον xo αὐτοὶ οὐχ ὀλίγα τὴν βασι-
λέως. "Em τούτοις οὖν τὸν στόλον ἐξέπεμψεν.

IV. ᾿Ιονούζης δὲ πληρώσας ὀγδοήκοντα ναῦς στρα-
τιώτιδας xal ὁπλίσας καλῶς, xxi ἑτέρας σχευαγω-
γοὺς οὖχ ὀλίγας xat φερούσας τὰς μηχανὰς, ἀναχθεὶς
ἀπὸ Καλλιουπόλεως ἔπλει διὰ τοῦ ᾿Ελλησποντιχοῦ
πορθμοῦ εὐθὺ τῶν Αἰγοσποταμῶν, x«t παραμείψας
Σηστόν τε xal 'AGuO0v xol τὰς καλουμένας Κυνὸς
χεφαλὰς, γίνεται κατὰ τὴν Δαρδανίαν πρὸς τῷ στό-
ματι τοῦ πορθμοῦ" παραπλεύσας δὲ τό τε Poiov τὸ
Τρωιχὸν xai τὸ ᾿Αχιλλέως σῆμα κατήχθη ἐς 'Γένεδον"
(2) ἐπιμείνας δὲ ταύτῃ δύο ἡμέρας xal ὑδρευσάμενος
τάς τε ναῦς ἁπάσας ξυναγαγὼν (ὑστέριζον γὰρ ἔτι
τούτων ἔνιαι, χατὰ τὴν ταύτῃ παραλίαν ἐρέτας ξυλ-
λέγουσαι), νυχτὸς ἄρας, ἵνα μὴ ἔχπυστος γένηται
θεαθεὶς (ἐδούλετο γὰρ λανθάνειν. ὡς τὰ πολλὰ), ἔπλει
τὸ Αἰγαῖον, ἐν δεξιᾷ μὲν ἔχων τὰς Κυανίδας νήσους
κατὰ πρύμναν, ἐν ἀριστερᾷ δὲ τὴν Λέσθον χατὰ πρώραν.
(3) Αἴφνης δὲ σφοδροῦ χαταρραγέντος χειμῶνος xal
κλύδωνος μετὰ λάδρων δετῶν καὶ ἀστραπῶν xat βρον-
τῶν καὶ πνευμάτων ἐξαισίων xat σκότους, τῆςτε θαλάσ-
σης ἀγριουμένης xal τριχυμίας ἐγειρούσης μεγάλας,
ὥσπερ ξύνηθες τῷ Αἰγαίῳ, τὰ μὲν πρῶτα ἔδπλεον ad νῆες
πᾶσαι περί που τὸν φρυχτὸν τῆς στρατηγίδος νεὼς, ἑπό-
μεναι ταύτη, ἅτε δὲ ἐν νυχτὶ xad σχότῳ βαθεῖ xa τριχυ-
μίᾳ μεγίστη καὶ καταιγίδι χαὶ πνευμάτων ἀντιπνοίαις
ἀτάχτως φερόμεναι ξυνέπιπτον ἀλλήλαις χαὶ προση-
ράσσοντο, xai χατεδύοντο ai πλείους αὐτοῦ, ὥστε
χαὶ τὴν στρατηγίδα ναῦν μικροῦ κατέδυσαν ἂν ἐπεισ-
πεσοῦσαι ἀθρόαι, εἰ μὴ ὃ χυύδερνήτης τοῦτο αἰσθό--

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. II, 3-7. E

1
μενος εὐθὺς ἀφανίζει τὸν φρυχτόν. Καὶ οὕτω δὴ σχεδα-᾿
- Χλλ. 3 vy M / A TA 4 με
σθεῖσαι ἄλλῃ καὶ ἄλλῃ, τοῦ πελάγους ἐφέροντο παννύχιοι,
χειμαζόμεναι, ἕως ἡμέρα τε ἐγένετο xoi κατήχθησαν.
, » X c e » 5 ; €
μόγις που ἄλλῃ xot ἄλλη τῆς ταύτη ἠπείρου, ὥς,
ἔτυχον ἑχάστη περισωθεῖσα τοῦ χλύδωνος. (4) "Evi
4

δὲ καὶ χαταχθεῖσαι μικρὸν ἀπωτέρω τῆς γῆς χατέ-,
δυσαν, ὑὕφάλοις τε καὶ σπιλάσιν ἐγκύρσασαι, αἱ δὲ
τὰς μηχανὰς φέρουσαι νῆες ὑπό τε τῆς βίας τοῦ: ῥοῦ.
xot τῆς τρικυμίας ἀτάκτως φερόμεναι, αἵ μὲν αὐτῶν.
σχοπέλοις τε xal ἀχταῖς προσαρραάξασαι ξυνετρίδη-.
σαν, χαὶ αἱ ἐν αὐταῖς μηχαναὶ αὐτοῦ που χατέδυσαν,
3.94. ^ / τὰ ;

ai δ᾽ ὀψὲ xat μόλις περιεσώθησαν. m
V. ᾿Ιονούζης δὲ μετὰ νεῶν ἐξ ἀπολειφθεὶς xal πα-᾿

, - É
νήμερος ἐν τῷ πελάγει χειμαζόμενός τε xal κλυδωνι-,
, Là :
ζόμενος μόλις που καὶ αὐτὸς πρὸς ἑσπέραν ἐς τὸν ἐν,
τὴ Χίῳ χατήχθη λιμένα, διάδροχος καὶ πάντα τὰ ἐπὶ
τῶν χαταστρωμάτων ἀποδαλών᾽ παρὰ τοσοῦτον ἦλθε,
κίνδυνον: (2) ἡμέρας δὲ τρεῖς ἐπιμείνας ἐν Χίῳ xal.
* , e e : iM " a a S , :
τὸν περιλειφθέντα στόλον πάντα ξυναγαγὼν xal ἐπι-,
σχευάσας ἐκ τῶν ἐνόντων, ἀναχθεὶς ἐκεῖθεν χαταίρει ἐς,
e Hi e τ “. 1
Κῶν τὴν νῆσον, xal ἀπούὰς ἔχειρέ τε τὴν γῆν τῶν :
, ' c y
Κῴων, x«i προσδαλὼν τῷ ἄστει, ἐπολιόρχει ἐπὶ.
doe ^ M. e. δ᾽ 5, δ ^ , X E
ρισὶν ἡμέραις: ὡς δ᾽ οὐδὲν ἤνυεν, ἐμπρήσας τὰς
πρὸ τοῦ ἄστεος οἰκίας, χαὶ πᾶσαν τὴν ἄλλην νῆσον.
καταδραμὼν xal χώμας διαρπάσας xal λείαν πλείστην.
ἐλάσας xal ταῖς ναυσὶν ἐνθέμενος ἐπανήει. (3) Γενό-
μεγος δὲ χατὰ Φώχαιαν τὴν νέαν λεγομένην, Χίων.
οὖσαν, καὶ ἀπόδασιν ποιησάμενος παρεστήσατο ταύτην
€ » , b PLE] J E 2 / ὃ $ M y» ;
ὁμολογίᾳ. Τοῦτο δ᾽ ἐποίησεν ἐνσπόνδοις ὀργὴν ἔχων.
τοῖς Χίοις, ὅτι γε οὐχ ἐδέξαντο τοῦτον χαλῶς Ext
καταχθέντα, οὐδὲ τοῖς προσήχουσι δώροις ἐτίμησαν.
-

(4) Διαθεὶς δὲ τὰ χατὰ τὴν Φώχαιαν ὡς ἦν αὐτῷ,
ὦ δ NS

κατὰ νοῦν, καὶ φυλακὴν ἐγκαταστήσας αὐτῇ xal παῖδας,
λαῤὼν ἀπέπλευσεν ἐπὶ οἴλου ἐς Καλλιούπολιν xai
διέλυσε τὸν στόλον. (5) ᾿Απέδαλε δὲ τῶν νεῶν ἐν τῷ

mI CN

ditam videns, retro cursum agens in Con insulam appulit, in eaque per dies 22 Rachiam castellum obsedit fru- -
Stra. Deinde in Chium reversus, orto inter Chios et Turcos tumultu, navem una cum viris perdidit. Denique -

contulit, qui Hamzan a navarchi munere removit et Chiis bellum inferendum decrevit, quod Octobri mense intulit.

Mytilenen, hinc Callipolim, quam duobus mensibus ante reliquerat, redüt. Callipoli Adrianopolim ad regem se

Ionuza. Critobulus Hamzse et Jonuzze expeditiones in unam eandemque male conflare videtur.

IV. $1. Ὀγδοήχοντα ] Secundum Ducam p. 331 Jonuza viginti tantum naves eduxit, quarum septem ( viginti . quin- -

que sec. Critob. 5, 5) perdidit : πέντε ἐκ τῶν x' («' sec. Critobul.) κατεποντίσθησαν, xoi δύο ἐν ταῖς ἀχταῖς συνετρίδη-
σαν. || — τό τε 'Potov] τὸ Ῥοίτειον orc? Trojane intelligas. || — τὰς Κνανίδας νήσους: 1 A Tenedo naviganti ad dextram
el a puppi erat Lemnus insula, adeo ut hanc insulam Vulcani igne adustam (Αἰθάλειαν Polybius dixit) οἱ adja-
centes scopulos Κυανίδας dicere videatur. Ne de Calydnis cogitemus , situs harum insularum obstare videtur. ||-
— $3. ὁ χυδερνήτης ] ἦν Λατῖνος Ἱσπανὸς τῷ yévas, ut Ducas ait p. 331, 17. || — $ 4. ἐγχύρσασαι] sic mgo, ἐγχρίψασαι,

text. || — προσαράξασαι ] sic mgo, ἐποχείλασαι text.

c

V. $2. "Ev Χίῳ] sie mgo; αὐτοῦ text. || — ix τῶν ἐνόντων) ἀπὸ τῶν ὄντων text. ; illud mgo. — Ceterum Tonuza -
neque ad Chium classem recollegit, neque Con insulam vastavit, quum aliter rem exponat Ducas, cujus major
in his auctoritas. Navis qua, ipse Jonuza vehebatur, per totum diem s:viente tempestate, versus Cyclades insulas |

aberravit, deinde vero post noctem serenam primo mane in Chium versus ortum deferfur. Interea relique naves;
qui temipestatem effugerant, in Mytilenes portum devenerant. Ibi de ducis sorte anxii Turci vespera navem e
Chii regione venientem conspiciunt, et pone hane mox alteram, quie eratilla Jonuza. In terram egressus et a^
Nicolao, principis Lesbiorum fratre, comiter exceptus Jonuza navem illam, quie ante ipsum in portum venerat,
tanquam predam suam sibi tradi jussit. Recusantibus Lesbiis, quod navis esset Mytilenea et mulier Chia in ea.

advecta esset socrus principis Lesbiorum , ille fidem diclis non adhibens ex insula solvit in Phoczeam novam, qua
primo Novembris die Turcis se dedidit. | — $ 4. διαθεὶς δὲ τὰ xat τὴν Φώχαιαν] Ducas p. 334, 3: καὶ τοὺς T

| yeu πέντε xai εἴχοσι μετά γε τῶν σχευάγωγῶν τὰς
e
πάσας. Ey ᾧ δὴ χαὶ μᾶλλον, ὥς φασιν; ἔχτοτε

y
"-

ὠργίζετο αὐτῷ ὃ βασιλεὺς, xai OV αὐτό γε τοῦτο xa

“ ἄλλας αἰτίας μιχρὸν ὕστερον ἀνεῖλεν αὐτόν. Καὶ ταῦτα

3 μὲν ταύτη.

E- vi. Βασιλεὺς δ᾽ ἐν ᾿Αδριανουπόλει διάγων χειμῶνος

in στρατιὰν μεγάλην παρεσχεύαζεν ἐπὶ Τριδαλλούς * xai

γὰρ ἦν προπυνθανόμενος τὰ ἐχεῖ νεοχμοῦντα " τὸν γὰρ
τῶν Τριδαλλῶν ἡγεμόνα νεωτέρων ἐπιθυμοῦντα
χοινολογεῖσθαί τε xal λόγους προσφέρειν χρύφα τῷ
βασιλεῖ Παιόνων, xxt ξυνθήχας ποιεῖσθαι μετ᾽ αὐτοῦ,
ὅπως χαλῶς τε παρασχευασάμενος xoi τὸν Ἴστρον
διαδὰς ἐς τὴν τοῦ βασιλέως χώραν ἐμδάλλη ξυνεμθαλ-
^ λοντι χαὶ αὐτῷ — (2) οὗ μόνον δὲ, ἀλλὰ xa τὸν ξυνήθη
δασμὸν βραδέως τε πάνυ παρεῖχε xai πλημμελῶς,
᾿ πλαττόμενος ἀεὶ προφάσεις τε xal ἀναδολὰς οὐ καλάς"

- ἐφ᾽ ᾧ δὴ xal μᾶλλον ὠργίζετο ὁ βασιλεὺς τεκμαιρόμενος

Lx τούτου νεωτέρων αὐτὸν ἐπιθυμεῖν. (3) οὐ ταῦτα

δὲ μόνον ἐνῆγεν αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ ἣ τῆς χώρας φύσις,

αὐτάρχη θέσιν παρεχομένη ἔς τε τὸν χατὰ Παιόνων

Lowe xal Δαχῶν πόλεμον ἐχπεπολεμωμένων αὐτῷ, ὥστε

; ῥᾳδίας ἀπ᾽ αὐτῆς ἐς τὴν ἐχείνων ἔχειν ποιεῖσθαι τὰς

᾿ ἐσόολας.

ΒΥ Ἡ γὰρ τῶν Τριδαλλῶν χεῖται μὲν ἐν ἐπι-
χαίρῳ τῆς ἄνο» Θράχης, ἀρχομένη μὲν ἀπὸ τῆς ἄνω
Μυσίας χαὶ τοῦ Αἵμονος ὄρους, παρήχουσα δὲ
μέχρι τοῦ Ἴστρου, xal δμοροῦσα δι’ αὐτοῦ τῇ
Δαχῶν xai Παιόνων ἀρχῇ" 6 γὰρ Ἴστρος, μέγιστος
ὧν ποταμῶν τῶν χατὰ τὴν Εὐρώπην, ἄρχεται μὲν
ἀπὸ τῶν Κελτικῶν ὀρῶν, ῥέων δὲ δι’ αὐτῶν, ἀλλὰ δὴ
xai τῆς τῶν Παιόνων τε χαὶ Δαχῶν xai ἑτέρων οὐχ
ὀλίγων γενῶν, καὶ πολλὴν διερχόμενος γὴν xat χρείτ-
τῶν αὐτὸς ἑαυτοῦ γινόμενος ἀεὶ ταῖς προσθήχαις τῶν

ἐς αὐτὸν ἐσδαλλόντων ποταμῶν, τελευτᾷ ὑὲν ἐς τὴν

MECHEMETIS ANNUS V. 6963 (1454-1455 P. C.).

109 .

Peru» τε xoà Σχυθικὴν, xoi OU αὐτῶν ἐχδίδωσιν
ἐς τὸν Εὔξεινον πόντον. (2) Περιχλείει δὲ ἐντὸς
ἑαυτοῦ ἄλλα τε ἔθνη πολλὰ μαχιμώτατα, χαὶ δὴ χαὶ
τὰ Παιόνων τε καὶ Δαχῶν, οἷς ἐστιν ὅμορος; ὅ ὡς ἔφην,
ἡ Τριδαλλῶν παραχειμένη τε τούτοις μέχρι πολλοῦ xat
πόλεις ἔχουσα πολλὰς χαὶ καλὰς ἐν τῇ μεσογεία χαὶ
φρούρια ἐρυμνὰ περί που τὰς ὄχθας τοῦ ποταυοῦ" δι᾽
ἃ δὴ χαὶ μάλιστα ἀναγκαῖον ἐδόκει τῷ βασιλεῖ χειρώ-
σασθαί τε αὐτὴν χαὶ τὰ παρὰ τὰς ὄχθας τοῦ ποταμοῦ
φρούρια χατασχεῖν. ὅπως εἴη τῆς τούτου διαδάσεως
χύριος, χαὶ ὅταν αὐτός γε ἐθέλῃ, ῥαδίως ἔχη δια--
θαίνειν ἐς τὴν ἐλείνων χἀχείνους (τε) ἀπείργη τῆς ἐς
τὴν αὑτοῦ διαδάσεως" οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ fj τῆς
χώρας ἀρετὴ οὐδὲν ἧττον ἐπῆγεν αὐτὸν, θαυμαστή
τις οὖσα χαὶ πᾶσιν εὐθηνουμένη τοῖς ἀγαθοῖς " ἥ τε
γὰρ Y πάμφορός τέ ἐστιν αὐτῇ, ἐρρωμένη πρὸς
ἁπάσας γονὰς xa πάντα μετὰ δαψιλείας παρεχομένη
ὅσα φέ ἔρουσιν ὧραι σπερμάτων τε χαὶ φυτῶν; ἀλλὰ
δὴ καὶ ὅσα νέμονται γῆν, αἰπόλιά τε φημὶ καὶ ποίμνια
xai συφόρόια xai βουχόλια xoi ἵππων ἀγαθῶν οὐχ
ὀλίγην φορὰν xai πολλῶν ἄλλων ἐδωδίμων τε xod
χρησίμων ζώων ἡμέρων τε χαὶ ἀγρίων ue διάφορα
ἅπαντα τρέ ἔφει “Μετὰ πολλῆς περιουσίας" (3) τὸ δὲ
μέγιστον χαὶ ᾧ πάσας τὰς ἄλλας vixi μεθ᾽ ὑπερ-
Οολῆς, ὅτι χρυσὸν xai ἄργυρον ὥσπερ ἀπὸ πηγῶν
ἀναδίδωσι, καὶ πανταχοῦ ταύτης ὀρύσσοντι Ψήγματα
παρέχει χρυσοῦ χαὶ ἀργύρου πλεῖστα χαὶ χάλλιστα
xai χρείσσονα τῆς Ἰνδικῆς - (4) Ov ἃ δὴ xoi τὸ ἐξ
ἀρχῆς $4 τῶν Τριδαλλῶν ἀρχὴ εὐδαίμων τε ἦν χαὶ
ἐπὶ πλούτῳ καὶ δυναστεία μέγα ἐφρόνει, χαὶ βασί-
λειον ἦν χαὶ πόλεις εἶχε oxide καὶ μεγάλας ὑφ᾽
ἑαυτῇ, ἀλλὰ δὴ χαὶ εὐδαίμονας, καὶ φρούρια ἐρυμνὰ
xot δυσάλωτα, καὶ χαταλόγων στρατιωτικῶν τε στρα-
τευμάτων ἐπλούτει, xal ὅπλων πολλῶν xal χαλῶν,

ἐμπόρους τῶν Γενουϊτῶν τοὺς εὑρεθέντ'

lo - , ? $ » M Ἀπ Ὁ - z ro $
ς ἐχεῖ τὰς πραγματείας ἀφεῖλον, αὐτοὺς δὲ ἐν ταῖς τριήρεσιν ἔδαλον

τοὺς δὲ πολίτα:

ἅπαντας χαταγράψας καὶ τοὺς παῖδας χαὶ παιδίσχας ἐγγύς που ἑκατὸν ἀφελὼν, xo φύλαχα τῷ πολιχνίῳ ἕνα τῶν Τούρχων
ἐγχαταστήσας, xai πεντεχαίδεχα ἡμέρας τελέσας ἐχεῖ, ἐξήλθασιν αἱ τριήρεις τῇ t$ τοῦ Νοεόοίου μηνὸς ,c7550 ἔτους. Quo
deinde subsecuta sint, apud ipsum Ducam legas. || — $5. ὠργίζετο αὐτῷ] Ducas p. 335, 22 : ἦν γὰρ ὁ Γενούζης
ἐχόεόληχὼς χαὶ τὴν ἐπαρχίαν Καρίας ἐπιστατῶν " ὁ δὲ ᾿Ισμαὴλ ἀντεισήχθη χοντοσταῦλος xai ἔπαρχος ἐν Χερρονήσῳ. Cete-
rum Januarii mense anni 1456 (6964) Jonuza adhuc classis prefectus erat in expeditione contra /Enum (v. cap. 11 ).

VI. $ 1. Totóz)20óc] Sic Servios vocat more eruditulorum Byzantinorum. || — νεοχμοῦντα ] νεωχμ. cod. || —
Τριδαλλῶν ἡγεμόνα} sc. Georgium, Marie seu Mare filium, Lazari e filia nepotem, qui Stephano avunculo in
Servie principatu successerat. Miro errore Critobulus pro Georgio ubique Lazarum dicit. || — $ 2. τὸν δασμὸν βρα-
δέως... παρεῖχε 1 Imo promptissime tributum Augusti mense an. 1453 Adrianopolim attulerat. V. Ducas p. 314.
Mechemetes Service potiunde cupidus causam belli inferendi eo invenit quod ob cognationem cum Servi: despota-
rum familia sibi intercedentem , regionem illam ad se ipsum potius quam ad Georgium pertinere prztexebat. V.
Ducas p. 317. Seadeddin. 2, p. 171. Mechemetes in Serviam irrupit primum sestate anni 1454, deinde iterum zstate anni
1455, ut supra jam monui. Critobulus nonnisi secundum expeditionem commemorat eamque perperam ponit ante

Jonuze expeditionem. contra Chios. De secunda expeditione, quam Ducas non commemorat, paucis agit Chalco-

condylas p. 414, fusius Seaddinus 2, p. 170-173. Cf. Hammer l. 1. p. 13, Zinkeisen 2, p. 77.

VII. $ 1. Ἄνω Θράχης] sic mgo; Εὐρώπης text. | — $ 2. παραχειμένη] sic. mgo, παρήχουσα text. || —$ 3. χρυσὸν]
De Service metallis cf. Chalcocondylas p. 415, 8, Bullialdus ad Ducam p. 541, Hammer. 2, p. 13 not. || — ὃ 4. αὐτῆς,
ἀλλὰ δὴ «2i]Inde ab his verbis incipit codicis pagina 135. Pagine 135-142, quc mediam partem quaternionis noni
(qui pro suetis sedecim paginis paginas viginti habet) constituunt, majoribus literis scriptae sunt quam ceterze ,
ultima autem harum paginarum (p. 142) majorem sui partem habet vacuam. Scriba in hoc quaternione aliquid
omisisse videtur, quod ut suppleretur, quattuor paginis mediis alias substituit paginas octo; quas ut impleret,

410

χαὶ οἰκήτορας εἶχεν ἀρίστους, χαὶ νεότητα ἔτρεφε
πολλήν τε xai εὐανδροῦσαν, καὶ ζηλωτὸς ἦν ἐν πᾶσί
τε χαὶ περίόλεπτος, ἀλλὰ δὴ χαὶ ἐπίφθονος, χαὶ πολ-
λοὺς εἶχε τοὺς οὐ μόνον ἐρῶντας αὐτῆς, ἀλλὰ δὴ xoi
ἐπιθουλεύοντας. (5) ᾿Εστράτευσε μὲν οὖν ἐπὶ ταύτην
xol πρόσθεν Μωράτης, ὃ τοῦ βασιλέως πατὴρ, χειρὶ
πολλῇ καὶ δυνάμει ἐσδαλὼν, xal πᾶσαν αὐτὴν παρε-
στήσατο, χαὶ πόλεις χαὶ φρούρια εἷλε, τά τε ἐν τῇ
μεσογεία τά τε παρὰ τὰς ὄχθας τοῦ Ἴστρου κείμενα,
τὰ μὲν ἐξ ἐπιδρομῆς βίᾳ τοῖς ὅπλοις, τὰ δὲ xal ἀμαχὶ
| προσχωροῦντα, xal πάσης ἁπλῶς ἐχράτησε, τὸν ταύτης
ἡγεμόνα Λάζαρον ἐξελάσας ἐς Παίονας: (6) ὅν γε
91, χρόνον ἤδη συχνὸν περιιόντα τε καὶ ἀλώμενον ἐν
αὐτοῖς, ᾧχτειρε τῆς ἄλης ὁ βασιλεὺς, χαὶ τὰ μὲν
οἴχοθεν, τὰ δὲ ὑπὸ τῶν φίλων παραχληθεὶς (καὶ γὰρ ἦν,
εἴ τις ἄλλος, τήν τε γνώμην χαὶ τὸν τρόπον 4977
στός), ἔτι δὲ xat ξύμμαχόν τε xat ξύνεργον ἔ ἔχειν βου-
λόμενος, φίλον τε ἤδη γεγονότα xai εὖ πεπονθότα τὰ
μέγιστα,, ἔς (τε) τὸν χατὰ Παιόνων τε xal Δαχῶν
πόλεμον, πολὺν δὴ χρόνον δμοροῦντά τε τούτοις xai
τὴν ἐχείνων χώραν χαὶ ἤθη καλῶς ἐξεπιστάμενον χαὶ
δὴ καὶ γενναῖον ὄντα xal στρατηγιχὸν, πάλιν ἀποϑδί-
δωσιν αὐτῷ τήν τε χώραν χαὶ τὴν ἀρχὴν, μήτε τινὸς
στερήσας ὧν ἔλαδε, μᾶλλον δὲ καὶ προσεπιδοὺς πολλὰ
τῶν ἰδίων, μήτε μὴν ὅμιηρόν τι λαδὼν παρ᾽ αὐτοῦ,
φόρους δὲ μόνους τοὺς εἰθισμένους χαταδάλλειν χετ
λεύσας χαὶ ὅρχοις καταδήσας xvi πιστεύσας αὐτῷ
τὴν ἀρχήν.

VII. Λάζαρος δὲ τὴν ἰδίαν ἃ ἀρχὴν αὖθις ἀναλαδὼν
χατὰ βυιρόν τε κρατυνάμενος χαὶ ἄρξας αὐτῆς ἐγχκρα-
τῶς, ἦν ὑποταττόμενος τῷ τε πατρὶ τοῦ βασιλέως
χαὶ αὐτῷ δὴ τῷ βασιλεῖ, μέχρι τινὸς χαὶ τὸν φόρον
ἀποδιδούς" μετὰ ταῦτά γε μὴν, ἧπερ ἔφην, ἀθουλίᾳ
γνώμης χρησάμενος xaX νεωτέρων ἐπιθυμήσας, οὔτε
τὸν φόρον ἀπεδίδου ῥᾳδίως, xa μετὰ τῶν Παιόνων
τε xai Δαχῶν ἔπραττε, παραδαίνων τὰς μετὰ βασι-
λέως σπονδάς. (2) Ὅ δὴ καταφωράσας. ὃ βασιλεὺς
αὐτὸν ποιοῦντα xxl ληφθεὶς ὀργῇ. τὴν ἐχστρατείαν
xat αὐτοῦ ἐποιεῖτο, Παρασχευασάμενος οὖν χειμῶνος
χαλῶς, ἐπειδὴ ἔαρ ὑπέφαινεν ἤδη, ἄρας Ex τῆς ᾿Αδρια-
γοῦ παντὶ τῷ στρατῷ ἱππιχῷ τε χαὶ πεζιχῷ ἐχώρει
διὰ τῆς βεσογείας. Θράκης τε χαὶ Μακεδονίας, ξυν-
ἐπαγόμενος ἅμα οἱ xat μηχανὰς οὐχ ὀλίγας χαὶ ὅπλα
πάμπολλα. (3) ἮΝν δὲ ὃ στρατὸς αὐτῷ, ὡς ἐλέγετο,
ἵππος μὲν πενταχισμύριχ, πεζὸς δὲ οὐχ Bos πλείων

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. II, 7-14.

τούτων. Καταλαξὼν δὲ τήν τε Μυσίαν xai τὸ AT ο.
γος ὄρος, ἔνθα ἣ πάροδος, ἑδδομαῖος διαθαίνει 7
ταύτην ἀσφαλῶς παντὶ τῷ στρατῷ, χἀχεῖθεν ὅρμηθε :
τριταῖος ἐσδάλλει ἐς τὴν Τ ριθαλλῶν xal κατατρέχει
μὲν αὐτῆς τὰ πολλὰ χαὶ ληίζεται, χειροῦται δὲ χα
φρούρια οὐχ ὀλίγα, τὰ μὲν ἐξ ἐπιδρομῆς βίᾳ, τὰ ὁ
χαὶ πολιορχίᾳ ἑλών. (ὁ) Δράσας δὲ ταῦτα ἐν πέν
χαὶ εἴχοσι ταῖς ὅλαις ἡμέραις μετὰ τὴν ἐσδολὴν,
ἀφικνεῖται. ἐς πόλιν ἐχυρὰν xoi εὐδαίμονα No6
πρῦδον οὕτω χαλουμέν ἣν τῇ Τριθαλλῶν φωνῇ.
δὴ καὶ πλεῖστος ἄργυρος χαὶ χρυσὸς γεωργεῖται ἀνοτ
ρυττόμενος, χαὶ στρατόπεδον τίθησιν ἐπ᾽ αὐτήν.
(s) Καὶ πρῶτα μὲν λόγους προσφέρει τοῖς ἐν αὐτῇ
περί τε ἐνδόσεως xol ξυνθηχῶν, εἰ βούλοιντο παρα-᾿
δόντες αὐτῷ τὴν πόλιν xal ἑαυτοὺς μετὰ ξυμβάσεων
xal ὁμολογίας καὶ πίστεως καθῆσθαι ξὺν γυναιξὶ καὶ
τέχνοις χαὶ τοῖς ὕπαρ χουσι πᾶσι σῶς καὶ χαχῶν ἀπα-
θεῖς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς xai δμοίοις, ἐφ᾽ οἷσπερ, χαὶ πρό-
τερον, καὶ φόρους ἀποφέ ἔρειν οὺς xai τῷ σφῶν faac,
τοῖς ἄλλοις ἅπασιν εἰρηνεύοντες. () Ὥς δ᾽ E
προὐχώρει κατὰ νοῦν αὐτῷ Ü πεῖρα, τῶν ἔνδον κα-᾿
θάπαξ οὐ βουλομένων, ἔκειρέ τε τὴν γῆν εὐθὺς, xd
περισταυρώσας τὸ ἄστυ χαὶ χύκλῳ περιλαθὼν τῷ,
στρατῷ χαὶ μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπολιόρχει. 1
IX. Λάζαρος δὲ 6 τῶν Τριδαλλῶν f γεμὼν τὴν.
ἀθρόαν ἔφοδον τοῦ βασιλέως μαθὼν τήν τε τῶν φρου-.
ρίων ἅλωσιν καὶ τὴν πολιορχίαν τοῦ Νοθοπρόδου,.
ἐξεπλάγη τε τῷ γινομένῳ χαὶ ὅλος ἦν ἐν ἀμηχανίᾳ,
χαὶ ἀπορίᾳ, μὴ ἕ ἔχων ὅτι χαὶ δράσειεν ὅμως γε μὴν.
ἐχ τῶν δυνατῶν τά τε λοιπὰ τῶν φρουρίων ἐπεσχέυαζε,
τούς τε ἄνδρας χαὶ γυναῖκας καὶ παῖδας ἀπὸ τῶν κάτω.
χωρῶν τοὺς μὲν ἐς τὰ φρούρια, τοὺς δὲ ἐς τὰ μετεωρόα,
τερα τῆς χώρας μετῴχιζε, τά τε βοσκήματα ἀνεχόμιζε
καὶ τὴν ἄλλην πᾶσαν περιουσίαν αὐτῶν χαὶ ἀποσχευὴν,
τήν τε λοιπὴν ἠσφαλίζετο χώραν. (:) Αὐτὸς δὲ gpou- -
gv τε ἱκανὴν xai φρούραρχον ἕνα τῶν αὐτῷ πιστοτά--
τῶν ἐγχαταστήσας τῇ Σαμανδρία, τά τε ἐπιτήδεια,
ἄφθονα ἐσχομίσας αὐτῇ, x«t ὅσα γε ἐς μαχρὰν πο-
λιορκίαν ἀρχέσειν ἐνόμιζε, διαδαίνει τὸν Ἴστρον ξὺν
γυναιχὶ καὶ τέχνοις καὶ τοῖς ὑπάρχουσι πᾶσι καί τισι
τῶν περὶ αὐτὸν, xal ἀφιχόμενος ἐς Δάχκας καὶ Παίονας
ἐκεῖ διέτριδεν. (3) “Ὅμως γε. μὴν μετὰ μιχρον
ἔδοξεν αὐτῷ βουλευσαμένῳ πρεσόείαν τε πέμπειν ὡς
βασιλέα χαὶ πειρᾶσθαι εἰ δύναιτο τρόπῳ παντὶ 0xove |
δῶν τυχεῖν xai εἰρήνης. ἈἈπολεξάμενος οὖν ἄνδρας

m

scripturam ampliorem adhibuit, quanquam vel sic accidit ut in fine relinqueretur spatium vacuum. || — $ 5.
ἐστράτευσε Μωράτης] De bello quod Morates II an. 1438 contra Georgium Service despotam gessit, deque pactis,
quibus anno 1444 urbes quae capto erant, redditze filiique exccecati Georgio remissi sunt, v. Ducas, p. 209. 21.
Chalceocondylas p. 245. 317, Seadeddin, 2, p. 74. 166, Hammer. l. l. 1, p. 447. 456. || — $ 6. xai εὖ πεπονθότα τὰ

μέγιστα 1 Hac adduntur in margine.

"2er Y NC ERE E PUT,

VII, $ 2.*O βασιλεὺς ἃ. mgo. — || $ 4. πόλιν] πολίχνην, mgo. || — Νοδόπροδον 1 Nomen in rasura scriptum. No-
θοπύργον vocat Chalcocondylas p. 414, 13; Νοδόπριδον, μητέρα τῶν πόλεων, Ducas p. 209, 15; Novobardo Seadedd.
p. 171. Est. INovobrdo a Piristina urbe ortum versus sita. || — τῇ Τριθαλλῶν φωνῇ] add. mgo. || — πλεῖστος ἄργυρος) -
De metallis Novoberd:e cf. Chalcocond. p. 415, Bullialdus ad Ducam p. 541, Hammer 2, p. 13. |

IX. $ 2. Σαμανδρίᾳ ] Συεντόροδον vocat 'Phrantzes p. 386, 16 sqq; Συέδροδον Ducas p. 206, 6, 209, 3,

Σπενδερόδην

τοὺς πρώτους παρ᾽ αὐτῷ, ξυνετούς τε xal τῶν ἄγαν
πεπαιδευμένων, χαὶ δῶρα δοὺς αὐτοῖς χρυσοῦ καὶ
ἀργύρου πλεῖστά τε xai πολυτελῆ, ἀλλὰ δὴ xai τὸν
᾿ξυνήθη δασμὸν, ὃν ἔφαμεν, ἀποπέμπει. (4) Οἱ δὲ
ἀφιχόμενοι τά τε δῶρα κομίζουσι τῷ βασιλεῖ xoi τὸν
δασμὸν, ἀπαγγέλλοντες αὐτῷ καὶ τὰ παρὰ τοῦ σφῶν

:
- χρηματίζει φιλανθρώπως, xal λαλήσας εἰρηνικὰ μετ᾽
αὐτῶν σπονδὰς ποιεῖται, xat πίστεις δίδωσι xat λαμ-
θάνει ἐφ᾽ ᾧ χατέχειν τε αὐτὸς ἃ ἔλαδε φρούρια, καὶ
χώραν ὅσην ἐπῆλθε μετὰ τῶν ὅπλων, τῶν δὲ λοιπῶν
πάντων ἄρχειν τὸν ἡγεμόνα σφῶν, ἀποδιδόντα φόρον
ἐτήσιον ὀλίγῳ ἐλάσσονα τοῦ προτέρου καὶ στρατιώτας
^ 3 C P) , - , »
δητοὺς ἐν ταῖς ἐχστρατείαις τοῦ βασιλέως. (5) HO?
ὰ M * , » m 6 , »
γὰρ xoi τὸ πολιορχούμενον ἄστυ τοῦ Νοδοπρόδου, μὴ
δυνάμενον ἀντέχειν ἔτι τῇ πολιορκίᾳ μέχρι πολλοῦ
παρατεινομένη (τεσσαράκοντα γάρ που παρεῖλχον
ἡμέραι πολιορχουμένῳ), ἀλλὰ δὴ xoi τῶν τειχῶν
nd d ? ad neo , X
$2 ὦ - -
πὐτῷ χατερριμμένων ταῖς μηχαναῖς, προσεχώρησεν
-— —- * -
δμολογίᾳ τῷ βασιλεῖ, ἐφ᾽ d μηδέν τι χαχὸν παθεῖν
m ,
πάντας τοὺς ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ μένειν ὡς εἶχον ξὺν γυ-
ναιξὶ χαὶ τέχνοις χαὶ τοῖς ὑπάρχουσι πᾶσι, χατοι-
χοῦντάς τε τὸ ἄστυ χαὶ νεμομένους τὴν χώραν.
- (6) Σπεισάμενος οὖν xoi πίστεις δούς τε xxl λαθὼν,
καὶ δώροις φιλοτίμοις τε xal ξενίοις τιμήσας τοὺς
, A , € , M ,
πρέσθεις xal λόγοις ἡμέροις καὶ φιλανθρώποις δεξιω-
σάμενος ἀποπέμπει. Οἱ δὲ παραγενόμενοι ἀπαγγέλ-
λουσι τῷ σφῶν ἡγεμόνι Λαζάρῳ ἃ ἔπραξαν ὁ δὲ
παρ᾽ ἐλπίδα τυχὼν τῶν σπονδῶν, ὅπερ οὐχ ἄν ποτε
, DE ^ $3, Y * aj
προσεδόχησεν, οὐδὲ γὰρ ἐνόμιζεν ἔτι δυνατὸν εἶναι
σπείσασθαί οἱ τὸν βασιλέα τοσαύτην ἀγείραντα στρα-
τιὰν xal παρασχευὴν τοσήνδε xal δαπάνην ἐς τὸν
πόλεμον πεποιημένον, ὅμως γε μὴν ἥσθη τε τῷ γε-
, 7 ^ Led € , , 5,
νομένῳ διαφερόντως xxi (τῶν) ὧν ἀπέδαλεν οὐδένα
πεποίηται λόγον, ἀγαπήσας τοῖς χαταλειφθεῖσι " πάν-
τῶν γὰρ ἀθρόων ἐνόμιζεν ἐχπεσεῖσθαι, (7) ᾿Αναλαδὼν
οὖν αὖθις τήν τε γυναῖχα xai τοὺς παῖδας χαὶ τὴν
y “ μὴ * b »y M
ἄλλην πᾶσαν ἀποσχευὴν, x«i τὸν Ἴστρον διαδὰς
ἧκεν ἐς τὴν ἰδίαν ἀρχήν. (8) Βασιλεὺς δὲ τά τε φρού-
; - ΕῚ ; , ^
pix χαλῶς ἀσφαλισάμενος πάντα ἃ ἔλαδε, xoi qu-
λαχὴν ἱχανὴν ἐγκαταστήσας τῇ χώρᾳ, σατράπην τε
ἐγκαταλιπὼν αὐτῇ τὸν Αλῆν, ἄνδρα στρατηγικὸν xol
* M , 2 1 ea A ». δ ^
γενναῖον, xat λείαν ἐλάσας ὅτι πολλὴν αὐτός τε xol
e “ M » r7 , 4 5A ^ - y^
τῇ στρατιᾷ διαδοὺς, ἐπάνεισιν ἐς τὴν ᾿Αδριανοῦ * ἤδη
γὰρ xai τὸ θέρος ἐτελεύτα" βραχὺν δὲ χρόνον ἐνδια-

Δ APENTERERNNITIES ERR IO NE SINE ER SE NAE SUE RUNI

wp

MECHEMETIS ANNUS VI. 6964 (1455-1456 P. C.).

ἡγεμόνος. Καὶ ὃ βασιλεὺς δέχεται τούτους ἡμέρως xot

111

τρίψας αὐτοῦ χαί τινα τῶν αὐτόθι καταστησάμενος,
μεσοῦντος ἤδη φθινοπώρου, ἀφικνεῖται ἐς τὸ Βυζάν-
Ttov, παραχειμάσων αὐτοῦ" xal τρία xol ἑξήκοντα
ἔτη πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις τε xoi ἑξαχισχιλίοις τοῖς
ὅλοις ἠνύετο, πέμπτον δὲ τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ.

X. Καταλαδὼν δὲ τὴν πόλιν εὗρε τά τε βασίλεια
τετελεσμένα λαμπρῶς, καὶ τὸ ἐν Χρυσέαις φρούριον
τά τε τείχη τῆς πόλεως πάντα καλῶς φχοδομημένα.
Ἀρεσθεὶς οὖν τοῖς γενομένοις xot τοὺς τῶν ἔργων
ἐπιστάτας δωρησάμενος χρήυασί τε χαὶ ἱματίοις xot
πολλοῖς ἄλλοις, χελεύει πάλιν ὅτι τάχιστα ἀνορθοῦν

3 [4 5 - , , , 4 € ,
τὰς γεφύρας τὰς ἐν τοῖς χόλποις ᾿Αθύρα τε καὶ “Ῥηγίου,
τῷ χρόνῳ πεπονηχυίας τε χαὶ πεσούσας, ἔτι δὲ χαὶ
τὰς ἄλλας δὲοὺς τὰς πρὸς τὴν πόλιν φερούσας, ὅπη
τελματώδεις τε ἦσαν χαὶ δυσδιεξίτητοι, χαταλεαί-

A c» , ι M ,

νοντας xai ἐξομαλίζοντας πλαξὶ x«i λίθοις χατα-
στρωννύντες, ὥστε ῥαδίαν εἶναι καὶ ἀσφαλῇ τὴν τούτων
διάθασιν᾽ (3) οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ πανδοχεῖα xol
καταγώγια οἰκοδομεῖν ἐν αὐταῖς ἐς χατάλυσίν τε xal
ἀνάπαυλαν τῶν δδοιπορούντων τε καὶ κατὰ γῆν ἐς τὴν
πόλιν ἀφιχνουμένων,, χαὶ ἀγορὰν δὲ μεγίστην τε xot

, 5 , c , 5 , - E
χαλλίστην ἐν μέσῃ τῇ πόλει ἐγγύς που τῶν βασιλείων
χελεύει γίνεσθαι τείχεσί τε ἠσφαλισμένην ἰσχυροτά-
τοις τὰ ἔξω, χαὶ στοαῖς χαλλίσταις τε καὶ μεγίσταις
διειλημμένην τὰ ἔνδον, τόν τε ὄροφον ἔχουσαν ἐξ
2 - , M m f , » *
ὀπτῆς πλίνθου xot διαφανῶν λίθων ἐξειργασμένον, ἔτι
δὲ λουτρὰ κατασχευάζειν λαμπρὰ xat πολυτελῆ, καὶ
«5», » , - po 5 - τὭ , ^
ὑδάτων ἀφθονίαν ἔξωθεν ἐπαγαγεῖν τῇ πόλει δι

Rl m y ^ m , s ,
ὀχετῶν, ἄλλα τε πολλὰ τοιαῦτα προσέταξε γίνεσθαι
ἔς τε χατασχευὴν χαὶ χόσμον τῆς πόλεως xal ὠφέ-
λειαν χαὶ χρείαν τῶν ἐνοιχούντων χαὶ ἄλλην παρα-
μυθίαν. (3) Πρὸ πάντων δὲ τοῦ τε ξυνοιχισμοὺ τῆς
πόλεως ἐπεμέλετο χαὶ τοῦ πᾶσαν αὐτὴν οἰχητόρων
πληρῶσαι, καθὰ δὴ x«i τὸ πρὶν ἦν, πανταχόθεν τε
τῆς αὐτοῦ πάντας ξυλλέγων, ἔχ τε ᾿Ασίας xai Εὐρώ-

M , 2 2 x. *, y , 3.
πης, καὶ μετοιχίζων ἐς αὐτὴν μεθ᾽ ὅτι πλείστης ἐπι-
μελείας τε xal σπουδῆς ἐκ παντὸς μὲν xol ἄλλου γέ-
vouc, καὶ μάλιστα δὲ τοῦ Χριστιανῶν“οὕτω δεινὸς ἔρως
ἐνέπεσεν αὐτοῦ τῇ ψυχῇ τῆς τε πόλεως xal τοῦ ταύτης
ξυνοιχισμοῦ τοῦ τε ἐς τὴν ἀρχαίαν εὐδαιμονίαν ἀπο-
χαταστῆσαι πάλιν οὐτήν.
31) , DL LI
X]. Ἔν τούτοις δ᾽ ὄντος αὐτοῦ, μεσοῦντος ἤδη
- 5 LA ^ € , m »y
χειμῶνος, ἀγγέλλεται τὸν ἡγεμόνα. τὴς Alvou Aw-
m » ec
ριέα καὶ τῶν νήσων ᾿Ιμόρου xxi Σαμοθράχης vsoy-
μοῦν τε βούλεσθαι καὶ νεωτέρων ἐπιθυμεῖν - 6 γάρτοι

(Σμενδ. 3) Chalcoc. p. 415, 14. Serviis est Smederewo. || — ξὺν γυναιχὶ] σ. γυναιξὶ cod. || — ὃ 5. τεσσαράχοντα ] Sea -
deddinus 2, p. 172 post septem dierum oppugnationem Novoberdam se dedidisse tradit. Deinde Trepsia et Buhur.
urbibus Turci potiti sunt, ut idem narrat Seadeddinus. || —$ 8. ὅτι πολλὴν | modo sic, modo ὅτι πλείστην Critobu-

lus dicit. Cf. ὅτι πολλὴν, 3, 16, 3. 4, 10, 4 et 10. 4, 16, 9; ὅτι πολλῶν, 3, 20, 3. 4, ὃ, 2; ὅτι πολλούς, 4, 16, 4. || —

xai τρία xai

ξήχοντα ] Vox τρία addita manu secunda. Legitur codicis pag. 142 versu quarto. Reliqua pagine pars

νου. | — πέμπτον sic recte margo , τέτταρα text. || — ἐπάνεισιν ἐς τὴν ᾿Αδριανοῦ ] Secundum Seadeddin. p. 173
-Mechemetes e Servia per Cossovz planitiem Thessalonicam , inde vero Constantinopolim sese contulit.
— X. $ t. Kai ἱματίοις] add. margo. || — τὰς ἐν τοῖς κόλποις 'A999x τε καὶ Ῥηγίου 1 Per eas transiisse regem Thessa-
lonica Constantinopolim redeuntem consentaneum est. || — 2. προσέταξε | add. mgo.
XI. Expeditionem contra /Enum Phrantzes omniuo non commemorat, Ducas vero p. 335, 7 et Chalcocondylas

͵

112

πατὴρ αὐτοῦ Παλαμήδης, πρὸ μιχροῦ τελευτῶν, xa-
τέλιπεν ἐν ταῖς αὐτοῦ διαθήχαις αὐτόν τε Δωριέα xat
τὴν τοῦ πρεσδυτέρου ἀδελφοῦ γυναῖχα χαὶ τοὺς παῖδας
χληρονόμους τε τῶν αὐτοῦ πάντων ἐξ ἴσης, χαὶ τῆς
ἀρχῆς διαδόχους, μᾶλλον δὲ xal τὸ πλέον ἐν ταῖς
διαθήκαις ἔνεμε ταύτη τε καὶ τοῖς ταύτης παισίν, ὡς
τῆς ἀρχῆς ἐς τὸν πρεσθύτερον υἱέα αὐτοῦ περιιστα-
μένης δικαίως, ἐπεὶ χαὶ ἔτι περιόντι ὃ πατὴρ ἐχείνῳ
πᾶσαν ἔδωχε τὴν ἀργὴν, τῶν ἐν τῇ Μιτυλήνη χτη-
μάτων μόνων χύριον ἀποδείξας τὸν Δωριέα. (2) 'O
δὲ βραχὺ φροντίσας τοῦ τε διχαίου xai τῶν διαθηκῶν
τοῦ πατρὸς, ἀλλὰ δὴ xoi τῆς ἰδίας ἀσφαλείας - ἀσφα-
λέστερος γὰρ ἔμελλεν εἶναι τηρήσας τὰ πρὸς τοὺς
παῖδας τοῦ ἀδελφοῦ δίκαια xat τὴν τούτων μητέρα"
ὃ δὲ παρωσάμενος τήν τε γυναῖκα χαὶ τοὺς παῖδας,
ἀδίχως ἐγχρατὴς γίνεται τοῦ τε xaT οἶχον βίου
παντὸς χαὶ τῆς ὅλης ἀρχῆς, μηδενὸς τούτων πα-
ραχωρήσας τοῖς τε παισὶ xoi τῇ γυναιχί, (3) 'H
δὲ τὸ πρᾶγμα ἐν δεινῷ τιθεμένη χαὶ τὴν χαταδυνα-
στείαν μὴ φέρουσα, τὰ μὲν πρῶτα λόγοις ἐπειρᾶτο

D bd T! 5 , M 1 , y M
0b 0v τῆς πλεονεξίας SET τὰ uiv Ov αὐτῆς , τὰ

δὲ χαὶ διὰ ξυνετῶν χαὶ φρονίμων ἀνδρῶν τῶν ταύτῃ,
προσέτι δὲ χαὶ οἰχείων αὐτοῖς, χαὶ οἷς οὐχ ἥκιστα
ἔμελλεν ἀχινδύνως ἔχειν τὰ τῆς ἀρχῆς. (4) Ot xal
P rd ; -€ cm ξ FT "T ^ m δὲ
προσελθόντες εὐνοϊχῶς ξυνεφούλευον αὐτῷ μηδὲν
ὅλως περὶ τὰς τοῦ πατρὸς διαθήκας καινοτουεῖν, μηδὲ
χαταδυναστεύειν ἐθέλειν τήν τε γυναῖχα χαὶ τοὺς
- e 37 - , , , NN ^
παῖδας τοῦ ἀδελφοῦ, τήν τε θείαν νέμεσιν δεδιότα, ἣ

“πανταχοῦ περιερχομένη τὰ τῶν ἀνθρώπων διχάζει

X ^ 2^ , 3 5*7 - -“ , -
xat τοὺς ἀδικουμένους xal ἀδικοῦντας δρᾷ, τήν τε τοῦ
χρατοῦντος πρὸς τὰ τοιαῦτα ῥοπὴν χαὶ τὸ σφόδρα τε
ἀπαραίτητον xat ἀδιάλλαχτον. (5) Οὐδὲ γὰρ ἀνεχτὸν
ἔλεγον ἔσεσθαι τοῖς ἀδιχουμένοις σιγῇ καθῆσθαι, ἀλλὰ
ζητήτουσι ἐξ ἅπαντος τρόπου τὸ ἑαυτῶν δίχαιον, xat

, , * Ἁ , i] N χοῦ,
καταθοήσονταί cou πρὸς τὸν βασιλέα δητὰ xat ἄρρητα
ἐξειπόντες " xal ὅρα πῇ τελευτήσει τὸ πρᾶγμα" ἀλλ᾽
εἴ τι χήδη σαυτοῦ τε xai ἡμῶν xal τῆς ὅλης ἀρχῆς,

, ze , , - ^
πρόσθητι τὰ βέλτιστα ξυμδουλευομένοις ἡμῖν, xal xot-
νώνει τῶν τε πραγμάτων xal τῆς ἀρχῆς τοῖς τε παισὶ
τοῦ ἀδελφοῦ xai τῇ γυναιχὶ, παραχωρῶν τῷ δικαίῳ *

τ ^ ^ ,
xai οὕτω χρηστά τε χαὶ ἄριστα xoi ὀουλεύση xai
δράσεις σαυτῷ xal ἡμῖν πᾶσιν ἐπωφελῇ, εἰρηνιχήν
/ n» T * , “
τε ἕξεις τοῦ λοιποῦ χαὶ ἀκίνδυνον τὴν λαχοῦσαν
ἀρχήν. (0) Ταῦτά τε χαὶ τοιαῦτα πολλὰ πολλάχις

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. II, 11-14.

πρὸς αὐτὸν λέγοντες οὐχ ἔπειθον ὅλως. Ἢ δὲ " 1
τούτων ἀπογνοῦσα χαθάπαξ, χαταφεύ Ye πρὸς τὸν.
χρατοῦντα, xxl πέμπει δὴ πρέσθων τε χαὶ ἱκέτην τὸν
πρὸς μητρὸς θεῖον αὐτῇ: — "O δὲ ἀφιχόμενος λύπην
ε ἔχων xa διχαίαν ὀργὴν καὶ ἅμα βουλόμενος ἀμύ-
νασθαι τὸν ἀδικοῦντα, εἶ δέοι χαὶ χοινῶς ξυνεχπεσεῖν
τῆς ἀρχῆς, ὃ δή που χαὶ γέγονε, πολλὰ χατεφόρει
πρὸς τὸν βασιλέα τοῦ Δωριέως, ὡς δύσνους τε εἴη :
λέγων αὐτῷ, χαὶ νεωτέρων ἐπιθυμεῖ χαὶ χϑινολογεῖταξ
τοῖς Ἴταλοιϊς xat ὅπλα ξυλλέγει xal φρουροὺς μι-
σθοῦται xat φύλακας ἐγκαθιστάνειν βούλεται Αἴνῳ τε
χαὶ ταῖς νήσοις χαὶ ὅλως ἐς ἀποστασίαν ' δρᾷ" χαὶ εἶ
μὴ θᾶττον, ἔλεγε, προληφθείη, xàv ἐς ἔργον ἄξει τὸ
SERA.

ἊΨ

Xll. Ταῦτά τε xai πολλὰ τοιαῦτα εἰπὼν ἐς ὀργήν
τε καὶ θυμὸν τὸν βασιλέα χινεῖ. Ὁ δὲ οὐχέτι χαθε-
χτὸς ἦν, οὐδέ γε τοῦ λοιποῦ μέλλειν ᾧετο δεῖν" οὐδὲ
γὰρ παροπτέα oí τὰ τῆς Αἴνου εἶναι it22. οὐδέ γε
ὅλως ἀμελητέα πόλεως λόγου ἀξίας πολλῶν ἕνεχα,
xai προσόδων μεγάλων. xal θέσεως ἐπικαίρου καὶ
ἀρετῆς γῆς χαὶ πολλῶν ἄλλων. 6) Αἶνος γὰρ ἢ ἦν.
μὲν τὸ παλαιὸν πόλις μεγίστη τῶν Αἰολίδων, ἐπί τε
δόξῃ καὶ πλούτῳ xot δυναστεία μέγα φρονοῦσα, ξυμ-
πάσης τε τῆς xf αὑτὴν παραλίας ἀρατοῦσι, ἀλλὰ E
δὴ x«t τῶν νήσων ἐνίων. Κεῖται γὰρ ἐν χαλλίστῳ 1
τῆς παραλίας Θράκης τε χαὶ Μακεδονίας ) ἐχ μεσημ-
ρίας μὲν ἔχουσα τόν τε Αἰγαῖον καὶ τὰς νήσους πα-τ .
ρακειμένας Ἴ μόρον: χαὶ Λῆμνον xal τὰς λοιπὰς, χαὶ τὴν
ἀπὸ τούτων ἐμπορίαν δαψιλῶς καρπουμένη " ἀπὸ δὲ
ἄρχτου Εὖρον ποταμὸν, ὃς ἔχ τε τῆς ἄνω Mucio xat τοῦ΄
Αἵμονος ὄρους τὰς πηγὰς ἔχων ῥεῖ διὰ τῆς μεσογείας
Θράχης τε xxi Ναχεδονίας, χατὰ μεσημθρίαν ἀεὶ
πορευόμενος, προϊὼν δὲ κατὰ μιχρὸν xol τὴν "ABpta-
voU παραρρέων μέγας τε γίνεται xoi ναυσὶ περατὸς,
δεχόμενος xat ἑτέρους ποταμοὺς ἐσξάλλοντας ἐς αὐτὸν,
τόν τε Κοντάεσδον xxi Ἀγριάνην xat "Téxoov (4) ὃς
δὴ 'l'íéxpo; ἔκ τε τοῦ παραχειμένου | ὄρους. μεταξὺ
Ἡραίου τε χαὶ Ἀπολλωνίας τῆς πρὸς Εὐξείνῳ πόντῳ
τὰς πηγὰς ἔχων ἐχ πέτρας δεούσας, χαὶ χάλλιστόν τε
χαὶ ποτιμώτατον, ἀλλὰ δὴ χαὶ ὠφελιμώτατον ἐν
πολλοῖς ὕδωρ ἁπάντων ἔχειν μαρτυρεῖται παρά τ
τῶν ταύτη προσχώρων, ἀλλὰ δὴ xol Ov ὅσων T
(4) x«i πρὸς τῷ Δορίσχῳ
γινόμενος καὶ παραρρέων αὐτὸν ἔξεισι πρὸ τοῦ λιμένος

pP

o

Ὁ δ᾽ οὖν Ebgoc χκατιών τε

p. 469, 9 verbo tetigisse satis habent; paullo fusius de ea exponit Seadeddinus 2, p. 168. Alios auctores furcicos
laudat Hammerus 2, p. 22, nihil tamen narrat prater ea. quie in Seadeddino leguntur. Causam expeditionis Sea-
deddinus fuisse dicit quod incole Cypselorum et Feredchik oppidi conquererentur de JEniis servos fugitivos Tur-
"corum retinentibus deque principe urbis salinas regias fraudulenter administrante. Longe plurima eorum quie €. 11-
16 Critobulus narrat, aliunde non nota sunt. Ι — $ 1. υἱέα] sic mgo,
scriptum || — $ 4. ῥοπήν] an ὀργήν || — $ 5 τὸ ἑαυτῶν δίχαιο"] τὸ ἴδιον ὃ. supra script. || — πῆ τελευτήσει τὸ mpày- -
px] πῆ τελευτήσε! τὸ δεινόν mgo. || — 5. 6. τούτων ἀπογνοῦσα ] τοῦ πείθειν ἀ. mgo.

XII. $ 2. Πόλις τῶν Αἰδλίξων. Cf. Herodoti 7, 57; Thuc. 7, 58; Ephori fr. 73 (Fr. Hist. 1, p. 256); Scymnus 690; 3
fr. 50; Stephan. Byz. v. Αἶνος : Mela 9; 25 Virgil. JEn. 3, 18. || — Εὖρον similiter δ 4. Ebpo; pro —
“Ἑόρος. || — Keycdashos] Reponendum esse videtur Κοντάδεσδον ex nostris codicibus Herodoti (4, 90), quem Crito- -
bulus ob oculos habuit. *O δὲ Tézpoc (Her. inquit) λέγεται ὑπὸ τῶν περιοίκων εἶναι ποταμῶν ἄριστος, τά τε ἄλλα ἐς

Sirabo lib. 7

ERN. TA CERVI ee ΤΟ ὍΝ ὙΠ I e PEE NER TRA

υἱὸν text. || — ὃ 3. προσέτι] μᾶλλον. supra

0 QN PIRE,

CCMPPEHPTUES SRCRE

MECHEMETIS ANNUS VI. 6964 (1455-1456 P. C.).

Αἴνου ἐς τὴν ταύτη θάλασσαν τοῦ Αἰγαίου, (5) 'Γρέφει
δὲ γένη τε παντοδαπῶν ἰχθύων πολλὰ, μειζόνων τε

χαὶ μειόνων, ἀλλὰ δὴ x«i πιόνων * παρέχει δὲ xoi

τοῖς ἐν τῇ πόλει δι’ αὐτοῦ πλοίοις φορτηγοῖς τὰς ἐμ.-
πορίας ποιεῖσθαι ἔς τε τὴν μεσόγειαν χαί τινας τῶν

ἐν αὐτῇ πόλεων πλησιοχώρους αὐτῷ. (e) Εἰσὶ δὲ xoi
πρὸ τῆς πόλεως λίμναι xol ἕτεραι πέριξ αὐτῆς, αἵ δὴ
- xal χερρόνησον ταύτην [ποιοῦσιν], ἀλλὰ δὴ καὶ ἑτέρα
τις λίμνη μεγάλη ἐμόάλλουσα ἐς αὐτὰς ὄπισθεν τοῦ
πρὸ τῆς πόλεως ὄρους, χειμένη πρὸς βορρᾶν ἄνεμον,
| Στεντορὶς χαλουμένη τὸ παλαιὸν, τρέφουσαι xai

B

δὲ δὴ μεῖζον καὶ ᾧ

αὗται ἰχθύων τε γένη πολλὰ καὶ χύχνων ἀγέλας καὶ
πτηνῶν ἄλλων ἐδωδίμων, λίμναις ἐνδιαιτωμένων χαὶ
ποταμοῖς" ἐξ ὧν ἁπάντων ἀφθονίαν εἶχε τὸ παλαιὸν
, ei Lo » , m "

4j πόλις αὕτη, καὶ νῦν ἔχει πάντων χαλῶν. (7) Τὸ
πάσας σχεδὸν τὰς γειτονούσας

c

- vix& μεθ’ ὑπερύολῆς τῇ τε τῶν χρημάτων xal mpoc-

ὀδὼν φορᾷ, oi ἐν αὐτῇ γινόμενοι ἅλες πλεῖστοι xal

- xd)Awot τῶν ἁπανταχοῦ, οὺς ἀνὰ πᾶσαν Θράκην τε
- xai. Μακεδονίαν. διαδιδοῦσά τε xal διατιθεμένη ὅτι

/

πλεῖστον ξυλλέγει χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ ὡς ἀπὸ

πηγῶν οὕτως ἣ πόλις αὕτη τὸ ἐξ ἀρχῆς εὐδαίμων τε
- jv χαὶ πλοῦτον ἄφθονον εἶχε xoi δύναμιν πλείστην xal

δόξαν περιεθδέδλητο, καὶ πολλοῖς ἄλλοις ἐχόμα χαλοῖς,

- (8) Τῷ χρόνῳ δὲ καὶ αὕτη μετὰ τῶν ἄλλων Ἕλλη-

νίδων πόλεων πεσοῦσά τε χαὶ διαφθαρεῖσα ἔμεινεν

ἀοίχητος μέχρι πολλοῦ, χρόνῳ δὲ ὕστερον δι᾿ ἀρετὴν
πῆς χώρας ἐπολίσθη μέρος τι ταύτης πρὸς τῶν βασι-

λέων Ῥωμαίων, τὸ πρὸς τῷ λιμένι, καὶ χατῳχίσθη,

δ ἦν τὸ παλαιὸν ἀχρόπολις, xol κατὰ βραχὺ προϊοῦσα
γέγονε πόλις αὖθις τῶν ὀνομαστῶν xol πλουσίων,
οἰκήτορσί τε ἀρίστοις χεχρημένη xal εὐθηνουμένη
πᾶσι χαλοῖς.

XIII. Εἶχε δὲ αὐτῆς τὴν ἀρχὴν πρὸ χρόνων “μά-

λιστά mou πεντήχοντα᾽ xal ἑχατὸν τῶν τις ἀνὴρ

113

Ἰταλῶν, εὐγενής τε χαὶ τῶν ἄγαν δυνατῶν, Γατε-
λιοῦζος τοὔνομα, δόντος αὐτῷ τοῦ βασιλέως Ῥω-
, , 2^ ) 2 - 1 A T L

μαίων τὴν τε ἀδελφὴν ἐς γυναῖχα xoi φερνὴν Αἰνόν
τε χαὶ Μιτυλήνην ὃς δὴ καὶ ἐπὶ τὸ βέλτιον ταύτην
προήγαγε τοῦ χρόνου προϊόντος καὶ κρείττω τοῖς ὅλοις
ἀπέφηνε. (2) Καὶ ἧχεν ἡ ἐξ ἐκείνου τοῦ γένους δια-
δοχὴ ἐς τετάρτην δὴ ταύτην γενεὰν μέχρι Παλαμή-
δους τε καὶ τοῦ υἱοῦ Δωριέως, παρ᾽ ὧν ἀφείλετο τὴν
πόλιν ταύτην τελείως ὃ βασιλεύς" χαὶ γὰρ οὗτοί τε
xai oi πρὸ αὐτῶν ἀπέφερον πάντες τοῖς τε προγόνοις
τοῦ βασιλέως καὶ δὴ καὶ αὐτῷ, ἐξ ὅτου δὴ τὸ πρῶτον
ἐχεῖνοι διαδάντες ἐς τὴν Εὐρώπην, Θράχην ἅπασαν

M ,ὔ , M , , ,
xat Μαχεδονίαν χατέσχον, δασμὸν ἐτήσιον τάς τε δύο
μοίρας τῶν γινομένων ἁλῶν xal τῶν ἄλλων ἐπετείων
φόρων, αὐτοὶ καρπούμενοι τὰ λοιπὰ ἐνδόσει τῶν
βασιλέων, καὶ τῆς πόλεως ἄρχοντες" καὶ γὰρ ἦν ἐπ᾽

, ^ 52 " , LJ e ^ ^
αὐτοῖς, ὅταν ἐθέλωσι, ταύτην λαδεῖν, ὥσπερ δῆτα xal
ἔλαδον νῦν. Καὶ ταῦτα μὲν ταύτη.

XIV. Ἰωνούζης δὲ, χελεύσαντος βασιλέως, ὅτι τά-

" , , / 12 3.2
χιστα πληρώσας δέκα τριήρεις xat ἀναχθεὶς ἀπὸ ΚΚ αλ-
λιουπόλεως τῇ προτεραίᾳ κατήχθη ἐς ᾿Ελαιοῦντα xal
περιπλεύσας Χερρόνησον περαιοῦται νυχτὸς τὸν Μέ-
λανα χόλπον x«l χαταίρει ἐς ἄχραν Παχεῖαν ἀκτὴν
λεγομένην μιχρὸν ἀπωτέρω τῆς Αἴνου, οὗ δὴ λέγεται
Ξέρξην, ὅτε χατὰ τῶν “Ἑλλήνων ἐστράτευσε, τὰς
νέας ἀνελχύσαντα τὰς αὑτοῦ διαδρόχους οὔσας θερα-
πεῦσαι τήν τε στρατιὰν ἑαυτοῦ πᾶσαν ἐν Δορίσχῳ
k] Led m »ε H € , 5 ,
ἀναμετρῆσαι- τῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ ἅμα ἡμέρᾳ ᾿Ιωνούζης
ἐπιπλεῖ τῷ λιμένι τῆς Αἴνου. () Βασιλεὺς δὲ Μεχέ-
μετις ἀναλαδὼν τήν τε βασιλικὴν ἴλην πᾶσαν καὶ δύο
ἑάξεις ἱππέων ἐχώρει διὰ τῆς μεσογείας σφοδροτάτου
χειμῶνος" ἦν γὰρ ἐν ἀχμῇ τῆς ὥρας τὰ γινόμενα"
τοσοῦτον γὰρ ἐπίεσεν αὐτοὺς καθ᾽ ὁδὸν ὅ τε νιφετὸς
καὶ ὃ χρυμὸς xal αἵ τοῦ βορέου δριμεῖαι πνοαὶ ὥστε
πολχοὺς μὲν τοῦ πεζοῦ τῇ χιόνι καταχωσθέντας ἀπο--

ἄκεσιν φέροντα xai δὴ xai ἀνδράσι xoi ἵπποισι Ψώρην ἀκέσασθαι" εἰσὶ δὲ αὐτοῦ αἱ πηγαὶ δνῶν δέουσαι τεσσεράκοντα, EX
᾿πέτρης τῆς αὐτῆς ῥέουσαι᾽ xoi αἱ μὲν αὐτέων εἰσὶ ψυχραὶ, αἱ δὲ θερμαί ὁδὸς δ᾽ ἐπ᾽ αὐτάς ἔστι ἴση ἐξ Ἡραίου τε πόλιος τῆς
παρὰ Πεέρίνθῳ καὶ ἐξ ᾿Απολλωνίης τῆς Ev τῷ Εὐξείνῳ πόντῳ, δυῶν ἡμερέων ἑκατέρη " ἐχδιδοῖ δὲ ὁ Τέαρος οὗτος ἐς τὸν
Κοντάδεσδον ποταμὸν, ὁ δὲ Κοντάδεσδος ἐς τὸν ᾿Αγριάνην, ὁ δὲ Αγριάνης ἐς τὸν "E6pov. — Tearum praeter Plinium 4, 45et
Libanium or. tom. I, p. 696 ed. Reisk. ( ubi Ταίναρος) etiam Chalcocondylas p. 12, 10 (ubi Ταίαρος) memorat. Fontes
ejus prope Vene et Bunarhissaf ( Jena et Binarhissar in Kieperti tab. regn. Truc.) qucrendos esse probabiliter cen-
set Jochmus ( Journal of the roy. geogr. soc. tom. 24, p. 45). De Contadesdo aliunde non constat. Fuerit aut Rema-
sou, qui a Karichtiram urbe ab ortu versus occasum labitur, aut Peke deressi, qui a borea versus meridiem fluens
et Eski-Baba oppidum praterlabeus in Agrianem ( £rkeneh) incidit. | — *Hoxiov] Heraum 16 mill. pass. a Pe-
rintho occasum versus distat secundum Tab. Peuting. et Itin. Hierosol. p. 570. || — $ 6. ποιοῦσι] addidi vocem.

. XIII. $ 1. De re v. Ducas p. 46 et Chalcocondylas p. 520.

XIV. $ 1. Δέχα τριήρεις} Sic etiam Seadeddin. 2, p. 168. || — Ἐλαιοῦντα 1 ᾿Ελεοῦντα cod. | — Παχεῖαν &xzav]
hodie Cap Ῥαχὶ, olim Sarpedon promontorium. ||] — Δορίσχῳ ] Δωρ. codex. || — $ 2. ἐχώρει] Constantinopoli pro-
fectus est Januarii die vicesimo quarto an. 6964. 1456, teste Duca, qui expeditionis hujus paucis meminit p. 335,
22: Ἀπάρας δὲ ἀπὸ Κωνσταντινούπολιν τῇ χδ' τοῦ Ἰανουχρίου κατῆλθεν εἰς Αἶνον, καὶ ταύτην παρέλαδεν xol παῖδας καὶ
παιδίσχας λαδὼν ἐστράφη εἰς ᾿Αδριανούπολιν. Ὁ δὲ ἡγεμὼν. τῆς Αἵνου ἦν διάγων τῷ τότε χαιρῷ ἐν Σχμοθράχῃ τῇ νήσῳ.
:Chalcocondylas p. 469, 9 : Ἀποθανόντος τοῦ Παλαμήδου, καὶ τοῦ παιδὸς αὐτοῦ Ντορίου τὴν πόλιν παραλαδόντος, ἐπε-
Aácac ὁ βασιλεὺς εἷλέ τε τὴν Αἵνον, προσχωρησάντων αὐτῷ τῶν ἐν τῇ πόλει αὐτίχα, ἔπεμπέ τε Ἰονούζην τὸν τῆς Καλλιου-
πόλεως ἔπαρχον παραληψόμενον τὰς νήσου: ἡ μὲν Ἴμόρος αὐτίχα προσεχώρησε xxi ἡ Λῆμνος, x«l φρουρὰ βασιλέως
ἀφίχετο ἐς τὰς νήσους. || — ἣν γὰρ ... τὰ γινόμενα 1 add. mgo. || — Κύψελα Κύψελλα cod. h. 1. et infra c. 15, 1. 1|
- σταδίους ἑχατὸν] Hod. Ipsala ab ΖἘπο secundum tabulas nostras linea recta distat 230 fere stadia. Simili
'errore apud Strabon. lib. 7, fr. 47 (p. 282, 35 ed. Did.) legitur : "Eó20c ἀνάπλουν ἔχων ἐς Κύψελα σταδίων ρχ΄.

FRAGMENTA HISTOR. GRJEC, — VOL. V. 8

114

θανεῖν εὐθὺς ἐν προαστείοις τῆς πόλεως, ἀλλὰ δὴ xol
χατὰ τὴν ἄλλην 590v , οὐχ ὀλίγους δὲ χαὶ τὰ τοῦ σώ-
ματος ἄχρα λε «λωθημένους τῷ ψύχει. ἀποβαλεῖν τάς τε
ῥῖνας χαὶ ὦτα χαὶ τἄλλα τῶν χαιρίων τοῦ σώματος

μορίων ἠχρωτηριασμένους. (3) Ὅμως γε μὴν μετὰ
τοσούτου χειμῶνος χαὶ Ψύχους xa νιφετοῦ δρμηθεὶς
ἀπὸ τῆς πόλεως τεταρταῖος ἀφιχνεῖται ἐς Κύψελα,
χώμην μεγάλην νῦν, πόλιν οὖσαν τὸ παλαιὸν τῶν
ὀνομαστῶν, ἀπέχουσαν τῆς Αἴνου χατὰ γῆν σταδίους
Éxaóv που μάλιστα.

XV. Οἱ δὲ ἐν τῇ πόλει Αἴνῳ ἰδόντες τε χατὰ θά--
λασσαν ἐφορμοῦντα τῷ λιμένι τὸν στόλον, τήν τε τοῦ
βασιλέως ἀθρόαν ἔφοδον ἐν Κυψέλοις μαθόντες, ἐξε-
πλάγησάν τε τῷ γινομένῳ, καὶ τὴν αἰτίαν μηδαμοῦ
ξυνιδεῖν ἔχοντες ἐς ἀπόγνωσιν ὅτι πλείστην καὶ ἀπο-
ρίαν δεινὴν καὶ φόδον ἐνέπεσον, μὴ ἔχοντες ὅτι xal
δράσειαν. (2) ᾿Ενόμισαν γὰρ ἀναρπάστους ἂν αὖ-
τοὺς εὐθὺς γενήσεσθαι ξὺν γυναιξὶ χαὶ τέχνοις αὐτοῖς
χατά τε γῆν χαὶ θάλασσαν προσδάλλοντος τοῦ Óact-
λέως. (3) Δωριεὺς γὰρ 6 τούτων ἡγεμὼν οὐχ ἦν
ἐχεῖσε τότε παρὼν 2 ἀλλ᾽ ἔτυχε πρὸ μχροῦ: ἐς Σα-
μοθράκην νῆσον ἀπάρας, παραχειμάσων ἐχεῖ. Πλήν
γε δὴ x τῶν ἐνόντων ἄνδρας ἀπολεξάμενοι τοὺς πρώ-
τοὺς τῶν παρ᾽ αὐτοῖς πέμπουσιν ὡς βασιλέα, ἐνδι-
δόντες ἑαυτούς τε χαὶ τὴν πόλιν αὐτῷ ἐπὶ τῷ μηδέν τι
χαχὸν παθεῖν" () Βασιλεὺς δὲ ἥκοντας δέχεται τού-
τους ἡμέρως, χαὶ λαλήσας εἰρηνικὰ μετ᾽ αὐτῶν, xai
τινα ὧν ἤτουν δοὺς ἀποπέμπει ὀπίσω" ξυμπέμπει δὲ
αὐτοῖς xxi Ναχουμούτεα τὸν πασίαν, τὴν πόλιν πα--
ραληψόμενον. Ti δ᾽ ὑστεραίᾳ χαὶ αὐτὸς ἐς αὐτὴν
ἀφιχνεῖται χαὶ ἐσελθὼν ἐς τὰ βασίλεια Δωριέως
ἀφαιρεῖται πάντα τὸν πλοῦτον, ὃν εὗρεν ἐν αὐτοῖς
χρυσοῦ χαὶ ἀργύρου χαὶ τῶν ἄλλων, ὡς δὲ χαὶ τὰς
οἰχίας διαρπάζει τῶν δυνατῶν τῶν μετὰ Δωριέως
ἀπόντων. (5) ᾿Επιμείνας δὲ ἡμέρας τρεῖς ἐν τῇ πό-
λει xoi διαθέμενος τὰ χατ᾽ αὐτὴν ὡς ἐδόχει οἵ, ἀπο-
λεξάμενός τε παῖδας πεντήχοντα x«l ἑχατὸν τοὺς
ἀρίστους, χαὶ ἄρχοντα ἐπιστήσας αὐτῇ ἄνδρα ξυνε-
τόν τε χαὶ τοὺς τρόπους χρηστὸν Μωράτην οὕτω χα-
λούμενον, ἐπάνεισιν ἐς τὴν ᾿Αδριανοῦ.

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. II, 14-19.

XVI Ἰωνούζης δὲ πεντηχόντορον ἀποστείλας da
Σαμοθράχην, ἀναληψομένην τὸν Δωριέα, αὐτὸς ἀπέ-
πλευσεν ἐπ᾽ Ἴμόρου, χαταστητόμενός τε τἀχεῖ καὶ
τοὺς Δωριέως ἁρμοστὰς ἐχύαλών. (2) Χειμῶνι δὲ
χρησάμενος. οὖχ ἠδυνήθη κατᾶραι ἐς τὸν λιμένα, ἀλλὰ
προσέσχε τῷ Κεφάλῳ, d ἄχρᾳ τῆς Ἵμόρου πρὸς μεσημ-
6ptay ἀχκλύστῳ τε οὔσῃ καὶ εὐδιεινῇ. Καὶ -πέμψας
ἄγγελον. μεταχάλεῖται Κριτόθουλον χαὶ παραδίδωσιν
αὐτῷ τήν τε νῆσον πᾶσαν χαὶ τὰ ἐν αὐτῇ φρούρια
ἄρχειν τε χαὶ φυλάττειν: αὐτὸς δὲ ἀναλαδὼν τοὺς
Δωριέως ἁρμοστὰς ἀπέπλευσεν ἐπὶ οἴχου ἐς Καλλιού-
πολιν. (3) Δωριεὺς δὲ ἐχ Σαμοθράχης ἐς μὲν τὴν
πεντηχόντορον οὐχ ἐσῆλθεν οὐδὲ ἀφῖχτο πρὸς "lo-
νούζην, δείσας αὐτὸν, ὡς οἶμαι, ἐμδὰς δὲ ἐς πάραλον
τὴν αὑτοῦ, ἀνέξλνυον d ἐπὶ Αἴνου χἀχεῖθεν ἀφίκετο ἐς
τὴν Ἀδριανοῦ: xat ἐς ὄψιν ἐλθὼν τῷ βασιλεῖ δέχεταί
τε παρ᾽ αὐτοῦ ἡμέρως, xai φιλανθρωπίας xai προνοίας
τυχὼν λαμύάνει πάλιν τὰς νήσους ἐς ἰδίαν ἀρχὴν,
Ἴμόρον x«i Λῆμνον χαὶ Σαμοθράκην. Ἰωνούζης
δὲ ὀργὴν ἔχων τῷ Δωριεῖ, ὅτι γε οὐκ ἀφῖχτο παρ᾽
αὐτὸν, ὡς ἂν δι’ αὐτοῦ προσαχθείη τῷ βασιλεῖ, ἀλλ᾽
ὑπεροψίαν ἑαυτοῦ νομίσας τὸ πρᾶγμα, χαὶ ἀμύνασθαι
βουλόμενος τοῦτον, πέμπει χρύφα τῷ βασιλεῖ," ἔτι
ὄντος Δωριέως ἐ ἐν τῇ ᾿Αδριανοῦ » μὴ δεῖν λέγων ἐχδοῦ-
vat τὰς νήσους τῷ Δωριεῖ, τῶν τε νησιωτῶν οὐ παρα-
δεχομένων αὐτὸν, xo δύσνῳ ὄντι ἀνδρὶ, ἵνα uj κατὰ,
πολλὴν ἄδειαν τὴν ἐν ταῖς γήσοις νεοχμώσῃ, ἀλλ᾽ ἐν
τῇ μεσογείαᾳ δοῦναι χώραν αὐτῷ ἐς teris (4) Ba-
σιλεὺς δὲ πείθεταί τούτοις, χαὶ τὰς μὲν νήσους παρα-
κατέχει, δίδωσι δὲ αὐτῷ τὰ περὶ Ζῆχνα χωρία χαρ-
ποῦσθαι. (5) Δωριεὺς δὲ ἀπελθὼν ἐχεῖσε χαὶ βραχὺν
χρόνον αὐτοῦ διαγαγὼν, μικρὸν ὕστερον φυγὰς ὥχε
ἐς Μιτυλήνην, χἀχεῖθεν ἐς Νάξον διαδὰς χαὶ γήμας
ἐν τῇ νήσῳ ἑνὸς τῶν δυνατῶν θυγατέρα, ἔμεινε παρ
αὐτῇ.

XVII. Βασιλεὺς δὲ διάγων ἐν ᾿Αδριανουπόλει τοῦ,
αὐτοῦ χειμῶνος, στρατιὰν μεγάλην ἤθροιζε, xol μη-
χανὰς χατεσχεύαζε πρὸς ταῖς οὔσαις πλείους τε χαὲ
ἰσχγυροτάτας xal ὅπλα ξυνέλεγε χαὶ πᾶσαν ἄλλην πο
λεμικὴν χρείαν ἐξήρτυεν" οὐ μέντοι γε χατάδηλο *

XV. $ 1. Τῷ λιμένι Jadd. mgo. || — $ 3. οὐκ ἣν ἐχεῖσε.

20!

^] add. mgo. || — ἐς Σαμοθράχην] Cf. Seadd. et Duc. l.l;

XVI. $ 2. Κεφάλῳ Etiamnum cap Cephalo. Sec. Seadeddin. Junisbeg ab JEno solvens Thasum insulam occupavit.
At sec. Ducam p. 333, hanc insulam jam Septembris mense an. 1455 Mechemeti dederat Dominicus Lesbi princeps.
| — $ 3. εἰς ὄψιν ἐλθὼν τῷ βασιλεῖ etc. ] Rem ita narrat Seadeddinus : Essendo venuto humiliato e mortificate
alla. real corte, domando la gratia , e presentó al re una bellissima figliuola con altri presenti e regali; per-
loche le sue colpe furono perdonate el a. lui concessa la comenda di Sachna ( Ζῆχνα Critob.), e per con-.
durlo colà fi, accompagnato da molti officiali della real corte, e nell' andare havendo trovato l'occasioneg,
e quelli che l'accompagnarono trascurati e negligenti , sfodró la spada. hostile , e secondo la sua antica pere
fidia li fece martiri tutti, et egli fuggendo in Italia si salvó. || — καὶ Λῆμνον 1 Lemnii paullo post a Mechemete:
profectum turcicum petierunt et obtinuerunt, ut e Duca p. 336 novimus. 1

XVII. Expeditionis contra Belgradum testate an. 1456 suscepta descriptionem accuratiorem legas apud Zink
senium 2, p. 79 sqq, consarcinatam e fontibus gracis, ifalicis, ungaricis et turcicis , quorum recensum instit
Hammerüs 2, p. 545 et Zink. p. 85 not. E Byzantinis scriptoribus Ducas p. 337 paucissimis rem absolvit, fusi
vero tradit Chalcocondylas p. 416-424. Critobuli narratio pretio et auctoritate" caret, quum et manca sit et par-
iium studio cladem Mechemetis celare studeat, adeo ut Critobuló Groco sincerior sit Turcus Seadeddinus,
P. 179, qui cladem et ruindm exercilus libere fatetur (esercito resto disfatto e rovinato), infortunium ver

M

r

ἊΨ

οἴει τὴν αὑτοῦ γνώμην οὐδὲ ἤδει τις ὅποι τὴν ὁρμὴν
τήσοιτο. (2) Παρασχευασάμενος δὲ χαλῶς χαὶ ὡς
αὐτῷ χατὰ νοῦν, ἅμα ἦρι δρμιηθεὶς ex τῆς Αδριανοῦ,
E διὰ τῆς μεσογείας Θράχης τε xot Maxseo-
ἐπὶ τὴν ἄνω Μυσίαν (ἣν δὴ Σοφίαν χαλοῦσι οἱ νῦν)
| τὴν τοῦ Αἴμονος πάρορον , χαὶ διαδὰς αὐτὴν
δάλλει ἐς τὴν 'ἕΓριδαλλῶν, xai καταδραμὼν αὐτῆς
πολλὰ xal χαταστρεψάμενος ἀφιχνεῖται ἐς τὸ τῶν
αιόνων ἄστυ τὸ παρὰ τὰς ὄχθας τοῦ Ἴστρου χεί-
γον, Πελωγράδω οὕτω χαλούμενον, ἐρυμνότατον
ἔντη καὶ ἀσφαλέστατον, μᾶλλον δὲ xal ὅλως ἀπό-
pov τῇ τε ἄλλη οἰκοδομῇ xal δὴ χαὶ τοῖς δυσὶ
: αμοῖς ἑχατέρωθεν διειλημμένον τὰς δύο πλευρὰς,
kv μὲν τῷ Ἴστρῳ παραρρέοντι ἀπὸ ἄρχτου, ἀπὸ δὲ
μϑρίας τῷ τε Σάῳ ἐσδάλλοντι ἐς αὐτὸν xad ὄχθαις
άλαις xol ἀποχρήμνοις χαὶ ῥεύματι σφοδροτάτῳ
d δίναις βαθείαις καὶ παλιρροίαις κατωχυρωμένον,
| δέ γε πρὸς τῇ χέρσῳ πλευρὰν xol ἣ μᾶλλον ἐπί-
ἴχον ἦν xol μηχαναῖς ἁλωτὸν, τείχει τε διπλῷ xal
Ἐρυψήλῳ xal τάφρῳ βαθείᾳ xol τεναγώδει xal ὑδά-
W πλήρει χατησφαλισμένην ἔχον. Εἶχε δὲ xoi φρουρὰν
τὸς ἱχανὴν Παιόνων μαχίμων xal χαταφράχτων
ν΄ οὕτως ἀπόμαχον ἦν. ᾿νταῦθα τοίνυν στρατό-
δον θέμενος ὃ βασιλεὺς xal περισταυρώσας τὸ ἄστυ
μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπολιόρχει.
XVHMI. Λάζαρος δὲ ὃ τῶν Τριδαλλῶν ἥγεμὼν,, ὡς
ὦ τὴν ἀρχὴν τὴν ἔφοδον τοῦ βασιλέως ἐς τὴν αὑτοῦ,
δὺς διαδὰς τὸν Ἴστρον ξὺν γυναιχὶ xal τέχνοις xol
ic ὑπάρχουσι πᾶσιν, ᾧχετο ἐς Δαχίαν χἀχεῖ διέ-
he, τοῦ πολέμου τὸ πέρας ἀποσχοπῶν,. (2) Βασι-
€ δὲ τὸ ἄστυ πολιορχῶν τὸ μὲν τεῖχος χατέσειε
ke μηχαναῖς, τὸ δὲ χαὶ χατερρίπτει τελείως, αὐτὸς
διανειμάμενος χατὰ μέρη τὴν στρατιὰν, τὴν τάφρον
ὥννυεν, ὅπως ῥαδία εἴη τοῖς ὁπλίταις ἢ ἐς. τὸ τεῖχος
ἰδασις. Καὶ τὸ ἔργον ταχέως ἠνύετο τῇ πολυχει--
t. (8) Ot δὲ ἐντὸς τοῦ ἄστεος ἀπεμάχοντο μὲν ἰ-
ρῶς σταυρώματά τε χαὶ προύλήματα παντοίας ὕλης
ἄγοντες, λίθων τέ φημι xat ξύλων xo τῶν ἄλλων,
χατερριμμένῳ τοῦ τείχους, τάφρον τε ἀπὸ τῶν
ν ὀρύττοντες βαθεῖαν xai γῶμα αἴροντες ὑψοῦ xal
j , E]
λα πάντα μηχανώμενοι ἐς ἀποτροπήν᾽ οὐ μὴν
ὃν τι χαὶ ἀνύειν, τῶν ἐκ τῶν μηχανῶν ἀφιεμένων

MECHEMETIS ANNUS VI. 6964 (1455-1456 P. C.). 115

λίθων ἅπαντα σχεδαννύντων τε xal διαλικχμώντων
συντιθέμενα χαὶ χαθαιρούντων τὸ τεῖχος. (4) Ἰωάν-
νης δὲ, ὃ Παιόνων τε καὶ Δαχῶν ἡγεμὼν, πέραν τοῦ
Ἴστρου χαθήμενος ἀπαντιχρὺ τοῦ ἄστεος ξὺν τετρα-.
χισχιλίοις ὁπλίταις ἀπεσχόπει τὰ δρώμενα. Ὥς οὖν
ἔγνω τό τε τεῖχος χατερριμμένον, τήν τε τάφρον ἤδη
χωσθεῖσαν ἅπασαν, τόν τε πόλεμον ὅσον οὐ προσδο-
χώμενον χαὶ τὴν προσβολὴν τοῦ βασιλέως παντὶ τῷ
στρατῷ, δείσας περὶ τοῦ ἄστεος, ὅπως μὴ ἐξ ἐπι-
δρομῆς βίᾳ ληφθείη τοῖς ὅπλοις, λαθὼν διαδαίνει ξὺν
τοῖς ὁπλίταις τὸν ποταμὸν χαὶ ἐσελθὼν τὸ ἄστυ
ἐχάθητο, μηδενὸς εἰδότος τῶν ἔξω τὴν τούτου διά-
όασιν. (5) Βασιλεὺς δὲ ἐπειδὴ πάντα οἱ ἦν εὐτρεπῇ
(τό τε γὰρ τεῖχος ἐς ἔδαφος χατέρριπτο, ἥ τε τάφρος
ἐχώσθη, τά τε ἄλλα πάντα ἐς τειχομαχίαν χαλῶς
ἐξήρτυτο), δεῖν ἔγνω μηκέτι τοῦ λοιποῦ διαμέλλειν,
μηδ᾽ ἐν dvaGohaig εἶναι, ἀλλὰ χατὰ τάχος προσ-
θάλλειν τῷ ἄστει πάσῃ xot χειρὶ xo δυνάμει. (6) 'Ex-
τάξας οὖν καλῶς πᾶσαν τὴν στρατιὰν χαὶ παραινέσας
πολλὰ πρότερον χαὶ δημηγορήσας χαὶ παραθαρρύνας
ἐς τὸ πολεμεῖν αὐτοὺς, χαὶ παραγγείλας ἃ δεῖ ποιεῖν,
xai παραχελευσάμενος ἀνδράσιν ἀγαθοῖς νῦν ἤδη
φανῆναι, ἡγεῖτο πρῶτος αὐτὸς τὴν ἐπὶ τὸ τεῖχος. Οἱ δὲ
στρατιῶται ἀλαλάξαντες μέγα xol φοδερὸν δρόμῳ xai
607, ἐχώρουν ἐπὶ τὸ κατερριμμένον τοῦ τείχους, προλα-
βόντες τὸν βασιλέα, καὶ προσόάλλοντες τούτῳ εὐρώστως
ἠγωνίζοντο, παρελθεῖν εἴσω βιαζόμενοι, (7) Οἱ δὲ
Παίονες ἐδέχοντό τε αὐτοὺς ἐρρωμένως, ἀνθιστάμενοι
τοῖς ἐπιοῦσι χαὶ μαχόμενοι γενναίως, χαὶ ὠθισμὸς ἦν
ἐνταῦθα πολὺς χαὶ φόνος ἀνδρῶν, τῆς μάχης ξυστα-
δὸν γινομένης καὶ πρὸ τοῦ βασιλέως, τῶν μὲν παρελ-
θεῖν εἴσω τοῦ τείχους βιαζομένων χαὶ κατασχεῖν αὐτὸ,
τῶν δὲ Παιόνων ἀπῴώσασθαί τε τούτους xal τὸ ἄστυ
φυλάξα! " xai τέλος ὑπερέσγον oi τοῦ βασιλέως, xoi
βιασάμενοι τοὺς Παίονας émiGa(vouct τοῦ τείχους
εὐρώστως, χαὶ μαχόμενοι ἰσχυρῶς τρέπονται χαὶ
ὠθοῦσιν αὐτοὺς, ἔσω τοῦ ἄστεος ἐσχυθέντες, χαὶ διώ-
χοντες οὐχ ἐν τάξει xai ξὺν οὐδενὶ χύσμῳ ἔχτεινον
ἀφειδῶς.

XIX. Κἀνταῦθα δὴ ἐπιφαίνεται αὐτοῖς αἴφνης ἐπεχ-
δραμὼν ὃ Ἰωάννης ξὺν τοῖς περὶ αὐτὸν, καὶ μέγα βοήσας
ἐτάραξέ τε τούτους εὐθὺς, χαὶ σφόδρα χαταπλήξας

2U6!
T »*

Caton. 1. 1. p. 1102, Zinkeisen. 1. 1. 2, p. 87.

Prt ad decreta fati inexsuperabilis. | — $ 1. ποιήσαιτο] sic mgo, ποιοῖτ᾽ ἄν text. Ne verbo quidem Critobulus classis
um ducentarum (sec. Chalcoc. p. 417, 4; sexaginta, sec. Duc. p. 337) meminit, quam in Danubio fluvio rex
gradum deduxit, Hungari autem prelio Julii d. XIV commisso destruxerunt. || — $ 2. ἣν δὴ Σοφίαν x. oi νῦν ]
-mgo. || — Πελωγράδω | Μπελογράδην vocat Chalcocondylas , Βελόγραδον Ducas. || — ἀπὸ δὲ μεσημθρίας] deb. ἀπὸ

WII. $ 1, Λάζαρος] debebat : Γεώργιος. || — ξὺν γυναικὶ] σὺν γυναιξὶ cod. || --- Ἰωάννη: etc.]Joannes Hunya-
- Quod rem attinet, constat Hunyadem copiarum suarum partem in urbem introduxisse postquam Julii die XIV
»sis Turcorum prelio acerrimo in Danubio fluvio devicta esset. V. Chalcocondyl. p. 418, Tagliacozzo apud Cato-
1 in Historia critica regum Hungariz tom. VI, p. 1072-1075, Joannes Capistrano in Epistola ad Callixtum III

X. $ 4. Διηρπάγη ] sic. mgo, διήρπασαν text. Hariolatur Critobulus regem dicens Hungaros in urbem repulisse ,
"Nero a persequendo hoste desistentem et de expugnatione urbis desperantem copias suas abduxisse. Hungari

I5ex urbe ejectos persequentes omnibus eorum bombardis potiti sunt, quz deinceps in castra hostis di-
Ὁ magnis ea damnis affecerunt. Copic, Hungarics in ipsd castra iterum iterumque penetrantes ex his quideni

116 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. II, 19-21.

εἴρξε τοῦ πρόσω. (2) Καὶ γίνεται δὴ μάχη καρτερὰ | xal δὴ xol τῶν ὀνομαστῶν ἐπ’ ἀνδρία χαὶ στρατ
ἐνταῦθα μετὰ θυμοῦ xal ὀργῆς, xaX φόνος πολὺς τῶν | γίᾳ καὶ ἀρετῇ. Λέγεται ὃ δὲ καὶ τὸν βασιλέα μαχ
τε ὁπλιτῶν ἅμα xoi τῶν Παιόνων, ἀμφοτέρων ἀγω-᾿ | μενον βληθῆναι δόρατι τὸν μηρὸν, μὴ μέντοι μέ
γιζομένων καλῶς xat ἀντιφιλοτιμουμένων ἀλλήλοις καὶ εἶναι τὸ τραῦμα, ἀλλ᾽ ἐπιπόλαιον. ep Βασιλεὺς.
ἀνδρῶν ἀγαθῶν γινομένων, τῶν μὲν νομιζόντων σχεδὸν ἀπογνοὺς ὅλως τὴν αἵρεσιν τοῦ φρουρίου (ἤδη γὰρ
ἔχειν ἤδη, τὸ ἄστυ, xal δεινὸν ἡγουμένων τὴν τούτου μεγίστῃ φυλαχῇ ἦν, πολλῶν ἐσεληλυθότων ἐν αὐτὸ
ἀπόλειψιν, τῶν δὲ Παιόνων αἰσχυνομένων τε τὴν ἀνίστησί τε τὴν στρατιὰν ἐχεῖθεν, xal καταδραμ
ἧτταν xal τοιοῦτον ἄστυ ἐκ τῶν χειρῶν ἀπολέσαι. μέρος πᾶ τῆς ἹΤριδαλλίδος yitean xai φρούρια yr
(3) Ὅμως γε μὴν ἐν τούτῳ σφόδρα ἐχαχοπάθουν οἵ | ροῦται, xal χώμας διαρπάζει, χαὶ λείαν ἐλάσας. i
τοῦ βασιλέως, ἅτε χατὰ πρόσωπόν τε παιόμενοι xol | πολλὴν αὐτὸς xoi τῇ στρατιᾷ διαδοὺς σατράπην.
ἄνωθεν ἀπό τε τῶν ἐπάλξεων τοῦ τείχους xol τῶν αὖθις ἐγκαταστήσας αὐτῇ τὸν Αλῆν, ἐπάνεισιν.
οἰχημάτων ἐξ ὑπερδεξίων βαλλόμενοι, xol πανταχόθεν | τὴν ᾿Αδριανοῦ, τελευτῶντος ἤδη τοῦ θέρους" διελθ
ἐπικειμένων αὐτοῖς τῶν Παιόνων" xal μὴ δυνάμενοι | δὲ τὸ φθινόπωρον ὅλον αὐτοῦ, χειμῶνος ἀρχομέι
, ^ - x E ;
ἀντέχειν ἔτι ἐγχλίνουσι, xol oi Παίονες ἀναθαρσή- | ἀφιχνεῖται ἐς τὸ Βυζάντιον. Καὶ τέταρτον x«l ἐξ
σαντες εὐθὺς ἐσπεσόντες μάλα εὐρώστως, ἐδίωχόν τε | χοστὸν ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις τε χαὶ ἑξαχισχιλί
τούτους κατὰ πόδας xul ἤρκουν; χαὶ ἀπωσάμενοι τοῦ | τοῖς ὅλοις ἠνύετο, ἕχτον δὲ τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ,
τείχους εἵποντο μέχρι τοῦ στρατοπέδου χτείνοντες. XX. Λάζαρος δὲ ὃ τῶν Τριθαλλῶν ἡγεμὼν ἐπε!
(ω) Γενόμενοι δὲ κατὰ τὰς μηχανὰς , ἐνίας μὲν αὐτῶν ἔγνω τὴν ἀναχώρησιν τοῦ βασιλέως, πάλιν ᾿διαξ
δίπτουσι χατὰ τοῦ ποταμοῦ, ἔστιν ἃς δὲ xal ἔσω τοῦ | τὸν Ἴστρον $xtv ἐς τὴν αὑτοῦ xol ἐν Σαμανδὶ
χάραχος" οἵ πλείους δὲ αὐτῶν xo πρὸς διαρπαγὴν διῆγε. (2) Μιχαῆλος δὲ, ὃ τοῦ Ἰωάννου τῆς qvo
ἐτράποντο τοῦ στρατοπέδου, x&v εἰργάσαντό τι μέγα xb ἀδελφὸς, t ὕπαρχος τοῦ Πελωγράδου ἀπολειφῦ
δεινὸν, καὶ τὸ πολὺ τοῦ στρατοπέδσυ διηρπάγη, el μὴ πρὸς αὐτοῦ, ἐνεχάτει τῷ Λαζάρῳ δεινῶς, χαὶ πάν
M *n* M - A ao 2 , hi
βασιλεὺς εὐθὺς ξὺν τοῖς περὶ αὐτὸν ἐσπηδήσας κατὰ τρόπον λοχῶν τε ἦν αὐτὸν καὶ βουλόμενος ξυλλαθε
μέσον αὐτῶν ἐπέσχε τε τῆς ὁρμῆς, χαὶ μαχόμενος | μήτε εἰδότος αὐτοῦ μήτε ἡγησαμένης αἰτίας ο
ἰσχυρῶς τρέπεται τούτους λαμπρῶς χαὶ χαταδιώχει | μιᾶς. (3) Λοχήσας οὖν αὐτὸν μετὰ μικρὸν ἔν -
μέχρι τοῦ τείχους, φονεύων xal χτείνων ἀνοιχτὶ, xoi | τῶν αὐτοῦ φρουρίων ξυλλαμόάνει δόλῳ, καὶ ἐς
"hy / ; Υ , 5 eT ᾿ 2 , 2 P^ 2 v
βιασάμενος μάλα ἐρρωμένως ἔσω τούτους ὠθεῖ xxl | χτὴν ἐμδάλλων ἐν Πελωγράδῳ, ἐν φυλαχῇ
χαταχλείει πάλιν ἐντὸς τοῦ ἄστεος" xal μετὰ τοῦτο δὴ | πολλῇ. (4) Λάζαρος δὲ μὴ ἔχων ἄλλως ἐχεῖθεν dm
καὶ αὐτὸς ἀναχωρεῖ τῆς διώξεως καὶ ἐς τὸ στρατόπε- | φυγεῖν, ἀποδόσθαι αὑτὸν χρυσοῦ ἥτει τὸν Mya
δον ἐπάνεισιν. (s) ᾿Ελήφθη δὲ οὐ πολλὰ τῶν ἀπὸ | ὃ δὲ τὸ μὲν πρῶτον ἀνένευε, χώραν τε αἰτῶν xal qo
“- , - , e »y » ; , , -^ M , , ^
τοῦ στρατοπέδου, τοῦ βασιλέως, ὅπερ ἔφην, αἴφνης | ἐς ἀπόδοσιν 7, καὶ βαρύνειν βουλόμενος τὴν ὠνήν
ἐπεσπεσόντος αὐτοῖς xal ἐς φυγὴν τρέψαντος xai | δὲ καιροῦ παρῳχηκότος ἱκανοῦ, υόλις δὴ kal πὸ
διώξαντος, (6) ᾿Απέθανον δὲ τῶν μὲν ἄλλων στρα- | παραχληθεὶς" ἐνέδωχεν ἀπολῦσαι τοῦτον, λαθὼν
τιωτῶν οὐκ ὀλίγοι, x«i δὴ καὶ ἀπὸ τῆς βασιλικῆς [μυρίους χρυσίνους. (5) Λάζαρος δὲ ἀποσωθεὶς ἐς τ
5*5 » » 3 , * M bod 9 , ^f , A M Lod ^ , -—- 3 ,
αὐλῆς ἔνιοι ἀγαθοὶ ἄνδρες " πίπτει δὲ καὶ ὃ τῆς Εὐρώπης | ἰδίαν ἀρχὴν, πρὶν 7| γοῦν xoi μικρὸν ἀναπνεῦσα
ἔπαρχος ἹΚαρατζίας, λίθῳ βληθεὶς τῶν ἀπὸ μηχανῇ λύ θεὶς χαὶ νό οεία ξυσχεθεὶς «
ἔπαρχος ἹΚαρατζίας, λίθῳ βληθεὶς τῶν ἀπὸ μηχανῆς, | τε λύπη χατεργασθεὶς xai νόσῳ βαρείᾳ ξυσχεθεὶς s
ἀνὴρ ἀγαθὸς x«l τῶν μέγα δυναμένων παρὰ βασιλεῖ λευτᾷ τὸν βίον, διαδόχους τῆς ἰδίας ἀρχῆς τή
p ἄγαθος με us P , βίον, χοὺυς τῆς ἰδίας ἀρχῆς τὴν

repulse sunt, sed non in urbem, verum ad bombardas usque, quas Turci recuperare non potueruat. Inter h
quum vespera supervenisset, rex de salute sua desperans, collectis vasis noctu fugam arripuit. V. Chalcocon
p. 423 et alii. || -- $ 5. ἐλήφθη οὐ πολλὰ τῶν ἀπὸ τοῦ στρατ.] Videlicet quaecumque auferri non potuerant, igne del
Mechemetes jusserat, ut prodit /Eneas Sylvius in Hist. Bohem. c. 63 (citante Zinkeisenio p. 95) : Victoribus.
tantum prada relicta est, quam. non potuit ignis absumere , tormenta scilicet «nea et arietes ferro grat
smachinarumque ingens vis. || — $ 6. Totum hoc segmen in margine additur. || — ἀπέθανον... οὐχ ὀλίγοι} vigi
quattuor millia ad Belgradum, totidem in fuga periisse traduntur. V. Zinkeisen p. 93. || — Καρατζίας] Cf. Oli
cocond. p. 419, 17 : ἐνταῦθα (in oppugnatione urbis, Julii d. 21) ὁ τῆς Εὐρώπης στρατηγὸς Καραζίης, ἀνὴρ ye
μένος ἄριστος τῶν ἐν ταῖς βασιλέως θύραις, τελευτῶν ἀπὸ τῶν τῆς πόλεως τηλεθόλων. 5684. p. 178 : Caragie Bas 1
un liro d'artiglaria colpito bevette il siroppo del martirio. || — βληθῆναι ὃ. τ. μηρόν] Idem tradit Chal
p. 422, 4. || — $ 7. καὶ φρούρια χειροῦται ] Rex fugiens et ne Hungari fugienti itisisterent metuens expugnandis
castellis vix immoratus fuerit. Ceterum quum post cladem Mechemetis Servii Turcis subjecti res novas
rentur, paullo post Machumutes cum 20,000 exercitu in Serviam missus est ibique castella Ressova, Druno, ?
covaz dicta aliaque complura cepit, ut ex Chalcocondyla p. 443 etSeadeddino p. 586 aliisque scriptoribus prodit Z.
keisen. ]. 1. p. 112. Of. Hámmer 2, p. 21. Fortassis igitur huc referenda sunt quie ἢ. 1. Critobulus narrat. ]|-
διελθὼν] διάγων ? ||— ἔχτον] Literae Ex in rasura scripte. ἴῃ

XX. De his Servie rebus v. Engel Geschichte von Servien in Allgem. Welthistorie, Theil 49, Band 3, p.d
544. ex eoque pendentes Hammer 1. 1]. p. 30 et Zinkeisen p. 112 sqq.

$ 5. Γελευτῦ τὸν βίον] Secundum Phrantzen p. 386 Hunyades et Georgius Servie despota obierunt mensi
vembri anni 6965 (1456), Irene, uxor Georgii, fato defuncta d. 2 Maii 6965 (1457), Lazarus vero, c

E.

υναῖχα xal Λάζαρον χαταλιπὼν τὸν υἱόν. (6) *O δὲ
x: χὸς φανεὶς περὶ τοὺς γεννήσαντας, τόν τε πατέρα
ζῶντα ἐν πολλοῖς τε ἄλλοις σφόδρα ἐλύπησε, καὶ δὴ
χαὶ χατεχόμενον ὑπὸ τοῦ Μιχαήλου ἐν φρουρᾷ οὐχ
ελεν ἀπολύσασθαι χαταδαλὼν τὴν ὠνὴν, ἀλλὰ μόλις
tou xai ξὺν βία τοῦτο πεποίηχε πολλὰ παραχληθεὶς
mb τῆς μητρός, αὐτήν τε τὴν μητέρα, τελευτήσαν-
αὐτῷ τοῦ πατρὸς, τῆς τε ἀρχῆς ἀπεστέρησε πάσης
ὶ πολλὰ ἐχάχου, δι᾽ ὄχλου ταύτη γινόμενος ὅση-
ἔραι, χλῆρόν τε ἀπαιτῶν πατριχὸν xal βίον ἀπό-
θετὸν ὑπ᾽ αὐτῆς χεχρυμμένον. (7) Ἡ δὲ μὴ φέρουσα
τὴν xa0' ἡμέραν ἐπήρειαν τούτου xal τὴν ἄλλην ἐπί-
legt, ἀποδιδράσχει λαθοῦσα ξύν γε τῇ θυγατρὶ Ἂμη-
ἥση xo τῷ πηρῷ υἱῷ Γρηγορίῳ, ἐπαγομένη καὶ βίον
μα πολύν. (8) Λάζαρος δὲ ὃ υἱὸς τοῦτο πυθόμενος
διώχει χατὰ σπουδὴν, xol χαταλαμθάνει ταύτας ἔν
τινι τῶν φρουρίων τῶν ἑαυτοῦ οὐδὲ γὰρ ἔφθησαν ἐς
τὴν χώραν χαταφυγοῦσαι τοῦ βασιλέως, ἔνθα ἠπεί-
ὕοντο, ἀλλ᾽ ὃ μὲν Γρηγόριος ξὺν τῇ ἀδελφῇ, λαθόντες
ἢ xai προλαδόντες αὐτόν (λέγεται γὰρ xai ἄμφω),
ἀποδιδράσχουσι χαὶ χαταφεύγουσιν ἔν τινι τῶν φρου-
ρίων τοῦ βασιλέως, χαὶ μετὰ ταῦτα παραγενόμενοι
ἐς βασιλέα, δέχονταί τε παρ᾽ αὐτοῦ ἀσμένως, xal
τιμῆς ἀξιοῦνται χαὶ προνοίας τῆς προσηχούσης" (9) ἣ
δὲ μήτηρ, αὐτοῦ χαταλειφθεῖσα δι᾽ ἀδυναμίαν τοῦ
γήρως, μετὰ μιχρὸν xal αὐτὴ χατεργασθεῖσα τῇ λύπῃ
χαὶ μιχρὸν νοσήσασα τελευτᾷ τὸν βίον, xal θάπτεται
αὐτοῦ. (10) Λάζαρος δὲ 6 υἱὸς τελέσας ἐπ᾽ αὐτῇ τὰ
γενομισμένα xal λαθὼν πάντα ὅσα ἐπήγετο μεθ᾽ ἕαυ-
τῆς, ἐπάνεισιν ἐς Σαμανδρίαν, χαὶ τὴν ἀρχὴν εἶχε
μόνος τὴν Τριῤαλλῶν, ὅση χατελέλειπτο, υηδένα τῶν

MECHEMETIS ANNUS ὙΠ. 6906 (1456-5457 P. C.).

111
οἰχείων ἔχων ἤδ ἦν" τῶν γὰρ ἀδελφῶν. πήοῦ

T ἤ ᾿ 1 1 odi τῶν γὰρ ἀδελφῶν, πηρῶν
ντῶν, ὃ μὲν, ἧπερ ἔφην, ὃ Τρηγόριος, ὑπεξέφυγε
ξὺν τῇ ἀδελφῇ, Στέφανος δὲ αὐτοῦ μένων ἡσύχαζε.

/ ^ m
- (11) Λάζαρος δὲ, ἅτε νέος ὧν καὶ τοῦ ἄρχειν ἀπείρατος,

xai μηδένα χρηστὸν ὅλως ἄνδρα xai ξυνετὸν ἔγων ἐν
τοῖς πράγμασιν, ἢ, εἰ xol εἶχε, μὴ παραχολουθῶν ?
πειθόμενος ὅλως, οὐ διώχει χαλῶς τὴν ἀρχὴν, ἀλλ᾽ ἐνόσει
τὰ Τριδαλλῶν, xal ἐν ξυγχύσει ἦν xai ἀταξία πολλῇ.
Διὸ δὴ χαὶ ἔν τε ἄλλοις πολλοῖς ἐσφάλλετο xa οὖχ
ἥχιστα δὴ τῷ μὴ ἀποδιδόναι τοὺς ξυνήθεις φόρους τῷ

βασιλεῖ ἐφ᾽ ᾧ δὴ xai μᾶλλον ὠργίζετο αὐτῷ 6 βασι-

λεὺς, xal ἐν παρασχευῇ ἦν ἅμα ἦρι ἐσδαλεῖν ἐς τὴν
αὐτοῦ. (12) Ὅμως γε μὴν xoi οὗτος μικρὸν ἐπί-
Θιοὺς τῇ ἀρχῇ, νοσήσας τελευτᾷ τὸν βίον, διαδόχους
χαταλιπὼν τῆς ἀρχῆς τήν: τε γυναῖχα xal παῖδα
θήλειαν οὔπω ἔφηθον ἔτι.

XXI. Βασιλεὺς δὲ τὸν θάνατον τοῦ Λαζάρου πυθό-
ψενος, αὐτίχα στρατιὰν ἐχπέμπει ᾿Αλῇ τῷ τῆς χώρας
σατράπῃ χελεύων αὐτὸν χατὰ τάχος ἐς τὴν τοῦ Λα-
ζάρου χώραν ἐμβαλεῖν xal πᾶσαν χαταδραμεῖν xal
χειρώσασθαι. (2) Ὁ δὲ τὴν στρατιὰν ταύτην δεξά-
μένος xa ἑτέραν οὐχ ὀλίγην ἐχ τῆς αὑτοῦ σατραπείας
ἀθροίσας, κατατρέχει τὴν λοιπὴν πᾶσαν τῶν Τριδαλ-
λῶν xot χειροῦται, καὶ πόλεις xoi φρούρια xal πᾶσαν
τὴν ἄλλην χώραν ποιεῖται ὑφ᾽ ἑαυτῷ, (3) Προσελάσας
δὲ τῇ Σαμανδρίᾳ πρῶτον μὲν λόγους προσφέρει περὶ
ξυμθάσεων τῇ τε βασιλίδι xal τοῖς ἐν τέλει, εἰ βού-
λοιντο, παραδόντες τὸ ἄστυ τῷ βασιλεῖ, τὴν λοιπὴν
πᾶσαν χώραν αὐτοὶ χαρποῦσθαι, βασιλέως ἐνδόντος
xai τὰ πιστὰ διδόντος αὐτοῖς. (4) Ὡς δὲ οὐχ ἐδέ--
ξαντο ἐπὶ τούτοις, ἀλλὰ χλείσαντες τὰς πύλας ἐχά-

filius, mortuus mense Novembri an. 6966 (1457). Secundum hec Critobuli narratio de rebus in Servia post
mortem Georgii gestis ex parte quidem ad annum 6965 recte referretur. At majoris faciendi videntur scriptores ex
quibus Engel, Hammer, Zinkeisen, alii Hunyadem obiisse tradunt die 11 Augusti mens. an 1456 (6964), Georgium
vero die t4 Decembr. mens. an. 1457 (6966), Lazarum denique , Georgii filium, die 31 Januarii mens. 1458 (6966);
adeo ut plurima eorum que ap. Critob. cap. 20 et 21 leguntur ex ordine chronologico sub anno 6966 narranda fuissent.
|| τὴν τε γυναῖχα 1 Irenen, Matthei Cantacuzeni filiam , Joannis Cantacuzeni neptin, Georgii uxorem secundam. [|
Λάζαρον] "EXeazapo; ap. Chalcoc. p. 415, 18. 459, 7. || — $ 7. Ἀμαρήσῃ ] Aliis vocatur Maria vel Mara, Georgii filia
ex priore uxore, quae soror erat Joannis Comneni imperatoris Trapezuntini. Maria an. 1433 nupsit Amuratli sultano, qui
fratres ejus Gregorium et Stephanum exccecavit. || — $ 8. xai μετὰ ταῦτα παραγενόμενοι... τῆς προσηκούσης ] add. mgo. 1|

.— $ 9. νοσήσασα τελευτᾷ ] Obiisse Irene fertur veneno a Lazaro filio propinato. || — $ 10. αὐτοῦ μένων ἡσύχαζε] Mox
famen in Ungariam aufugit, inde in Albaniam, hinc in Italiam, ubi diem obiit. | — $ 11. ἀπείρατος] sie mgo,
ἄπειρος text. || — ἢ πειθόμενος ὅλως] add. mgo.|| — ἅμ ἦρι anni 1458. 6966. || — 12. τήν τε γυναῖχα ] Helenam,

Paleologinam, "Thom: Peloponnesi despote filiam , quae Lazaro nupserat mense Octobri 1446 (Phrantz. p. 202,
13). || — χαὶ παῖδα] Mariam. Ceterumde iis, quae Helena post obitum mariti gesserit, vide Ohalcocond. p. 459,
Zinkeisen p. 113 sqq. ibique laudatos.

XXI. De re ita habet Phrantzes p. 386 : Ἀπέθχνε xai αὐτὸς ὁ δεσπότης Λάζαρος, xal ὁ ἀμηρᾶς Μεμέτην τὸν αὐτοῦ
μπεγλερμπέην ἐδιόρισεν ἵνα, εἰ δύνατον ἦν, μετ᾽ εἰρήνης τὸ Σμεντόροδον xol πᾶσαν δὴ τὴν Σερδίαν μετ᾽ εἰρήνης λάθῃ
χαὶ ἄλλο ἀντ᾽ αὐτῶν δώσῃ τῇ γυναιχὶ xai τοῖς τέχνοις αὐτοῦ δὴ τοῦ Λαζάρου᾽ ὅπερ xxi οὐ χαιώρθωσε τότε, εἰ υὴ
ϑόνον τὸ Περιστέριν παρέλαδε προδοτίᾳ, μετὰ δέ τινα χαιρὸν xai τὸ Σμεντόροθον wai τὸν ἄλλον τόπον᾽ χαὶ τῇ βασι-
λίσσῃ ἔδωχε τάχα τινὰ χάστρχ ἅπερ ὁ ἀμηρᾶς ἐν τῇ Μπόσνᾳ κέχτητο. Secundum Chalcocondylam p. 459 ipse Me-
chemetes rex expeditionem suscepit, eique obviam profecti Servii urbem tradiderunt. *O μὲν οὖν βασιλεὺς, inquit,
παρασχενασάμενος ἤλαυνεν ἐπὶ Σπευδερόδην ὡς ἐξελῶν κατὰ χράτος᾽ οἱ δὲ ἐν τῇ πόλει Σπενδερόδῃ πυνθανόμενοι βασιλέα

πιόντα σφίσιν ὑπήντων αὐτῷ, τὰς χλεῖς φέροντες κατὰ τὴν 000v" βασιλεὺς μὲν δὴ τοὺς Τριδαλλοὺς ἐθεράπευσε, χώραις
δωρησάμενος xoi χρήμασι τοὺς πολλοὺς wai τὴν τοῦ ᾿Ελεχζάρου γυναῖχα ὑπόσπονδον ἀφῆχεν ἀποφέρεσθαι τὸν πλοῦτον αὐτῆς
οἰχομένην, xai τήν τε φρουρὰν σὺν αὐτῷ παρέλαδε. Celerum in expeditione illa Mechemetes ultra Sophiam non est pro-
gressus, ut. colligitur e Seadeddino p. 191, qui MaAmud pasiam narrat urbem quidem Semendriam cepisse, at arcem
€jus expugnare non potuisse; itaque ipsum regem vere an. 863 Hegirce (1458) cum exercitu versus Sophiam profectuin

118

θηντο, ὃ ᾿Αλῆῇς χύχλῳ περιλαδὼν αὐτοὺς τῷ στρατῷ
χαὶ χαταχλείσας ἰσχυρῶς ἐφρούρει τοῦ μή τι τῶν
ἔνδον ἐξαγαγεῖν ἢ τῶν ἔξωθεν ἐσχομίσασθαι.
XXII. Βασιλεὺς δὲ διάγων ἐν Κωνσταντινουπόλει,
, , , ^ m y 5 l4 5 Ll
ξυνῴχιζέ τε αὐτὴν xal τῶν ἔνδον ἐπεμέλετο ἰσχυρῶς,
λουτρά τε χατασχευάζων ἐς χάλλος xoi χρείαν xai
μέγεθος ἵχανὰ x«i οἰχίας λαμπρὰς xal πανδοχεῖα
οἰκοδομῶν χαὶ ἀγορὰς πανταχοῦ ταύτης χαὶ χατα-
γωγὰς , ἔτι δὲ παραδείσους φυτεύων χαὶ ὑδάτων ἀφθο-
νίαν ἐσάγων χαὶ ὅσα ἄλλα χόσμον οἷδε φέρειν xal
κάλλος αὐτῇ xat χρείαν ἀναγχαίαν xa ψυχαγωγίαν
ΩΣ 2 ; ^i , 5 ,
τῶν ἐνοιχούντων ἅπαντα χαθιστάμενος: (4) οὐ μόνον
δὲ, ἀλλὰ xal τὰ ἔξω πάντα τῆς χώρας ξυνῴχιζεν.
ἀποιχίζων πολλούς τε τῶν Τριδαλλῶν καὶ Παιόνων
* Led “Ὁ 5» m * ^Y M , M
xai Μυσῶν τῆς αὐτῶν, τοὺς δὲ xai ληιζόμενος xai
χατοιχίζων ἐν αὐτῇ. (3) Γγνωστο γὰρ αὐτῷ πᾶσαν
τὴν ἔξω xol πρὸ τῆς πόλεως χώραν ξυνοιχίσαι καλῶς,
ἅμα μὲν δι’ ἀρετὴν τῆς γῆς (ἔστι γὰρ ἀγαθὴ σπείρειν
τε χαὶ φυτεύειν χαὶ πρὸς ἁπάσας ἐρρωμένη γονὰς καὶ
καρποὺς, χαὶ τὰ μέγιστα ξυντελέσειν ἔμελλε ταῖς
χρείαις τῆς πόλ λεως)» ἅμα δὲ χαὶ τὴν χώραν ἐξημερῶν,
ἐρήμην τε οὖσαν χαὶ ἀοίχητον αὐτῆς τὴν πολλὴν χαὶ
τοῖς ὁδοιποροῦσιν ἐπισφαλῆ. Καὶ ὃ μὲν ἐν τούτοις ἦν.
XXIII. Νιχόλαος δὲ ὃ τὴς Ρώμης ἀρχιερεὺς κατὰ
A 3- ἃ , M 70 ? I At A
τὸν αὐτὸν χρόνον στρατιὰν ἤθροιζεν ἐς ᾿Ιταλίαν, xot
στόλον ἐξήρτυε διαπόντιον χατὰ τῶν ἐν τῷ Αἰγαίῳ
, e ^ , » 8 ^ A , ' c
γήσων τοῦ βασιλέως, "In6oou xxi Λήμνου χαὶ τῶν
- ^ , , , n! ΓΝ
λοιπῶν. Καὶ πληρώσας τριήρεις τριάχοντα xat ὅλκάδας
δύο τῶν μεγάλων, xol ὁπλίσας χαλῶς, στρατιώτας
τε τῶν μαχίμων ἐπιδιδάσας καὶ ὅπλα παντοῖα ἐνθέ-
μενος καὶ μηχανὰς, καὶ στρατηγὸν αὐτοκράτορα ἑλό--
μενος Λοδοδίκον τὸν ἀδελφιδοῦν, ὃν xal πατριάρχην
τῶν ἀνατολικῶν μερῶν χατέστησεν, ἅμα ἦρι ἐχπέμ-
πει. (2) Καὶ ὃς ἀναχθεὶς ἐξ Ἰταλίας ἀφικνεῖται ἐς

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. H, 99.93. :

πρῶτον ἐν Λήμνῳ, καὶ ἀπόδασιν ποιησάμενος, πα-
ρεατήσατο ταύτην ὁμολογίᾳ, τῶν τε Λημνίων e

Ῥόδον, xoi μικρόν t διατρίψας αὐτοῦ, ἄρας ἐχεῖθεν |
ἐπιπλεῖ ταῖς νήσοις τοῦ βασιλέως, καὶ προσσχὼν τὸ |

τῶν εὐθὺς xat τῶν ἐν αὐτῇ φυλάκων τοῦ θασιλέως
εἶχε γὰρ ἐν αὐτῇ φρουροὺς ἄνδρας ἑχατὸν μαχίμους
τῶν ἀπὸ τῆς ἰδίας αὐλῆς νεοδαμωδῶν χαὶ ἄρχοντα.
τούτων τε XÀl τῆς νήσου ξυμπάσης Μωράτην οὕτω.
χαλούμενον, (53) ᾿Επιμείνας δὲ τῇ Λήμνῳ ἡμέρας
ὀχτὼ χαὶ καταστησάμενος τὰ αὐτοῦ, φρουράν τε ἱκαγὴν
αὐτῇ χαὶ φρούραρχον ἐγκαταλιπὼν τὸν Λωίζον, ἃ ἄρας.
ἐχεῖθεν ἐπιπλεῖ τῇ Θάσῳ, καὶ ἀποδὰς λόγους Ms
φέρει πρῶτον περί τε ξυμθάσεων xal ἐνδόσεως Th
γήσου τοῖς ἐν τῷ φρουρίῳ τοῦ λιμένος. Ὥς δ᾽ οὐκ ἔπειθε,
κύχλῳ περιλαδὼν τῇ στρατιᾷ χαὶ πανταχόθεν Toad
622v αὐτῷ ic χυρῶς χαὶ κλίμακας ἐ ἐπαγαγὼν 10 7 τείχει.
χαὶ μηχανὰς, αἱρεῖ κατὰ κράτος ἐχ πρώτης προσ-
δολῆς, καὶ τῶν φυλάχων τοὺς μὲν ἀναιρεῖ, τοὺς δὲ
ζῶντας αἵρεῖ" ἦσαν γὰρ ἐν τούτῳ φρουροὶ ἄνδρες ἑξή-
χοντα τοῦ βασιλέως. (4) Καταπλήξας δὲ ἰσχυρῶς ἐκ
τούτου χαὶ τοὺς ἐν τοῖς ἄλλοις πολίσμασι λαμθάνει xui
τούτους δμόδλογίᾳ ἑαυτούς τε χαὶ τὰ φρούρια παρα-.
δόντας ἀμαχί. () Παραστησάμενος δὲ πᾶσαν
νῆσον xol κατασχὼν τελείως ἐ ἐν πεντεχαίδεχα ἡμέρα! ς
ταῖς ὅλαις, διατίθεται τὰ xaT! αὐτὴν, xal φρουρὰν

ἐγκαταστησάμενος αὖθις ἀπέπλευσεν ἐς Λῆμνον παντὶ
τῷ στόλῳ, ἔχων x«i τοὺς ἄνδρας οὺὃς ἔλαόε ζῶντ
τῶν φρουρῶν. (6) Γινόμενος δ᾽ ἐν Λήμνῳ ἐχπέμπει.
δέχα τριήρεις ἐς Ipboov καὶ ἄρ χοντα μετ᾽ αὐτῶν Κόντον

οὕτω καλούμενον. Λοδοθίκος δὲ τέτταρας μόνας ἡμέραι

ἐπιμείνας τῇ Λήμνῳ τῇ ὑστεραίᾳ ἀναλαβὼν τοὺς ds
δρας τούς τε ἐχ Λήμνου τούς τε ix Θάσου torio
τοῦ βασιλέως, d ὅσοι μὴ ἀπέθανον, ξὺν τῷ λοιπῷ στό

ἀπέπλευσεν ἐς Ῥόδον. ( 7) Κόντος δὲ ἀ ἀφικόμενος ἐς Ἴμ:

ὅρον ξὺν ταῖς δέχα τριήρεσι, λόγους προσφέρει Kee
τοδούλῳ τῷ ταύτης End py ὄντι περὶ ἐνδόσεως τῆς νήσου,
ἐγχειρίσας αὐτῷ καὶ γράμματα περὶ τούτου τοῦ Λο-
δοδίκου. (8) Κριτόδουλος δὲ δέχεται τοῦτον φιλο-

esse. Quo audito, praefectum Semendrize legatione ad regem missa arcem tradidisse. Deditionem Critobulus narral

lib. 3, c. 2, sub anuo 6966.

XXII. $ 3. ξυνοιχίσαι] οἰχῆσαι, supra addito συν, codex. T

XXIII, $ 1. Νιχόλαος] Imo Callixtus III. Nicolaus V jam an. 1455 diem obierat. || — τριήρεις τριάχοντα] undecim, seez
Ducam p. 338, quibus in ipso mari /Egzo quadraginta fere naves piraticz se adjunxerunt. Ita rem Ducas narrat τ
Ἐν δὲ ς«φξε' ἔτει ἤλθασιν ἐχ τῆς Ῥώμης τριήρεις ἕνδεχα ἔχοντες ἀρχηγὸν πατριάρχην τῆς ᾿Αχονιλίας, πεμφθεῖσαι παρὰ ταῦ
πάπα Καλλίστου εἰς βοήθειαν τῶν νήσων τῶν πλησιαζόντων τοῖς Τούρχοις, οἷον Ῥόδον, Χίον, Λέσδον, Λῆμνον, hs
Σαμοθράχην καὶ Θάσον. Κατήντησαν οὖν ἐν Ῥόδῳ ὡς ὑπὸ τὸν πάπαν τελοῦσαν xol φόρους μὴ δύσι εν δοῦναι τοῖς Τούρ-
xotc. An δὲ Ρόδον ἀπάραντες ἤλθασιν ἐν Χίῳ , αἰτοῦντες τοῦ μὴ δοῦναι φόρους τοῖς Τούρχοις, ἀλλὰ μάχην μᾶλλον ἑλέσθαι "
οἱ δ᾽ οὐχ ἐπείσθησαν" ὁμοίως οἱ ἐν Λέσδῳ xoi αὐτοὶ τὰ ὅμοια᾽ ἀπὸ δὲ Λέσθον ἀθροισθέντα τὰ τοῦ πάπα [xai] τῶν Κατε-
λανῶν χαὶ ἑτέρων λῃστρικῶν πλοίων τὸν ἀριθμὸν ἕως μ΄ ἀπήεσαν ἐν τῇ Λήμνῳ, καὶ παραλαδόντες τὴν νῆσον ἤλθασιν ἐν
Σαμοθράχῃ, καὶ λαθόντες χαὶ ταύτην εἰς Θάσον ἐγένοντο. Καὶ φύλαχας ἐνθέντες ἐν ταῖς νήσοις χαὶ χαλῶς ἀσφαλίσαντες εἰς
Ῥόδον ὑπέστρεψαν. Τότ ε ὁ τύραννος μαθὼν τὰ γενόμενα τὴν πᾶσαν αἰτίαν τῷ ἡγεμόνι τῆς Λέσδου χατέγραψεν , χαὶ δὴ μάχγῃ
χρατερὰν ἐνστήσας χατ᾽ αὐτοῦ στόλον ἀπαρτίζει βαρὺν, xai τῷ Αὐγούστῳ μηνὶ πέμπει τοῦτον ἐν Λέσόῳ, ἔχων ἀρχηγὸν τὸν
Ἰσμαήλ (V. Critob. 3, c. 10). Chalcocondylas p. 469 prieter Thasum , Lemnum et Samothracen etiam Imbrum insulam
a Latinis occupatam esse dicit, paullo post vero, quum classis Rhodum abiisset , Ismaelem Lemnum et Imbrum re-
cuperasse , deinde a Zagano etiam Thasum et Samothracen in ditionem denuo redactas esse. Critobulus Samothra
h. 1. omnino non meminit ( quamquam una cum Thaso etiam hanc insulam a Latinis occupatam esse e libr, 3, cap. 1
4 colligas); neque quidquam novit de Ismaele Imbrum et Lemnum recuperante , sed Imbrum sua sollertia Turcis s
vatam, e Lemno autem sua ipsius opera Latinos pulsos esse narrat (lib. 3, cap. c. 14 sq ).

$ 2. ἀφιχνεῖται sic mgo, χαταίρες text. || — νεοδ.] veo8. ced. || — $ 6. ζωγρηθέντας] sie mgo, ληφθέντας text. || -

— φρόνως, xai πολλὰ δωρησάμενός τε xal λόγοις ἡμέροις
᾿ xal προσηνέσι δεξιωσάμενος, πάσῃ τε ἄλλη χρησά-
7. μενος ἐς αὐτὸν θεραπεία, ἀποπέμπει μετ΄. εἰρήνης
! ἀρχεσθέντα τοῖς λόγοις τοῖς παρ᾽ αὐτοῦ xo μηδὲν
ζητήσαντα περαιτέρω μηδὲ πολυπραγμονήσαντα

᾿ς ὅλως ἢ περὶ ὧν ἧχέ τι διαπραξάμενον. ᾿Εγχειρίζει δὲ

MEGHEMETIS ANNUS VI. 6965 (1456-1457 P. C.)

119

αὐτῷ χαὶ γράμματα ἐς Ao9o6(xov, οἰκονομίαν δὲ
Ὗ M , , | GP i -

ἔχοντα xai φιλίαν δεικνύντα. Καὶ ἀποπλεῖ xol οὗτος
ἐς Ῥόδον. (9) Εν τούτῳ δὲ καὶ τὸ φθινόπωρον ἐτελεύτα,
καὶ ἑξηχοστὸν xal πέμπτον ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις
xal ἐξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο, ἕδδομον δὲ τῆς
ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ,

Ὁ. 4 8. Secundum Critobulum Imbriotze Ludovici auxilia recusantes idem fecisse videntur quod Lesbii et Chii fecerunt
- sec. Ducam 1. l. || — $ 9. ἕδδομον] Literce &69oy.. in rasura scripte.

KPITOBOYAOY

ΞΥΓΓΡΑΦΗΣ IXZTOPION TPITH. is E

ΠΙΕεριέχει, ἧδε τόν τε πόλεμον τῶν Πελοποννησίων xxi τὴν
πρώτην xai δευτέραν ἐσδολὴν τοῦ βασιλέως xol τὴν παν-
τελῇ χαταστροφὴν xai δουλείαν τούτων χαὶ ἑτέρας πρά-

- ξεις ἐν τῷ μεταξύ. Χρόνου πλῆθος ἔτη τρία.

Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ χειμῶνος xot βασιλεὺς πέμπει πρε-
σθδείαν ἐς Πελοπόννησον, ἀπαιτῶν παρὰ τῶν ταύτη
ἡγεμόνων τοὺς ἐπετείους φόρους, οὃς ὥφειλον αὐτῷ
τριῶν ἐτῶν που μάλιστα. Οἱ γὰρ τῆς Πελοποννήσου
δεσπόται, τῆς Βυζαντίδος ἁλούσης, εὐθὺς νεωτερισάν-
τῶν τῶν ἐν Πελοποννήσῳ ᾿Ιλλυριῶν χαὶ ἐπαναστάντων
αὐτοῖς, χαλοῦσιν ἐς ἐπιχουρίαν τὸν βασιλέα, ὑπεσχη-
μένοι τούτῳ δασμὸν ἐτήσιον ἀποφέρειν ἀπὸ Πελοπον -
νήσου χρυσίου στατῆρας ἑξαχισχιλίους. (2) Βασιλεὺς
δὲ δέχεται τούτοις ξυμμαχήσειν, χαὶ παρέχει στρατιὰν
ἱχανὴν αὐτοῖς. Οἱ δὲ ξὺν ταύτῃ χαταγωνισάμενοι τοὺς
Ἰλλυριοὺς δουλοῦνται τελείως χαὶ φόρου ποιοῦνται
ὑποτελεῖς. Μετὰ ταῦτά γε μὴν, τὸν δασμὸν ἀπαιτοῦντος
τοῦ βασιλέως, οὐχ ἀπεδίδουν ῥαδίως, πλαττόμενοί τε
χενὰς αἰτίας ἀεὶ xal dva6o)àg οὐ χαλὰς, καίτοι γε
λαμβάνοντες αὐτοὶ τὸν δασμὸν παρὰ τῶν ᾿Ιλλυριῶν ἐτη-
σίως ἐφ᾽ ᾧ χαταδάλλειν τῷ βασιλεῖ" οἱ δὲ ἀνήλισχον
ἐς ἀκαίρους δαπάνας ἰδίας, παραχρουόμενοι τὸν βα-
σιλέα. (3) Πέμπων οὖν πολλάκις πρὸς αὐτοὺς οὐδὲν
ἤνυεν᾽ οὗ τοῦτο δὲ μόνον ἦν, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ πρὸς ἀλλή-
λους στασιάζοντές τε ἦσαν καὶ ἠχούοντο oi δεσπόται,
xal πολέμους εἶχον ἐμφυλίους καὶ μάχας, xal χεῖρον
εἶχε τὰ τῆς Πελοποννήσου 8v αἰτίας, ἃς μιχρὸν ὕστερον
ἐροῦμεν. (4) Πρὸς τούτους οὖν τοὺς πρέσθεις ἐξέ-
πεμπεν, ἅμα μὲν ἀπαιτῶν τὸν δασμὸν, ἅμα δὲ χαὶ
τάχεϊ χατασχεψόμενος χαλῶς" ἐδεδίει γὰρ μήποτε f,
πρὸς ἀλλήλους αὕτη τούτων διαφορά τε χαὶ στάσις
ἐπαγάγηται τοὺς Ἰταλοὺς ἐς Πελοπόννησον ἢ ἄλλο τι
γένος τῶν ἑσπερίων, xoi προχαταλαδεῖν αὐτὸς ἐδού--

λετο ταύτην, χώραν τε οὖσαν ἐχυρωτάτην φύσει χαὶ —
πόλεις ἔχουσαν ὀχυράς τε χαὶ λόγου ἀξίας χαὶ φρούρια, —
πλεῖστά τε xai δυσάλωτα, xal τοῖς πᾶσιν αὐτάρχως. ᾿
ἔχουσαν πρός τε πόλεμον xai εἰρήνην, θέσεώς τε λὰ- —
χοῦσαν ἐπιχαίρου χατὰ γῆν τε xai θάλασσαν χαὶ δυ- —
γαμένην παραπέμπειν καλῶς τούς τε ἀπὸ Θράχης χαξ —
Μαχεδονίας ἐς Ἰταλίαν, τούς τε ἐξ Ἰταλίας αὖθις ἐς
Θράχην τε καὶ Ναχεδονίαν. (5) ᾿Ἀφιχόμενοι δὲ οὗ)
πρέσθεις ἐς Πελοπόννησον καὶ τὰ παρὰ τοῦ βασιλέως —
ἀπαγγείλαντες οὔτε τὸν δασμὸν ἔλαδον xal τάχεξ |
πάντα εὗρον ξυγχεχυμένα τε καὶ νενοσηχόζα χαχῶς. ἡ

ζ

[x]

"Exavxovzsg οὖν ἀπήγγειλαν πάντα τῷ βασιλεῖ" ὁ δὲ
προὔργου ποιούμενος τὴν τῆς Πελοποννήσου χατάσχεσιν
διὰ τὸν μελετώμενόν οἱ xal ὅσον οὐ πρὸς ᾿Ιταλοὺς
ἐσόμενον πόλεμον, χαλῶς τε παράπλου χειμένην τῆς E
᾿Ιταλίας, ὡς ἔφην, καὶ λιμένας ἔχουσαν ἀσφαλεῖς xak E
δρμητήριον οὖσαν τῷ πολέμῳ στρατευμάτων τε πολλῶν. i
xal νεῶν, οὐχέτι μέλλειν ᾧετο δεῖν, ἀλλὰ στρατεύειν —
ἐς τὴν Πελοπόννησον. *

II. "Ev τούτῳ δὲ καὶ οἵ ἐν Σαμανδρίᾳ ὄντες τῶν -
ἐν τέλει xol δὴ καὶ 4j Λαζάῤου γυνὴ, ἐπειδὴ πολὺν.
ἤδη, χρόνον πολιορχούμενοι οὐχ ἀντεῖχον, ξυνέδησαν
δμολογίᾳ, ὥστε λαθόντες πάντα τὰ ἑαυτῶν τοῦ ἄστεος
ἐξελθεῖν σῶς xal χαχῶν ἀπαθεῖς" τῇ δέ γε Λαζάρου
γυναικὶ πολίόματα δύο παρέσχεν ἐς ἀρχὴν ἀντὶ Σα- —
μανδρίας ἐς Δαλματίαν χαὶ Βόστρους ὃ βασιλεύς.
(2) Ἢ δὲ λαδοῦσα τήν τε θυγατέρα χαὶ πάντα τὸν —
βίον αὐτῆς, ἀφίχετο ἐς Βόστρους;, xàxei ξυνάπτει τὴν
θυγατέρα τῷ τούτων ἡγεμόνι, δοῦσα xal φερνὴν αὐτῷ ὁ
τὰ πολίσματα, καὶ χρόνον ἱκανὸν αὐτοῦ διαγαγοῦσα —
ὕστερον ἀπέπλευσεν ἐς Κέρχυραν παρά τε τὴν μητέρα —
xat τοὺς ἀδελφούς. LE

E

I, δ 1. πέμπει πρεσθείαν etc.] Ducas p. 339, 1 : Ἔν δὲ τῷ ςφξς΄ ἔτει στέλλει πρὸς τοὺς δεσπότας: Πελοποννήσου δοῦλον Ὁ
ἕνα, δι᾽ ὁρισμοῦ φριχώδους διαλαμδάνων « πῶς ὑμεῖς οἰχειοθελῶς ὑπεσχέθητε τοῦ δοῦναί μοι φόρους χατ᾽ ἔτος νομίσματα
χιλιάδας δέχα, νῦν δὲ ὁρῶ ὑμᾶς χαταφρονοῦντάς με, xal τῶν συνθηχῶν ἠμελήσατε. Ex τῶν δύο οὖν ἕλεσθε τὸ χρθῖττον ἢ —
τὰ χεχρεωστημένα πληρώσατε, xai ἔσται ἀγάπη ἐν μέσῳ ἡμῶν xal ὑμῶν, ἢ ταχέως ἐξέλθατε ἀφέντες τὸν τόπον Ev τῇ ἐμῇ, 3

δεσποτείᾳ. » Kal γὰρ ἦσαν χρεωστοῦντες τριῶν ἐτῶν τέλος. Cf. Chalcoc. p. 442, et p. 414, 4, ubi : "Hv αὐτοῖς ὁ ἐπέ-
τεῖος φόρος μύριοι καὶ δισχίλιοι χρυσίου στατῇρες. || — νεωτερισάντων τῶ».. ᾿Ιλλυριῶν] Multis hec persequitur Chalco-

condylas p. 406-414. || — στατῆοες] vo. χρυσίνους mgo. || — ἑξακισχιλίους] Aliter Ducas, aliter Chalcond., ut modo vi- -

dimus. || — ὃ 4. στάσι-) μάχη mgo. || — $ 5. χαλῶς τε παράπλου χειμένην 1 Cf. Thucyd. 1, 36, 2: τῆς τε γὰρ Ἰπαλίας καὶ
Σικελίας χαλῶς παράπλου χεῖται (Corcyra sc.). Pro χειμένης... ἐχούσης... οὔσης accusativos habes, quasi in antecc.
dictum esset χατέχειν τὴν Πελοπόννησον.

II. $ 1. Cf. lib. 1, c. 20 et 21 ibique not. | — $ 2. Βόστρους] Sic tum h. 1. tum lib 5, 4 sqq. τοὺς Βοσνίους seu Βόσνους 1

vocat. || bon τῷ τούτων ἡγεμόνι] Stephano. || — ἐς Κέρχραν] Illo haud dubie tempore quo Thomas pater eo confu-
gerat. Hinc auctumno an. 6977 (1468) Venetiam se contulit, ἐγχκαλοῦσα τοὺς κλέψαντας τὸν βίον αὐτῆς ἐν Κερχύραις,

ut Phrantzes p. 447, 2 prodit. Mortua est monachaà in Sancta Maura die septimc Nov. m. an. 6982, codem Phrantze -

teste p. 450, 15. || — φερνὴν αὐτῷ] sic man. 2, φ. αὐτῇ m. 1.

120

Hl. Βασιλεὺς δὲ χειμῶνος χαλῶς παρασχευασά-
μένος καὶ στρατιὰν ὅτι πλείστην ἀγείρας ἱππικήν τε
xal πεζὴν, ἐπειδὴ ἔαρ ὑπέφαινεν ἤδη, ἄρας ἐχ τῆς
Ἀδριανοῦ παντὶ τῷ στρατῷ, ἐπορεύετο διὰ. τῆς χάτω
- Maxe&ov(a ὡς ἐπ’ ᾿Αμφίπολίν τε καὶ Στρυμόνα πο-
ταμὸν, ξυνεπαγόμενος ἅμα οἱ xol ὅπλα πολλὰ xol
μηχανὰς παντοίας xal χαλχὸν ὅτι πλεῖστον xat σίδη-
ρὸν. (2). Γενόμενος δ᾽ ἐν Στρυμόνι διαδαίνε: τε τοῦτον
αἱ παραμείψας τὴν Κερχινῖτιν ἢ Boy» λίμνην xol
ροσελαύνων ἐπὶ τὰ πρόσω, ἐπιδαίνει Θετταλίας,
Siri στρατοπεδευσάμενος ἔ ἔγνω μικρὸν παραμεῖς-
αι; ὥστε διαναπαῦσαί τε τὴν στρατιὰν xal ἑτέραν
ὑτοῦ περιμεῖναι, xal ἅμα πεῖραν ποιούμενος τῶν
ἧς Πελοποννήσου ἡγεμόνων, εἴ πως ἄρα ἐνδοῖεν, τὴν
mt αὐτῶν ἐχστρατείαν τοῦ βασιλέως μαθόντες , xai
bv δασμὸν ἀποδοῖεν. ρ ) Ἐλέγετο γὰρ χαὶ τοῦτο,
ὅτι εἰ ἦχον ἂν ἐν τῷ τότε πρέσδεις. αὐτῶν παρὰ βα-
σιλέα, χομίζοντές τε τὸν δασμὸν χαὶ δεόμενοι τυχεῖν
εἰρήνης, ἔ τυχον ἂν, xal οὐχ ἂν ἐπὶ τὰ πρόσω τοῦ
"λοιποῦ προὐχώρει ὃ βασιλεὺς, οὐδ᾽ ἐστράτευσε xoz'
αὐτῶν" εἶχε γὰρ, ἄλλα τὰ κατεπείγοντα. (4) Ὡς δὲ
ἡμέρας ἱχανὰς αὐτοῦ διαγαγὼν οὐδὲν ἀπὸ Πελοποννή-
σου ἐφαίνετο, ἥ τε στρατιὰ διανεπαύσατο χαὶ ἣ fj προσ-
᾿δοχωμένη ἀφῖχτογ ἄρας &x Θετταλίας ἐχώρει διὰ τῆς
μεσογείας αὐτῆς, παρελάσας δὲ ταύτην τε χαὶ τὴν
Φθιῶτιν xoi ὑπερδαλὼν τά τε ὄρη ταύτης xoi τὰ
᾿Αχαϊκὰ τούς τε ἐν τῷ μεταξὺ ποταμοὺς διαδὰς,
Σπερχειόν τε xot Πηνειὸν, ἀφιχνεῖται ἐς Πύλας, καὶ
διαδαίνει τὴν ταύτη πάροδον ἀσφαλῶς, (5) Καταύὰς
δὲ ἔς τε τὴν Φωχίδα xal Βοιωτίαν xoi Πλαταιίδα
| στρατοπεδεύεται αὐτοῦ πρὸς τῷ ᾿Ασωπῷ ποταμῷ, xat
πέμπει δὴ τοὺς χατασχεψομένους τὰς παρόδους τοῦ
Κιθαιρῶνος τὰς φερούσας ἐς τὸν "Io0póv " ἐδεδίει γὰρ
μὴ οἱ Πελοποννήσιοι προεξελθόντες προχατάσχωσι
ταύτας, xal ἐργώδης εἴη αὐτῷ ἡ ἐς τὸν Ἰσθμὸν διά-
6acw. (6) ᾿Ενταῦθα 82 ἥχουσι πρέσόεις παρὰ τοῦ
δεσπότου Θωμᾶ, κομίζοντες καὶ τοῦ δασμοῦ μοῖράν
τινα, πενταχοσίους xal τετραχισχιλίους χρυσίνους,
χαὶ δεόμενοι σπονδῶν τυχεῖν xol elo vr" τοῦτο δ᾽

MECHEMETIS ANNUS VIII. 6906 (1457-1458 P. C.).

191

ἀνόνητον ἦν πάντῃ τότε χαὶ παρὰ τὸν καιρὸν; μᾶλλον
δὲ xal ὅλως ἀνόητον " ἀπώλεσε γὰρ xol τὰ δοθέντα
xal οὐδὲ τῆς εἰρήνης τετύχηκε. (7) Βασιλεὺς γὰρ τὸν
μὲν δασμὸν ἔλαδε παρὰ τῶν πρέσόεων, « τὰς δὲ
σπονδὰς ὅταν ἐντὸς, ἔφη, γενώμεθα τῆς Tiekonowais
σου, ποιήσομεν », διαχλευάζων xal διαπαίζων αὐτοὺς
τῆς ἀθουλίας xal dxotplac* τότε γὰρ ἔδει τοῦτο moti
σαι, ὅταν ὅ τε βασιλεὺς ἐχάλει χαὶ 6 χαιρὸς μετὰ τῶν
πραγμάτων ἐδίδου. (8) Ὡς δὲ ἦχον ol χατάσχοποι
φράζοντες μηδὲν εἶναι ταῖς παρόδοις ἐμποδὼν, ὅρμη-
θεὶς ἀπὸ τοῦ Ἀσωποῦ £j χώρει ἐπὶ τὰς παρόδους, ταύτας
δὲ διαδὰς οὐ ξὺν πόνῳ, καταξαίνει ἐς τὸ πεδίον τὸ
πρὸ τοῦ ᾿Ισθμοῦ χαὶ τοῦ τείχους, χαὶ στρατοπεδεύεται
αὐτοῦ μίαν ἡμέραν, τῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ ἀναλαδὼν τὸν
στρατὸν ἅπαντα ξυντεταγμένον, ἐσθάλλει ἐς τὴν Κο-
ρινθίων, ἀκμάζοντος ἤδη τοῦ σίτου, καὶ στρατόπεδον
τίθησι οὐ Μαχρὰν, ἀλλ᾽ ὅσον ἀπὸ τεττάρων σταδίων
ἀπέχον τῆς πόλεως. (9) Τῇ ἢ δ᾽ ἐφεξῆς ἀναλαδὼν τῶν
ἐν τέλει ἐνίους χαὶ στρατηγῶν χαὶ σατραπῶν τοὺς
ἀρίστους, περιήει τὸν τε λόφον χαὶ τὴν πόλιν αὐτὴν,
χατασχοπῶν τά τε ὅλως ἀπόμαχα τοῦ χωρίου τά τε
ἐπίμαχα ὁπωσοῦν. (10) Kai ἔδοξεν αὐτῷ ἢ πόλις
ἐχυρωτάτη, ὥσπερ δῆτα χαὶ ἦν" ὑπερύψηλόν τε γὰρ
ἦν τὸ χωρίον χαὶ ἐπότομον χαὶ “Ἀρημνῶδες χύχλοθεν,
καὶ μίαν μόνην πάροδον ἔ χον τὴν ἐπὶ τὴν πόλιν, χαὶ
αὐτὴν ἀνάντη τε xal τριπλῷ τείχει τετειχισμένην xod
πεφραγμένην᾽ 4 δέ γε AxpoxóotvÜoc xal πάντη ἀπό-
μαχος, ὑπερανῳχισμέ n τε τῆς χορυφῆς τοῦ λόφου
χαὶ τείχεσιν ἰσχυροτάτοις ὠχυρωμένη. (n) Ἔγνω
οὖν δεῖν λό: (ovs πρῶτον προσφέρειν τοῖς ἐν τῇ πόχει
περί τε ξυμδάσεων xol ἐνδόσεως αὐτῆς" xal πέμπει
δὴ τοὺς ἐροῦντας. — "Qc δὲ οὐκ ἔπειθε, πρῶτον μὲν
ἔχειρε πᾶσαν τὴν ἔξω χώραν αὐτῶν καὶ ἐδήωσε, πα-
ραδείσους τέ φημι xol ἀγροὺς xot ἀμπέλους xal τἄλλα,
χάλλιστά τε χαὶ πολυφόρα πάντα, τόν τε σῖτον ἀχμά-
ζοντα ἤδη διέφθειρεν. (12) [Ἔπειτα χύχλῳ περισχὼν
αὐτοὺς τῷ στρατῷ καὶ χαταχλείσας ἐντὸς τοῦ ἄστεος
ἀσφαλῶς xol μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπολιόρχει. (13) Ὥς
δὲ συχνὰς ἡμέρας περιχαθήμενος τῇ πόλει χαὶ πο-

III. De expeditione in Peloponnesum pauca habes apud Seadeddinum 2, p. 183-185, Phrantzem p. 387, 2-388, 15,
Ducam p. 339, 2-340, 10; his et ipso Critobulo uberior est Chalcocondylas p. 442-452; nonnulla tamen Critobulus
habet ας apud Chalcocondylam non leguntur. Sic iter regis $ 1-8 unus Noster descripsit. || — $ 1. πεζὴν] sic margo,
πεζιχὴν textus. Illud Thucydideum; plerumque tamen πεζιχήν Critobulus dicit. || — χαὶ χαλχὸν] Bombardas ad Co-
rinthum fundere voluit, testante Chalcoc. p. 443. 22. || — $ 2. τὴν Κερχινῖτιν ἢ Βόλδην λίμνην] Verba ἢ Βόλδην in
margine addita sunt. Intelligit lacum qui hodie Kutchuk et Bujuk (minor et major) Betchik-Gol vocatur; juxta
eum a Strymone et Amphipoli Thessalonicam iter erat. Hunc vero esse velerem Bolben e Scyláce et Thucydide
1, 58 constat; perperam huc trahitur Carcinitidis nomen , quod pertinere ad hodiernum lacum Tachino, quem Stry-
mon fluvius efficit , ex Ariani Exp. Alex. 1, 11 colligitur. V. Tafel. Thessalon. p. 262 sqq. || — προσελαύνων] ἐλαύνων,
€ui supra lineam additur πρὸς, codex. || Je 4. ἐχώρει] sic margo , ἤει text. || — Φθιῶτιν] Φθιότιν cod. || — $ 6. παρὰ
τὸν χαιρὸν] sic margo , ἔξωρον text. || — $ 7. παρὰ τῶν πρέσδεω"] Heec in margine adduntur. :

$ 8. ἐσδάλλει ἐς τὴν Κορινθίων] Phrantzes p. 387, 2 : Mato δὲ te' τοῦ αὐτοῦ ἔτους ὁ ἀμιηρᾶς παραγέγονεν εἰς τὴν Πελο-
πόννησον. Verba ἀχμάζοντος ἤδη τοῦ σίτου adduntur in margine. Thucydideam affectat temporis significandi rationem.
Ι-- $9. περιΐει.. . κατασχοπῶν) Chalcocond. p. 443, 19 : Περιιὼν δὲ ἐσχόπει ὡς ἂν τὸ τεῖχος χαθελὼν τηλεδόλοις ἐσπε-
σεῖται ἐς τὴν πόλιν ἅμα τῷ στρατῷ" xai τηλεδόλους μὲν αὐτοῦ ποιεῖσθαι χατέλιπε (i. e. et qui bombardas facerent ibi
reliquit) xai τὸν ἑῷον στρατὸν περιχαθήμενον τὴν πόλιν, ... αὐτὸς δὲ ἐντὸς τῆς Πελοποννήσου γενόμενος διὰ Φλιοῦντος
"ἐπορεύετο. || — $ 11. τόν τε σῖτον ἀκμ. 7. διέφθειρεν] add. in margine. || — 5 14. ἀλλὰ καὶ οὕτως] sic. margo , ἀλλ᾽ οὐδὲν

v text. || — ἀπὸ τῶ" ἄχρων] sic margo, &. τ. λόφων text.

122

AvogxGy οὐδὲν ἤνυεν, ἔγνω χρονίαν ἔσεσθαι τὴν mo-
λιορκίαν αὐτῷ" at τε γὰρ μηχαναὶ οὐκ ἐξικνοῦντο

^ M - ΄- j » 8*5 mou ej “7
πρὸς τὸ τεῖχος χαλῶς, οὐδὲ βλάπτειν ὅλως ἠδύναντο *

, 4 A “«
ἀφαιρούμεναι γὰρ τὴν βίαν τῷ μήκει, ἐξεχκαυλίζοντο

M μεν [4 ,
xal ἀσθενέστερον τῷ τείχει προσέπιπτον. Οὐ γὰρ
ἐνῆν αὐτὰς τῷ ἀποχρότῳ χαὶ σχληρῷ τοῦ χωρίου ἐγγύς
που τοῦ τείχους προσενεγχεῖν ὥστε xal παίειν αὐτὸ
μετὰ βίας σφοδρᾶς χαὶ ῥύμης χαὶ χαταρριπτεῖν" (14) εἰ
δὲ χαὶ ὅλως κατερριπτεῖτο τὸ τεῖχος, ἀλλὰ xol οὕτως
f$ ἐς τὸ ἄστυ καὶ τὴν πόλιν πάροδος ἀπόμαχος ἦν,
ἑχατέρωθεν ἀποτόμοις χρημνοῖς καὶ σχοπέλοις haic

΄ ΡΜ; Δι δ. ὼς ? ,
λημμένη xai φόθον xat δειλίαν πλείστην παρεχομένη

- , C4 Lad ὦ "“ , ^ c6 hi
τοῖς χάτωθεν εἰσιοῦσι μεθ᾽ ὅπλων. ἄνωθέν τε καὶ ὑπὲρ

Ὁ , 2* € ^ , E est - »
χεφαλῆς βαλλομένοις ἐξ ὑπερδεξίων ἀπὸ τῶν ἄχρων.
Καὶ πολλάχις δὲ ταύτη προσθαλὼν ὃ βασιλεὺς, ἰσχυ-
ρῶς ἀπεκρούσθη.

IV. ᾿Ιϊπεὶ οὖν οὔτε ἐχ προσδολῆς βίᾳ τοῖς ὅπλοις,
οὔτε μηχαναῖς οὔτε ἄλλῳ τῷ τρόπῳ τοιούτῳ ὃ βασι-
λεὺς αἱρήσειν τὴν πόλιν ἐνόμισεν : ἀλλ᾽ 2 μόνον λιμῷ

, P ^
xal πολιορχία μαχρδ, οὐχέτι πρὸς τὰ λοιπὰ διαμέλ-
λειν ἐγνώχει δεῖν οὐδ᾽ εἰχῇ τὸν καιρὸν ἀναλίσχειν,
ἀλλὰ τὸ μὲν ἥμισυ τῆς στρατιᾶς ξὺν Μαχουμούτει
χαταλιπὼν αὐτοῦ, ὥστε πολιορχεῖν χαὶ φυλάσσειν τὴν
τω , ^ Y ^ 2 , ^ Lad »
πόλιν. τοῦ μή tt τῶν ἔνδον ἐξάγειν ἢ τῶν ἔξωθεν
- , »N ^ M ΕἸ Ἂς , ,
ἐσχομίζεσθαι, αὐτὸς τὴν λοιπὴν ἀναλαδὼν ἐχώρει

^ hj , ^ - * ' M A
πρὸς τὰ λοιπά. (2) Koi πρῶτον μὲν τὰ περὶ τὴν

, Àj τους ἢ - d IC SES URS,
Κόρινθον φρούρια, τὰ μὲν βίᾳ τοῖς ὅπλοις, τὰ δὲ $960

- e » ,
xal χαταπλήξει, và δὲ xai πειθοῖ ἑλὼν ἐν ὀλίγαις
ἡμέραις ἐχειρώσατο πάντα. (3) Μετὰ δὲ τοῦτο ἐπὶ
τὰ ἔνδον τῆς Πελοποννήσου προὐχώρει, καταστρεφό-

CRITORULI HISTORIARUM LIB. ΠῚ, 3-6.

μενός τε χαὶ ληιζόμενος πάντα τὰ ἐν ποσὶ, τά τε,
ἀνάντη xat δύσόατα xol σχληρὰ τῶν τε χωρίων xal
τῶν παρόδων ἐξομαλίζων χαὶ ἡμερῶν; χαὶ "τὰ iue

μνότατα τῶν φρουρίων ἐξαιρῶν τε χαὶ χατασχάπτων

καὶ πάντη χειρούμενος. (4) Προσελάσας δὲ τῇ Τεγέᾳ,
πόλει, ἣν οἵ vOv Μοχλίον καλοῦσι, στρατόπεδον τί-
θησι, χαὶ | περισταυρώσας αὐτὴν dd χύχλῳ περιλαδὼν.
τῷ στρατῷ ἐπολιόρχει ἐπ᾽ ὀλίγαις $ ἡμέραις. Καὶ μετὰ
τοῦτο Δημήτριος Acdvne, ὃ ταύτης ἔπαρχος, λόγουξ |
προσφέρει τῷ βασιλεῖ περί τε ξυμδάσεων χαὶ ἐνδόσεως.
αὐτῆς. Καὶ ξυμδαίνουσι δὴ, καὶ λαμθάνει τὴν πόλιν,
6 βασιλεὺς ὁμολογίᾳ. Προσχωρεῖ δὲ αὐτῷ ἐπὶ ταύτῃ
καὶ ἕτερα φρούρια οὐχ ὀλίγα τῶν πλησιοχώρων.,
(5) Οἱ δὲ τῆς Πελοποννήσου δεσπόται ἐν τῇ pecoyeta -
ταύτης, ἐν ᾿Αμυχλαίῳ, καθήμενοι ξυντεταγμένοι,
ἐπειδὴ ἔμαθον προσελαύνοντα τῇ Τεγέᾳ τὸν βασιλέα,
διαλυθέντες εὐθὺς ὥχοντο φεύγοντες, χαὶ ἀναχωροῦσιν.
ὃ μὲν ἐς Μαντίνειαν (δ Θωμᾶ); οὗ δὴ καὶ ἣ γυνὴ —
xai oi παῖδες ἦσαν, ὃ δὲ ἐς ᾿Επίδαυρον τὴν Διμηρὰ ^
(6 Δημήτριος) ἥτις νῦν Μονεμδασία καλεῖται, xol.
διέτριθον ἐν αὐταῖς τοῦ πολέμου τὸ πέρας ἀποσκο-,
ποῦντες.
V. Βασιλεὺς δὲ βραχείας ἡμέρας ἐν Τεγέᾳ διαγα-
γὼν χαὶ καταστησάμενος τὰ αὐτοῦ, φρουράς τε Ex T.
ταλιπὼν αὐτῇ τε καὶ τοῖς ἄλλοις φρουρίοις, fe τὴ
ἐπὶ Πάτρας τῆς Ἀχαΐας τραχεῖαν δδὸν χαὶ πάντ᾽
ἀνάντη, δυσχωρίαις τε πολλαῖς χαὶ τόποις iC
xal ἀποχρήμνοις διειργομένην χαὶ χλειομένην. Ὁ δὲ
οὐδέν τι μεῖον σπουδῇ καὶ πόνῳ προὐχώρει, τὰ πρ 3
τῶν ποδῶν ἅπαντα ληιζόμενός τε xài χαταστρεφό: :

kt

IV. $ 1 ἐνόμισεν] sic man. 2, ἐνόμιζεν m. 1. || — $ 3. ἐπὶ τὰ ἔνδον τ. Πελ.}] Phrantzes p. 387, 5 : αὐτὸς δὲ ἐλθὼν ἐν τῷ
μέσῳ τοῦ τόπου καὶ πάντα tX ἐχεῖσε τὰ μὲν ἠχμαλώτευσε, τὰ δὲ ἠφάνισε xai ἐνέπρησε, ἐξαιρέτως δὲ τὴν Ἄκωθα», τὸν
᾿Αετὸν καὶ τὰ Πενταχύρια (Πενταχωρία ?), κἀχεῖθεν ἐξελθὼν κατὰ τοῦ Μοχλίου ἐπέδραμεν. Sec. Chalcocondylam p. AM [2
Mechemetes in Phliuntis regione cepit Tarsum, deinde alia duo castella,
᾿ἸΑχρίθην (Αχώδαν Phrantzze) et ἹΡουπέλην iis lsis Hinc ἐλαύνων διὰ τῆς ΜΌΣΣ χώρας ἀςίχετο ἐς Παζενίχῆην πόλιν
Hanc postquam incassum oppugnaverat, deinceps perrexit in Tegeaticam, ibique obsidione cinxit Μουχλὴν τῆς Τεγέας,
πόλιν ἐπὶ ὀχυροῦ τε ὄρους χαὶ ἐρυμνοῦ φχημένην. In Seadeddino (ed. Bratutti) Phlius vocatur Fellch, Tarsus ve
Tochmach (nomine turcico, quo redditur vox grceca ταρσός). Muchle denique ἃ Bratuttio corruptum in Mungella;
Παζενίχη ap. Neschri et Solakfade scriptores Bedchene vocari monet Hammerus p. 35. Tarsus vicus etiamnum exsta
in valle Aroanii fluvii ad viam que a vetere Pallene Pheneum (Phonia) ducit. Acoba hodie dicitur veteris Arcadia
regio a meridie Ladoni fluvio adjacens, in eaque Acobze castelli ruinze supersunt prope Galata vicum ; olim ibi Teue
this urbs stetit. Horum vero locorum situs minime cadit in viam rectam qua Corintho per Phliuntis et Mantinez
regiones in Tegeaticam iter est. Verendum igitur ne Byzantini pro more suo priscis nominibus geographicis abusi si at
|| --- τε «oi χατασχάπτων] add. mgo. || — $ 4. τῇ Τεγέᾳ π. ἣν oi vov Μοχλίον καλοῦσι] Hc inepta. Movy3tov 1 Phrantzes
quoque vocat, Μουχλὴν Chalcocondylas. Hodie Palcomuchli, casteli ruine in Parthenio monte ad viam quie ;
Tegea Argos ducit. Obsidionem oppidi uberius narrat Chalcocondylas p. 447. Cf. Seadeddin. p. 185 : Quindi andó
contra. la, ciltà di Mungella , la quale dopo d'esser stata oppugnata tre giorni e tre notii fw presa con molta
facilità e poi munita e guarnita bene. || — Δημήτριος ᾿Ασάνης] Meminerunt ejus etiam Chale. p. 447, 13 e
Phrantzes p. 387, 6. || — ξυμθαίνουσι] sic man. 2, συμβαίνει man. 1. || — δ 5. ἐς Μαντίνειαν] Cf. Chaleoc. p. 447, 8:
ὁ ἕτερος τῶν ἡγεμόνων, τοῦ ἑτέρον ἐς τὴν Μαντίνειαν τῆς ;
θαλάσσῃ οὖσαν χαταφυγόντος σὺν τῇ γυναιχί. Sita hiec Mantinea ad sinum Messeniacum in Mana regione , quo loco
pridem steterunt Abize. Monembasiam pro vetere Epidauro Limera Chalcocondylas quoque venditat. Seculo duodecimo
Epidauri incolz in vicinam Monembasiam (pristinam Minoam) commigraverant. 3

V. Qua hoc eapite et cap. 6$ 1 narrantur, alius nemo tradit. Plirantzes post narratam Mochlii expugnationem pergi gi
p. 387, 10 : «ai τῷ ᾿Ιουλίῳ μιηνὶ ἐκεῖθεν ἐπιστρέψας ὁ ἀμηρᾶς εἰς Κόρινθον ἔπεσεν, ἣν δὴ xai δεδώχασιν αὐτῷ. Similitel
: ἀπὸ τῆς πόλεως (τῆς Μουχλῆς sc.) ἤλαυνεν ἐπὶ Κόρ wwÜov xai ἐπὶ τὸ ᾿Ἀσιανὸν στρατόπεδον. Post Ἢ
rinthi demum deditionem Patras captas esse narrat Seadeddinus p. 185 :
la città. di Corfu (i. e. Corinthum) ef in poco spatio di tempo presero anco quell' inespugnabil fortezza. Di q
incaminaronsi contro la città di Balli-badri (i. e. Patras), /a qual era una delle principali città di Morea , in

*Ec ταύτην (50. τὴν ᾿Επίδαυρον) “καταφυγὼν ὁ

Chalc. p. 448, 1

quorum nomina non apponuntur, tun

pnma pp rc poks d dis it Led e. mme Ji ττα

Λαχωνιχῆς vpli

. poi (post Muchlen captam) assediarono-

- co uin 2s WATER THECA. cie me ie hes ane

BLUE duc

MECHEMETIS ANNUS VIII. 6966 (1457-1458 P. C.).

μενος. (2) Οἱ δὲ ἐν ταῖς Πάτραις τὴν χατ᾽ αὐτῶν
ἔφοδον τοῦ βασιλέως μαθόντες, ἐχπλήξει καὶ φόδῳ λη-
φθέντες, εὐθὺς ἐχλιπόντες τήν τε πόλιν xal τὰ ἑαυτῶν,
ὥχοντο φεύγοντες ξὺν γυναιξὶ καὶ τέχνοις, oi μὲν ἐς
πὰς ἐντὸς: πόλεις Πελοποννήσου τῶν "Evezów, οἱ δὲ ἐς
Ναύπαχτον διαπεραιωθέντες, μόνην τὴν ἀχρόπολιν
καταλιπόντες ἐν φυλαχῇ. (3) Βασιλεὺς δὲ ἀφικόμενος
ἐς Πάτρας καὶ τὴν πόλιν ἔρημον εὑρὼν καὶ κενὴν ἀν-
δρῶν ἀπολύει τὴν στρατιὰν ἐς διαρπαγὴν τῶν ἐν αὐτῇ,
τὴν δὲ ἀχρόπολιν χύχλῳ περισχὼν τῷ στρατῷ καὶ πε-
ρισταυρώσας πάντοθεν χαὶ μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπο-
λιόρχει. (4) Οἱ δὲ ἐντὸς φρουροὶ δείσαντες τὸν ἀπὸ
τῶν μηχανῶν χίνδυνον, μὴ, τοῦ τείχους χαταρριφθέντος,
ληφθῶσι βίᾳ τοῖς ὅπλοις, χαὶ περὶ τὸ ζῆν χινδυνεύ-
σωσι, προσχωροῦσιν ὁμολογίᾳ τῷ βασιλεῖ, ἐφ᾽ ᾧ
μηδέν τι χακὸν παθεῖν * xal μέντοι γε οὐδὲ πεπόνθασι,
(s) Βασιλεὺς δὲ τὴν ἀχρόπολιν παραλαδὼν φυλακὴν
ἐγκαθίστησι, xxi Πατρέων διακηρυχεύεται τοῖς βου-
λομένοις αὖθις ἐς τὴν πόλιν ἰέναι xol κατοιχεῖν ἐλευ-
θερίαν καὶ ἀτέλειαν χρόνων ῥητῶν χαὶ χτημάτων ἐπί-
δοσιν" (6) ἤρεσχε γὰρ αὐτῷ διαφερόντως ἥ τε πόλις
καὶ ἣ χώρα, πάμφορός τε οὖσα xal θέσεως οἰχείας λα-
χοῦσα, ἐν χαλῷ τε χειμένη τῆς Πελοποννήσου xai,
πρὸς τῷ στόματι τοῦ Κρισαίου χόλπου, τῇ τε ἀντι-
πέρας ἠπείρῳ διὰ τοῦ ἐκεῖσε "P(ou συναπτομένη xoi
τὰ αὐτῆς χαρπουμένη χαλῶς, xai πᾶσιν ἄλλοις ἁπλῶς
εὐθηνουμένη καλοῖς. Διά τοι τοῦτο χαὶ περὶ πολλοῦ
τὴν ταύτης ξυνοίχισίν τε x«l φυλαχὴν ἐποιεῖτο" καὶ
μέντοι γε καὶ ξυνῴχισεν. (7) Ἡμέρας δὲ ἱκανὰς αὐτοῦ
διατρίψας χαὶ τὰ περὶ αὐτὴν φρούρια χειρωσάμενος
πάντα χαὶ φρουροὺς ἐγχαταστήσας αὐτῇ τε χαὶ τοῖς
ἄλλοις φρουρίοις, τῆς μὲν στρατιᾶς εὐθὺς ἐχπέμπει
μέρος χαταδραμεῖν τήν τε Ἠλείαν xoi Μεσσηνίαν xoi
τὰ περὶ αὐτὰς ἅπαντα χαὶ ληίσασθαι χαρτερῶς χαὶ
τὴν λείαν πᾶσαν ὡς αὐτὸν ἀγαγεῖν.

VI. Αὐτὸς δὲ τὴν ἄλλην στρατιὰν ἀναλαῤὼν ἤει
διὰ τῆς παραλίας τοῦ Κρισαίου κόλπου ὡς ἐπὶ Κόρινθον
καὶ προσύάλλει δὴ πόλει τινὶ παραλίῳ τῶν ὀνομαστῶν
Βόστιτζα χαλουμένη τὸ νῦν" xal χαταπλήξας τοὺς
ἐντὸς ἰσχυρῶς ἐξ ἐφόδου xal μόνης λαμδάνει xoi
ταύτην ὁμολογία χαὶ φυλαχὴν ἐγκαθίστησιν, (2) Ἄρας

423

δ᾽ ἐχεῖθεν ἤλαυνεν ἐπὶ Κύρινθον, πόντα τὰ προστυ-
χόντα χειμάρρου δίκην παρασύρων τε xal δφ᾽ ἑαυτῷ
ποιούμενος, τὰ δὲ καὶ ἐξαν δραποδιζόμενός τε xol χα-
τασχάπτων τελείως. — (3) ᾿Αφιχόμενος δ᾽ ἐς Κόρινθον
ὃ βασιλεὺς εὗρεν ἔτι πολιορχουμένην χαὶ μηδαμοῦ
ἐνδιδοῦσαν αὑτήν. Κοινολογησάμενος οὖν Μίαχου-
μούτει χαὶ τοῖς ἄλλοις σατράπαις χαὶ στρατηγοῖς
ἔδοξεν αὐτοῖς χοινῇ βουλευσαμένοις πάση χαὶ χειρὶ
καὶ δυνάμει χαὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχουσι τῇ πόλει προσ-
βαλεῖν καὶ πειράσασθαι τρόπῳ παντὶ εἴ γε δυνατὸν
3M 3 "P , bJ , - Y^. M

ἐξ ἐφόδου βίᾳ τοῖς ὅπλοις ταύτην ἑλεῖν (ἤδη γὰρ κατ’

, Ὁ , ^ ^

ἐρρίφθη xal μέρος τι τοῦ περὶ τὴν πάροδον xal τὰς
πύλας. τείχους ταῖς μηχαναῖς) xal μὴ μάτην ἔτι χα-
τατρίδεσθαι καὶ πονεῖν τοσοῦτον ἤδη χρόνον περιχα-
θημένους αὐτῇ xal μηδὲν ἀνύοντας. (4) Ὅ τε γὰρ
χρόνος τῆς πολιορχίας ἱκανὸς ἦν " τετράμηνος γάρ’
ἥ τε στρατιὰ τῷ μήχει ταύτης χακοπαθοῦντες
5 , *, , - , ^

ἤχθοντο, τά τε ἀχθοφόρα τῶν ζῴων λιμῷ διεφθείρετο,
τῆς γῆς δηουμένης ἁπάσης, ἄλλα τε πολλὰ ἐπιγενό-
μενα ἐπίεσεν αὐτοὺς ἰσχυρῶς, καὶ διὰ τοῦτο ἢ οὕτως
4 » , ; m , ? ,

ἢ ἐχείνως ἀπαναστῆναι ταύτης ἐδούλοντο. — (s) Πα-
ῥασχευασάμενος οὖν ὃ βασιλεὺς xal πᾶσαν τὴν στρα-
M ὃς /t ^ , Led , 2 ἐλ
τιὰν ἐχτάξας τε χαὶ ὁπλίσας χαλῶς, τούς τε ἐν τέλει
πάντας, σατράπας τέ φημι χαὶ στρατηγοὺς καὶ ἦγε-
μόνας τῶν τάξεων χαὶ δὴ χαὶ στρατιώτας αὐτοὺς,
παροξύνας τε χαὶ παραθαρρύνας ἐς τὸ πολεμεῖν καὶ
παραχελευσάμενος ἄνδρας ἀγαθοὺς φανῆναι, προσέ-
όαλλε τῇ πόλει ἰσχυρῶς. (e) Καὶ ξυνίσταται δὴ
μάχη χαρτερὰ περί τε τὰς πύλας xal τὴν πάροδον"

- Ύ e
ἐνταῦθα γὰρ ἦν xol μόνον τὸ δοχοῦν ἐπίμαχον, ὡς
τῆς γε ἄλλης ἁπάσης πόλεως ἀπομάχου παντάπασιν
οὔσης" xol γίνεται ὠθισμὸς ἐνταῦθα πολὺς xol χραυγὴ
παρ᾽ ἀμφοτέρων χαὶ φόνος χαὶ τραύματα, τῆς μάχης
SNR y N , / *
σχεδὸν ἤδη ξυσταδὸν γινομένης. Βιασάμενοι οὖν
τοὺς προμαχομένους εὐρώστως οἱ ὁπλῖται γίνονται
ἐντὸς τῶν πυλῶν τοῦ χατερριμμένου πρώτου τείχους
M , Lol m , , - ,
καὶ αὐτοῦ δὴ τοῦ τείχους ἐγκρατεῖς. (7) Βιαζόμενοι δὲ
καὶ τοῦ δευτέρου τείχους ἔσω παρελθεῖν, ἐκακοπάθουν
ἰσχυρῶς, χατὰ μέτωπόν τε αὐτοῖς προσδαλλόντων
τῶν ἐναντίων δόρασι μακροῖς καὶ ξυστοῖς χαὶ παλτοῖς,
ὶ “ 3$ “- »y € δ L4 2 e
xai ἄνωθεν ἀπὸ τῶν ἄχρων ἑκατέρου μέρους ἐξ ὑπερ-

corporando anco quel delicioso luogo. Apud Chaleocondylam p. 452 Mechemetes ad Corinthum de pace facienda
cum Asane et Lucano agens inter alias conditiones ponit τό τε Αἴγειον χαὶ Πάτρας καὶ τὴν περίοιχον παραδιδόναι ἡμῖν,
deinde pace composita, Thomas urbes illas Omaro tradidisse dicitur; secundum Critobulum Turci tum retinuerunt
«uc armorum vi jam possidebant. |!

$ 2. ταῖς ante Πάτραις manu 2 additum. || — ληφθέντες add. mgo. || — $ 6. οἰκείας] οἰχαίας (sic) mgo , ἀρίστης text.

Dein Κρησαίου et ἹῬοίου cod. || — $ 7. καὶ Μεσσηνίαν add. mgo; eadem manus deinceps περὶ αὐτὰς correxit pro περὶ
αὐτὴν quod manu 1 scriptum.
VI. Βόστιτζα] olim /Egium, quo nomine Chalcocond. utitur. || — $ 2. χειμάρου cod. || — $ 4. τετράμηνος] Secund.

Phrantzen 1. |. Mechemetes in Peloponnesum venit Maii die decimo sexto, Corinthus vero sese dedidit Augusti die
sexto. Cf. Chronicon ad calcem Duca p. 520 ed. Bonn. : Τῷ ,c25£c' μηνὶ Mate. ἦλθον ὁ ἀμηρᾶς ὃ Μέχεμετ Ἡζαλάπης
(Tchelebi)... ἐς τὸν Μωραίαν xoi παρέλαδεν τὴν Πάτραν, τὸ Μουχλιν, xol Αὐγούστου εἰς τὰς c' παρέλαθεν τὴν Κόρινθον.
Haud igitur τετράμηνος esse potuit obsidio. | --- ἥ τε στρατιά] sic margo , ot. τε στρατιῶται cod. || — $ ὅ. προσέθαλε τῇ
πόλει] Sec. Chalcoc. p. 448 Mechemetes antequam tormentis denuo urbem impeteret , de dedenda urbe legatum misit
ad Asanem, qui copiis oppidanorum tum proerat. Apud Critobulum cap. 7, $ 3 Asanes post dirutum jam murum
exteriorem Corinthum venit. || “-- γινομένης man. 2; γεν. m. 1. || — $ 7. ἐκαχοπάθουν Chalcoc. 450, 15 : ἐχράτουν

194
δεξίων λίθοις βαλλόμενοι χατὰ κεφαλῆς" ὃ δὴ χαὶ μά-
λιστα τούτους ἐπίεσε" xai τέλος ἀποχρούονται παρὰ
τῶν ἔνδοθεν ἰσχυρῶς, χαὶ ἐξωθοῦνται τοῦ τείχους
βιαίως xal ἀπέθανον αὐτοῦ οὐχ ὀλίγοι τῶν ὁπλιτῶν,
καὶ μάλιστα ὑπὸ τῶν ἄνωθεν xol ἀφ᾽ ὑψηλοῦ χαταφε-
ρομένων μεγίστων λίθων ἰσχυρῶς βαλλόμενοι, βιαζό-
μενοί τε τὴν εἴσοδον xal θρασύτερον ἐπεμδαίνοντες.
(8) Ὅπερ ἰδὼν 6 βασιλεὺς ἀναχωρεῖν εὐθὺς σημαίνει
τούτοις, χαὶ ἔξω βέλους γενομένοις ἀποστῆναι τοῦ πο-
λεμεῖν, εἰπὼν μὴ μάτην πονεῖν χαὶ χινδυνεύειν αὐτούς"
οὗ γὰρ ὅπλα καὶ σώματα, ἀλλὰ λιμὸν εἰναι τὸν ταύτης
τῆς πόλεως ἰσχυρὸν ἀνταγωνιστὴν, ὃς ἀχονιτὶ χαὶ
χινδύνων χωρὶς χαταγωνιεῖται ταύτην ταχέως. "E-
quóxst γὰρ ὃ βασιλεὺς μηδαμοῦ ταύτης ἀπαναστῆναι,
ἀλλὰ περικαθῆσθαι αὐτὴν ἕως ἂν ἐχπολιορχήση λιμῷ)"
ἐνόμιζε γὰρ ὡς ταύτην ἑλὼν πᾶσαν. ἤδη τὴν Πελο-
πόννησον ἕξει ἀμαχεί, ὥσπερ δῆτα καὶ γέγονεν.
VH. Ἐν τούτῳ δὲ xai οἱ στρατιῶται ἧχον ol
σταλέντες ἐς προνομὴν, λείαν ὅτι πλείστην ἐλάσαντες
ἀπό τε τῆς Ἠλείας xo τῆς ἄλλου προσχώρου" ἐλέ-
γοντο δὲ ζῴων μὲν προδάτων τε xol βοῶν xal ἵππων
ἀμφὶ τὰς πέντε χαὶ δέχα μυριάδας ἀγαγεῖν, ἀνδρῶν
δὲ xal γυναιχῶν xal παιδίων ὑπὲρ τὰς τέσσαρας χι-
λιάδας. (2) Καὶ τὰ μὲν ἄλλα πάντα, πρόδατά φημι
xai βόας χαὶ ἵππους, διένειμε πάση τῇ στρατιᾷ, ἄν-
ὄρας δὲ xol γυναῖχας xai παῖδας ἀπέστειλε ἐς τὴν
Κωνσταντίνου, χατοιχίζων πᾶσαν τὴν ἔξω χώραν
αὐτῆς. Καὶ ὃ μὲν οὕτως. (3) Κορινθίους δὲ τετρά-
μῆνον ἤδη πολιορχουμένους ὃ σῖτος ἐπελελοίπει xal
τἄλλα τῶν ἀναγχαίων χαὶ πιεζόμενοι [δὲ] τῷ λιμῷ,

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. III, 6-9.

ὅμως ἀντεῖχον ἔτι καλῶς, οὐδαμοῦ σπονδῶν μεμνημέ- —
νοι" ἐδεδίεσαν γὰρ μὴ σφόδρα ὠργισμένος αὐτοῖς ὧν δ᾽
βασιλεὺς τῇ τριδῇ τῆς πολιορχίας χαχόν τι μέγα ép-

άσηται ἐς αὐτοὺς, ἄλλως τε χαὶ ὅτι πολλάχις προκα-
λεσάμενος «ἐπὶ ξυμδάσεις αὐτοὺς οὐχ ἐσηχούσθη, ἀλλ᾽

ἀπεστράφη. (4) ᾽ν τούτῳ δὲ παραγίνεται αὐτοῖς

Ἀσάνης δίατθαῖος ἀπὸ Σπάρτης, ὃν ἔπεμψεν ὃ δε-

σπότης Δημήτριος βοηθόν τε ἥχειν αὐτοῖς xal πειρα-

σόμενον εἰ δύναιτο xal αὐτοῖς τοῖς δεσπόταις χαταλ-
λάξαι τὸν βασιλέα x«i σπονδὰς ποιῆσαι τὰς δυ-
νατὰς, μὴ μέντοι γε τούτῳ τῆς Κορίνθου ἐχσξάντα.
(5) Εἶχε δὲ xoi ἄνδρας ἑδδομήχοντα στρατιώτας μεθ᾽
ἑαυτοῦ, ἔχοντας xo σίτου μεδίμνους δέχα, ὃν ἔφερον
ἐπὶ τῶν ὥμων ἐπηχθισμένοι, ἕχαστος ἀνὰ χοινίχων
τριῶν * οἵτινες ἐξεπιστάμενοι πάροδον Ex τοῦ ἀπομα-
“ωτάτου μέρους τοῦ τε βουνοῦ καὶ τῆς πόλεως, ἄγνω-
στον μὲν καὶ ἄδατον τοῖς πολλοῖς, ἀνάντη δὲ ὅλως καὶ
τραχεῖαν xaX δύσπορον, φέρουσαν ἐς τὸν. Ἀχροχόριν-
θον, νυχτὸς λαθόντες ἀνήεσαν διὰ τῆς πέτρας χαλεπῶς
πάνυ xoi ἐπικινδύνως. ἀναρριχώμενοί τε xal ἕτερος
τὸν ἕτερον ἀνέχων τε xai διαδαστάζων, ἐνίους δὲ σφῶν
αὐτῶν xal ἀνιμώμενοι σχοινίοις ἐχδεδεμένους" xo
ἐσέρχοντ t ἐς τὴν πόλιν. (6) Οἱ δὲ Κορίνθιοι τὸν τε
᾿Ασάνην ἰδόντες xal τοὺς μετ᾽ αὐτοῦ ἀνερρώσθησάν
τε οὐ μιχρὸν xxi dvémvsucay , νουίσαντες βοηθόν τε
ἥχειν αὐτοῖς ἐς τά τε ἄλλα χαὶ δὴ χαὶ σπονδὰς μετὰ
τοῦ βασιλέως ποιήσειν αὐτοῖς ξυμφερούσας. (7) Ἀ-
σάνης δὲ ἐσελθὼν ἐν τῇ πόλει ὡς εἶδε τούς τε Κοριν-
θίους δεινῶς ὑπὸ τοῦ λιμοῦ πιεζομένους χαὶ ἀντέχειν
ἔτι μὴ δυναμένους, διαχηρυχεύεται τῷ βασιλεῖ περί

(οἱ Κορίνθιοι) τὸ τεῖχος (τὸ δεύτερον) ἐπὶ ἡμέρας ἱχανὰς ἀμυνόμενοι " ot μέντοι τηλεβθόλοι xoi τοῦτο τὸ τεῖχος ἐπὶ ἡμέρας
ἱχανὰς ἔπαιον, xai χατέδαλον μέρος οὐχ ὀλίγον. || --- ἔνδοθεν] m. 2; ἔνδον m. 1. || — $ 8. De his nihil legitur in Chalc.
]| — γενομένοις] m. 2, γενομένους m. 1. [ — ταύτην ταχέως] sic mgo , τούτους τ. text.

VII. $ 1 et 2. De bis nihil habet Chaleoc. || — προσχώρου] sic man. 2, πλησιοχωρ. m. 1. || — πέντε xai δέχα] Verba
xal δέχα add. margo. | — $ 3. σῖτος ἐπελελοίπει]. Cf. Chalcocond. p. 541, 6. || s προχαλεσ.}] προσχ. cod. Dein vox
αὐτοὺς post ξυμόάσεις additur in. margine. || — $ 4. παραγίνεται 'Aoávnz] ᾿Ασάνης Ματθαῖος ὁ γυναιχάδελφος τοῦ δε-
σπότου χὺρ Δημητρίου, υἱὸς δὲ Παύλου τοὺ ᾿Ασάνονυ, ut ait Phrantzes p. 388, 14. Ceterum Asanes jam antea Corinthum
venerat, prodente Chaleocondyla , qui de adventu cjus ita habet : Ἀσάνης μὲν οὖν οὐ πολλῷ ὕστερον (postquam Me-
chemetes à Corintho in interiora Peloponnesi abierat), ὡς ἐπυνθάνετο τὴν πόλιν πολιορχεῖσθαι ὑπὸ τοῦ ᾿Ασιανοῦ στρᾶτο-
πέδον, ἔχων περὶ αὑτὸν ἄνδρας ἱχανοὺς, ὁρμώμενος ἀπὸ Ναυπλίου τῆς Οὐε)ετῶν πόλεως, χαὶ διὰ θαλάσσης ἐπὶ τὸν Κεγ-
χρεῶν λιμένα ἀφιχόμενος νυχτὸς λαθὼν τὸν στρατὸν τοῦ βασιλέως: ἐσῆλθεν ἐς τὴν πόλιν αὐτός τε χαὶ ol ἀμφ᾽ αὐτὸν, xat
τινα βραχὺν σῖτον εἰσεχομίσαντο. || — ἀνὰ χοινίχων τριῶν] Vel in hoc numero vel in medimnorum νοὶ ἴῃ militum er-
Age est. Decem medimni efficiunt 480 chcenices, adeo ut ex 70 militibus singuli septenos chonices tulerint. Vox
sen Ei dan —€— kwiime à Critobulo usurpatur. 1—$S5. ἀναρριχώμενοι] ἀναρριχόμενοι cod. || — αὐτοῖς
: ug 3 :] addun ur in margine. ll m $ 7. διαχηρυχεύεται elc.] Fusius de his exponit Chalcocondylas p. 451, 6 :
à d 3 δὼ Ἂν M ᾿ἀπελεικόνιος τοῦ σίτου χαλεπῶς ἔφερον, χαὶ λόγους ἐδίδοσαν ἀλλήλοις, ἀφιχόμενοι ἐς τὸν τῆς πόλεως
epyup En Ὡς μὲν οὖν χατεῖχε τὸ πλῆθος ὥστε ἀνέχεσθαι, ἀρχιερεὺς δὲ τῆς πόλεως ἀποστείλας ὡς βασιλέα ἐσήμαινε
ng gat baden trim πάνυ ὀλίγα ὑπολείποιτο ὥστε ἀντέχειν. Ταῦτα πυθόμενος ὁ βασιλεὺς λόγους αὖθις προσέ-
e δέν ch in PE ἐν τῇ πόλει εὐνοούντων͵ ἀπαγγέλλεται ὀλίγων πάνυ ἡμερῶν ὑπολείπεσθαι ὑμῖν τὰ
τὰ χαθήχοντα,, ἐθουλεύοντο χοινῇ Pg vitra io vers : liim "we sid ipia user uin MA vier
B ἡ κόει xdi χαλεπῶς φέρονοις Asin M ds ἘΝ μὴ iv, ele ἀνεχόμανοι ἀμύγοιντα. )ς δὲ ἀπεστραμμένους ἑώρα τοὺς
M bd: χοκ τῷ Bader idet ἘΝ y ων τε ἐξῆ ον αὐτός τε Ἀσάνης xai ὁ Λαχεδαιμόνιος Λουχάνης. Ἀφιχομέ-
ποιδῖσδαι ἕτοιμό: ^i " Ü ds ralis a ἱτουμένων, Bey αὐτοῖς τάδε εἶ Ἀπαγγείλατε τῷ ὑμετέρῳ “ἡγεμόνι ὡς σπονδὰς
orciecheuid ida τῷ δὲ τὰν ad yug de mügeelt ἐμὴν τε εἶναι, χαὶ φόρον ἀπάγειν διὰ τὴν λοιπὴν χώραν
αὐτίχα ἅμα ἐπιόντα με γινωσχόντων » Ταῦτα ^ ὡς 2 Biens aes exe. UR ecce rp We is 2 ox
τῆς Aaxoevix?: διατρί ἔοντα:. ifr PA ipd ta ponnay, qe gutou y AA es τοὺς Ἰγεμόνας ἄφιχοντο S το Ταύγετον
δον woicfac τε sux αὶ Ἐκ ΑΤᾺ Poapccus wi E pae: ἐδόχει, ὥστε μὴ στέρεσθα: ἤδη ξυμπάσης τῆς
ὁκονδὰς ἐποιέσαντο, χαὶ τὴν ges Md τᾶς σπονδὰς ἐφ᾽ οἷς προετείνετο, βασιλεύς. Πέμψαντες δὲ πρέσδεις «τάς τε

"A ξόωχε τῷ βασιλέως ὑπάρχῳ Ομάρῃ (τῆς Θετταλίας ὕπαρχος ἦν), τό τε Alyetov,

is

MECHEMETIS ANNUS VIII. 6966 (1457-1458 P. C.).

τε ξυνθηχῶν xal διαλλαγῶν xol ἐνδόσεως τῆς πόλεως.
Καὶ ὃ βασιλεὺς δέχεται ἐπὶ τούτοις, xal δίδωσι αὐτῷ
πιστά, (8) 'O δὲ ἐξελθὼν ποιεῖται ξυνθήχας τε xoi
σπονδὰς μετὰ τοῦ βασιλέως καὶ παραδίδωσιν αὐτῷ
τήν τε πόλιν καὶ τὸν ᾿Ἀκροχόρινθον xal τοὺς Κοριν-
θίους μένοντας ἐφ᾽ οἷς ἔχουσι σῶς καὶ χακῶν ἀπαθεῖς,
φόρου δὲ μόνον ὑποτελεῖς, ἔπειτα χαὶ πᾶσαν τὴν
“ώραν Πελοποννήσου, ὅσην ἐπῆλθε μεθ᾽ ὅπλων ὃ
βασιλεὺς, καὶ πόλεις χαὶ φρούρια, ὅσα ἐχειρώσατο,
τοῦ βασιλέως εἶναι κατήκοα (ἦν δέ γε 4$ τρίτη μοῖρα
Πελοποννήσου), τὴν δέ γε λοιπὴν πᾶσαν εἶναι τῶν
δυναστῶν δασμὸν ἐτήσιον ἀποφερόντων τῷ βασιλεῖ
νομίσματα τρισχίλια χρυσοῦ, ἔχειν δὲ μετ᾽ αὐτῶν
εἰρήνην βεδαίαν x«l φιλίαν τὸν βασιλέα xoi ξύμ-
μαχον εἶναι xal βοηθὸν, ἤν τις αὐτοῖς μεθ᾽ ὅπλων
"5

ἐπίη.

VII. Πράξας δὲ ταῦτα μετὰ τοῦ βασιλέως xol
ξυνθέμενος ὃ ᾿Ασάνης ἐπάνεισιν ἐς τοὺς δεσπότας,
ἀπαγγέλλων αὐτοῖς τὰ πεπραγμένα οἵ xal τὴν μετὰ
τοῦ βασιλέως εἰρήνην. Οἱ δὲ δέχονται τὰς ἐπὶ τούτοις
διαλλαγὰς ἑκόντες ἄκοντες" βαρύτατον γὰρ ἔδοξεν αὐτοῖς
χαὶ τοῖς ὅλοις ἀξύμφορον οὐ τοσοῦτον τὰ ἄλλα ὅσον ἣ
τῆς Κορίνθου ἔχδοσις, πόλεως ἐχυρωτάτης τε xol
λόγου ἀξίας, ἐν ἐπικαίρῳ τε τοῦ ᾿Ισθμοῦ χειμένης xol
ὥσπερ ἀχροπόλεως οὔσης Πελοποννήσου᾽ ὅμως γε μήν
τί χαὶ εἶχον δρᾶσαι;

IX. Βασιλεὺς δὲ τὴν Κόρινθον παραλαδὼν φυλαχήν
τε ἱκανὴν ἐσάγει ἔς τε τὴν ἄχραν xal ἐς αὐτὴν ἄνδρας
ἐπιλέκτους τετραχοσίους τῶν ἀπὸ τῆς ἰδίας αὐλῆς νεο-
δαμωδῶν, xxl φρούραρχον αὐτοῖς ἐφίστησιν ἕνα τῶν
πιστοτάτων αὐτῷ, xai σιτήσει xal ὅπλοις xal μηχα-
yaig xal πᾶσιν ἄλλοις ἐπισχευάζει χαλῶς τάς τε ἄλλας
πόλεις ἃς εἰλήφει, τάς τε ἐν τῇ μεσογεία χαὶ παραλία,
χαὶ φρούρια τὰ δόξαντα χαλῶς ἔχειν αὐτῷ πάντα
ἐπισχευάζει χαὶ ἐξοπλίζει χαλῶς φρουροῖς τε χαὶ
φρουράρχαις χαὶ σίτῳ χαὶ ὅπλοις χαὶ βέλεσι χαὶ
πᾶσι τοῖς ἀναγχαίοις. (2) '"Evtx δὲ τῶν φρουρίων,
ὅσα μὴ ἐδόκει αὐτῷ, χατασχάπτει τελείως, τοὺς δὲ
οἰχήτορας τούτων, ἄνδρας, φημὶ, χαὶ γυναῖκας χαὶ
παῖδας, ἀσινεῖς ὅλως ἐχπέμπει xol αὐτοὺς ἐς τὴν
Κωνσταντίνου μετὰ τῶν ἄλλων, κατοικίζων, ἧπερ
ἔφην, πᾶσαν τὴν ἔξω χώραν αὐτῆς. (3) Καταστη-
σάμενος δὲ πάντα τὰ ἐν Πελοποννήσῳ χαλῶς τε χαὶ
ὡς ἦν αὐτῷ χατὰ νοῦν, σατράπην τε πάσῃ τῇ αὐτοῦ
χώρᾳ τὸν ᾿Αμάρην καταλιπὼν, ἀπολύεται τὴν στρα-
τιὰν, πολλὰ πρότερον ἐπαινέσας τε αὐτοὺς xat δωρη

125

σάμενος χαὶ τιμήσας τοὺς ἀγαθοὺς ἐπιδόσεσί τε χαὶ
ἀξιώμασι χαὶ ἀρχαῖς χαὶ πολλοῖς ἄλλοις " (4) αὐτὸς δὲ
ἄρας ἐκ Κορίνθου, φθινοπώρου ἀρχομένου (τὸ γὰρ
θέρος ἤδη τετελευτήχει), μετά τε τῆς ἰδίας αὐλῆς xal
τίνων τῶν ἐν τέλει, ἔξεισι τοῦ T σθμοῦ, καὶ ἀφιχνεῖται
διὰ τῶν Μεγάρων ἐς τὰς ᾿Αθήνας. — (5) Κατεῖχε γὰρ
αὐτὸν ἔρως σφοδρὸς τῆς τε πόλεως ταύτης χαὶ τῶν ἐν
αὐτῇ θεαμάτων, ὅτι ἤκουσε πολλὰ xoi καλὰ περί τε
τῆς σοφίας χαὶ φρονήσεως τῶν ἐνταῦθα προγεγονότων
ἀνδρῶν xat τῆς ἄλλης ἀνδρείας xal ἀρετῆς χαὶ τῶν
πολλῶν xal θαυμαστῶν ἔργων, ὧν ἐν τοῖς χατ᾽ αὐτοὺς
καιροῖς ἐπεδείξαντο xal πρὸς “ἕλληνας xat πρὸς βαρ-
δάρους ἀγωνιζόμενοι" xot ἐπεθύμει ἰδεῖν τε xad ἵστο-
ρῆσαι τήν τε πόλιν xal τὰς ἄλλας ταύτης οἰχοδομὰς
xal δὴ x«l τὴν ἀχρόπολιν αὐτὴν τούς τε τόπους, ἐν
οἷς οἵ ἄνδρες ἐχεῖνοι ἐπολιτεύοντο χαὶ ταῦτα ἔπραττον,
xai τὴν ἄλλην πᾶσαν θέσιν τῆς χώρας τε xxl χατά-
στασιν τῆς τε χατ᾽ αὐτὴν θαλάσσης χαὶ τῶν λιμένων
καὶ περὶ πάντων ἁπλῶς. (6) Καὶ εἴὸε xol ἐθαύμασε
xat ἐπήνεσε, καὶ μάλιστά γε δὴ τὴν ἀκρόπολιν, ἀναθὰς
ἐς αὐτὴν, ἀπό τε τῶν ἐρειπίων χαὶ τῶν λειψάνων ὡς
σοφός τε χαὶ φιλέλλην χαὶ μέγας βασιλεὺς τὰ ἀρχαῖα
καὶ ἄρτια στοχαζόμενός τε xal τεκμαιρόμενος, Τοὺς
δέ γε οἰκήτορας ταύτης, αἰδοῖ τῶν προγόνων φιλαν-
θρώπως τε εἶδε καὶ ἐδωρήσατο πολυτρόπως, καὶ
πάντων ὧν ἤτησαν ἔτυχον παρ᾽ αὐτοῦ, (7) Τέσσαρας
δὲ ἡμέρας αὐτοῦ διαγαγὼν, τῇ ϑστεραία ἐχεῖθεν δρ-
μηθεὶς ἤει διά τε τῆς Βοιωτίας καὶ Πλαταιίδος, ἀπο-
σχοπῶν πάντας τε τοὺς “Ἑλληνικοὺς τόπους καὶ ἀνε--
ρευνῶν ἀχριόῶς καὶ πυνθανόμενος περὶ πάντων.
(0) Παροδεύσας δ᾽ ἐξεπίτηδες χαὶ γενόμενος καταντιχρὺ
τῆς Eü6oiac, χατεθεᾶτο τάς τε συχνὰς παλιρροίας
Εὐρίπου xai τὰς μεταδολὰς τήν τε ἄλλην τῆς νήσου
θέσιν τε x«l κατάστασιν xai δὴ xat ἀρετὴν, καὶ ὡς
οἰχειοῦται τῇ χέρσῳ διὰ τοῦ στενοτάτου πορθμοῦ,
μᾶλλον δὲ ὥς ἐστι χερρόνησος καθάπερ ποταμῷ μέσῳ
τῷ βραχυτάτῳ ῥεύματι τούτῳ διειργομένη xol πάλιν
ξυναπτομένη γεφύρᾳ. : (9) Οἱ δὲ Εὐόδοεῖς τὴν ἀθρόαν
ἐς αὐτοὺς ἔλευσιν τοῦ βασιλέως ἰδόντες, τὸ μὲν πρῶτον
ἔδεισαν περὶ ἑαυτῶν, μὴ ἄρα σφίσιν ἐπὶ χαχῷ αὕτη
εἴη, μετὰ δὲ τοῦτο δῶρα πλείστου ἄξια ἑτοιμάσαντες
τῷ βασιλεῖ ἐξῆλθον ἐς ξυνάντησιν αὐτῷ. Καὶ ὃς
δέχεται τούτους ἡμέρως χαὶ λαλήσας εἰρηνιχὰ μετ᾽
αὐτῶν ἀπολύει πάλιν, (t0) Αὐτὸς δὲ ἄρας ἐχεῖθεν
χαὶ ἀεὶ σπουδῇ ἐλαύνων ἐπὶ τὰ πρόσω, δεχαταῖος
ἀφιχνεῖται ἐς Φερὰς τῆς Μακεδονίας. Ὀλίγας δὲ

Καλαθρίτας, Πάτρας xoi τὴν περίοιχον τῆς Ἀχαΐας χώρας. || — $ 8. παραδίδωσιν] die séxto Augusti an. 6966 (1458
p. Chr.), sec. Phrantz. p. 387, 16. || — νομίσματα τρισχίλια χρυσοῦ] sic mgo , τρισχιλίους χρυσίνους text. :
VIIH. ἐπάνεισι] ante deditionem urbis , sec. Chalcoc. || — o9 τοσοῦτον τὰ ἄλλα, ὅσον] add. margo. || — πόλεως ὄχυ-

ρωτάτης ... οὔσης Πελοποννήσου) add. margo.

IX. $ 1. φρουράρχαις] Sic etiam 3, 14, 4 et 15, 1; alibi φρουράρχοις. || — $ 3. 'Au&gnv] Ὀμάρη Chaleocond. p. 452

sq. Est Omar Turachanis filius. | — $4. μετά τε] μ. ye cod. [| — $ 6. De rege Athenas visenteet monumenta urbis de-
3Tnirante cf. Chalcoc. p. 450,492 et 455, 15, qui ibidem narrat interitum ducatus Atheniensis, quem Critobulus si-
lentio pressit. [ — καὶ φιλέλλην] add. margo. [| — ἄρτια] sic mgo , πρωτότυπα text. |] — $ 8. Mechemetis Euripum

visentis meminit Victor Capella in oratione sua ap. Chalcoc. p. 547, 16. || — $ 9. ἔλευσιν] sic mgo ; ἔφοδον ext.

126

ἡμέρας διατρίψας αὐτοῦ xal ὅσον διαναπαῦσαι αὗτόν
τε χαὶ τοὺς μετ᾽ αὐτοῦ, ὁρμηθεὶς ἐχεῖθεν χαταλαμθαάνει
τὴν ᾿Αδριανοῦ, μεσοῦντος ἤδη φθινοπώρου.
X. Κἀνταῦθα γενόμενος εὐθὺς μεταπέμπεται "I-
σμαῆλον τὸν Καλλιουπόλεως ἔπαρχον xal τοῦ στόλου
᾿ παντὸς ἡγεμόνα, καὶ χελεύει τοῦτον ὅτι τάχιστα στόλον
πεντήχοντα χαὶ ἑχατὸν νεῶν ἐξαρτίσαντα ἐπιπλεῦσαι
τῇ Λέσδῳ καὶ Μιτυλήνῃ xxi χαταδραμεῖν πᾶσαν
αὐτὴν χαὶ ληίσασθαι δηοῦντα χαὶ ἀφανίζοντα χατὰ
, m , ,ὔ ,
χράτος. (2) Οἱ γὰρ τοῦ ταύτης ἡγεμόνος Δωριέως
υἱεῖς δύο χαταλειφθέντες μετὰ θάνατον αὐτοῦ χληρο-
νόμοι τῆς τε νήσου ξυμπάσης xol τῆς ἀρχῆς; στα-
σιάζοντές τε ἦσαν ἀλλήλοις, xo νεωτέρων ἐπιθυμοῦντες
ἀεί" xol ἐπειδὴ τὰς ἐξ ᾿Ιταλίας ἡχούσας τριάχοντα
τριήρεις εἶδον τοῦ Ρώμης ἀρχιερέως, ὧν ἐναυάρχει
Λοδοδίχος στρατηγὸς αὐτοχράτωρ ὧν αὐτὸς, ἐνεόχ-
μωσαν εὐθὺς, xal ξυνθήχας ποιησάμενοι μετ᾽ αὐτοῦ
ἠθέτησαν τὰς μετὰ βασιλέως, καὶ οὐχέτι ἤθελον ἀπο-
διδόναι αὐτῷ τὸν ξυγήθη δασμὸν, ὃν ἀπέφερον ἐτη-
σίως" οὗ μόνον δὲ, ἀλλ᾽ ὅτι xal πρὸ τούτου τὰς χα-
τάρσεις τῶν πειρατιχῶν νεῶν δεχόμενοι, xo σιτήσεις
χαὶ πίστεις αὐτοῖς λάθρα παρέχοντες ἐχάχουν πᾶσαν
τὴν ταύτη παραλίαν τοῦ βασιλέως xoi τὰς xaT ἐμ-
πορείαν πλεούσας ναῦς ἐσχύλευον. (3) Ἔχων οὖν
αὐτοῖς ὀργὴν διὰ ταῦτα ὃ βασιλεὺς τὸν στόλον ἐξέ-
πεμψεν. Ἰσμαῆλος δὲ πληοώσας ὅτι τάχιστα ναῦς
πεντήχοντα χαὶ ἑχατὸν χαὶ ὅπλα χαὶ μηχανὰς χαὶ
ὁπλίτας ἐυδιδάσας αὐταῖς ἱχανοὺς xal ἵππους ἐν
ναυσὶν ἱππαγωγοῖς χαὶ πᾶσαν ἄλλην παρασχευήν τε
χαὶ χρείαν πολεμιχὴν ἐξαρτίσας τε χαὶ ταῖς ναυσὶν
ἐνθέμενος, ἄρας ἐκ Καλλιουπόλεως τριταῖος χαταίρει
ἐς Λέσθον, xul ἀποδὰς ἔς τινα πολίχνην παράλιον
Μόλυδον οὕτω καλουμένην, πρῶτον ἔχειρε πᾶσαν τὴν
αὐτοῦ xxl ἐδήωσεν, ἔπειτα περισταυρώσας τὸ ἄστυ
χαὶ χύχλῳ περιλαδὼν τῷ στρατῷ χαὶ μηχανὰς ἐπι-
στήσας ἐπολιόρχει. (4) ἤΕτυχον δὲ τότε ἐν Λέσδῳ
παροῦσαι χατὰ ξυμμαχίαν δύο xal δέχα τριήρεις τῶν
μετὰ Λοδοδίχου, ὧν ἐναυάρχει Σέργιος. ἃς προαπέ-
στεῖλε Λοδούίχος βοηθοὺς Μιτυλήνη, εἴ γε 6 στόλος
αὐτῇ ἐπιπλεύσειε τοῦ βασιλέως (ἐλέγετο γάρ)" αἵ
προμαθοῦσαι τὸν ἐπίπλουν τοῦ βασιλέως στόλου, δεί-
σασαι εὐθὺς ἀπέπλευσαν ἐς Χίον χἀχεῖ περιέμενον,

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. IIl, 10-13.

(5) Ἰσμαῆλος δὲ ἐπεὶ δέκα ἡμέρας τὸ ἄστυ πολιορχῶν —
οὐδὲν ἤνυεν, ἐμπρήσας τε τὰς πρὸ τοῦ ἄστεος οἰκίας

M M M X Ld Δέ 6 lA , P"
xol χαταδραμὼν τὰ πολλὰ τῆς A£o60u xat ληισάμενος
xal δηώσας καὶ χώμας διαρπάσας xai λείαν ὅτι melo —
στὴν ἐλάσας xoi ταῖς ναυσὶν ἐνθέμενος ἀπέπλευσεν
ἐπὶ οἴχου ἐς Καλλιούπολιν, xoi διέλυσε τὸν στόλον.
(6) Σέργιος δὲ ξὺν ταῖς δώδεχα ναυσὶ μαθὼν ἀναχθέν- —

τα τὸν στόλον ἀπὸ τῆς AícÓou, πάλιν ἐπανῆχεν ἐς

Μιτυλήνην, καὶ πολλὰ ὀνειδισθείς τε χαὶ μεμφθεὶς, *
παρὰ τῶν αὐτῆς ἡγεμόνων, ὅπως κατὰ ξυμμαχίαν.

τε ἥχων αὐτοῖς χαὶ βοηθήσειν ἐπαγγειλάμενος καὶ
χεναῖς ἐλπίσιν ἀναρτήσας αὐτοὺς, ἐν τῷ καιρῷ τῆς

ἀνάγχης χαταλιπὼν φυγὰς ᾧχετο, ἀνιαθεὶς ἢ μᾶλλον.
αἰσχυνθεὶς ἀπέπλευσεν ἐς Λῆμνον xol μετὰ ταῦτα ἐς.
(7) Μιτυληναῖοι δὲ χατὰ.
τοὺς νηπίους πληγέντες νοῦν ἔσχον, xol μετὰ ταῦτα
πέμπουσι πρέσόεις ὡς βασιλέα, ἀπολογούμενοίΐ τε

“Ῥόδον παρὰ Λοδοδίχον.

περὶ ὧν ἐνεχαλοῦντο, καὶ τὸν δασμὸν ἀποδιδόντες ὃν

* M , Ld .“ M 3. 4 -
ὥφειλον, xo δεόμενοι σπονδῶν τυχεῖν xo εἰρήνης τοῦ
λοιποῦ" xol μέντοι γε xal τυγχάνουσι. δεξαμένου τοῦ
(8) Τὸ δ᾽ αὐτὸ χαὶ Χῖοι xot Νάξιοι.
πεποιήχασιν ὕστερον, δείσαντες μὴ ὅπερ ἔπαθον οἵ
Μιτυληναῖοι, xoi αὐτοὶ πάθωσι. καὶ πέμψαντες ποέ--
ἢ ᾽ 3 μ Y

, * Ὗ 2 2f M NES.
σύεις τόν τε δασμὸν ὃν ὥφειλον ἀπέδοσαν, xa τὰς
μετὰ βασιλέως ξυνθήκας ἀνενεώσαντο. (9) Βασιλεὺς.

βασιλέως σφᾶς.

δὲ τὸ λοιπὸν τοῦ φθινοπώρου διαγαγὼν ἐν ᾿Ἀδριανου-
πόλει, χειμῶνος ἀρχομένου ἀφικνεῖται ἐς τὸ Βυζάντιον,

X cem ' ^d » b »
χαὶ ἑξηχοστὸν ἤδη xol ἕχτον ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχο-
σίοις τε xo ἑξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο, ὄγδοον δὲ

τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ.
ΧΙ. Καταλαδὼν δὲ τὴν Κωνσταντίνου τῶν τε ξυν-

ἤθων φροντίδων εἴχετο, xal τῆς xaT αὐτὴν ἐπιμε--

λείας ὅλος ἦν x«i τοῦ ταύτης ξυνοιχισμοῦ * χαὶ πρῶτα

μὲν τῶν Πελοποννησίων oüc ἤγαγεν, ὅσοι τούτῳ ἐδό-

Xouv διαφέρειν τε τῶν ἄλλων xol τέχνας ἠπίσταντο,
, λ rf , , ^ ^ "m *
ἀπολεξάμενος, ἐντὸς χατοιχίζει τῆς πόλεως, τοὺς δὲ

λοιποὺς ἐν τῇ ἔξω χώρα χατὰ χώμας χαθίζει, διαδοὺς
αὐτοῖς xal σῖτον xal ζεύγη βοῶν xol πᾶσαν ἄλλην
αὐτάρχειάν τε χαὶ χρείαν ἐς τὸ παρὸν, ὥστε ἀροῦν

χαὶ γεωργία προσέχειν. (2) Μετὰ δὲ τοῦτο πέμψας

ἐς Ἄμαστριν, πόλιν Παφλαγονίας παράλιον ἐν τῷ

25v ἢ DN 2!
Εὐξείνῳ πόντῳ, ἀποιχίζει τὸ πλέον αὐτῆς χαὶ μᾶλλον

ὩΣ ον expeditionem unus Critobulus fusius exponit. | — Κἀνταῦθα γενόμενος " εὐθὺς μεταπέμπεται τὸν
σμαῆλον] Expeditio igitur exeunti anno 6966 assignanda foret; at Ducas p. 338, 17, gravissimus de rebus Lesbiorum

testis , eam mense Augusti anni 6965 s
historiam summis lineolis adumbrans.

ueceptam esse dicit. Eandem verbo tangit Chalcocondylas p. 519, 16, Lesbiorum
|| — ἐξαρτίσαντα] ἐξαρτήσαντα,, et similiter $ 3 ἐξαρτήσας codex. || — $ 2. Δωριέως

υἱεῖς δύο] Δωριεὺς ap. Ducam p. 328, 11 vocatur Δόρινος ὁ Γατελοῦζος, qui obiit die trigesimo mens. Junii an. 6963

(1455). Filius major et in re.
quem Critobulus lib.
$ 6. δώδεχα] δυόδεχα cod. || — τε xoà
scripte.
XI. $ 2. à; Ἄμαστριν] Amastrianorum »
: ar
Turcis se dederat, quod quidem quida.

Ans VU successor Δομινικός (ἑλληνιστὶ δὲ Κυριαχός, ut. ait Chalcoc. p. 520,7), junior Νικόλαος,
"Ne ἐχόρηζον vocat. || — $ 2. éveoyp..] ἐνεωχμ.. cod. || — $ 3. Μόλυθον] olim Μύήθυμνα. ||] —
μεμφθεὶς} add. mgo. | — ἔχτον] Literae £x et deinde vox ὄγδοον in rasurà

jor Constantinopolim transducta postquam ista Genuensium urbs

hoc ipso anno 6967 (1459) accidi "xpediti i
M | : j accidisse censeo. Expeditionem contra Amastrim , quam
eque Ducas neque Critobulus commemorant , narrant Seadeddinus 2, p. 193 i Chaleocondylas , qui spi os de

turbis in Peloponneso post Mechemetis disce
βασιλεὺς δὲ ἤλαυνε τὸ θέρος τοῦτο (1459) ἐπὶ

s Ssum de novo a Thoma despota motis (an. 1459) dixerat, pergit p. 459 :
“Μενδροδήν... Καὶ ὡς αὐτῷ προσεχώρησεν ἡ πόλις, ὥρμητο μὲν ἐς Πελοπόν-

δυνάμενον, ἔτι δὲ xo ᾿Αρμενίων τοὺς ὑπ’ αὐτῷ Cuya-
τωτάτους τε xol εὐπορίᾳ καὶ πλούτῳ καὶ τέχναις xol
τοῖς ἄλλοις ἐπιτηδεύμασι διαφέροντας xal δὴ xol
τὴν τάξιν ἐμποριχοὺς πάντας ἀναστήσας τῆς αὐτῶν
μετοιχίζει ἐνταῦθα͵, οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ xol τῶν ὑπ᾽
αὐτῷ ἄλλων τενῶν τοὺς τοιούτους. (3) [Ἔπειτα δὲ
ξυγκαλέσας πάντας τοὺς ἐν τέλει καὶ μέγα παρ᾽ αὐτῷ
δυναμένους xal πλούτῳ πολλῷ xol εὐπορίᾳ χομῶντας,
χελεύει λαμπράς τε οἰκίας οἰχοδομεῖν ἐν τῇ πόλει, 3
ἕχαστος βούλοιτο, xol βαλανεῖα χαταδχευάζειν xal
πανδοχεῖα xoi ἀγορὰς xxl ἐργαστήρια πλεῖστα xal
χάλλιστα; νεώς τε ἀνεγείρειν xal ἱερὰ, καὶ πολλοῖς
ἄλλοις τοιούτοις ἀγάλλειν αὐτὴν xol κοσμεῖν, μηδενὸς
φειδομένους, ὡς ἕκαστος εὐπορίας ἔχει τε xal δυνά-
"pex. (4) Καὶ αὐτὸς δὲ τὸν χάλλιστον ἀπολεξάμενος
χῶρον ἐν μέση τῇ πόλει καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων ἀνέ-
χοντα, νεών τε ἀνεγείρειν ἐν τούτῳ χελεύει τοῖς ἐν
αὐτῇ προὐπάρχουσι μεγίστοις τε xal καλλίστοις τῶν
νεῶν ἁμιλλώμενον ἐς ὕψος χαὶ χάλλος καὶ μέγεθος, καὶ
ὕλας ξυλλέγειν τε χαὶ ἑτοιμάζειν πρὸς τοῦτο παντοίας
τε χαὶ χαλλίστας, μαρμάρων τε xal λίθων ἄλλων
διαφανῶν χαὶ τιμίων, ἔτι δὲ χιόνων πλῆθος μεγέθει
χαὶ χάλλει διαφερόντων, χαὶ σίδηρον καὶ χαλχὸν ὅτι
πλεῖστον xa μόλυδδον xal πάσην ἄλλην ὕλην ἐπιτή-
δειον. (6) "Ext δὲ καὶ βασίλεια οἰκοδομεῖν ἐπέταξεν
ἐπὶ τῆς πρὸς θάλασσαν ἀνεχούσης ἄχρας τοῦ παλαιοῦ
Βυζαντίου, χρείττω τοῖς ὅλοις χαὶ θαυμαστότερα τῶν
προτέρων ὥρᾳ τε χαὶ μεγέθει χαὶ πολυτελείᾳ καὶ
χάριτι, πρὸς δὲ τούτοις νεώρια χατασχευάζειν πλεῖστα
χαὶ χάλλιστα ἐς ὑποδοχήν τε νεῶν καὶ τῶν τούτων
ἀποσχευῶν, οἴχους τε οἰκοδομεῖν ἐχυρωτάτους τε χαὶ
μεγίστους ἐς φυλακὴν ὅπλων τε καὶ μηχανῶν καὶ τῶν
ἄλλων τοιούτων. (6) Καὶ ἄλλα δὴ πολλὰ τοιαῦτα
ἐπέταξε γίνεσθαι xócuov τε τῇ πόλει φέροντα xal
χοινὴν ὠφέλειαν, προσέτι δὲ χαὶ χρείαν ἀναγκαίαν ἔς
τε τοὺς πολέμους χαὶ τὰς μάχας αὐτῷ, γίνεσθαι δὲ

TW

Lo t er rad

MECHEMETIS ANNUS 1X. 6907 (1458-1459 P. C.).

121

ταῦτα πάντα χατὰ σπουδὴν, ἄρχοντας ἐπιστήσας τοῖς
ἔργοις τοὺς ἐμπειροτάτους τε χαὶ σπουδαιοτάτους,
(7) [Εγνωστο γὰρ αὐτῷ διὰ πάντων αὐταρχεστάτην
τε χαὶ δυνατωτάτην, ἀποφῆναι τὴν πόλιν χαὶ οἷα τὸ
παλαιὸν ἦν ἔν τε δυνάμει χαὶ πλούτῳ xxi δόξῃ xol
ἐπιστήμαις χαὶ τέχναις χαὶ πᾶσιν ἄλλοις ἐπιτηδεύ-
μασί τε χαὶ παραδείγμασι τῶν καλῶν χαὶ δημοσίοις
καὶ χοινοῖς οἰκοδομήμασί τε καὶ ἀναθήμασι.

XII. Zbv τούτῳ δὲ xai Μαχουμούτης 6 τῆς Eo-

ρώπης ἡγεμὼν, πρῶτός τε ὧν τῶν παρ᾽ αὐτῷ χαὶ
μέγα δυνάμενος μετ᾽ αὐτὸν, χαὶ τῶν ὅλων πραγμάτων
τῆς ἀρχῆς ἐπιμελητὴς, νεών τε ἀνεγείρει μέγιστον
καὶ περιχαλλέστατον ἐν ἀπόπτῳ τῆς πόλεως, λίθοις τε
διαφανέσι χαὶ μαρμάροις ἀστράπτοντα καὶ χιόνων ὥρᾳ
τε χαὶ μεγέθει διαπρεπέστατον, ἔτι δὲ γραφικῇ τε καὶ
γλυφιχῇ τέχνη χαλῶς ἠσχημένον, xol χρυσῷ πολλῷ
xoi ἀργύρῳ καταλαμπόμενον, xal πολλοῖς καὶ χαλοῖς
ἄλλοις κοσμούμενον δώροις τε xal ἀναθήμασι xo φιλο-
τιμήμασι., (2) Περὶ αὐτὸν δὲ πτωχοτροφέϊῖα xai
πανδοχεῖα χατασχεύάζει καὶ λουτρὰ φιλοτίμως ἄγαν
ἔς τε χρείαν καὶ χάλλος ἅμα xol μέγεθος ἠσχημένα.
Πρὸς δὲ τούτοις οἰχίας τε λαμπρὰς οἰχοδομεῖ ἑαυτῷ
καὶ πολυτελεῖς, xal παραδείσους φυτεύει περὶ αὐτὰς,
παντοίοις χομῶντας φυτοῖς ἔς τε χάριν καὶ τέρψιν xot
ἀπόλαυσιν ἱχανοὺς, xai ὑδάτων ἀφθονίαν ἐσάγει xol
πολλὰ τοιαῦτα ποιεῖ, ἑπόμενός τε τῇ τοῦ χρατοῦντος
ἡνώμη χατάχρας x«t ἅμα χοσμῶν χαὶ αὐτὸς τὴν
πόλιν ὡς δυνατὸν ἰδίαις vs δαπάναις χαὶ ἀναλώμασι
xai χοινωφελέσιν οἰχοδομήμασί τε xot ἀναθήμασι.

XHI. Μετὰ ταῦτα δὲ καὶ τριήρεις 6 βασιλεὺς παν-
ταχοῦ τῆς αὐτοῦ ναυπηγεῖσθαι χελεύει, τὸ τῆς θα-
λάσσης κράτος εἰδὼς ἀναγχαῖόν τε ὃν αὐτῷ xai τὴν
ταύτης ἀρχὴν χαὶ μάλιστα δὴ ἔν γε ταῖς ὑπερορίοις
ἐχστρατείαις" xol γὰρ ἤδει κἀν τοῖς πρόσθεν ἔργοις
αὐτῷ τὰ μέγιστα ξυνενεγχόντα τὸν κατὰ θάλασσαν
στόλον ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν πάλαι βασιλέων τοὺς τὰ μέ-

νῆσον στρατεύεσθαι, μετὰ δὲ ἀφιχόμενος ἐς Βυζάντιον καὶ ἐς τὴν ᾿Ασίαν διαδὰς ἤλαυνεν ἐπὶ Ἄμαστριν τὴν ᾿Ιαννίων πόλιν.
In his erravit auctor Semender:e deditionem ad annum 1459 referens, at recte huic anno Amastridis occupationem
vindicari e Critobulo collegeris. Hammerus quidem 2, p. 50 cum eoque Zinkeisenus 2, p. 337 in eadein expeditione
anni 1461 tum. Amastrin tum Sinopen et Trapezuntem subactas esse opinantur, ejusque sententice argumentum ex
eo Hammerus repetit, quod omnes auctores Turcici tres illas urbes eodem anno occupatus esse perhibent. At vis
hujus argumenti eo infringitur, quod annum illum fuisse 864 Hegirze sive 1459 p. Chr. produnt; id enim ut de Ama-
stridis deditione recte traderetur, sic minime quadtat in Sinopen et Trapezuntem , quas anno 1461 Turcarum imperio
adjunctas esse liquido constat. Deinde vero non is est scriptorum Turcicorum consensus quem dicit Hammerus. Nam
Seadeddinus , quem unum ego in Bratuttii versione legere potui , expeditionem contra Amastrim , cujus ,tempus non
indicat, distinguit ab expeditione contra Sinopem et Trapezuntem (anno 864 Heg. falso attributam) ; nam ab Amastri
Mechemetes domum rediit, sicut. Chaleocondylas quoque narrat. Verba Seadeddini hzc sunt p. 194 : La quale
(cillà) presa et presidiata , il re ritorno alla sua real residenza. Monsignor Nisri ha scritto , che havendo
il re preso Amassira , mandó quel principe con la sua moglie , figliuoli , baroni et. robbe a Constantinopoli , e
fece irasportar οἱ" habitanti del paese d' Achlagan all" Amassira. Deinceps narrat bellum contra Sinopes et Tra-
pezuntis principes. De Amastrianis Byzantium abductis cf. Chalcoc. p. 460 : παραλαδὼν δὲ τὴν πόλιν, τὸ μὲν τρίτον
μέρος αὐτοῦ χαταλιπὼν ἐν τῇ πόλει, τὰς δὲ δύο μοίρας ἀγαγὼν τῆς πόλεως ἐς Βυζάντιον χατῴχισε, χαί τινας τῶν παίδων
αὐτοῦ τῆς πόλεως ἐξελόμενος ἑαυτῷ ἐχομίζετο ἐπ᾽ οἴχου. Causam hujus expeditionis aliam Seadeddiríüs tradit, aliam
Chalcocondylas. || — $ 4. νεών] De templo Mechemetis sultani v. Hammer 1. 1. p. 73 et Constant. αἱ. der Bosporus
1, p. 387 sqq. Architectus ejus Christodulos Grecus fuit. :

XII. $ 1. De templo, quod Machumutes vezirus maximus :edificavit, vid. Hammer. Constant. τι. d. Bosp. 1, p. 480,
ἢ — ἐν ἀπόπτῳ τῆς πόλεως] add. margo.

à
ü

128

qoa δυνηθέντας ἀχριθῶς ἐξετάζων τε xol σχοπού- ]
μενος εὕρισχε τὰς χατὰ θάλασσαν πράξεις μεγίστας τε
οὔσας καὶ ὀνομαστοτάτας καὶ τὰ μέγιστα χατωρθω-
χότας διὰ θαλάσσης αὐτούς. Διά τοι τοῦτο χαὶ τὸ
ταύτης χράτος ἐς ἑαυτὸν ἐδούλετο μεταστῆσαι" YT, γὰρ
χαὶ θάλασσα ξυνελθοῦσαι ὑπὸ μίαν ἀρχὴν» μεγίστην
ταχέως αὐτὴν ἀπεργάζονται. ᾿Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως.

XIV. Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ χειμῶνος xai Κριτόῤουλος ὃ
Ἰμθριώτης λόγους προσφέρειτοϊς δυνατοῖς τῶν ΔῊ uvtov
περὶ ἐνδόσεως τῆς νήσου τῷ βασιλεῖ" ἔτι γὰρ κατεῖχον
᾿Ἰιταλοί. Οἱ δὲ δέχονται χαὶ παρέχουσι τούτῳ πιστὰ
ἦ μὴν δώσειν τὴν νῆσον ἀφικομένῳ" ἦν γὰρ αὐτοῖς ἐν
τοῖς πρώτοις τῶν φίλων ἁνὴρ, xai αὐτοὶ ἐπίστευον
αὐτῷ τά γε τοιαῦτα, καὶ προέπεμπον χρύφα ἀπαλλα-
γῆναί τε βουλόμενοι τῆς βαρύτητος τῶν Ἰταλῶν xat,
τὸ μέγιστον, δεδιότες τὸν στόλον τοῦ βασιλέως, μή-
ποτε ἐπελθὼν αἴφνης αὐτοῖς μεγάλως βλάψειε * Ἰταλοὶ
γὰρ oix ἠδύναντο βοηθεῖν" καὶ διὰ τοῦτο ἐθούλοντο
ἀποστάντες αὐτῶν προσχωρῆσαι τῷ βασιλεῖ, (5) Κρι-
τόδουλος δὲ τὰ πιστὰ λαδὼν παρ᾽ αὐτῶν, ἀφιχνεῖται
ἐς τὴν ᾿Αδριανοῦ xol πέμπει δὴ γράμματα κατὰ
τάχος ἐς τὸν δεσπότην Δημήτριον μηνύοντα καιρὸν
εἶναι τὰς νήσους αἰτῆσαι παρὰ τοῦ βασιλέως, "Tu6oov
χαὶ Λῆμνον, ἑτοίμου τε ὄντος δώσειν αὐτοῦ, χαὶ
αὐτὸς εἰπὼν δυνατὸς εἶναι τὴν Λῆμνον ἑλεῖν xal τοὺς
Ἰταλοὺς ἐξελάσαι" εἶχε γὰρ ἤδη xal πρότερον περὶ
τούτου γράμματα τοῦ δεσπότου. (3) Δεσπότης δὲ
τοῦτο μαθὼν, ὡς τάχιστα τὸν Ἀσάνην ἐχπέμπει πρέ-
σύυν ὡς βασιλέα, χαὶ παρ᾽ αὐτοῦ τὰς νήσους αἰτεῖ
xal λαμόάνει, ξυνθέμενος δὴ xat δασμὸν ἐτήσιον ὑπὲρ
τούτων ἀποφέρειν βασιλεῖ τρισχιλίους χρυσίνους,
ξυμπαρόντος γε xal αὐτοῦ Κριτοδούλου τότε ἐν Ἀ-
δριανουπόλει (τε) xoi ξυμπράττοντος, — (4) Δεξάμενος
δὲ ὃ Κριτόδουλος τὰ παρὰ τοῦ βασιλέως γράμματα,
ἐπανῆλθεν ἐς "lu6pov ὡς τάχιστα" χαὶ μίαν μόνην
ἡμέραν αὐτοῦ διαγαγὼν, τῇ ὑστεραίᾳ ἐμὰς ἐς πά-
ρᾶλον xal λαθὼν τὰς ἐφορμούσας τε xol περιπλεούσας
τὴν νῆσον προφυλαχίδας νῆας τῶν Ἰιταλῶν, νυχτὸς
καταίρει ἐς AZiuvov, xal ἐσέρχεται ἐν τῷ φρουρίῳ,
τῶν Καστριωτῶν περὶ πρώτην που φυλαχὴν δεξαμένων
αὐτόν, Κοινολογησάμενος δὲ τῷ τε φρουράρχηῃ xal
τοῖς μετ᾽ αὐτοῦ (εἶχε γὰρ xoi τοῦτον μετὰ τῶν ἄλλων
ξυμπράττοντα), εὐθὺς ἀναλαθόντες ἱππεῖς πέντε xal

» 5 Ind 2 ^ ^
tixostv ἀφιχνοῦνται ἐς τὸ τοῦ Κοτζίνου ἄστυ περὶ

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. III, 44-16.

ὄρθρον βαθὺν, xot ἐσέρχονται ev αὐτῷ, ἀνοιξάντων.
εὐθὺς τὴν πρὸς νότον πυλίδα τῶν ἔνδοθεν ξυμπρατο,
τόντων αὐτοῖς" εἶχε γὰρ πάντας τούτους ἧπερ ἔφην
προχατεσχευασμένους τε χαὶ ταὐτὰ ξυμθουλομένους,
αὐτῷ. (5) Εἰσελθόντα δὲ δέχονται πάντες ob τοῦ
ἄστεος ἄσμενοι, καὶ χοινῇ ξυνδραμόντες ξὺν ὅπλοις
χαταχλείουσι τοὺς Ἰταλοὺς ἐν τοῖς ἐπαρχικοῖς δημο-
clot; οἴχοις, πέντε xal τεσσαράχοντα ὄντας, βουλη- |
θέντας μὲν ἐς χεῖρας αὐτοῖς ἰέναι xal διὰ μάχης Yer
γέσθαι xol ὡρμηχότας ἤδη, μὴ δυνηθέντας δέ, Τί
γὰρ καὶ εἶχον οὗτοι δρᾶσαι πρὸς τοὺς ἐκ τοῦ ἄστεος,
ἅπαντας ; Τέλος δὲ, ἡμέρας ἤδη γενομένης, προσχὼ-
ροῦσι καὶ ἄνευ ὁμολογίας, καὶ παραδιδόασι σφὰς αὖ-
τοὺς Κριτοθούλῳ χρήσασθαι ὅ τι xoi βούλοιτο, πι-
στεύσαντες αὐτῷ. — (e) 'O δὲ ἀπέλυσε πάντας εἰπὼν,
« εἰ μὲν αἱρεῖσθε μεθ᾿ ἡμῶν εἶναι καὶ κατοικεῖν ἐν τῇ
νήσῳ, δεχόμεθά τε ὑμᾶς χἀὶ τὰ ἐπιτήδεια ἀρχοῦντα
παρέξομεν᾽ εἰ δ᾽ οὐ, ἄπιτε ὅποι φίλον ἑκάστῳ. » Τὸν
δέ γε τούτων ἄρχοντα Καλαύρέζον δώροις τε πολλοῖς
xa ξενίοις τιμήσας ἀπέπεμψε μετ᾽ εἰρήνης ἐς EüGotav
ἀπελθόντα, (7) Μετὰ δὲ τοῦτο πέμψας ἄγγελον ἐς
τὸν τοῦ Παλαιοῦ Κάστρου χαλουμένου (τοῦτο δ᾽ ἦν
$ παλαιὰ Μυρινούπολις) φρούραρχον Μιχέλην, αἰτεῖ
τὴν ἀχρόπολιν, ὑπισχνούμενος αὐτῷ xal δῶρα δώσειν
xai τιμήσειν ἱκανῶς. "Eczt γὰρ ἣ τῆς Μυρινουπόλεως
ἀχρόπολις ἐχυρωτάτη χαὶ πάντη ἀνεπιχείρητος xal τῶν
ὀνομαστῶν ἐπ’ ἀσφαλείᾳ ἐκ πάνυ παλαιοῦ, ἐπ᾽ ἄχρας τε
ὑπερανῳχισμένη τῆς πόλεως ἐφ᾽ ὑψηλοῦ xai τριπλῷ
L4 , ^ , , ^ ,

τείχει παλαιτάτῳ xxt λίθοις μεγίστοις κατησφαλισμένη,
τε χαὶ χατωχυρωμένη, καὶ πᾶσαν ὕφ᾽ αὑτὴν ἔχουσα xai
χαταδουλοῦσα τὴ πόλιν. (8) Καὶ διὰ τοῦτο ἐδούλετο,
τοῦτον ὑπαγαγέσθαι λόγοις ἡμέροις τε καὶ προσηνέσι
χαὶ τὸ ὅλον εἰρηνικοῖς. ὋὉ δὲ, ἅτε νέος ὧν χαὶ πι-
στεύων τῇ τῆς ἀχροπόλεως ἐχυρότητι xot ἅμα φυλαχῇ
ἰσχυρᾷ κἀὶ σιτήσει (εἶχε γὰρ ἐντὸς μεθ᾽ ἑαυτοῦ καὶ τὰ
ἐπιτήδεια ἄφθονα καὶ ἀρκοῦντα ἐς ὅλον ἐνιαυτὸν, χαὶ
ἄνδρας ὀγδοήκοντα χαταφράχτους), λόγοις μὲν οὐχ
ἀποχρίνεται, αἵματι δὲ ξίφος ἐγχαράξας ἐς χάρτην
ἀποπέμπει Κριτοδούλῳ, τοῦτο δηλῶν, ὡς « αἵματι
xal σιδήρῳ μόνῳ τὴν ἀκρόπολιν λήψῃ, ἄλλως δ᾽ ob, »
xai ἅμα προσεπαπειλησάμενος ἐν τῷ χάρτῃ xui τοῦτο
μετ᾽ εἰρωνείας" « μὴ οὕτω τὴν ἀχρόπολιν αἴτει, οὐ γὰρ
λήψῃ ἀλλ᾽ εἴ γε ἀνὴρ εἶ, αὐτὸς ἐλθὼν ξὺν ὅπλοις
λάμόανε ταύτην. »

XIII. ὀνομαστοτάτας] sic margo , περιφανεστάτα:

XIV. Quae c. 14 et 15 de Talis e yt iiobull.
p. 470, 1 Lemnum et Imbrum ab Ismaele cl
despotze propterea quod , Thom
mothracen adjudicatas esse, !

o Critobuli opera pulsis leguntur, alius nemo tradidit. Ohalcocondylas
assis prefecto recuperatas esse dicit. Idem p. 469, 3 narrat Detetrio
à fratre res novas moliente, ipse quietem ageret , Lemnum , Imbrum, Thasum et Sa«

— $ 2. παρ᾽ αὐτῶν] add. mar; — NR eem "prs "t

ὑτῷ. ἢ — : ὧν ͵ go. || — δώσειν αὐτοῦ] sc. τοῦ βάσιλέως,, hisi fort. legendum

1 M M. d πρέσόιν cod. h. 1. et alibi. [| — $ 4. Καστριωτῶν] quorum oppidum Kastro etiamnum vocatur.
: βελλήσαντες margo. || — Κοτζίνου] Sic etiam Phrantzes p. 447, 23 locum vocat ; hod, KoKkkino. || —

$ 5. διὰ μάχης γενέσθαι] sic mar τ
( 5 80, 6. y. ἐλθεῖν text.
etiam c. 18, 1. Μιχαὴλ ὄνομα ad marg, ἢ -- villes

do hoc modo illud ap. Thuc. legitur. || — $ 7. Μιχέλην] sie

: he ez - Μυρινούπολις] Μιρηνούπολις cod. ἢ. 1. et paullo post c. 15, 1. Apud ve-
teres Μύρινα πόλις. || — ἐφ᾽ ὑψηλοῦ] Aut hoc aut ἐπ’ ἄχρας τε abundat. || — xoi dua] 5 "n : "

«XV. Κριτόδουλος δὲ ἡμέρας τέσσαρας ἐν τῷ Κοτ-
ζίνου ἄστει διαγαγὼν xoà χαταστησάμενος τὰ αὐτοῦ,

-“ p v. M H - * «€

τῇ ὑστεραίᾳ dvo 6ov τετραχοσίους ἱππεῖ; εὖ ὦπλι-
᾿σμένους xai πεζῶν ὁπλίτας οὐχ ἐλάσσους τριαχοσίων
ἀφικνεῖται ἐς Μυρινούπολιν, xal στρατοπεδεύεται
πόρρω τοῦ ἄστεος, τοῦ μὴ λυμήνασθαι τούς τε ἵππους
xai στρατιώτας τὰς. περὶ τοῦ ἄστεος ἀμπέλους xal
τοὺς ἀγρούς" xal πέμψας ἄγγελον λαλεῖ πάλιν εἰρηνικὰ
τῷ φρουράρχῃ xal πειρᾶται λόγοις ἡμέροις αὐτὸν
€ , i y? € M ,
ὑπαγαγέσθαι xat ὑποσχέσεσιν. — (2) Ὁ δὲ τὴν τε πα-
᾿ροῦσαν δύναμιν πρὸ ὀφθαλμῶν δρῶν, καὶ τοὺς ἐντὸς
e πόλεως ὕφορώμενός τε χαὶ ἅμα δεδιὼς μὴ τοῖς
ἔξωθεν ἐπαρθέντες ἢ καὶ χοινολογησάμενοι μετὰ τούτων
- xal αὐτοὶ ἔνδοθεν ξυνεπαναστῶσι, καὶ τήν τε dxpó-
πολιν ἀποδαλεὶ xal αὐτὸς χινδυνεύσειε, δέχεται τοὺς
λόγους εἰρηνικῶς xal ξυνθήκας ποιεῖται xal προθε-
σμίαν αἰτεῖ xal λαμόάνει μηνῶν τριῶν, ἕως οὗ χοι-
γωσάμενος τῷ τοῦ τῆς “Ῥόδου ἡγουμένῳ μεγάλῳ μαΐ-

, - M , ΡῚ 5 ,
'στρῳ (Λοδοδίχος γὰρ προαπεπεπλεύχει ἐς ᾿Ιταλίαν,
ἐπίτροπον τοῦτον ταῖς νήσοις χαταλιπών) δέξηται καὶ
παρ᾽ αὐτοῦ ξύνθημα τοῦ παραδοῦναι τήν τε ἀχρόπολιν
καὶ τὸ ἄστυ" καὶ δμιήρους ἐπὶ τούτοις δίδωσι καὶ πιστά,
- , M Ὁ , , , ^,
(3) Κριτόδουλος δὲ ταῦτα διαπραξάμενος ἐχπέμπει δύο
τῶν Λημνίων ἀρχόντων ἐς Πελοπόννησον ἀγγελοῦντάς
τε τῷ Δημητρίῳ τὰ πεπραγμένα ol, xol ἄρχοντας
αἰτήσοντας ἀφῖχθαι αὐτῷ τοῦ. παραδοῦναι τὴν νῆσον
χαὶ τὰ πολίσματα. Αὐτὸς δὲ περιέμενεν ἐν Λήμνῳ.
Καὶ ταῦτα μὲν οὕτω.
XVI. Βασιλεὺς δὲ ἅμα ἦρι ἀρχομένῳ ἐκστρατεύει
Dy Ped , - 9 7 H 3 Ὁ 2

χατὰ τῶν προσοίχων τῷ ovío χόλπῳ Ἰλλυριῶν ἐν
δεξιᾷ ἐσπλέοντι τοῦτον περί που τὴν παλαιὰν "En-
δάμνον, ot δὴ βάρδχροι ὄντες τὸ ἐξ ἀρχῆς Ταυλᾶν-

MECHEMETIS .ANNUS IX. 6967 (1458-1459 P. C.).

129
τιοί τε xal Μαχάονες ἐχαλοῦντο, νομάδες οἱ πλείους
αὐτῷν xal αὐτόνομοι χαὶ ἀδασίλευτοι ἐκ πολλοῦ - ol-
χοῦσι δὲ ὄρη τε μεγάλα xxl ὑπερύψηλα καὶ δυσπρόσ--:
οδα, ἔχοντες ἐν αὑτοῖς χαὶ φρούρια πλεῖστα χαὶ
ἐρυμνὰ xol πολίσματα ἐχυρὰ ἐν τῇ παραλία τοῦ Ἰο-
νίου, ἥ τε χώρα πᾶσα αὐτῶν πανταχόθεν ὠχύρωται
δυσχωρίαις τε μεγάλαις χαὶ ὕλαις βαθείαις χαὶ τόποις
ἀποτόμοις χαὶ ἀποχρήμνοις. (2 Προστησάμενοι δὲ
πρὸ χρόνων ὀλίγων ἐκ τῆς σφετέρας γενεᾶς ᾿Αρειανόν
τινα xal Ἀλέξανδρον ἡγεμόνας ἑαυτῶν κατέχουσι τὴν
χώραν ἰσχυρῶς, οὐχ ἐθέλοντες οὔτε σπένδεσθαι βασιλεῖ
οὔτε δασμὸν ἀποφέρειν οὔθ᾽ ὅλως καταχούειν airo
οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ xai τὴς αὑτῶν πολλάκις ἐχθέοντες
xxi λαθραίας ἐπιθέσεις xal ἐχδρομὰς ποιούμενο:
ἔόλαπτον τὴν ὅμορον αὐτοῖς χώραν τοῦ βασιλέως.
(3) ᾿Εστράτευσε μὲν οὖν ἐπὶ τούτους xoi πρόσθεν
Μωράτης ὁ βασιλεὺς, ὃ τοῦ βασιλέως πατὴρ, χειρὶ
πολλῇ xai δυνάμει, χαὶ ξυμθαλὼν αὐτοῖς νικᾷ τε
τούτους xal τῶν τε παρόδων ἐχράτησε χαὶ μέρος πολὺ
τῆς αὐτῶν κατέδραμε xal ἐδήωσε xol τῶν φρουρίων
ἔνια ἐξεῖλε xal λείαν ὡς πλείστην ἤλασεν " οὖκ ἠδυνήθη,
δ᾽ οὖν ὅμως ἑλεῖν χαὶ ὑπαγαγέσθαι τέλεον, ἀλλ᾽ ἐσπεί-
σατο μόνον αὐτοῖς αἰτήσασιν, ἐφ᾽ ᾧ χαταδάλλειν αὐτῷ
δασμόν τινα ἐπέτειον, ἐλάσας δὲ λείαν ὅτι πολλὴν
ἐχεῖθεν xal τῇ στρατιᾷ διαδοὺς ἀνεχώρησεν. (4) Βρα-
χὺν δὲ οὗτοι χρόνον ἐμμείναντες ταῖς ξυνθήχαις, αὖθις
ἐνεόχμωσαν xai τόν τε δασμὸν οὐχ ἀπεδίδοσαν xal
ἐχδρομὰς ποιούμενοι χατέτρεχον τὴν βασιλέως χαὶ
ἔδλαπτον. (5) "Emi τούτους οὖν τὴν στρατιὰν ἤλαυνεν
ὃ βασιλεὺς, καὶ ἄρας ἐκ τῆς Ἀδριανοῦ παντὶ τῷ στρατῷ
ἱππικῷ τε xat πεζιχῷ,, ἤει διὰ τῆς αὑτοῦ καὶ ἀφιχνεῖται
ἐν τοῖς δοίοις αὐτῶν ἐν τρισὶ χαὶ τριάκοντα ταῖς ὅλαις

XV. εὖ ὡπλισμένους] sic margo, καταφράκτους text. [} --- $ 2. ἀποδαλλεῖ οοά. [[ — $ 3. Δημητρίῳ] mgo; δεσπότῃ
text. || — παραδοῦναι] mgo; παραλαθεῖν text.

XVI. Quam in sqq. Critobulus narrat contra Alexandrum sive Scanderbegum, Albanorum principem, expeditionem,
qua ipse Mechemetes exercitum duxisse, eoque hostem adegisse dicitur ut tributa pendere et obsides dare et milites
Turcis prestare cogeretur, eam neque Graecus ullus neque Turcicus scriptor, neque Barletius Venetus in amplissimo
suo de Scanderbegi rebus gestis opere commemorarunt. Que vero aliunde de Turcorum contra Albanos bellis com-
perta habemus, tam longe absunt ut Critobuli narrationi speciem aliquam veri concilient, ut eam merum potius
scriptoris patrono suo blandientis figmentum esse coarguant. De istis rebus iu videas Barletium (De vita et gestis
Scanderbegi lib. VII sqq. in Loniceri Chron. Turc. tom. 3) et hujus vestigia legentes Hammerum 2, p. 46 sqq. et
Zinkeisenium 2, p. 121 sqq. Ego summa momenta paucis comprehendisse satis habeo. Mechemetes igitur primo regni
lempore ut ab aliis plurimis, sic ab Albanorum quoque principe tributum postulaverat. Quod quum Scanderbegus
superbiens usque recusaret , tandem arma movens Hamsa dux in Albaniam irrupit. Cladem ille passus est et ipse in
manus venit hostium. Successit Debreas, quem Albani proelio ad Scopiam commisso debellarunt. Post hunc Sevali
dux ad Belgradum pugna superior evasit , sed statim post partam victoriam Constantinopolim reversus est. Tum sub
Mose duce nova Turci clade afficiuntur (Febr. 1457); mox alius exercitus sub 7sa et Hamza ducibus inter Drino-
nem et Mathiam fluvios ad internecionem fere deletus est. Post haec , vere an. 1458, Umur dux Scanderbego pacem
et foedus obtulit, ille vero oblata tunc quidem non admisit , deinde autem , quum a Ferdinando I contra Francogallos
auxilio advocaretur, in Italiam profecturus inducias unius anni cum: Turcis pepigit (1459). Ad has inducias ex tem-
porum ordine referenda forent quae Critobulus de Albanis an. 1459 a Mechemete subactis hariolatur. Ceterum
nondum peracto induciarum tempore , Mechemetes bellum renovavit missis in Albaniam duobus exercitibus , quorum
alter sub Sinan duce in Mocris montis faucibus , alter, quem Hassanbeg ducebat, ad Crojam urbem devicti sunt.

. Haud meliori deinceps fortuna eodem anno 1460 pugnarunt Jussumbeg et Karadchabeg. Post tantas ducum clades
- Mechemetes mense Maii an. 1461.pacem et foedus denuo obtulit his conditionibus , ut Scanderbegus Joannem filium
- obsidem daret, et Turcorum copiis transitus per Albaniam ad Venetorum oppida pateret , atque liberum in Albania
commercium Turcis concederetur. Quarum conditionum quamvis Scanderbegus nullam nisi quam postremo loco posui,
- &dmisisset , nihilo secius Mechemetes literis suis d. 21 mens. Junii an. 1461 datis Scanderbegum liberum suique juris
. Albanie principem declaravit et ratam habuit possessionem locorum omnium quibus bello Albani potiti erant. —

FRAGMENTA HISTOR. GRJEC. — VOL. Y. 9

130 —
ἡμέραις, καὶ στρατοπεδεύεται αὐτοῦ, xal αὐτίκα xe-
λεύει Μαχουμούτεα τρεῖς ἴλας ἀπολεξάμενον ὁπλιτῶν
τε χαὶ τοξοτῶν χαὶ ὑπασπιστῶν καὶ δὴ χαὶ τῶν ἀπὸ
τῆς ἰδίας αὐλῆς τοὺς μαχιμωτάτους νυχτὸς ἐλθεῖν ἐπὶ
τὰς παρόδους χαὶ φθῆναι ταύτας προχατασχόντα πρὶν
τοὺς Ἰλλυριοὺς ἥκειν πυθομένους. (6) Ὃ δὲ ἐλθὼν
εὗρε ταύτας ἤδη χατεχομένας ὑπ᾽ αὐτῶν᾽ mposmullovro
γὰρ τὴν τοῦ βασιλέως ἔφοδον - xal ξυμόαλὼν αὐτοῖς
νικᾷ τε τούτους λαμπρῶς xal χρατεῖ τῶν παρόδων
βία. καὶ ὃ βασιλεὺς χατόπιν ἐλαύνων μετὰ τῆς ὅλης
στρατιᾶς ἐσδάλλει ἐς τὴν χώραν αὐτῶν, ἀχμάζοντος
ἤδη τοῦ σίτου, x«l καταδραμὼν αὐτῆς τὰ πλεῖστα
τόν τε σῖτον διαφθείρει xat λείαν ὅτι πλείστην ἐλαύνει
ἀνθρώπων τε καὶ βοσχημάτων παντοίων , xal φρούρια
χειροῦται τὰ μὲν ἐξ ἐπιδρομῆς βίᾳ, τὰ δὲ καὶ πολιορχία
ἑλὼν, χαὶ κατασχάπτει τελείως, xul ἁπλῶς πᾶσαν
τὴν ἐν ποσὶ καὶ χάτω χώραν αὐτῶν διαφθείρει, σχυ-
λεύων τε xal ληιζόμενος xai δηῶν κατὰ χράτος. (7) Οἱ
δέ γε Ἰλλυριοὶ κατέχοντες ἤδη τὰ ὑψηλὰ (οὐ γὰρ
ἐτόλμων χκαταῤῆναι ἐς τὰ πεδία) xal τὴν αὑτῶν ἀγο-
μένην xol φερομένην δρῶντες xol πορθουμένην χαχῶς
xal ἅμα δεδιότες περὶ αὑτῶν, ἐς ἀνάγκην καταστάντες
τρέπονται ἐς ξυμύάσεις, xa χήρυχα πέμψαντες δέονται
τοῦ βασιλέως σπονδῶν τυχεῖν, δμιήρους τε δόντες xal
πιστὰ, ἦ μὴν δασμόν τε ἐτήσιον ἀποφέρειν τῷ βασιλεῖ
παῖδάς τε ῥητοὺς xat βοσχημάτων ἀγέλας (οὐ γὰρ ἦσαν
αὐτοῖς χρήματα) χαὶ στρατιώτας ἐν ταῖς ἐχστρατείαις
τοῦ βασιλέως χαὶ φίλους εἶναι χαὶ ξυμμάχους ἀδό-
λους. (8) Καὶ ὃ βασιλεὺς δέχεται ἐπὶ τούτοις χαὶ
σπένδεται: xai λαῤὼν τοὺς διήρους xol λείαν ὅτι
πλείστην ἐλάσας τε αὐτὸς xal τῇ στρατιᾷ. διαδοὺς,
ἐπάνεισιν ἐπὶ τὴν ᾿Αδριανοῦ, τελευτῶντος ἤδη τοῦ
θέρους" χαὶ διαγαγὼν τὸ φθινόπωρον ὅλον αὐτοῦ, χει-
μῶνος ἀρχομένου ἀφιχνεῖται ἐς τὸ Βυζάντιον παρα-
χειμάσων αὐτοῦ" xal ἐξηχοστὸν xal ἕδδομον ἔτος πρὸς
τοῖς ἐνναχοσίοις χαὶ ἑξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετ
ἔγνατον δὲ τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ,

XVII. βασιλεὺς δὲ γενόμενος ἐν τῇ Κωνσταντίνου
χαὶ μιχρὸν διαναπαύσας αὑτὸν πάλιν δίδωσι ταῖς τῆς
ἀρχῆς φροντίσι χαὶ τῇ τῶν ὅλων διοικήσει χαὶ διορ-
θώσει, χαὶ μάλιστα δὴ τῶν τῆς ἰδίας αὐλῆς χαὶ τῶν

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. III, 16-18.

(γε) στεατιωτῶν * φιλοχρινῶν τε πάντας αὐτοὺς χαὶ
ἐχλεγόμενος τοὺς ἀρίστους ἔν τε φρονήσει xol ἀνδρείᾳ,
xa μελέτη καὶ ἀσχήσει τῶν πολεμικῶν, xal προάγων
xai προδιδαάζων ἐπὶ τὸ πρόσω,, διδούς τε ἑχάστῳ τὴν
ἁρμόττουσαν χώραν καὶ τάξιν, καὶ τιμῶν ἐξ ἅπαντος
τρόπου τοὺς ἀγαθοὺς ἐπιδόσεσί τε χρημάτων χαὶ ἄρ-
χαῖς xal ἀξιώμασι καὶ ταῖς ἄλλαις εὐποιίαις xoi δώ-
ρεαῖς, μηδενὸς φειδόμενος. (2) Μετὰ δὲ τοῦτο τῶν
σατραπῶν τοὺς ἀρίστους τε καὶ δοχιμωτάτους ἄναφα-
νέντας τοῖς ἔργοις χαὶ τὰς αὑτῶν σατραπείας τε xai
ἀρχὰς ὡς ἔδει διωκηχότας καὶ χαλῶς ἄρξαντας μετε-
δίθαζεν ἐπὶ τὰς κρείττους τε xat μεγίστας τῶν τιμῶν
τε χαὶ ἀρχῶν, ἑτέρους τε αὖ ἐς τὰς αὐτῶν ἀντικαθίστα
σατραπείας χαὶ τάξεις, ὅσοι τούτῳ ἐδόκουν. ἧπερ
ἔφην. τῶν σφόδρα χρησίμων τε xal σπουδαίων ἀν-
δρῶν, dla παρεχόμενος ἑκάστοις τὰ πρέποντα.
(3) "Exetza κηρύγματα διαπέμπει καὶ διατάξεις παν-
ταχοῦ τῆς αὑτοῦ ἔν τε Ἀσίᾳ χαὶ Εὐρώπη, πάντας,
ὅσοι τῆς Κωνσταντίνου εἴτε αἰχμαλωσία εἴτε μετὸι-
χήσει εἴτε ἄλλως πως ἢ πρὸ τῆς ἁλώσεως ἢ μετὰ τὴν.
ἅλωσιν ἐν ἑτέραις πόλεσιν ᾧχουν, μετανιστῶν τε xal
μετοιχίζων ἐνταῦθα " ἦσαν γὰρ ἔτι τούτων πολλοὶ καὶ
ἐν τῇ ᾿Αδριανοῦ χαὶ Φιλίππου καὶ Καλλίου xal Πρου-
σίου χαὶ ἑτέραις πόλεσιν ἀπό τε τῆς αἰχμαλωσίας καὶ
ἔτι πρότερον διασπαρέντες xal κατοικήσαντες ἐν αὖ--

᾿ ταῖς, ἐπιστήμονες ἄνδρες xal τῶν ἄγαν χρησίμων, ot

ταῖς ἰδίαις ἐπιστήμαις χρώμενοι πανταχοῦ ἐν ὀλίγῳ.
χαιρῷ xal εὐπορίαν ἔσχον πολλὴν» xal πλοῦτον ἐχτή-,
σαντο. Πάντας οὖν τοὺς τοιούτους μετοιχίζει ἐνταῦθα,
διαδιδοὺς τοῖς μὲν αὐτῶν οἰκίας, τοῖς δὲ πᾶσαν ἄλλην
αὐτάρχειάν τε καὶ χρείαν ἀναγκαίαν παρέχων φιλοτίμως,
ἐς τὸ παρόν. (4) "Ev δὲ ταῖς αὐταῖς ἡμέραις ἀποιχίζει :
x4 Φωκχαιέας ἀμφοτέρους τοὺς ἐν Ἰωνία τῆς Ἀσίας,
xat χατοιχίζει καὶ αὐτοὺς ἐν τῇ πόλει. Ἐχπέμπει δὲ
καὶ Ζάγανον τὸν Καλλιουπόλεως σατράπην χαὶ ἧἥγε-
μόνα τοῦ στόλου παντὸς μετὰ τεσσαράχοντα νεῶν ἕν᾿
ταῖς νήσοις" ὃς ἀφικόμενος ἀνίστησι Θασίους τε χαὶ
Σαμόθραχας καὶ μετοιχίζει ἐνταῦθα, Οὕτω σφοδρὸς
ἔρως τῆς πόλεως ταύτης ἐνέπνευσεν αὐτοῦ τῇ Ψυχῇ,
χαὶ τοῦ ταύτην αὖθις ἐν τῇ προτέρᾳ δυνάμει τε χαὶ ξ
δόξῃ xal λαμπρότητι χαταστᾶσαν ἐπιδεῖν. (8) Ἔπι-

Pacem hanc et ducum Turcicorum clades scriptores Turcici alto premunt silentio; inter graecos scriptores unus Chal-

cocondylas p. 432 pauca quidam eaque leviora, quie ad res an. 1457 et 1458 contra Albanos gestas pertinent , com-
memoravit. || —$1. Maxyáovs;] Sic codex. Chaones Epiri auctor indicare videtur. l| — 2 ᾿Αρειανόν τινα] Fort. legendum
Ἀρειανίτην vel ᾿Αριανίτην. Certe intelligendus est λριανίτης, Comneni filius, cujus filiam Scanderbegus duxerat, .

| — ᾿λλέξανδρος] Nomen hoc tureice Σχενδέρης efferri monet Chalcoc. p. 437, 6. Apud Phrantz. p. 425, 14 Exavzégwo |

quemque in rebus contra Moratem II ab Albanis gestis cum Scanderbego Chalcocondylas p. 357 et passim componit;
L
i

et p. 430, 3 Σχαντάρης legitur. || — $ 3 et 4. Eadem iisdem fere verbis iterum habes lib. 5, c. 11, 2. | —$5. ἀπολεξά- -
μένον] sic margo , ἀναλχθόντα text. || — πυθομιένου:] add. margo. || — $ 6. ἔννατον] litere £vva in rasurà scripta. |

XVII. $ 3. μετανιστῶν) Hoc verbi forma num alibi occurrat, quzro. Verbi μεθιστάω exempla afferuntur in ΤῊΘ5..
gr. v. μεθιστάνω. || — xai ἔτι πρότερον διασπαρέντες] Numeris supra versum adscriptis indicatur varia lectio : àuxexa-
A n ἔτι πρότερον. I —5$4. Φωχαιέας ἀμφοτέρους] Φωχέας &. cod. Intellige incolas tum novae tum veteris Pho-
xc. Cl. supra lib. 2, ὁ. 5. || — Ζάγανον] Chalcocondy], p, 470, 7 : xai οὐ πολλῷ ὕστερον (postquam Ismael navarchus -

Lemnum et Imbrum Italis eripuerat) Z&yavo; , à: ἀπύήλλαξέ τε τὸν Ἰσμαή
ἐπιπλεύσας Σαμοθράχην τε xal Θάσοχ ἐξελὼν ἠνδραποδίσατο.

λὴν xxi χατέστη ἐς τὴν Καλλιούπολιν ἀρχὴν.

1 » ΄ ΄ * Ὡ
Καὶ τούτους μὲν χατῴχισε βασιλεὺς ἐς τὸ Βυζάντιον" τὰς OE —

^ 'u$ i ἐς t3 X Ὧν f, 4 y ὃ y, 2 ^ — . LI τ
νήσους, xai ὅσοι ἐς τὰ ἄχρα τῶν ops ὀιεφνγον, μὴ ἀνδραποδισθῶσι ** (reliqua desunt). || — ἐνέπνευσεν] sic margo, -

x MECHEMETIS ANNUS X. 6968 (1459-1460 P. C.).

στατεῖ δὲ xal αὐτὸς ταῖς οἰχοδομίαις ταῖς ἑαυτοῦ, τοῦ
τε νεὼ, φημὶ, xai τῶν βασιλείων, ἐπιμελῶς Evyxo-
μιδῇ τε σπουδαίᾳ οὐ μόνον τῶν ἀναγχαίων ἐς τὰ ἔργα
ὁλῶν, ἀλλὰ δὴ xol τῶν ἄγαν φιλοτίμων xod περιττῶν,
χαὶ μεταχλήσει πανταχόθεν τεχνιτῶν τῶν ἀρίστων,
οἰχοδόμων τε, φημὶ, x«i λιθοξόων xoi ξυλουργῶν xoi
τῶν ἄλλην ἡντινοῦν ἐς τὰ τοιαῦτα ἐχόντων ἐμπειρίαν
xal τέχνην" ἔργα τε γὰρ δὴ μεγάλα χατεσχευάζετο
xai ἀξιοθέατα χαὶ διὰ πάντων τοῖς μεγίστοις τε καὶ
χαλλίστοις τῶν παλαιῶν ἁμιλλώμενα, xol διὰ τοῦτο
πολλῆς ἐδεῖτο τῆς ἐπιστασίας τε χαὶ φροντίδος xoi
χειρῶν xol ὑλῶν διαφόρων τε xal λαμπρῶν xal δα-

στων. (e) Εἶχε μὲν οὖν xal πολλοὺς περὶ ταῦτα τοὺς
ἐφεστηχότας χαὶ τῶν ἄγαν σπουδαίων τε χαὶ ξυνέσει
χαὶ ἐμπειρία διαφερόντων ἐς τὰ τοιαῦτα, οὐ μὴν, ἀλλ᾽
Οὐδ᾽ αὐτός γε ἠμέλει τῆς ξυνεχοῦς ἐπιστασίας τε xal
θέας τῶν ἔργων, φιλοτίμως ἄγαν ἅπαντα πράττων
καὶ φιλοχάλως χαὶ τὸ ὅλον βασιλικῶς. Καὶ ὃ μὲν
περὶ ταῦτ᾽ εἶχεν.

ΧΥΠΠ. ^Ev τούτῳ δὲ xoi Μιχέλης ὃ τὴν τοῦ Πα-
λαιοῦ Κάστρου χαλουμένου χατέχων ἄχραν ἐν Λήμνῳ
ξυνέδη Κριτοδούλῳ xol παραδίδωσιν αὐτῷ τήν τε
ἀχρόπολιν xai τὸ ἄστυ, Au 6v παρ᾽ αὐτοῦ χρυσοῦ
νομίσματα χίλια, ἃ ξυνεξέτισεν ὃ δῆμος ὃ τῶν Λη-
᾿“Μνίων.

XIX. Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ χειμῶνος καὶ ot τῆς Πελοπον-
νήσου δεσπόται διενεχθέντες ἐπὶ χαχῷ τῷ σφετέρῳ
ἐπολέμησαν ἀλλήλοις δι᾿ αἰτίαν τοιαύτην " οἱ γὰρ ὑπό

" à
πάνης xai ἀναλωμάτων ὡς πλείστων τε xol μεγί-

131
σφισιν ὄντες τῶν ἐν τέλ ὶ ἀρχὰς ἔ ὶ
^ ς τῶν ἐν τέλει xod ἀρχὰς ἔχοντες xal προσ-
M /
ὄδους μεγάλας xol πόλεων xol φρουρίων ἐπιστα-
τοῦντες οὐ χαρπούμενοι τούτοις, ἀλλ᾽ ἀπληστία τε
, ^ , , Ὁ 4
Ὑνώμης xot μοχθηρίᾳ τρόπων del τοῦ πλείονος ἐφιέ-
^ , m
μενοι xai νεωτέρων ἐπιθυμοῦντες, στασιάζοντές τε
ἦσαν ἐν ἀλλήλοις αὐτοὶ xoi πολεμοῦντες χαὶ πάντα
ς᾽ ὦ eT, , "E om p
τἀκεῖ m χύσεώς τε καὶ ταραχῆς ἐμπιπλῶντες,
MEC NW ;
τούς τε δεσπότας ξυνέκρουόν τε χαὶ ξυνέδαλλον ἀλ-
λήλοις χαὶ ξυνετάραττον, τὰ μὲν πρῶτα χαὶ λάθρα
τούτοις προσερχόμενοι χαὶ διαλεγόμενοι παρὰ μέρος
ἑκατέρῳ xot ὥς τινα τῶν ἀπορρήτων δῆθεν ἐχφαίνοντες
xt λόγοις ψευδέσι καὶ διαδολαῖς κατ᾽ ἀλλήλων αὐτοὺς
ἐρεθίζοντες καὶ ὁπλίζοντες, μετὰ δὲ τοῦτο xal φανερῶς
ἀναισχυντοῦντες ἤδη ἀφιστάμενοί τε τούτων xal αὖ-
τ /, -
τυμολοῦντες ἀφ᾽ ἑτέρου πρὸς ἕτερον, ξυναφιστῶντές
τε χαὶ πόλεις xal φρούρια ἃ κατεῖχον, ὃ δὴ xal μᾶλλον
τοὺς δεσπότας χατ᾽ ἀλλήλων ἐξέμηνε καὶ ἐς φανερὰν
Ε ,
ἔχθραν χατέστησεν. — (2) ᾿Επειράθησαν μὲν γὰρ xoi
ἅπαξ καὶ δὶς διαπρεσδευσάμενοι παρ᾽ ἀλλήλους λόγοις
, n
λύειν τὰ διάφορα καὶ μὴ πολέμῳ * ὡς δ᾽ οὐ προὐχώρει
χατὰ νοῦν αὐτοῖς fj πεῖρα, τῶν χειρόνων κρατούντων,
icr p , ML MEET, 32 Y
xai ἀξύμόατοι διελύοντο, οὕτως ἤδη xal ἐς φανερὸν
κατέστησαν πόλεμον, χαὶ χαταστάντες ἐμάχοντο χα-
ταχράτος, ἐσδάλλοντες ἐς τὴν ἀλλήλων ἰσχυρῶς xoi
χατατρέχοντες καὶ ληιζόμενοι ταύτην, x«i, χώρας
ἐμπιπρῶντες xa φρούρια “χειρούμενοι, τὰ δὲ xol χα-
τασχάπτοντες, χαὶ λείαν ἐλαύνοντες καὶ πᾶσι τρόποις
διαφθείροντες τὸ ὁμόφυλον' xal τοῦτο ἦν μέχρι πολλοῦ,
Α “ LJ , “
(3) Μετὰ δὲ τοῦτο τῶν τε ταύτη ᾿Ιλλυριῶν μεταπε-

EAT

- ἐνέπεσεν text. || — 5. ταῖς ἑχυτοῦ] ταῖς αὐτὸς ἑαυτοῦ codex. Vocem αὐτὸς post verba ἐπιστατεῖ δὲ xoi posui. Cf. $ 6 : ἀλλ᾽

οὐδ᾽ αὐτό: γε ἠμέλει τῆς ἐπιστασίας. || — τέχνην] sic margo, γνῶσιν text.

XIX. De allera hac in Peloponnesum expeditione obiter monuit Ducas p. 340, multis eam persequuntur Chalco-
*ondylas p. 455-460 et p. 469-484, et Phrantzes p. 388-413, quorum hic, Thoma protovestiarius, de despotarum
"dissidiis, ille de Turcorum rebus gestis uberior est. Critobulus, etsi verbis cumulandis quam singulis rebus gestis
distincte recensendis intentior, nonnulla tamen habet qua apud ceteros non commemorantur aut certe aliter nar-
rantur. Ejusmodi est quod Demetrius in Monembasia obsidione cinctus esse (19, 3), Mechemcetes Corintho Argos se
contulisse (20, 4), Asanes ad Corinthum in custodiam datus esse (20, 3), Thomas Mantineam fugisse (23, 1), Omar
isatrapa in Peloponneso relictus esse (24, 2) perhibentur. — $ 1. De his v. Phrantzes p. 388-394, collato Chalcoc. p. 456.
Mense Octobri an. 6967 (1458) Mechemetes e Peloponneso rediens legatum miserat, qui ἃ despotis obsequii jusju-
randum exigeret et filiam Demetrii in matrimonium regium posceret. Jurarunt illi; at paullo post (Jan. m. 1459)
"Thomas, instigante Lucane Nicephoro , a rege defecit , simulque bellum paravit contra Demetrium fratrem , qui tum
temporis Asanem Mathaeum de connubio illo ineundo ad regem miserat. Februarii mense Thomas ex Arcadia urhe
profectus Turcis Calabryta eripuit , et fratri deinde ademit Caritenam , Sanctum Georgium , Bordoniam , Castritzam ,
Zartanam, Calamatam , Leuctrum et Mainz regionis partem majorem; Demetrius vero Leontaria et Acoba aliisque
fratris oppidis potiri tentavit , sed re infecta Spartam rediit. Inter hos tumultus Albani przedabundi per Peloponnesum
diffusi varia oppida castellaque occuparunt , nec non Turci e Corintho et Patris excurrentes vicina infestarunt. Rex,
Scopis tum degens , his compertis, Omarem , Peloponnesi satrapam , quem clandestinum harum turbarum fautorem
esse suspicabatur, a munere removit, eique Achmetem suffecit. Simul collectas e Thessalia et /Etolia copias in Pe-
loponnesum misit, quz» sub Chamza duce Thomam a Patris, quam urbem ille obsidebat ; repulerunt, deinde vero
ad Leontarium pra:io vicerunt et in urbem inclusum obsidione cinxerunt. Mox tamen ob morbum grassantem Chamza
obsidionem solvit et, captivis Muchlam abductis parteque exercitus apud Demetrium amicum relicta, ad regem
auxilii petendi causa recessit. Mechemetes deinceps sub Zagano duce alterum exercitum misit, quo Thomas, denuo
Patras obsidens, ex Achaia ejectus in meridionalem Peloponnesi regionem compellitur. Tum legato misso despota
'pacem pelivit et propositis a rege conditionibus acquievit. Attamen quum fer mille stateres, qui ex pactis illico
Solvendi erant, non solverentur, ipse Mechemetes mense Maii an. 1460 cum exercitu in Peloponnesum profectus

"est. || — πολεμοῦντες] sic margo , μαχόμενοι text. || — πάντα τἀκεῖ] τἀκεῖ πάντα supra scriptum.

($$ 3. ἐπειράθησαν ... λύειν τὰ διάφορα] Fratres Castritzam convenisse ibique se reconciliasse , sed mox veterem dis-
-eordiam denuo erupisse narrat Phrantzes p. 394. || — xoi μὴ πολέμῳ] sic m. 2, xoi οὗ π. man. 1.} — χειρούμενοι»
“τὰ δὲ xoi] add. mgo. || — μέχρι πολλοῦ] sic mgo, ἐπὶ πολὺ text. || — Ἰλλυριῶν] ᾿Αλδανῶν margo, distinctius sane, sed
ἴῃ sqq. (c. 22, 1) Albani item Illyriorum nomine introducuntur.
E h

A

132

ad " - ,
σόντων ἐς τὸν δεσπότην Cou , τῶν τε τοῦ δεσπότου
274 Z
Δημητρίου χαλλιστευόντων αὐτομολία χαθ᾽ ἡμέραν
^ LI D 34 €
χρωμένων ἐς αὐτὸν, καὶ τὰ φρούρια ἐνδιδόντων, ὕπερ-
d e Ll t .
ἔσχεν οὗτος, χαὶ τῶν πλείστων κύριος γεγονὼς χα-
i , Lg
ταδιώχει τὸν ἀδελφὸν, xai χαταχλείει μετά γε τῆς
D -- v M
quvatxüe xat τῆς θυγατρὸς ἐς ᾿Ιπίδαυρον τὴν Λιμη-
- "^ € .
ρὰν, ἣ δὴ νῦν Μονεμόασία χαλεῖται. (4) Ὑπεραλ-
- - , ^ l4 ᾿
γήσας οὖν τοῖς γινομένοις ὁ δεσπότης Δημήτριος xat
M € /
μὴ ἔχων ὅ τι xol δράσειεν (ἐχινδύνευε γὰρ ἁπάσης
Ὦ - ^ * m" ^ ,
ἐχπεσεῖν τῆς ἀρχῆς), ἐχπέμπει τὸν ᾿Ἀσάνεα πρέσδυν
΄ : , ES NC
ὡς βασιλέα, δεόμενος ἐπικουρίας χαὶ βοηθείας τυχεῖν
χατὰ τῆς ἐπηρείας χαὶ χαταδυναστείας τοῦ ἀδελφοῦ"
Ὁ , ej i *
xal ταῦτα μὲν ἐς τὸ φανερόν᾽ (s) ὅμως γε μὴν διττὸς
- - , , : ^ , € 2.5
ἐνταῦθα φέρεται λόγος oi μὲν γάρ φασιν ὡς οὐχ,
τί " :
ἕνεχεν βοηθείας ἁπλῆς ὃ δεσπότης ἐξέπεμπε τὸν
ἈἌσάνεα, ἀλλὰ χατεγγυώμενός τε τῷ βασιλεῖ τὴν θυ-
, MI A λ ,ὕ i & 3, ὃ ὃ M » N
γατέρα xai τὴν Πελοπόννησον ἅπασαν ἐνδιδοὺς, αὑτος
δὲ τόπον ἕτερον αἰτῶν ἀντιδοθῆναι ταύτης ἐν τῇ τοῦ
, yo: / Yi $. Ls et »
βασιλέως ἐς ἀρχήν. (6) 'Evior δ᾽ αὖ οὐχ οὕτως ἔχειν
διισχυρίζονται, ἀλλ᾽ ὁ μὲν δεσπότης ξυμμαχίαν αἰ-
, ia n , , ^ 3 * ,
τήσοντα παρὰ τοῦ βασιλέως ἐξέπεμψε τὸν Acdven,
» ? , ' Y ῳ , ANY
ἄνδρας ἐπιχούρους χαὶ στρατιὰν ἐς βοήθειαν, τὸν δὲ
ὀργὴν ἔχοντα τῷ τε δεσπότη Θωμᾷ xal τοῖς ἐν τέλει
I 4 r , ; kg ἐφ΄ ᾿ J '
Πελοποννησίων ἐναντιουμένοις οἱ τὰ μάλιστχ, xat
ἀμυνόμενον, xa ἄνευ τῆς τοῦ δεσπότου γνώμης ταῦτα
πεποιηκέναι,
XX. Πλὴν ὅπως ποτ᾽ εἶχε τὸ πρᾶγμα, πυθόμενος
M m m
ὃ βασιλεὺς τήν τε πρὸς ἀλλήλους σφῶν αὐτῶν μάχην
x ^
τε χαὶ διαφορὰν xal τὸν ἀχήρυχτον πόλεμον, οὐ μόνον
ji A ἕν
i, ἀλλὰ xal ὡς ὃ δεσπότης Θωμᾶς ἀθετήσας τὰς
ὃς αὐτὸ διαλλαγὰ 2 1 , ]
πρὸς αὐτὸν διαλλαγὰς, ἐπεχδραμὼν παρείλετό τινα

CRITOBULI HISTORIARUM 11}. III, 19-21.

τῶν αὐτοῦ xol ξυνθήκας μετὰ τῶν Ἰταλῶν. ποιεῖται
χαινὰς, xxi τούτους ἐς ἐπικουρίαν καλεῖ, ὀργισθείς,
τε τῷ γινομένῳ χαὶ ἅμα δείσας περὶ τῇ Πελοποννήσῳ,
μὴ ἐπ᾽ ἄλλοις γένηται, οὐχέτι ἐν ἀναδολαῖς τὸ πρᾶγμα

τίθησι," ἀλλ᾽ ὡς εἶχεν εὐθὺς, ἔαρος ἐπιλάμποντος
ἤδη, ἐχστρατεύει ἐς Πελοπόννησον. (3) Ἄρας ob» —
ἐχ τῆς Ἀδριανοῦ παντὶ τῷ στρατῷ ἱππιχῷ τε χαὶ πε-᾿ m
ζικῷ χαὶ σπουδῇ ἐλαύνων ἐπὶ τὰ πρόσω, ἑόδόμῃ xol.
εἰκοστῇ ἡμέρᾳ ἀφιχνεῖται ἐς Κόρινθον, καὶ στρατοπε-,
δεύεται αὐτοῦ τρίτην ἡμέραν περιμένων τὸν δεσπότην
Δημήτριον" οὕτω γὰρ ἔφασαν ξυντεθεῖσθαι αὐτῷ παρὰ
τοῦ Ἀσάνεω. (8) Δεσπότης δὲ ἐξ ᾿Ἐπιδαύρου ἥκων,
ἐς Σπάρτην, αὐτὸς μὲν οὐκ ἀφικνεῖται ἐς βασιλέα,
ἐχπέμπει δὲ τὸν Ἀσάνεα μετὰ δώρων ὅτι πολλῶν
χαὶ ὃς ἀφικόμενος εὐθὺς ἔσεισιν ὡς βασιλέα τῇ προ-
τεραίᾳ, χαὶ χοινολογησάμενος χατὰ μόνας ἐφ᾽ ἱκανὸν
αὐτῷ τε xxi Μαχουμούτει τῷ πασίαᾳ ἔξεισι" τῇ δ΄
ὑστεραίᾳ ἅμα ἡμέρᾳ τὸν μὲν ᾿Ασάνεα χελεύει ξυλλα-

θεῖν 6 βασιλεὺς καὶ ἐν φυλακῇ ἔχειν ἀδέσμῳ. (4) Αὐτὸς
δὲ ἀναλαδὼν τὴν στρατιὰν ἐσέδαλεν οὐκ ἐς τὴν τοῦ
δεσπότου Θωμᾶ οὖσαν ἐχθρὰν (ὅπερ εἰκός τε ἦν καὶ

προσεδοχᾶτο), ἀλλ᾽ ἐς τὴν τοῦ δεσπότου Δημητρίου :
φιλίαν οὖσαν, ἐλαύνων εὐθὺ τοῦ Ἄργους "ὃ δὴ xat ποῖς,
πολλοῖς ἐδεδαίωσε τοὺς προλεχθέντας λόγους. xai.
πιστοὺς εἶναι πεποίηχεν, ὡς οἴκοθεν οὗτοι xxl παρ᾽

ἑαυτῶν ἐπηγάγοντο τὸν βασιλέα, ἐνδιδόντες ἑαυτοὺς
xo τὴν Πέλοπος διά τε τὴν πρὸς τὸν δεσπότην Que -
μᾶν x«l τοὺς Πελοποννησίους ἀπέχθειαν, τὰ δ᾽ ἄλλα
σκηνὴ καὶ ὑπόχρισις ἦσαν xal πλάσμα; ὡς xal ἐκ
τῶν μετὰ ταῦτα γέγονε δῆλον. (5) Βασιλεὺς γὰρ πα-
ραγενόμενος ἐν Ἄργει αὐτίχα χελεύει M cap

"VS

EL ar ἈΝ nl

VICNETN NINE IIIS TNI SERRE

$ 4. ἐχπέμπει τὸν ᾿Ὰ σάνεα] Phrantzes p. 389, postquam dixerat Januarii mense an. 1459 [6967] Lucanem Thomo

»

suasisse ut a rege deficeret ac fratri bellum inferret, pergit hunc in modum : ὁ δὲ ἄλλος ἀγαθὸς ἀνὴρ Ἀσάνης ὁ Ματθαῖος,
διὰ τὸ πρὸς τὸν ἀμηρᾶν εἶναι ἀπεσταλμένος περὶ τοῦ εἰρημένου cuvotxestou τοῦ ἀνὰ τῆς τούτου ἀνεψιᾶς (sc. Demetrii filia -
nata erat ex sorore Asanis) xoi τοῦ ἀμηρᾶ, τοῦτα οὐκ ἐγίνωσχεν. Secundum hec igitur non auxilii petendi causa |
Asanes ad regem missus est , nec mitti tum e Phrantze sententia potuit, de altera autem aliqua Asanis legatione -
ap. Phrantzem nihil legitur. Ceterum legatio de qua Phrantzes dicit, eadem hieme missa est, qua Critobulus lib. 3,
14,2 narrit se ipso hortante Asanem ad Mechemetem missum esse, ut Lemnum et Imbrum insulas, que tune.
adhuc penes Latinos erant à Demetrio expeteret. Itaque hue referenda etiam videantur quie apud Chalcocondylam ^
p. 409, 1 leguntur : ὡς μὲν οὖν ἀφικομένου "Acóvsto παρὰ βασιλέα, ἐπυνθάνετο τὰ χατὰ τὴν Πελοπόννησον (ἐπυνθάνετο,
δὲ καὶ παρ Ἀχμάτεω τοῦ τῆς Πελοποννήσου ὑπάρχου ἐν Κορίνθῳ διατρίθοντος Δημήτριον τὸν ἡγεμόνὰ ἀφεστηκότα TOU.
"ruat αὐτοῦ χατὰ χώραν μένειν, πολεμούμενον χαὶ αὐτὸν ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ), ἐδωρήσατο μὲν αὐτίχα αὐτὸν ταῖς ἐν τῷ
ih. νήσοις, Λήμνῳ τε χαὶ [μόρῳ χαὶ Θάσῳ χαὶ Σαμοθράχῃ. Quaeritur autem num in his Asanis mentio recte ha- —
eat; nam 1n seqq. p. 470, 12, ubi Asanes ille cum exercitu in Peloponnesum profectus esse et Thomam in Leonta- —
cud ponte narratur, aperte pro Asane dicendus erat Chamuzas (Χαμουσὰς ap. Chalc. p. 457). Ceterum totus i
Rie. M λθροων alienus esse videtur, ut recte monuit Ha:imer, 2, p. 22. 1l — $ 4. ἐπηρείας] ἐπειρ, cod. || — $6.5
Eb Toten v τῶν αὐτοῦ] See Cileond. . σέο, 10 Thomas ἐπελένοι τοῖς ϑεσίέως ἀκροπόοοι, eng
p. 389, 18. || — ξυνθήκας, iris is um αὐτῷ ὧν ἐπενόει. Solis Calabrytis eum potitum esse dicit Phrantzes.
Rer dut e Hn j - Ks λῶν ποιεῖται) Gobellini in Comment, rerum memorab. quce temporibus Pit ἢ
bou rase od χρυ νέης ᾿ » » p. 61: Sedecim (Turcos captivos) per legatos Pontifici dono misit auxi- —
ad ejiciendos peninsula Turcos. Citat harc Zinkei ng (Gt esse dicebat , Italorum parvam manu. sufficere i
πο E n-2 x tno ἫΝ 1.1. 2, p. 197. Misit Pius II pedites trecentos. [| — περὶ τῇ
text.|| — $ 2 Chalcocond., p. 472,9 : "'Ezsi δὲ ἐς Kó Boy τὰ enim ds 2» s ἄλλοις Ju 1. | S τίθησι] mgo, xoi
ἐπὶ τοὺς πολεμίους ἀπάξων τὸν βασιλέως AMET : πὸ δὲ «eius 4 σδαλὼν, παρῆν AA MR Anyorseson ros ἥγεμᾷ oc

σατο, χαὶ τοὺ: τῶν Ἑλλήνων θεράποντας xal ὅσοι Ἐξ δὲ ἐς TH ἀφίχετο, ἐνταῦθα τὸν μὲν ᾿Ασάνην ἐς φυλαχὴν ἐποιής-

bulus. | — $ 3. Μαχουμοῦτ εἰ] add. Wido. l—$4 Urt εἴποντο, Óegptou; ἔχοντες ἀπήλαυνον ἐπὶ Σπάρτην. Aliter Crito-
tradit, neque id probabile est, quum. «b. — 3 4. On£P... προσεδοχᾶτο] add. mgo. || — εὐθὺ τοῦ Ἄργους] Alius nemo hoc-
(q Argos tum penes Venetos esset. | — ὃ 5. Θωμᾷν τοῦ Καταθοληνοῦ] Iterum ejus

;
᾿
᾽
É
|
1
I

ew CT eU

QUIM T€ LY CON

P

MECHEMETIS ANNUS X. 6968 (1459-1460 P. C.).

στρατιὰν ἱχανὴν ἀναλαύοντα νυχτὸς ἀπελθεῖν ἐς
Σπάρτην καὶ χαταχλεῖσαι αὐτοῦ δῆθεν τὸν δεσπότην
Δημήτριον. Ὁ δ᾽ ἀπελθὼν χαὶ νυχτὸς ὅλης δδοιπορή-
ἅμα ἡμέ λαμθάνει τοῦτον £v Σπά ὶ
σας ἅμα ἡμέρᾳ χαταλαμόάνει τοῦτον ἐν Σπάρτη, καὶ
, Ὁ , A , c
χαταχλείει αὐτοῦ xal πέυψας τὸν γραμματέα τοῦ βα-
, Ho. * -- , ,
σιλέως Θωμᾶν τὸν Καταδοληνοῦ, λόγους προσφέρει
τούτῳ εἰρηνιχοὺς καὶ φιλίους περί τε ἐνδόσεως ἑαυτοῦ
τε xal τοῦ ἄστεος, ἐπ᾽ ἀγαθοῖς ἔσεσθαι λέγων αὐτῷ
τε χαὶ τοῖς μετ᾽ αὐτοῦ τὸ θαρρούντως καταπιστεῦσαι
αὗτόν τε xal τὴν ἀρχὴν τῷ βασιλεῖ, καὶ μὴ ἀντιδῆναι
ὅλως ἣ ἐνδοιάσαι" τοῦτο γὰρ οὐκ ἐς χαλὸν ἔσται αὐτῷ.
, ^ , , m » , ,
Δεσπότης δὲ τὸν "Acdvex πρῶτον ἔφη ἀπολυθέντα
ἥχειν παρ᾽ αὐτὸν τὰ πιστὰ φέροντα, xoi οὕτω δρᾶσαι
τὸ χελευόμενον. Ἰ᾿αῦτα δὲ πάντα, ἧπερ ἔφην, ἐς τὸ
ι i τα δὲ , ἥπερ ἔφην, ἐς τὸ
^
φανερὸν μὲν ἐπλάττοντο, ἄλλα δ᾽ ἦσαν ἐν ἀπορρήτοις
xai βεδουλευμένοι xal πράττοντες. Μαχουμούτης δὲ
M i 3 , δι JM 5 wo 5n
τὸν μὲν ᾿Ασάνεα, τὰ πιστὰ δοὺς, ἀπολύει εὐθὺς, ξυν-
ἐχπέμπει δὲ αὐτῷ xal Χαμουζὰ τὸν σατράπην, ἐν
τοῖς μάλιστα φίλον ὄντα δεσπότη. Οἱ δὲ ἐς τὴν πόλιν
ἐσελθόντες xoi τῷ δεσπότῃ ξυντυχόντες ἐξάγουσι
τοῦτον ἐς τὸ στρατόπεδον ὡς Ναχουμούτεα, ὃ δὲ δέ-
χεται τοῦτον ἀσμένως xal φιλοφρόνως καὶ μετὰ τῆς
προσηχούσης τιμῆς, παραλαμόανει δὲ xal τὴν πόλιν
M Y , , npo γε , M
καὶ τὴν ἄκραν αὐτήν.. {) Τῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ xat βασι-
^ —" ^ ,
λεὺς ἀφιχνεῖται, χαὶ αὐτίκα μεταχαλεῖτα: τὸν δεσπό-
τὴν, χαὶ τιμδὶ τοῦτον ἥχοντα τῇ ἐσόδῳ τῇ παρ᾽ αὐτὸν,
ὑπαναστάς τε τῆς καθέδρας αὐτῷ ἐσιόντι τὴν σχηνὴν
καὶ δεξιὰν δοὺς καὶ χαθίσας παρ᾽ αὑτῷ, xal πολλὰ
? ^ ? M ^ , , , ^
εἰπὼν εἰρηνιχὰ xat φιλάνθρωπα λόγοις ἡμέροις καὶ
προσηνέσι τοῦτον παραμυθεῖται, ἀγαναχτούμενός τε
m ^ , M b , 2 , 5 , A
τῆς δειλίας, xat τοῦ δέους ἀπαλλάττων * ἠσθάνετο γὰρ

αὐτὸν δεδιότα καὶ θορυδούμενον χρηστάς τε ἐλπίδας

, Ὁ m SS € , A e -
αὐτῷ περὶ τοῦ μέλλοντος ὑποτείνει, xal ἅμα θαρρεῖν
δίδωσιν, ὡς πάντα τὰ παρ᾽ αὐτοῦ καλῶς ἕξει xai xat

- , -

γνώμην αὐτῷ. "ἔπειτα καὶ πολυτρόπως δωρεῖται χρη-

μάτων τε ἐπιδόσει πολλῶν χαὶ πέπλων καὶ ἱματίων πο-

λυτελῶν, ἔτι δὲ ἵππων χαὶ ἡμιόνων xai πολλῶν ἄλλων
E D

τῶν ἐς τὴν τότε χρείαν ἡχόντων αὐτῷ * μεταπέυπεται

δὲ χαὶ τὴν τούτου γυναῖχα καὶ θυγατέρα μετὰ τιμῆς

“ᾳΨΨ ὃ , f , Ld P Led , p

ἐξ ᾿Επιδαύρου, ἐξαποστείλας τῶν βασιλικῶν εὐνούχων

τε ἕνα χαὶ ἄρχοντα μετὰ στρατιᾶς ἐς παραπομπὴν
- ͵ o y , ,

μετὰ τοῦ ᾿Ασάνεω, πᾶσί τε ἄλλοις τρόποις σφόδρα

τιμᾷ τοῦτον χαὶ θεραπεύει.

133

rp, ^o
* XXI. Τέσσαρας δὲ ἡμέρας αὐτοῦ διαγαγὼν χαὶ
, , M m
τὴν τε πόλιν xai τὴν ἄχραν ἐπισχευάσας χαλῶς xol
2 ,
ἀσφαλισάμενος, φρουράρχην τε ἐγχαταλιπὼν καὶ
M » m m t
φρουροὺς ἄνδρας τετραχοσίους τῶν ἀπὸ τῆς ἰδίας
αὐλῆς, τά τε ἄλλα πάντα ἐνταῦθα χατὰ νοῦν πράξας
M / » 2 “
τε xat καταστησάμενος, ἄρας ἐχεῖθεν, ξυνεπαγόμενος
, -
ἅμα οἱ xai τὸν δεσπότην Δημήτριον, ἀφικνεῖται ἔς τι
πολίχνιον ἐρυμνότατον πάντη, τὸ παρὰ τὴν ὑπώρειαν
τοῦ μεγάλου ὄρους τῆς Σπάρτης χείμενον, οὐ πόρρων
τοῦ ἄστεος, ζαστρίον ὀνομαζόμενον, xol στρατοπε-
δευσάμενος αὐτοῦ, πρῶτον προσφέρει λόγους τοῖς ἐν
αὐτῷ περί τε ἐνδόσεως ἑαυτῶν τε χαὶ τοῦ πολίσματος"
οἱ δὲ πιστεύοντες ἑαυτοῖς τε χαὶ τῇ ἐχυρότητι τοῦ
φρουρίου (ἦν γὰρ ὅλως ἀπότομόν τε xal ἀπόχρημνον
πὸ χωρίον, χαὶ τραχὺ καὶ ἄναντες πάντη χαὶ μίαν
* , Ld ,
μόνην πάροδον ἔχον καὶ ταύτην τριπλῷ τείχει πεφραγ-
μένην τε xai χατησφαλισμένην, xai αὐτοὶ δὲ ἦσαν
» ^N DES € 3 , E δέξ ^
ἄνδρες λογάδες ὡσεὶ τετραχόσιοι), οὐ παρεδέξαντο τοὺς
λόγους τοῦ βασιλέως, ἀλλὰ χλείσαντες τὰς πύλας
2 , M ^N 5 4 ,
ἐχαρτέρουν. (2) Βασιλεὺς δ᾽ αὐτίκα παραχελευσάμενος
τῇ στρατιδὶ προσέδαλεν ἰσχυρῶς τῷ πολίσματι, Οἵ
ἢ , , 2, , , M € - ,
δὲ ἠμύνοντο μάλα εὐρώστως, καὶ οἵ ὁπλῖται γενναίως
ἀγωνιζόμενοι καὶ προσφιλονειχοῦντες τὴν ἔσοδον xa
τὴν ἄνοδον βιαζόμενοι, οἵ μὲν αὐτῶν ἰσχυρῶς ξυνω-
θούμενοι παρὰ τῶν ἄνω τοῖς κοντοῖς χατεχρημνίζοντο
xol ἀπώλλυντο, ol δὲ παμμεγέθεσι λίθοις ἄνωθεν ἀφ᾽
ΩΣ Y ,
ὑψηλοῦ βαλλόμενοι τὰς χεφαλὰς χαὶ ξυνθλώμενοι
, j c ΝΜ 5
ἀπέθνησχον, καὶ τέλος ἀποχρούονται ἰσχυρῶς * ἔπεσον
δὲ αὐτοῦ που oüx ὀλίγοι τῶν ἀγαθῶν xol γενναίων
᾿ c c , od , M λέ : 8
ἀνδρῶν, ὅπερ οὐ μικρῶς ἠνίασε τὸν βασιλέα " ὅμως
ἀναχώρησιν σημάνας τότέ μὲν ἔπαυσε τοῦ πολεμεῖν "
c 0^9 € f € , 5 dn ^ 6 X 26
(3) τῇ δ᾽ ὑστεραία ἡμέρᾳ ἐχτάξας καὶ ὁπλίσας καλῶς
πᾶσαν τὴν στρατιὰν xat λόγοις προτρεπτικοῖς τε xol
- M [4
παραχλητιχοῖς παροξύνας αὐτοὺς ἅμα xai παραϑαρ-
ρύνας ἐς τὸ πολεμεῖν, xol aa προθεὶς κάλλιστα τοῖς
m , — , ἕ
χαλῶς ἀγωνιουμένοις διαρπαγήν τε τοῦ φρουρίου ση-
1 E
μάνας ἐχέλευσε: προσδάλλειν. (4) Ot δὲ στρατιῶται
: - , /
μέγα καὶ φοδερὸν ἀλαλάξαντες βοὴ καὶ δρόμῳ προσ-
1 τ Ld bi , τὰ
Θάλλουσιν ἰσχυρῶς τῷ πολίσματι" xal γίνεται ὦθι--
M
συὸς ἐνταῦθα πολὺς xol μάχη καρτερὰ ξυσταδὸν περὶ
: LJ D ^ Ld Ai -- A.
τὸ τεῖχος μετὰ θυμοῦ xal ὀργῆς και χραυγῆς » xot
E , 3
φόνος οὐχ ὀλίγος τῶν προμαχομένῶν ; ἀμφοτέρων
* M kJ ^ ,
ἀγωνιζομένων ἀτάχτως τε xui ξὺν οὐδενὶ κόσμῳ xat

mentio fit lib. 4, 7, 4. Pater Καταθολινὸς, γραμματεὺς τῶν θυρῶν, memoratur ap. Chalc. p. 501, 13. De Spartze ( eina
deditione 'plura habes ap. Chale. p. 472, 15-473, 5. Cf. Phrantz. p. 395. || — $ 6. Χαμουζᾶ] Χαμούζια h. 1. codex. De

H

Chamuza hoc Hieracophoro v. Chaleond. p. 457, 8. 480, 3. 482, 6. 501, 13. 502, 12. || — $ 7. ὑπαναστάς] p Ἢ NC
γαστάς m. 1.|| — ἐς τὴν σχηνήν] m. 2, πρὸς t. o. m. 1. || — τῆς δειλίας] περὶ vel ὑπὲρ τ. 8.? — || χρηστὰς τ. ξλπι p n
ὑποτείνει] Plura dehis v. ap. Phrantz. p. 395, Chalc. p. 473, 1. || — μεταπέμπει ete.] V. Phrantz. P. 396, 1. ah
Chalcoc. p. 476, 4 Mechemetes ad matrem filiamqué Demetríi Epidauro arcessendas Jesum Isaaci filium misit, post-
quam Castritzam et Gardiciam ceperat. || — τῶν βασιλιχῶν εὐνούχων τε ἕνα] Sic margo , εὐνοῦχόν τε text. pes

XXL. $ 1. φρουράρχην] Chalc. p. 473, 9 : φρουράν τε ἔφαινεν ἐν τῇ μητροπόλει, xoi ἄρχοντα ἐπέστησε Χαζανην bien
νεδίσαν, Μαχουμούτεω θεράποντα. || — Καστρίον] Chale. p. 473, 11 : ἐπὶ Καστρίην πόλιν διέχουσαν ἄμφι τὰ T jeu
ἀπὸ τῆς πόλεως. Phrantzes p. 405, 11 Καστρίτζαν locum vocat. Antequam ad Kasfri rex accederet , Bordaniam cepit,

testante Phrantze. Chalcocondylas hunc locum indieat verbis : πόλις ἑλληνικὴ εὐδαίμων "

διέχει δὲ ἀπὸ τῆς παλαιᾶς

πόλεως xai τοῦ Εὐρώτα σταδίους ὡσεὶ v (imo, Bordania ab Eurota 30, et a Sparta 50 fere stadia distat). || — $ 2. ἔπεσον

134

καταχαινόντων ἀλλήλους ἀνοιχτὶ, τῶν μὲν βιαζομένων
πᾶσι τρόποις ἔσω τοῦ τειχίσματος παρελθεῖν à τῶν δὲ
ἀμυνομένων ἐρρωμένως χαὶ οὐχ ἐώντων. (6) Τέλος
ὑπερισχύσαντες οἱ τοῦ βασιλέως χτείνουσί τε πολλοὺς
αὐτῶν καὶ βιασάμενοι ἔσω τοῦ πρώτου χαὶ δευτέρου
γίνονται τείχους, καὶ μαχόμενοι ἰσχυρῶς χαταδιώχουσί
τε αὐτοὺς xai ξυνωθοῦσιν ἐς τὴν ἄκραν * οἵ δὲ ἐς στενὸν
χομιδῃ ξυνελαθέντες χαὶ μὴ ἔχοντες ὅ τι καὶ δράσαιεν
ὥδατος ἀπορίᾳ χαὶ τῶν ἀναγχαίων, ἀλλ᾽ ἀπογνόντες
τοῖς ὅλοις παραδιδόασι σφᾶς αὐτοὺς βασιλεῖ χρήσα-
σθαι ὅ τι xo βούλοιτο. (e) Βασιλεὺς δὲ τοὺς μὲν ἄνδρας
ἐχέλευσεν ἀποσφαγῆναι͵ πάντας εὐθὺς ὅσοι περιελεί-
φθησαν τῷ πολέμῳ, τριαχοσίους ὄντας, παῖδας δὲ
χαὶ γυναῖκας ἠνδραποδίσατο, τὴν δὲ πολίχνην κατέ-
σχαψε. : en
XXII. Μετὰ δὲ τοῦτο ἐφ᾽ ἕτερον προσελαύνει
φρούριον ] αρδίχιον χαλούμενον, ἀνάλωτον πάντη xol
ὀχυρώτατον " ἄχρα γὰρ ἦν dao παρὰ τὴν ἔσοδον
τοῦ μεγάλου ὄρους τῆς Σπάρτης, ὃ δὴ Ζυγὸς λέγε-
ται, ἄχρως ἀνέχουσα xoi ὑπερχειμένη χρημνῷ τε
μεγίστῳ xal φάραγγι βαθείᾳ, ἐν χύχλῳ πάντοθεν
περιειργομένη χαὶ χατησφαλισμένη, μιᾷ δὲ μόνη παρ-
όδῳ καὶ ταύτῃ βραχείᾳ τὴν ἔσοδον ἔχουσα" παρ᾽ ὃ
χαὶ πολύ τι πλῆθος τῶν ἀστυγειτόνων ἀνδρῶν τε
γυναιχῶν χαὶ παίδων ἐνταῦθα ξυγκαταπεφευγὸς ἦν
διὰ τὸ ἀσφαλὲς τοῦ χωρίου" τοῦτο δ᾽ ἦν αὐτοῖς ὄλεθρος
προφανής, (2) Βασιλεὺς γὰρ ἐλάσας ταύτῃ καὶ στρα-
τόπεδον θέμενος τὰ μὲν πρῶτα λόγοις ἐπειρᾶτο τούτους
ὑπαγαγέσθαι, σῶς εἶναι βουλόμενος xol χαχῶν ἀπα-
θεῖς, ὡς δ᾽ οὐχ ἔπειθε, χύχλῳ περισχὼν αὐτοὺς τῷ
στρατῷ xal χαταχλείσας ἰσχυρῶς ἐφύλαττε, λιμῷ xat
δίψει τούτους ἐχπολιορχῆσαι βουλόμενος, xo μὴ ἐς
χωρία ἀπόχρημνα xal ἀνάντη εἰχῇ xxi μάτην ἀπολ--
λύναι τοὺς στρατιώτας. (3) Οἱ δὲ μίαν δὴ καὶ μόνην
ἡμέραν χαταχλεισθέντες αὐτοῦ, οὐχέτι ἀντέχειν ἠδύ--
ναντο, ἀλλὰ λιμῷ xal δίψει xol πνίγει καύματος θέ-
ρους ὥρᾳ χαὶ τῇ ἄλλη χαχοπαθείᾳ πιεζόμενοι, ἅτε
πλῆθος ὄντες πολὺ ἀνδρῶν τε χαὶ γυναιχῶν χαὶ παι-
δίων, χαὶ ἐς βραχυτάτην ἄχραν ξυνελαθέντες, ὕδατος
ἀπορία χαὶ σπάνει τῶν ἀναγχαίων χαὶ μηδεμίαν ἐπι-
χουρίαν ποθὲν 7, ἔχοντες ἢ ὅλως ἕξειν ἐλπίζοντες, xat
ἄχοντες προσχωροῦσι τῷ βασιλεῖ, χαὶ παραδιδόασι

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. 1Π, 21-24.

σφᾶς αὐτοὺς χαὶ ἄνευ διολογίας. (4) Βασιλεὺς δὲ xa |

τούτους πάντας ἀπέχτεινε, παῖδας δὲ xol γυναῖχας
ἠνδραποδίσατο; τὸ δὲ φρούριον κατέσκαψε. Τοῦτο δ᾽

ἐποίησεν ἐν τοῖς φρουρίοις τοῖσδε ὀργὴν ἔχων xol.
μῆνιν δικαίαν, τοῖς μὲν ὅτι προχαλουμένου σφᾶς Emi.

- Li m ^ E BO

ξυμβάσεις αὐτοῦ, ὥστε μηδένα χίνδυνον ἐν τῷ πολέμῳ
ἢ , :

τοῖς στρατιώταις γενέσθαι, οὐχ ὑπήχουσαν, ἀλλ᾽ εἷς,

λοντο μᾶλλον τὸν πόλεμον, ἐν ᾧ πολλοὺς χαὶ ἀγαθοὺς.

ἄνδρας ἀπεδεθλήχει, τοῖς δὲ, Ἰλλυριοῖς οὖσι τοῖς,

πλείοσι, διά τε τὰς δυστροπίας αὐτῶν xad τὰς ξυνεχεῖς.

ἐπαναστάσεις τε χαὶ χλοπὰς χαὶ ληστείας, χαὶ ἅμα

ὑροῆσαι πάντας χαὶ καταπλῆξαι βουλόμενος καὶ ἐς
φόθον ὅτι πλεῖστον xal ἀγωνίαν ἐμαλεῖν, ὥστε μη-

χέτι ἀντιδαίνειν ἐθέλειν, μηδὲ τολυᾶν ὅλως dmauÜn- -

δίζεσθαι τοῦ λοιποῦ, ἀλλὰ προσχωρεῖν ἑτοίμως αὐτῷ $5

θηρωμένους τὴν σωτηρίαν: ὃ δῆτα καὶ γέγονεν. -

(5) Ὁρμηϑεὶς γὰρ ἐχεῖθεν 6 βασιλεὺς καὶ προσελαύνων.
ἐπὶ τὰ πρόσω τῆς χώρας, οὐχέτι ἀντιδαῖνον εἶχεν

οὐδὲν οὐδαμοῦ, ἀλλὰ πάντα οἵ προσεχώρει ἑτοίμως»
τὰ πλείω σχεδὸν καὶ ἄνευ ὁμολογίας, προλαμόάνοντα
τὰ πολλὰ xa τὴν αὐτοῦ ἔφοδον, καὶ πόλεις καὶ φρούρια
χαὶ πᾶσα ἡ ἐν ποσὶν εἶχε xal ὑπεχώρει πρὸς τὸν
τούτου δρόμον xal τὴν δρμήν᾽ οὕτως ἅπαντα χατε-
πτήχει χαὶ προσεχώρει, πλὴν εἰ μή πού τινες χουφό-
τῆτι γνώμης ἀντέῤησαν, οἱ xal παρὰ πόδας τοῖς ὅπλοις
ἐσωφρονίσθησαν. Καὶ μέντοι xal ὃ βασιλεὺς τὸ ἀπὸ
τοῦδε πᾶσι προσεφέρετο χαλῶς τοῖς γε τοιούτοις, καὶ
πάντας ἐφύλαττε σῶς ἐν τοῖς ὑπάρχουσι πᾶσι xat
ἀσινεῖς ὅλως τῶν ἀπὸ
χαχῶν, (c) Περιιὼν δὲ πᾶσαν τὴν Πέλοπος xoi χει-
ρούμενος, ὅσα μὲν ἐδόχει οἷ τῶν τε φρουρίων καὶ πο-
λισμάτων ἐπιτήδεια εἶναι χαὶ ἀσφαλῆ xai πρὸς φυ-

λαχκὴν ἱκανῶς ἔχειν τῆς χώρας, ἐπεσχεύαζε φρουροῖς
χαὶ φρουράρχαις χαὶ σιτήσει χαὶ ὅπλοις χαὶ πᾶσιν
ἄλλοις ἐξήρτυε, ὅσα δὲ μὴ ἐδόχει, κατέσχαπτε, τοὺς

δ᾽ οἰκήτορας εἴα μένειν ἐν τοῖς αὐτῶν χαὶ οἰχεῖν ὥσπερ
χατὰ χώμας, ἐνίους δὲ αὐτῶν xol ἀποικίσας ἤγαγεν
ἐς τὴν Κωνσταντίνου.

ΧΧΠΙ. Καὶ τὰ μὲν αὐτοῦ [τοῦ] βασιλέως οὕτως εἶχε,
δεσπότης δὲ Θωμᾶς, ἐπειδὴ τὴν ἀρχὴν ἐπύθετο τὴν ἐς
Πελοπόννησον ἔφοδον τοῦ βασιλέως, ἐπισχευάσας TÉ -
τινα τῶν αὐτοῦ φρουρίων χαλῶς, xai φύλαχας ἐγχα-

32] πεσόντες: cod. || — S 6. τριαχοσίους] Chale. p. 474, 10 : πάντας ἀπαγαγὼν εἰς

ξύμπαντας ἐς τριαχοσίους, χαὶ τὸν ἄρχοντα αὐτῶν τῇ ὕστε
tum supplicii genere).

ἕνα χῶρον χατέσφαξε γενομένου: τοὺς

ἐραίᾳ χωρὶς ἔτεμε τὸ σῶμα ποιησόμενον (πριζόμενον ἢ frequenti:

XXII. $ 1. Γαρδίχιον] Γαρδιχίην Chale. p. 474, 16, Γαρδίχην Phrantzes. In hunc locum incole Leontarii urbis vicino

confugerant. || — $ 3. ξυνελαθέντε:
habet : διεφθείροντο οὖν xod. ,
γυναῖχας ἠνδραποδίσατ
αὐτοῖς ἵνα μηδένα αὖτ
κινούμενος , ἔν τινι πεδίῳ μιχρῷ συνάξας αὐτοὺς πάντας
memotmxe. De numero cesorum v. Chale. p. 475
duces in Peloponneso gesserint , Critobulus v

] mgo; συνειλυθέντες text. [| — Inter verba τῶν ἀναγχαίων et xoi μηδεμίαν codex
X*-65, qui linea transdueta deleta sunt. || — $ 4 ὁμολογία: 7 ὁμιλίας cod, || — παῖδας δὲ xal. -
ο Aliter Phrantzes p. 405, 23 : τέλος δὲ ἐδουλώθησαν, μετὰ συνθήχης
ὧν ἐνοχλήση ἢ θανατώσῃ ἢ αἰχμαλωτίσῃ * αὐτὸς δὲ τοὺς ὅρχους ἀθετήσας

xai ὅρχον ἐπαγγειλάμενος
χαὶ τῇ μνησιχαχίᾳ καὶ ὀργῇ.

χαὶ δεσμεύσας παρανάλωμα τῆς μαχαίρας σὺν γυναιξὶ xol τέχνοις
«11 — $ 5. Qui post Gardicie expugnationem Mechemetes ejusque-

narrat Chaleocondylas p. 474 sqq. bs Ó comprehendit , pluribus exposuit Phrantzius p.407 sq., uberrime

add. mgo.

XXIII. $ 1. Μαντίνειαν] Mantineam ad sinum Messeniacum in Demetri

προσεφέρετο χαλῶς, τοῖς Ys τοιούτοις xoi] add. mgo. | — || 6. ὥσπερ]

i ditione sitam Thomas ante Mechemetis-

τῆς στρατιᾶς xal τοῦ πολέμου

MECHEMETIS ANNUS X. 6968 (1459-1460 P. C.).

ταστήσας αὐτοῖς, αὐτὸς ἐς Mavztveuxv ἀπελθὼν, mo-
λίχνην παράλιον, μετά τε τῆς γυναιχὸς χαὶ τῶν
παίδων xat τῶν ἀρχόντων ἐνίων, xol χαταχλείσας
ἑαυτὸν ἐχεῖ περιέμενεν ἀποσχοπῶν τοῦ πολέμου τὸ
» ,
πέρας. (2) Ἤλπισε γὰρ μὴ οὕτω ῥαδίως ἐνδώσειν
πᾶσαν τὴν Πέλοπος, χώραν τε οὖσαν ἐχυρωτάτην
φύσει χαὶ πόλεις ἔχουσαν ὀχυρὰς χαὶ φρούρια ἐρυμνὰ
bJ / 5 H4 - , ^ m
xai δυσάλωτα, ἀλλὰ xat τινα τῶν φρουρίων ἢ τῶν
πολισμάτων περιλειφθήσεσθαι τῷ πολέμῳ περιγενό-
* er , » »- v ^ , * 4
μένα, xol οὕτω πάλιν ἕξειν αὐτὸν ἐλπίδα τινὰ xol
χαταφυγὴν ἐν Πελοποννήσῳ - ἐπεὶ δὲ εἰδε πάντα χει-
ρούμενα xo πόλεις καὶ φρούρια, τὰ μὲν ἐξ ἐπιδρομῆς
βίᾳ τοῖς ὅπλοις, τὰ δὲ ἑχόντα παραχωροῦντα καὶ
χωρὶς ἀνάγχης ἡστινοσοῦν, xol πᾶσων τὴν Πέλοπος,
ἄνευ μέντοι γε δυοῖν ἣ τριῶν πόλεων ᾿Ενετιχῶν, σχεδὸν
ἤδη χατειλημμένην xol χατεχομένην, τότ᾽ ἤδη,
, Ll ce
πάντων ἀπογνοὺς τῶν αὑτοῦ πραγμάτων, £u 6g ἐς
πεντηκοντόρους δύο ξύναμα γυναιχὶ. καὶ τέχνοις χαί
τισι τῶν ἀρχόντων ᾧχετο ἐς Κέρχυραν ἀποπλεύσας.
d, m
Ὅσοι δὲ τῶν ἀρχόντων ἦσαν £v φρουρίοις xal πόλεσιν
ἁρμοσταὶ, καταλιπόντες ταῦτα. ὑπεξέφυγον ἐς τὰς
τῶν ᾿Κνετῶν πόλεις Κορώνειαν xai Μεθώνην xoi τὰς
λοιπὰς xal διεσώθησαν ἐχεῖ. (3) Καὶ οὕτω πᾶσαν τὴν
τοῦ Πέλοπος χώραν ὃ βασιλεὺς ἐχειρώσατο, ἔργον μέ
Πέλοπος χώρ ς ἐχειρώσατο, ἔργον μέγα
Mi ^ , er ^ » m ^
δράσας xal θαυμαστὸν ἐν οὕτω βραχυτάτῳ χαιρῷ
xy i PENA M , Y - »y.
οὔπω γὰρ ἐξήχει τὸ θέρος ὅλον χαὶ πᾶσα εἴχετο,
πόλεις τε ὀχυραὶ χαὶ φρούρια ἐρυμνὰ χαὶ πολίχνια
) e
ἐγγύς που διαχόσια xal πεντήχοντα, χώρα τῶν Óvo-
—- / - * ^
μαστῶν ἄνωθεν xal ἐνδόξων, xal πλεῖστα xat χάλλιστα
» b , 2 - ᾽ S: * 2 Lad L4
ἔργα xat μέγιστα δὴ £v τοῖς xoc! αὐτὴν ἐπιδειξαμένη
χαιροῖς, καὶ τρόπαια λαμπρὰ ἀπὸ βαρόάρων τε xal
“Ἑλλήνων ἀναστήσασα, xai ἀποιχίας πολλὰς ἀποιχί--
σασα, ἄρξασά τε πολλῶν xal πόλεων xal γενῶν ἔν τε
᾿Ασίᾳ xxi Εὐρώπη xai δὴ καὶ Λιδύγ, καὶ νήσων τῶν
μεγίστων, ἄνδρας τε ἀποδείξασα πᾶσιν ἐπί τε φρο-
[4 v 4 , M . , M1 φῳ - »9ς d
νήσει καὶ ἀνδρείᾳ xal στρατηγίᾳ xai τῇ λοιπῇ ἀρετὴ
xai δὴ καὶ εὐεξίᾳ xai δώμη σωμάτων χρατίστους τε
P / HOS P J 2 3. hd
xai τελεωτάτους Ot ἁπάντων, xot οἵους οὐχ GÀÀY, τῶν
^ - ,
ἁπασῶν οὐδευία πλήν γε δὴ τῆς Ῥωμαίων , θέσεώς
τε λαχοῦσα ἀρίστης τε χαὶ ἐπικαιροτάτης ἐν πᾶσι γῆς
τε χαὶ θαλάσσης, ὅ τι χράτιστον.
XXIV. Τὰ μὲν δὴ κατὰ" τὴν μεγάλην τε xo πε-
e , H *
ριώνυμον χώραν τοῦ Πέλοπος ὑπὸ "Popatotc τε οὖσαν

σι)δέως πατοὺ Ü ἐτελεύ
σι)έως οὃς, οὕτως ἐτελεύτησε,

135
ἄνωθεν xxi ἐς δεῦρο χαλῶς ὕπ᾽ αὐτῶν ἀρχθεῖσαν τὴν
πᾶσαν, ἐλπίδας τε οὐ μιχρὰς ὑποτείνουσαν ἀεὶ xal
Ρωμαίοις καὶ Ἰταλοῖς ὀψέ ποτε ἐν χαιροῖς τοῖς προῦ-
ἤχουσιν ὠφελείας xal βοηθείας, δίς τε τειχισθεῖσαν
τὸν ἰσθμὸν ἐν τοῖς ἡμετέροις καιροῖς, χαὶ πάλιν παρὰ
πόδας κιταρριφθεῖσαν πολέμῳ ὑπὸ Μωράτεως τοῦ βα-
2) Βασιλεὺς δὲ
τὰ ἐν αὐτῇ πάντα χαλῶς τε χαὶ es αὐτῷ κατὰ
νοῦν. πράξας, ἔς τε φυλαχήν, φημι, καὶ τὴν ἄλλην
ἀσφάλειαν, σατράπην τε πάσης τὸν Αμάρην χατα-
λιπὼν, xai λείαν ὅτι πλείστην ἔλάσας τε αὐτὸς xal τῇ
στρατιδὶ διαδοὺς, ἔξεισι τοῦ ἰσθμοῦ, ἔχων μεθ᾽ ἑαυτοῦ
χαὶ τὸν δεσπότην Δημήτριον ξύναμα γυναιχί τε χαὶ
θυγατρὶ χαὶ τοῖς καταχολουθήσασι τῶν ἀρχόντων.
(3) Γενόμιενος δ᾽ ἐν Λεδαδεία τὸν μὲν δεσπότην ξὺν
τοῖς αὐτοῦ παραδοὺς ἄρχουσί τε xal στρατιώταις ἔς
τε ὑπουργίαν χαὶ φυλακὴν, ἐχέλευσε σχολῇ καὶ βάδην
ἰέναι, καθ᾽ ὁδὸν ἀναπαυομένους διά τε τὰς γυναῖχας
χαὶ τὰ παιδία χαὶ τὴν ἄλλην τούτων ἀποσχευήν τε
xai θεραπείαν" (4) αὐτὸς δὲ ἄρας ἐκεῖθεν ξὺν τῇ ἰδίᾳ
αὐλῇ (τὴν γὰρ στρατιὰν διαφῆκε πᾶσαν) ἐπορεύετο,
χαὶ ἀφιχνεῖται ἐς τὴν ᾿Αδριανοῦ, φθινοπώρου μεσοῦντος
ἤδη, x&xei περιμένει. ΝΙετ᾽ οὐ πολλὰς δὲ ἡμέρας πα-
ραγίνεται xai ὃ δεσπότης Δημήτριος. Βασιλεὺς δὲ
προὔργου τοι ποιούμενος τὴν τούτου θεραπείαν τε xai
διόρθωσιν, εὐθὺς μεταχαλεῖται Μαχουμούτεα χαὶ
ἼΙσάαχον, καὶ χοινῇ ξυνδιασχεψάμενος δίδωσι σατρα-
πείαν τῷ δεσπότῃ ἔς τε ἀρχὴν ἅμα χαὶ πρόσοδον τάς
τε ἐν Αἰγαίῳ νήσους Ἵμόρον καὶ Λῆμνον χαὶ τὰ χα-
ταλειφθέντα Θάσου xai Σαμοθράκης (προαπῳχίσθη
γὰρ τὸ πλέον τούτων ἐς τὸ Βυζάντιον) ᾿ ἦν δὲ τῶν νήσων
τούτων ξύμπας ὃ ἐτήσιος φόρος ἀργυρίου χέρμια νενο-
μισμένον βασιλιχὸν μυριάδες τριάκοντα. (5) 'Ouotc
δίδωσι xol τὴν Alvov αὐτῷ, πόλιν λόγου ἀξίαν xoi
πολλοῖς εὐθηνουμένην καλοῖς, ἐν τῇ παραλία τε τῆς
Θράχης χειμένην αὐτοῦ που περὶ τὰς ἐχόολὰς τοῦ
Εὕὔρου ποταμοῦ, καὶ χοινὸν ἐμπόριον οὖσαν τῆς πε-
ριοικίδος ἁπάσης τε xol πλησιοχώρου διά τε τοὺς λι-
μένας xol τὴν ἄλλην αὐτῆς ἐπιτηδειότητα, ἧπερ xat
πρόσθεν ἔφαμεν. (6) Δίδωσι δὲ ξύν τε τῇ τάξει πάση
xai ταῖς προσόδοις ἃς ἀπεφέρετο Ó ταύτης πρόσθεν
ἐπάρχων Παλαμήδης ὃ Γατελιούζεω. ᾽Ησαν δὲ χαὶ
αὗται τοῦ αὐτοῦ βασιλιχοῦ κέρματος ἕτεραι τριάχοντα

adventum frustra oppugnaverat (Chalc. p. 471, 5). Postea eum hoc oppido potitum esse in eoque exitum belli
exspectasse nemo tradit, sed Abarinum sive Pylum Thomam abiisse narrat Chalcoc. p. 478, 2, coll. Phrantze p. 407,

- * ^ , ^ ΄ , * ^ * ^ ΕΣ ^ f
16 : Θωμᾶς ἀφεὶς τὴν Καλαμάταν χαὶ περάσας εἰς τὰ περὶ τὴν Κόσμαιναν xot τὸ Πεταλί

^ *, - » - *
Zt εἰσῆλθε εἰς τὸν ᾿Αδαρῖνον x&-

χεῖθεν εἰς τὸ Μίαράθιν. || — ὃ 2. xai χατεχομιένην] inter lineas additum. || --- ἐς Κέρχυραν] Phrantz. p. 408, 10 : τῇ ve
τοῦ ᾿Ιουλίου μηνὸς ἀπεσώθη εἰς Κέρχυραν. l| — $3. πλήν γε δὴ τῆς Ρωμαίων) add. margo. :
XXIV. $ 2. Audgny] ᾿Αμάρρην codex. At Omar statim initio expeditionis a Peloponnesi profectura remotus erat.
Abiens rex przefectum reliquit Zaganum. V. Chale. p. 484, 11. || — ἔχων μεθ᾽ ἑαυτοῦ Δημήτριον ξὺν γυναιχὶ x. δ0} ]
Hos jam antea in Boeotiam miserat, sec. Chalcoc. p. 476, 18. Cf. Phrantz. p. 405. ll τ $ 3. παραδοὺς ἄρχουσι etc.
Chalc. p. 483, 14 : Κομιζόμενο: ἐπ᾽ οἴκου xal πέμπων xfpuxac ἐχέλευε τὸν ἡγεμόνα Δημήτριον ὑπάγειν πρόσθεν σὺν τῇ
γυναιχὶ, xal αὐτὸς σχολῇ ἐπορεύετο. || — $ 1. δίδωσι σατραπείαν] Phrantzes p. 413, 23 : ᾧ (Δημητρίῳ) δέδωχεν yos
εἰς ζωάρχειαν αὐτοῦ τε χαὶ τῶν αὐτοῦ τὴν μεγάλην Αἶνον, τὴν Λῆμνον, τὴν Ἰμόρον χαὶ τὴν Σαμοθράχην. Valen. 483,
17 : τῷ ἡγεμόνι ἐπέτρεψεν Aivov πόλιν xal πρόσοδον ἀπὸ τῆς αὐτοῦ ταὐτῇ GT, χαὶ ἀπὸ τῶν θυρῶν ἐς cbe or ( 70 μα
Critob.) μυριάδας ἀργυρίου. || — xoi πρόσοδον] sic margo. καὶ ἀνάπαυσιν text. || — 5. εὐθηνουμένην] s99uv. codes. Dei

΄

cue
I παρὰ d facce & πρόσοδον dpyu- ἑξηχοστὸν ἔτος πρὸς sic
viste A Oe 9 Ταῦτα il ὧν οὖν | σίοις τοῖς ὅλοις Ἴνύετο, ὃ

ane | Popes. [.— $6, τρῖς τὸν hou Hoo fend nequit, uóqua spe
darudond EE eed τούτοις ἢ An cc, artum est. ex Arco vocis toot -

;

x MT Le ier

TRENT

CC WAT

www

KPITOBOY AOY

ZYTTPAQHX IXTOPION TETAPTH.

- Nlepiéyet ἥδε προσχώρησιν Σινώπης πόλεως xoi πάσης ἀργῆς

τοῦ Ἰσμαήλου xai προσχώρησιν Τραπεζοῦντος xol πάσης
τῆς ἐν αὐτῇ. ἀρχῆς: xxi τοῦ βασιλέως αὐτῆς, ἔτι δὲ τὴν
Γετῶν ἐπανάστασιν wol δουλείαν τὴν τε τῆς Λέσδου
- ἅλωσιν πάσης χαὶ πρώτην ἐσδολὴν τοῦ βασιλέως χατὰ
- τῆς Βόστρων xal καταστροφὴν xai ἅλωσιν πάσης. Χρόνου
πλῆθος ἔτη τρία.

ο Βασιλεὺς δὲ γενόμενος ἐν ΚΚωνσταντινουπόλει xal
μικρὸν. ἀνεθεὶς, στρατιὰν αὖθις ἤγειρε πλείστην xot
στόλον μέγαν ἐξήρτυε χατὰ γῆν τε καὶ θάλασσαν χαὶ
ὅπλα καὶ μηχανὰς χατεσχεύαζε xa πᾶσαν ἄλλην ἐξε-

᾿πλήρου χρείαν πολεμικήν. Ἦν δέ οἱ f παρασχευὴ
αὕτη xal ὃ σχοπὸς τῆς ἐχστρατείας ἐς Γραπεζοῦντά τε

E

xoi Σινώπην. (2)'H γὰρ ᾿Γραπεζοῦς ἦν μὲν τὸ ma-
λαιὸν πόλις μεγίστη τε χαὶ καλλίστη, ἀλλὰ δὴ καὶ
3 " AMOR: ; ^n » *
πρεσδυτάτη τῶν '"EXXrvidov , ᾿Ιώνων dmotxog οὖσα
χαὶ Ἀθηναίων, χειμένη δ᾽ ἐν χαλῷ τῆς ᾿Ασίας ἐν τῷ

πρὸς ἥλιον ἀνίσχοντ ῷ τοῦ Πὐξείνου πόντου πα-
“πρὸς ἥ ἀνίσχοντα μυχῷ τοῦ "ὐξείνου πόντου πα

n ΄ , * p 1 , 1
ράλιος" νέμεται χώραν ἀρίστην τε καὶ πλείστην xal
πάμφορον xal πολλῆς ἐπάρχει τῆς περιοιχίδος" χατα-
στᾶσα δέ γε τὸ ἐξ ἀρχῆς χοινὸν ἐμπόριον τῆς ἄνω
Ἀσίας, λέγω δὴ Ἀρμενίας τε καὶ ᾿Ασσυρίας xai τῆς
ἄλλης πλησιοχώρου, ἤχμασεν ἐν τοῖς ἄνω χρόνοις,

xal πλοῦτον ἔσχε πολὺν xoi δύναμιν πλείστην xol:

δόξαν περιεθέδλητο, χαὶ τῶν ὀνομαστῶν ἦν οὐ τοῖς
Lud D

- , .-

ἐγγὺς μόνον, ἀλλὰ δὴ καὶ τοῖς πόρρω. (9) Τοῦ
χρόνου δὲ προϊόντος χατὰ μιχρὸν xal τῶν ἐν ᾿Ασίᾳ
- , » d ? , M 6 ^

πραγμάτων ἄλλοτε ἄλλως ἐχόντων τε xat μεταθαλ-

λομένων, καὶ βασιλείων τῶν μὲν χαταλυομένων τε
Ll M ,

xal ἀνηρημένων, τῶν δ᾽ ἀνισταμένων ἤδη, xat πό-
^ m M

λεὼν xal χωρῶν τῶν uiv χατεστραμμένων τε xat
ἠφανισμένων τελείως, τῶν δ᾽ ἐπιγινομένων τε χαὶ οἷ-

χιζομένων αὖθις, ἥψατο xoi ταύτης μεταύῤολὴ πρὸς

καιρὸν, xal πάλιν ἀναχτησαμένη τε
,

λιστα καὶ ἐς τὴν προτέραν εὐδαιμονίαν τε καὶ κατά-

» 2 , $ M
εξ ἐχείνου ἀσινῃς

M d ,
ἑαυτὴν ὅτι τὰ-

3 - ^ , Ν
στασιν ἐπανελθοῦσα διαγέγονε τὸ

πάντη xol μηδενὶ προσχόψασα δυσχερεῖ. (4] "Ev ϑὲ
τοῖς ὑστέροις xal πρὸ ἡμῶν ὀλίγον καιροῖς xot βασί-
λειον κατέστη ἑνὸς τῶν ἐχ τοῦ βασιλείου γένους ἽῬω»-
μαίων τῶν Κουνηνῶν,, ἐκ Βυζαντίου ἐχπεσόντος
αὐτοῦ χαὶ ἔργα πλεῖστα καὶ χάλλιστα ἐν αὐτῇ ἐπι-
^ T , Ao m" , tf -- TA e
δειξαμένου xol πολλῶν τῶν πέριξ γενῶν xoi πόλεων
y M , ? , ^
ἄρξαντος" xal χατήχθη ἣ τούτων διαδοχή τε xat Ba--
σιλεία ἐς δεῦρο εἰρηνικὴ πάντη χαὶ ἀστασίαστος, τῶν
τε βασιλέων εἰρηνευόντων τε xal δμονοούντων, τῶν τε
Ν s , m L2 ΩΣ

ἔνδον ἠρεμούντων. τῶν τε ἔξω γενῶν τῶν μὲν ὕπα-

, Lad δὲ 5 FON » , - M M
χουόντων, τῶν δὲ ἐνσπόνδων ὄντων αὐτοῖς. (6) Μετὰ
- Y
ταῦτά γε μὴν στάσεσι xa ἐμφυλίοις χρησαμένων
αὐτῶν, καὶ κατ᾽ ἀλλήλων τῶν Ex. τοῦ γένους μανέντων,
ἐνόσησε χαὶ αὕτη μετὰ τῶν ἄλλων, xal τελευτῶσα΄
- ὅλ -- 4 ἤλ [4 ΩΣ , ^ —

τοῖς ὅλοις χαχῶς ἀπήλλαξε, τῶν βασιλέων xol τῶν
ἔνδον, ἧπερ ἔφην, στασιαζόντων τε. xal μαχομένων

, e Ὁ
* καὶ διατιθέντων ἀλλήλους χαχῶς, τῶν τε πλησιοχώρων

ἐθνῶν διὰ τὰς ξυνεχεῖς στάσεις ἐπανισταμένων τε
αὐτῇ xol χατατρεχόντων πολλάχις καὶ ληιζομένων
xoi βλαπτόντων τὰ μέγιστα. (e) Τοίνυν, ἕως μὲν τὰ
τῆς Κωνσταντίνου χαλῶς ἐφέρετο, xoi Ρωμαῖοι ταύτην.
ἔχοντες τοῦ πορθμοῦ χύριοι ἦσαν, x«i ὃ Βόσπορος ἦν᾽
οὗ διαδατὸς, xot 6 EUEstvoz πόντος ὅλως ἄπλωτος ἦν
τῷ μεγάλῳ στόλῳ τοῦ βασιλέως, ἀντεῖχε xol αὕτη
μετὰ τῶν ἄλλων, καὶ ἀνέφερε τὰς αὑτῆς ἀχαιρίας,
φυλάττουσα τὴν ἐλευθερίαν ὡς δυνατὸν xol μηδὲν το-
σοῦτον παραθδλαπτομένη τοῖς ἐμφυλίοις χαχοῖς. ᾿Επεὶ
δέ γε τὰ πράγματα “μετέπεσε, καὶ f, Κωνσταντίνου
χειρὶ πολλὴ καὶ δυνάμει ἐχπολιορχηθεῖσα ὑπὸ τοῦ
μεγάλου βασιλέως ξάλω, χαὶ 6 πορθμὸς γέγονεν ὑπ᾽
αὐτῷ, καὶ ἣ πρὸς τὸν Εὔξεινον πόντον χαὶ τὰς ἐχεῖσε
πόλεις ὁδὸς ἠνοίγη λαμπρῶς χατὰ γῆν τε xai θάλασ-
σαν, τηνιχαῦτα δὴ xat αὕτη μετὰ τῶν ἄλλων ἔκλινε
χαὶ καταχούειν ἤρξατο, xai οἵ ἐν αὐτῇ βασιλεῖς ὑπο-
χύψαντες τῷ μεγάλῳ βασιλεῖ γεγόνασι φόρου Ümo-
τελεῖς, (7) " Eo μὲν οὖν εἰρηνεύοντές τε ἦσαν αὖτοί τε

I. Expeditionem contra Sinopen et Trapezuntem et Armeni: principem obiter Phrantzes tangit p. 94 et 414 , plu-

ribus Ducas p. 340-343, plurimis

p. 194-199 (Presa di Sinapi e di Castimonia) et p. 199-

Chalcocondylas p. 485-497 narrant. Haud spernendus denique
208 (Presa di Trabisonda et'di Coiunli). Ex recentio-

Seadeddinus 2,

ribus haec perstringunt Fallmerayer in Geschichte des Kaiserthums von Trapezunt (München 1827) p. 273
sqq.. Finlay TAc history of Greece and the empire of Trebizond (London 1851) p. 485 sqq., Hammer 1.1. p. 51 sqq.,
Zinkeisen l. l. 2, p. 327 sqq. || — In argumento codex Ἰσμαίλον pro Ἰσμαήλου. || — $ 1. μέγαν] μέγα cod. || -—

$ 2. ᾿Ιώνων ἄποιχος οὖσα xxi ᾿Αθηναίων] Trapezus colonia era
etiam Athenienses acceperat. || — S 4. καὶ πρὸ ἡμῶν ὀλίγον
Vid. Chalcoc., qui pluribus hzc prosequitur. || — τῶν Κομνηνῶν add. margo.
tive usurpatur; infra $ 6 habes ἐμφυλίοις χαχοῖς. || — $ 6. ἐχπολιορχηθεῖσα] sic margo , χυχλωθεῖσα text.

t Sinopensium , Sinope vero colonos Milesios et deinceps

χαιροῖς] sic mgo , xai χάτω χαιροῖς text. || — ἑνὸς} Isaaci.

| — $ 5. ἐμφυλίοι:} vox ἢ. I. substan-
|| — ὑποχύ-

ψαντες] sic margo, σπεισάμενοι text. |] — $ 7. τὸν δασμὸν] Joannes Trapezuntis regulus Mechemeti primum 2000, deinde

131

138

ἐς ἀλλήλους xai τὸν δασμὸν ἀπεδίδουν xod νεωτέρων
πραγμάτων οὐχ ἥπτοντο, ἐτύγχανον χαὶ αὐτοὶ τοῦ
βασιλέως εἰρηνικοῦ" ἐπεὶ δὲ αὐτοί τε ἐν ἀλλήλοις διε-
στασίασαν xoi τὸν δασμὸν οὐ πάνυ ῥαδίως παρεῖχον;
πρός τε τοὺς πλησιοχώρους αὐτοῖς βασιλεῖς τῶν τε
ἹΤιγρανοχέρτων xai ᾿Αρμενίων xoi Μήδων Χασάνεα
τὸν Τομήριος καὶ δὴ xat Ἰδήρων ἐπιγαμίαν ἔχοντες ;
ἐδόκουν χαινότερά τινα πράττειν xal νεοχμοῦν ἐς τὰς
μετὰ τοῦ βασιλέως σπονδὰς (οὐ γὰρ ἐλάνθανον ταῦτα
ποιοῦντες), τηνικαῦτα δὴ xo Ó βασιλεὺς ὀργῇ ληφθεὶς
τὴν ἐχστρατείαν χατ᾽ αὐτῶν ἐποιεῖτο, προχαταλαύεῖν
τε χαὶ προχατασχεῖν τούτους βουλόμενος πρίν τι χαὶ
νεώτερον πρᾶξαι.

II. Παρασχευασάμενος οὖν χειμῶνος χαλῶς, ἐπειδὴ
ἔαρ ὑπέφαινεν ἤδη, πρῶτα μὲν τὸν χατὰ θάλασσαν
στόλον ἐξήρτυεν ἐς ἀναγωγήν" ἦσαν δὲ τριαχόσιαι
μάλιστά που τῶν νεῶν στρατιώτιδες χαὶ μάχιμοι
τριήρεις τε μαχραὶ xol πεντηχόντοροι χαὶ πλοῖα χα-
τάφραχτα παρὲχ τῶν σχευαγωγῶν xal τῶν φερόντων
τὰς μηχανὰς τῶν τε xav ἐμπορείαν ἢ χρείαν ἄλλην
ἀφιχνουμένων. — (2) ᾿Ενέθηχε δ᾽ αὐταῖς ὅπλα παντοῖα
χαὶ πλεῖστα, ἀσπίδας τε χαὶ θυρεοὺς χαὶ χράνη χαὶ
δόρατα, ἔτι δὲ θώραχάς τε χαὶ ἀχόντια xoi βελῶν
διαφόρων πολύ τι χρῆμα τῶν τε ἀπὸ τόξων ἀφιεμένων
χαὶ τῶν ἄλλων μηχανῶν χαὶ δὴ χαὶ ἀφετήρια πλεῖστα
χαὶ πολλὰ ἄλλα τῶν ἐς τειχομαχίαν ἐπιτηδείων.
᾿Ἐνεδίδαζε δὲ xai ἄνδρας ὅτι πλείστους εὐρωστοτά-
τοὺς τε χαὶ εὐοπλωτάτους xat τὰ πρὸς πόλεμον ἱκανζὸὴς
παρεσχευασμένους xal ἐμπειροτάτους, ἐπιστήσας αὖ-
τοῖς χαὶ ἡγεμόνας τοῦ στόλου παντὸς χαὶ στρατηγοὺς
αὐτοχράτορας Κασίμιην τε τὸν σατράπην Καλλιουπό-
λεως καὶ Ἰαγούπην, ἄνδρα τά τε ναυτιχὰ ἐμπειρό-
τατον χαὶ τῶν χατὰ θάλασσαν στρατηγὸν ἄριστον.
(5) ᾿Εξαρτύσας οὖν x«i ὁπλίσας πάντα τὸν στόλον
χαλῶς, ἐξέπεμπεν" ὃ δ᾽ ἀνήγετο διὰ τοῦ Βοσπόρου ἐπὶ
τὸν Εὔξεινον, τάχει τε πολλῷ xal βία καὶ ῥύμη φε-

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. IV, 1-4.

ΣΦ Ἢ δ ^ rd p ^
ρόμενος, βοῇ τε ξυμμιγεῖ καὶ ἀλαλαγμῷ xai εἰρεσίᾳ,
χαὶ ἀντιφιλοτιμήσει ἐς ἀλλήλους χρωμένων τῶν ἐπι-
βατῶν, καὶ qgóGov πολὺν xal ἀγωνίαν παρέχων χαθ᾿

^ , ^ , , P “Ὁ ὡς ἜΝ
οὺς ἂν γένοιτο, xal πάντας ἐχπλήττων τῷ παραλόγῳ
τῆς θέας. Καὶ 6 μὲν κατὰ θάλασσαν στόλος οὕτως.

III. Βασιλεὺς δὲ τὰς Εὐρωπαίας δυνάμεις ξυνε-- —
χρότει τε xai διεδίδαζεν ἐς τὴν ᾿Ασίαν ἱππιχάς τε καὶ

Yu » ! d 5! oc , Fs
πεζιχὰς, ἔτι δὲ ἵππων τε xat ὑποζυγίων xol ἡμιόνων.
ἀχθοφόρων x«i χαμήλων πολύ τι χρῆμα xal πᾶσαν.
ἄλλην τοῦ πολέμου χρείαν τε χαὶ ἀποσχευήν. Ὥς δὲ —
ἅλις εἶχε τῆς τούτων διαδάσεως, τότ᾽ ἤδη xol αὐτὸς

“- E
τῆς Βιθυνίας ἀφι-
χνεῖται ἐς τὴν Προυσίου, οὗ δὴ καὶ τὰς τῆς ᾿Ασίας
δυνάμεις εὗρε πάσας ξυνηθροισμένας. (2) Διαγαγὼν
δὲ οὐ πολλὰς ἡμέρας αὐτοῦ, xal τινα τῶν ἐν. χρεία

^ ^ ^ »
χαταστησάμενος καὶ τὸν στρατὸν ἐξαρτύσας ἅπαντα,
σπείσας τε τῷ τάφῳ τοῦ πατρὸς χαὶ τὰ νενομισμένα,
τελέσας αὐτῷ μεγαλοπρεπῶς, καὶ δώροις ὅτι γε πλεί-
στοις xat ἀναθήμασι χοσμήσας xot στεφανώσας αὐτὸν,
ἄρας ἐκεῖθεν ἤει διὰ τῆς Γαλατῶν τε xai Παφλαγόνων.
(3) Ἦν δέ oi ἡ στρατιὰ, ὡς ἐλέγετο, ἵππος μὲν ἕξα-᾿
χισαυρία, πεζὸς δὲ οὐκ ἐλάσσων ὀχταχισμυρίων ἄνευ
ὑέντοι γε τῶν σχευοφόρων xat τῶν ἄλλως ἑπομένων
τῇ στρατιᾷ. Διελάσας δὲ ταύτας τε xal τὴν Καππα-
ἐπ m v ^ £4 ^ V 14 ' v , 3
δοχῶν xal διαῤὰς τὸν Ἅλυν γίνεται xarà Σινώπην,

, , , M , —
πόλιν παράλιον καλλίστην τε χαὶ πλουσιωτάτην τῶν.
ἐν τῷ 1ὐὐξείνῳ πόντῳ, xal πλείστης δὴ xai ἀρίστης

D
χώρας ἐπάργουσαν, 7, δὴ χοινὸν ἐμπόριον οὖσα τῆς
περιοιχίδος ἁπάσης xal δὴ καὶ μέρους οὐκ ὀλίγου τῆς

, 3 , M »" 5 , -
χάτω ᾿Ασίας, xai πολλοῖς εὐθηνουμένη τοῖς ἀγα-
θοῖς, ὅσα φέρουσιν ὧραι xol γῇ καὶ θάλασσα (τὸ μέ--
γίστον ὃ χαλχός ἐστιν, ὃς ἄφθονος ἀνορυττόμενος
αὐτοῦ γεωργεῖται, xai διαδιδόμενος πανταχοῦ τῆς —
᾿Ασίας τε xal ᾿ξὐρώπης καὶ διατιθέμενος) σόδο

ας εὐρώπης ἅενος), προσόδους
m A , , - e

μεγάλας χρυσοῦ xoi ἀργύρου παρέχει τοῖς ἐν αὐτῇ.
Y. ᾿ ES ^ rS. s LE La

(4) Εἶχε δὲ αὐτῆς τὴν ἀρχὴν πρὸ χρόνων πολλῶν͵

διαδαίνει, καὶ προελαύνων διὰ

3000 aureos pependerat, sec. Chale. p. 467, 5. Cf. Ducas p. 314, 17. Zinkeisen 2 p. 328.||— πρός τε τοὺς πλη-᾿
σιοχώρους] De his federibus v. Chalcoc. p. 461, Fallmerayer l. 1. p. 259. 264. Hammer 2, p. 57, Zinkeisen 2, p. 328-
864. || — Χασάνεα] Usun-Hassan, i. e. longus Hassan, Turcomanorum alborum princeps, Χασάνης ó μαχρὸς ap-.
Chalc., Οὐζοῦν Χασᾶν ὁ δεσπόζων τὰ μέρη τῆς ᾿Αρμενίας καὶ γειτνιάζων τοῖς KoXyoi; ap. Ducam p. 339. Huic Hassani
Davides , Trap. imp., Catharinam , Joannis fratris filiam, in matrimonium dederat, Verba τὸν Τομήριος (i. e Timuris)
add. margo. Caput Armeni: erat Arsinga sive Erzeroum , quam urbem Critobulus, veteris geographize nomina temere

aucupans, Tigranocerta vocat. || — νεοχμοῦν] νεωχ. cod.

I. 9 1 ; τριακόσιοι] Chalc. p. 485, 22 : πληρώσας ναῦς πλοῖά τε xal τριήρεις ἀμφὶ τὰ πεντήχοντα χαὶ ἑχατόν. Ducas
p. 340 : ἐποίησε στόλον τριήρεων xai διήρεων μέχρι πον τὰ o' καὶ νῆας v. Seadeddin. 2, p. 196 : mettendo in ordine wn

armata di cento galere. || — $ 2. ὅτι πλείστου: Post haec verba dimidii versus spatium vacuum est; que ibi scripta

erant, deinceps erasa sunt. || — ἱχανῶς παρεσχενασμένου:] sic margo , εὖ ἔχοντας text. || — Κασίμην ... xoi Ιχγούπην]

Hos alius nemo memorat. || — xai ᾿Ιαγούπην ... στρατηγὸν ἄριστον] add. margo. " .
III. $ 1. συνεχρότει τε xoi] add. mgo. || — παρασχενὴν] mgo; ἀποσχευήν text. || — sic τὴν Προυσίου] Ducas p. 341,1.

αὐτὸ: δὲ τῷ ἔαρι τὸν πορθμὸν διαδὰ: ἧχεν εἰς
Seadeddin. 2, p. 196 :

: Προῦσαν τῆς Βιθυνίας, μὴ ἐπισταμένου τινὸς μηδὲ νοήσαντος τὴν Dou.
: 4L ré sen" andó. per via di Mudania a Brussa , dove si tratenne con li suoi ministri e

iori R , ΓΞ : . . ] . "Joe € i
cavalieri fin all' arrivo di Mahmud Bassa suo vesir, il quale passando il mare a Gallipoli con un grandissime

esercito S'accampó nella cam
text. || — S 3. διχθὰς
ἴῃ castra venit Ismaelis Sinopensium regis filius
Ducam vero ad patrem remisit deditionem Sino
stimonia , Sinopicce ditionis urbe , potiretur. I
per viarum ambages eo se contulit. Ι --

(ὦ campagna di Prussa. δὶ congiunse anco l'esercito di Natolia. || — εὗρε] sic mgo, εἶχε
τὸν Ἅλυν] Ἅλιν cod. A Prusa rex profectus est Ancyram, teste Duca. et Seadeddino li. ll. Ibi
quem Mechemetes , sec. Seadeddinum, in vincula conjecit , sec.
pes postulans. Ab Ancyra porro Chisil-Achmet emissus est, ut Ca-
pse Mechemetes Sinopen petens si Halym trajecit, ut Critobulus refert,
εὐθηνουμένη] εὐθυνουμένη codex. | — S 4 ἐχ ξυνθήματος] Hec addit

σμαῆλος, ἀνὴρ δυνατός τε xoÀ τῶν εὖ γενονότων
παρ᾽ αὐτοῖς, πατριχὴν ἄνωθεν χεχτημένος ἐς αὐτὸν
χατιοῦσαν ἐχ διαδοχῆς. Ex ταύτην οὖν ἐλάσας ὃ βα-
εὺς στρατόπεδον τίθησιν " εὑρίσχει δὲ καὶ τὸν χατὰ
ἄλασσαν στόλον αὐτοῦ ἐφορμοῦντα τοῖς λιμέσιν αὐτῆς:
προλαθόντες γὰρ ot στρατηγοὶ ἐκ ξυνθήματος κατῆραν,
χαὶ χρατήσαντες τῶν τε λιμένων χαὶ τοῦ ἰσθμοῦ,
πᾶσαν ἐν χύχλῳ περιέσχον ταῖς ναυσὶ τήν τε πόλιν
αἱ τὴν νησῖδα" χερρόνησος γὰρ ἦν. (5) Ἰσμαῆλος δὲ
τὴν ἀθρόαν ἔφοδον τοῦ βασιλέως ἰδὼν τήν τε xac Yàv
xol θάλασσαν στρατιὰν περιστοιχίσασαν τήν τε πόλιν
ἡ ἑαυτὸν, ἐξεπλάγη τε τῷ γινομένῳ, xoi τί δεῖ
E. Ἢ NATU ΤΑ " * * re

ποιεῖν ἐς τὸ παρὸν ἐσχόπει. ἔδοξεν οὖν αὐτῷ σχο-
πουμένῳ βέλτιον εἶναι αὐτὸν ἐξελθόντα τῷ βασιλεῖ
ξυντυχεῖν xal τὰς αἰγίας τῆς κατ᾽ αὐτοῦ ἐφόδου μαθεῖν
τε χαὶ διαλύσασθαι, εἴ γε δύναιτο. Καὶ δὴ δῶρα
πλεῖστά τε χαὶ πλείστου ἄξια ἑτοιμασάμενος ἔξεισιν
ἐς βασιλέα. (e) 'O δὲ δέχεται τοῦτον ἡμέρως χαὶ φι-
λανθρώπως χαὶ προσαγορεύει φιλίως, καὶ δεξιοῦται
χαὶ TAE ταῖς πρεπούφαις τιμαῖς. "Ec λόγους δὲ χα-
ταστάντες τοὺς περί τε τῆς ἀργῆς καὶ τῆς πόλεως,
kal πολλὰ εἰπόντες χαὶ χοινολογησάμενοι μετ᾽ ἀλλύή-
λων ἑχάτεροι ἀναγχαῖα xol δίχαια τῷ τε χαιρῷ καὶ
ἑαυτοῖς λυσιτελῇ τε χαὶ πρόσφορα, τέλος ξυμαίνουσιν
ἐπὶ τοῖσδε, xol διαλύονται εἰρηνικῶς xat φιλίως.
(7) Καὶ ὃ μὲν βασιλεὺς λαμθάνει τήν τε πόλιν Σινώ-
πὴν xai τὴν ταύτῃ πᾶσαν τοῦ Ἰσμαήλου ἀρχὴν, dv-
τιδίδωσι δὲ αὐτῷ σατραπίαν ἐν τῇ Εὐρώπη τὴν τῶν
Σχοπίων καλουμένην, ὅμορον οὖσαν τῇ Τριδαλλῶν,
χώραν ἀρίστην τε xal παμφορωτάτην xol xac! οὐδὲν
ἀποδέουσαν τῆς αὐτοῦ χαὶ προσόδων ἕνεχα καὶ ἀρχῆς
καὶ τῆς ἄλλης διαίτης χαὶ ἀναπαύσεως. (8) Ὃ γάρ τοι
βασιλεὺς αἰτίαν μὲν οὐδεμίαν ἐπιφέρειν εἶχε τῷ

MECHEMET:;S ANNUS ΧΙ.

6969 (1460-1461 P. C.). 139.

n "ni , 1 lA "
Ἰσμαήλῳ , πάνυ δὲ προὔργου τήν τε Σινώπην χαὶ τὴν

, , -

TOUT 7c χατάσχεσιν ἐποιεῖτο, πόλιν τε οὖσαν λόγου

3r) 2 t] , 7 m - ,

ἀξίαν ἐν ἐπικαίρῳ τε χειμένην τῆς ἐν τῷ Εὐξείνῳ πόντῳ
-"Β ,

Ἀσιανῆς παραλίας, xal λιμένας ἔχουσαν ἀσφαλεῖς

M , c ,
xat παραπέμπειν δυναμένους χαλῶς τόν τε στόλον xol

M ) - —- λέ ? m , Α *
τὰ πλοῖα τοῦ βασιλέως ἐς Τραπεζοῦντά τε xol τὴν
» co - e "
ἄνω πᾶσαν παραλίαν τοῦ Πόντου xal τὰς ἐχεῖσε mó-

» LI E — "-Ὁ΄
λεις, ἄλλως τε δὴ χαὶ ἐν μέσῃ τῇ χώρᾳ τοῦ βασιλέως
/ - 4Ρ
χειμένην οὐχ ἐδόχει αὐτῷ ἀσφαλὲς εἶναι χατὰ πολλὰ
« , É , f , À - i A €* , » V ῬΞ , , ὃ
ὑφ τέροις ἥγεμόσι τελεῖν xal μὴ ὑπ᾽ αὐτῷ" οὐ μόνον
Rl ^ , , ' ,F
δὲ, ἀλλὰ xo ἐδεδίει Χασάνεα τὸν βασιλέα 'Τιγρανο-
χέρτων xal Μήδων, μὴ λάθῃ ταύτην προχατασχὼν ἢ
ξυμδάσει ἢ πολέμῳ, γειτονοῦσαν τε τῇ αὐτοῦ xal
πάντα τρόπον ἐπιδουλεύοντα xal χειρώσασθαι ταύτην
*» 4
βουλόμενον εἰδὼς £x πολλοῦ, Διὰ ταῦτα τοίνυν
* , - LJ m ,
ἀναγχαία γέγονε τῷ βασιλεῖ ἣ τῆς Σινώπης χατά-
σχέσις.
IV. Καὶ Ἰσμαῆλος μὲν ξὺν τοῖς αὐτοῦ πᾶσιν εὐθὺς
ὥχετο ἐς τὴν αὐτοῦ σατραπείαν ἀπιὼν, βασιλεὺς δὲ
παραλαδὼν τήν τε Σινώπην xa πᾶσαν τὴν Ἰσμαή-
ou ἀρχὴν, xal τὰ ἐν αὐτὴ καταστησάμενος πάντα,
’ Ὁ
Κασίμην μὲν καὶ Ἰαγούπην εὐθὺς χελεύει μετὰ τοῦ
στόλου παντὸς ἀναχθέντας πλεῖν εὐθὺ Τραπεζοῦντος,
χαὶ προσσχόντας τοῖς λιμέσι χαταχλεῖσαι ταύτην
χατὰ γῆν τε χαὶ θάλασταν χαὶ φυλάσσειν ἀσφαλῶς “
αὐτὸς δὲ ἄρας ἐχεῖθεν παντὶ τῷ στρατῷ ἤει διὰ τῆς
μεσογείας, καὶ χαταλαδὼν τὸν "l'aUpov, στρατοπε-
^ / ^ - € , P o Ὁ "E δὲ 6
δεύεται πρὸς ταῖς ὑπωρείαις αὐτοῦ, (2) "Ecc: δὲ ὃ
rg" οὖ »y / m ἂν 2 , , M
Ταῦρος ὄρος μέγιστον τῶν £v "Aca, διορίζων τὴν
, 5 , d N D kA , Pm * e Mes | M ?V
κάτω ᾿Ασίαν ἀπὸ τῆς ἄνω, ἀρχόμενος υὲν ἀπὸ Μυχάλης
τοῦ ὄρους χαὶ τῆς ταύτη θαλάσσης, ἐχεῖθεν δὲ πα-
^ ec »

ρήχων καὶ τέμνων τὴν ᾿Ασίαν τελευτᾷ ἐς τὸν Εὔξεινον
- “ * ,ὔ

πόντον χατὰ Σινώπην, χἀκεῖθεν αὖ διερχόμενος

argo. | --- $ 5. εἴ γε δύναιτο] add. margo. || — ὃ 7. τῶν Σχοπίων] Veteres Σχοῦποι apud Annam quoque Comnenam
p τὰ τ κϑωανν, non hane Eis d Philippopolim Ismaeli datam esse tradunt E p. gi
1, Ducas p. 342, 3 et Seadeddin. p. 206 : fà; con (a sua moglie et figliuoli trasportato a Filippopoli, dove egli
stette fin, alla sua morte. : 2
. . χαὶ ᾿Ισμαῆλος uiv... ἀπιών] add. margo. || — προσσχόντας] προσχ. cod. || — ἀσφαλῶς add. margo. || —
$ E cues Le ndun aet de Tauro ritobolus exponit lib. 1, 14, 3. 860. Cüstots p. T ees
à Sinope urbe per Cappadociam iter faciens obvium habuit filium suum, Amasiie przfectum : eni depre in R-
basticte regionem. Ἐπεὶ δὲ παραμειψάμενος τὴν Σεόδάστειαν ἐσέθαλεν ἐς τὴν Χασάνεω χώραν, hice owe
ἐπιὼν παρεστήσατο. Μετὰ δὲ προϊόντι ἀφικνεῖται ἐς αὐτὸν βασιλέα ἣ τοῦ Χασάνεω μήτηρ, an ipile τε A MANC
ὑπὲρ τοῦ παιδὸς Gutmpecósvouévn. Oppidum , cujus nomen ap. Chalc. excidit , erat Kojunlu- el u » puse]
deddino 2, p. 201, ubi hzc : Dopo che hebbe ricuperato il paese d'Isfendiaro (Sinopen), ve is sue Hesse:
litari contra la città di Coiunli per esservi vicina. Onde intesosi da Usun Hassan [ arrivo de iei ci : Haie
Città , si levó dal distretto d'Ersengiano (Ἐρζιγανὴ, ᾿Αρτζίγγα, Ἐρτζικα, τὰ τῶν pehamcege E eh
p. 167, 168, 378, hod. Erzerowm; Τιγρανόχερτα Critobuli), e si ricoveró nell! alpi a ; iema. ( E dao ad δε
Fallmerayer monet). In his quoque regionibus Turci hostem vincunt , et vedo eH duras € d
fauces occupaverat, nocturno impetu opprimunt. Interim Coiunli oppidum " ledi μήν pesa qu des
Balgaro montem versaretur, Sara mater Chasanis ad regem venit, filii nomine v ied pe i ipa li : etian
montem asperrimum ét transeuntibus molestissimum rex Trapezuntem petivit. Tg Pom m ἊΣ e IRIS
siam et Τολαὶ (Eudoxiam) et Tchamlibel montem ad Siwa (Sebastiam) venit in vallem , ἃ an u » ἘΠ Jd pe
inde per vallem fluvii versus ortum hibernum pergens accessit ad Aujuntu-Aissar, Apo CUR jm Er et 40" 22
(Karte von Kleinasien. Berlin 1854) haud longe a Sclharmagky-Sou (Lyco fl.) ME is : frs IMs id τ
lat.). Hinc ortum versus ad Erzeroun: urbem (vet. ''heodosiopolim) tetendit , UN VEU Mia b barg dg
valle TcAiourouk (0|. Acampsis) fluvii, cui ab ortu adjacet Mesra dagh , qui est ἢ iip ἢ fre aiu ῦχῷ * "i
occasu autez imminet Paglar seu Balchar-dagh (Balgaro ap. Scadedd.; rid vici ἢ : m hi ci» Aetas τοὶ
€hemetes Trapezuntem profectus est. Nibili sunt quie apud Ducam leguntur p. 342, 20 : Περᾶσας

140

ἑνοῦται τοῖς ᾿Αρμενίων καὶ Μήδων ὄρεσι, xal δι᾽ αὐτῶν
τῷ Καυχάσῳ. (3) 'ToUsóv φασι &ux6vat ξὺν ὅπλοις
πρῶτον Ἀλέξανδρον τὸν διαχεδόνα μεθ᾽ Ἡραχλέα Y
xal Διόνυσον, στρατεύσαντα χατὰ Δαρείου τοῦ II ερσῶν
βασιλέως xal τῆς ὅλης Ασίας, xai μετ᾽ ἐχεῖνον αὖθις
μετὰ Ῥωμαίων Μάγνον Πομπήιον. Διέδη δὲ χἀν τοῖς
ἡμετέροις χρόνοις (xai) Τόμιρις ὃ Μασσαγετῶν τε χαὶ
Σχυθῶν βασιλεὺς, ἡνίχα χατὰ Teievien τοῦ προ-
Ἰόνου τοῦ βασιλέως ἐστράτευσε Rv ὅπλοις μέν γε χαὶ
στρατιᾷ, ἀλλὰ τῶν παρόδων αὐτὸς χρατῶν ἐχ πολλοῦ.
χαὶ διὰ φιλίας τῆς αὐτοῦ πορευόμενος. Διαφαίνει
ταῦτον χαὶ νῦν ὃ βασιλεὺς Μεχεμέτης, ἀλλὰ ξὺν ὅπλοις
xa πολέμῳ, τρίτος ἀπ᾽ Ἀλεξάνδρου, μετὰ “Ῥωμαίους
τε χαὶ Πομπήιον. ) Χασάνης γὰρ, 5 πρόσθεν. ἔφην,
ἐπιγαμίαν ἔχων τῷ βασιλεῖ Τραπεζοῦντος xal ξυμ-
μαχεῖν βουλόμενος τούτῳ, ἄλλως δὲ xat Τραπεζοῦντα
μᾶλλον αὐτὸς ὑπαγαγέσθαι βουλόμενος χαὶ ἐλπίζων,
ἐπειδὴ τὴν κατ᾽ αὐτῆς ἔφοδον ἔγνω τοῦ βασιλέως, δύ-
ναμιν ἀθροίσας ἧκεν ἐς τὰς παρόδους, εἶρξαι βουλό-
μενος. τὸν βασιλέα τῆς διαύδάσεως. (5) Βασιλεὺς δὲ
τοῦτο μαθὼν, ἐχεῖνον μὲν αὐτοῦ μετὰ τῆς στρατιᾶς
αὐτοῦ χαίρειν εἴασεν, αὐτὸς δὲ ἄλλην ὁδὸν ἀτριδὴ
χαὶ τραχεῖαν χαὶ πάντη δύσπορον χαὶ ἀνάντη εὐθὺ
φέρουσαν Τιγρανοχέρτων τῶν βασιλείων Χασάνεω
ἔτεμε" xal πρῶτον μὲν στρατιὰν ἱχανὴν ἐχπέυψας
εὐζώνων τε χαὶ χούφως ὡπλισμένων ἀνδρῶν τοξοτῶν
τε χαὶ πελταστῶν μετὰ Μαχουμούτεω τοῦ πασία
προχατέσχε τοὺς ἐπιχαιροτάτους τῶν λόφων τά τε
στενὰ χαὶ δυσδιεξίτητα τῶν παρόδων χαὶ τὰς δυσχω-
ρίας ἁπάσας. (o) Μετὰ δὲ xal ψιλοὺς ἄνδρας ὅτι Ye
πλείστους ἐκπέμπει ὑλοτομοῦντάς τε καὶ ἐξομαλίζοντας
τά τε σχληρὰ xal δυσάντη τά τε δασέα xoi λάσια
τῶν χωρίων xat δρυμῶνας xal λόχμας, δι᾽ ὧν ἔμελλε
ποιεῖσθαι τὴν πάροδον, εὐρυτέραν τε αὐτῷ χαὶ λειοτέ-
pav χατασχευάζοντας τὴν διάδασιν. Ig ) T) Ye ὄρος
τοῦτο 6 Ῥαῦρος εἷς u£v λέγεται εἶναι, ἔχει δὲ ὃ ὄρη πολλὰ
ἐν ἑχυτῷ δυσδιάθατά τε xai δυσδιεξ ξίτητα χαὶ χορυφὰς
ὑπερνεφεῖς τε xo ἠλιδάτους καὶ πάγους ὑπερυψήλους
xal ἀποτόμους καὶ φάραγ Y« βαθείας τε χαὶ χρημνώδε

χαὶ σχοπέλους χαὶ δυσχωρίας xa λόχμας χαὶ βάραθρα
ἀνάντη τε xal χατάντη, δυσάντη τε καὶ προσάντη
πολλὰ, ἃ πάντα δυσχολωτάτην ν τε χαὶ δυσχερεστάτην
xal Mavy ἐπίπονόν τε xal χινδυνώδη ποιεῖται τὴν διά--
ύασιν" (8) τὸ δὲ δὴ μεῖζον ὅτι xal πολλῶν f ἡμερῶν ὁδὸς
ἣ διὰ τῶν τοιούτων τε χαὶ τοσούτων δυσχερειῶν τε
καὶ ἀνοδιῶν q φέρουσα, ἣν μόλις ἄνδρες χούφως ὧπλι-
σμένοι χαὶ εὐσταλε iz xal οὗτοί γε δὴ ξὺν πόνῳ πολλῷ

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. ἸΝ, 4-7.

διαξαῖεν ἂν £v ὀχτὼ xat δέχα ταῖς ὅλαις. iuto
ὅτι ye στρατιὰ τοσαύτη ἱππιχή τε xal πεζιχὴ μεθ᾿.
ὅπλων τε βάρους xal ἀποσχευῆς ὅσης οὐδ᾽ ἂν εἴποι.
τις, ἔτι δὲ ἵππων τε χαὶ ὑποζυγίων χαὶ χαμήλων χα
ἡμιόνων πάντων & ἀχθοφορούντων. πολύ τι χρῆμα" ἀλλ᾽
ὅμως ταῦτα πάντα παρ᾽ οὐδὲν θέμενος ὃ βασιλεὺς δια-
βαίνειν ἐ ἐπειρᾶτο. (5) ᾿Ἐχτάξας οὖν καλῶς χαὶ ὁπλίσας
πᾶσαν τὴν στρατιὰν διέθαινε, τὸ μὲν πεζὸν ἔμπρο-:
σθεν ἐπὶ χέρως ἔχων ἀεὶ πορευόμενον, τὰ σχευοφόρα
δ᾽ ἐν τῷ μέσῳ, τὴν δὲ ἵππον ὄπισθεν τάξας ξὺν οὖρα-.
γοῖς τε καὶ ὀπισθοφύλαξιν- αὐτὸς δὲ τὸ μέσον ἐπέχων.
τοῦ πεζοῦ. ξὺν ὀλίγοις ἱππόταις, ὅταν ulvi ἐν eod
pos διέβαινεν, ἐς ὀξὺ τὸ χέρας ξυνέστελλεν " «ἔστι ο΄.
ὅτε χαὶ μετωπηδὸν ἐ ἐπὶ κέρως προήει" (10) ὅτε 3 e τὸ-Ὁ
ρυτέρας ἐτύγχανε τῆς διόδου, κατὰ μικρὸν ἀνέπτυσσε,
τὸ χέρας ἐς φάλαγγα χαὶ χατὰ μέτωπον ἦγεν. ἐν.
πλαισίῳ, ἔχων xol τοὺς ἐξ ἑκατέρου μέρους τῶν πλα-.
γίων ξυντάξει πρόϊόνεψς “μετωπηδὸν, τοξότας τε. xal
ὁπλίτας, τοὺς μὲν τὰ τόξα διὰ χειρὸς ἔχοντας ἐντε--
ταμμένα ταῖς γευραῖς ξὺν τοῖς βέλεσι, xai τούτους.
ἐναλλὰξ τοῖς μέρεσιν, τοὺς μὲν ἀριστερῶς βάλλοντας,
ἐπὶ τὰ δεξιὰ, τοὺς δεξιῶς δ᾽ ἐπὶ τὰ ἀριστερὰ, τοὺς δὲ.
ὁπλίτας τὰ δόρατα φέροντας ἐπὶ τῶν ὥμων χαὶ περιά-"
γοντας ἀεὶ ἔνθεν χἀκεῖθεν xal πάλλοντας. (11) Καὶ
ἡμέρας μὲν οὕτω ἐπορεύετο, γυχτὸς δὲ στρατοπεδευό-,
μενος “πυρά τε πολλὰ ἔχαιε πρὸ τοῦ στρατοπέδου t
Xov ἀπωτέρω xa φυλαχὰς εἶχεν ἰσχυρὰς à ἐν χύχλῳ xa.
σχοποὺς συ AS παντα χόθεν xot προδρόμους, i
ἔταττεν ἡμέρας. ἐν τοῖς ἐπικαιροτάτοις τῶν χωρίων,"
πάντοθεν ἀσφαλιζόμενος, τὸ στρατόπεδον.

V. Ἔν τούτοις δὲ χαί τι ζυνέδη παράλογον ὅπερ.
οὗ μικρῶς dug τόν τε βασιλέα χαὶ τοὺς ἐν τέλει.
xai πᾶσαν τὴν στρατιάν. ᾿Εχθρὸς γάρ τις ἀνὴρ χαὶ

δύσνους χαὶ βάσχανος, p. υνηδενὸς ὅλως € ἔχων αἰτιᾶσθαι,

υᾶλλον μὲν οὖν χαὶ προσοφείλων “χάριτας, ἰδίᾳ δὲ
μόνον βασχανίᾳ xot χκαχουργίᾳ χινούμενος ἐπεθούλευε,
Μαχουμούτει τῷ πασίᾳ. ( j Δραξάμενος οὖν ἐπιτησ.
δείου πρὸς καχουργίαν xotpoo , xa θαρρήσας τῇ δυσ-.
χωρία χαὶ ἐλπίσας διχλαθεῖν, λάθρα τε χαὶ μηδενὸς,
εἰδότος ἢ ὑφορωμένου, τὸ voles, ἐντείνας τὸ τόξον.
βέλος ἀφίησι xaT αὐτοῦ, χαὶ τυγχάνει μὲν αὐτοῦ.
χατὰ τοῦ μετώπου, οὐ μήν γε καιρίαν ἔσχε πλῆξαι»,
ξυγχυθείς τε τὸν λογισμὸν τῷ παραλόγῳ τοῦ ἔργου.
χαὶ τὰς χεῖρας ἐχλυθεὶς τῇ ξυγχύσει" ἄλλως δὲ πρὸς,
θάνατον ἂν ἦν ἡ πληγή. (1) Θορύδου δὲ χαταστάντος
ἐπὶ τούτῳ μεγίστου, καὶ τοῦ τε βασιλέως χαὶ τῶν ἐν
τέλει xal δὴ xal τῆς στρατιᾶς ἁπάσης ξυγχυθέντων οὗ

p

διαδὰς τὸν Φάσιδα χώρας τὰς uiv εἶλε, τὸς δὲ παρέδραμε,
τῶν ἀναγχαίων ἀνχδὰς χατῆλθεν ἐ ἐς Κολχοὺ
Phasis ille (Pasin-Sou) , qui pone ΕἾ"
at non illum, de quo Critobulus Joquitur. |
l t 6. λειοτέραν) sic margo , εὐμαρεστέρα
πονῳ] συμπόνῳ cod. || — βάρους γυς

V. $ 1. μόνον] add. pula. των iier

xai τὰ Καυχάσια vr μετὰ πο)λυῦ χόπου xxi τῆς ὑστερήσεω,
ς, χαὶ δὴ ἐς Toast ovra ἀνελθὼν x1. Quibus fingendis ansam fortassis dedi
seroum in Araxem influit. || --- ᾿Αλέξανδρον] Sane Taurum Alexander trajecit,
| — ὃ 3. χρόνοις] add. margo. | — Τόμιρις] i. e. Timur. cf. lib. 1, 14, 16.
v text. || — $ 7. xoi βάραθρα] supra versum adscripta sunt. || — ᾿ξ 8.

m “- i 2 ὲ ;
argo. || — χαιρίαν] καιρίως supra versum adscriptum. || — $.3 τῆς τόλμης] supra versum ad--

p

ὄγου καὶ ἀπολογίας τυχεῖν δίδωσι δίχην τῆς τόλμης
τὴν ἀξίαν, καταχοπεὶς ὑπὸ τῆς στρατιᾶς ἀνοιχτὶ με-
᾿χηδὸν, μόνον οὐ πάντων ἀπογευσαμένων τῶν αὐτοῦ
- Gapxov x«i τοῦ αἵματος. (4) Βασιλεὺς δὲ ξυσχεθεὶς
ἀμέτρῳ λύπῃ καὶ ἀγωνίᾳ xa φόδῳ τῷ περὶ αὐτὸν,
εἰ ζημιωθήσεται ἄνδρα τηλιχοῦτον χαὶ μάλιστα ἐν
τοιούτῳ τῆς ἀνάγκης καὶ τῶν πραγυάτων χαιρῷ xal
cómo, χαλεῖ μὲν παραυτίχα Ἰαγούπην τὸν αὐτοῦ
ἰατρὸν, ἄνδρα σοφὸν χαὶ τὰ πρῶτα τῆς τέχνης φέ-
| povex, ὅση περί τε τὸ πραχτιχὸν xol φαινόμενον ἔχει,
“καὶ ὅση περὶ τὸ θεωρητικὸν xol δογματιχὸν, xa δὴ
᾿χαὶ μέγα δυνάμενον παρ᾽ αὐτῷ, καὶ πυνθάνεται περὶ
τοῦ τραύματος. (5) Μαθὼν δ᾽ ἐπιπόλαιον εἶναι xoi μὴ
πρὸς χίνδυνον φέρον, ἀνέπνευσέ τε xal τῆς λύπης
boron, χαὶ πλεῖστα τούτῳ δωρησάμενος ἐχέλευσεν
᾿

kj
|

ἐπιμελεῖσθχι πάσῃ σπουδῇ. Καὶ ὃ μὲν ἐπιμελείας
τὸς προσηχούσης τυχὼν ταχέως
ἀπαλλάττεται.
VI. Βασιλεὺς δὲ ἡμέρας ἑπτὰ πρὸς ταῖς δέχα
it
προελαύνων ἀεὶ, xol φάραγγας βαθείας xoi χρη-
μνοὺς ἀποτόμους xal δυσχωρίας μεγίστας xal τόπους
δυσόάτους xal ἀποχρότους xal πολλὰ τοιαῦτα προσ--
e
, M m , ' E , e
ἄντη xal δυσχερῇ μόλις που xat ξὺν πόνῳ πολλῷ
διελθὼν, χαὶ μεγίστας ὑπομείνας ταλαιπωρίας ἐν
ὅπλοις αὐτός. τε χαὶ πᾶσα ἣ στρατιὰ διαδαίνε: τὸν
χε" c M 2 ^ S b ,
l'aüpov, xai χαταδὰς ἐς τὸ πεδίον στρατοπεδεύεται
οὗ πόρρω 'Τιγρανοχέρτων. (2) Χασάνης δὲ τὴν ἀθρόαν
ἔφοδον τοῦ βασιλέως μαθὼν, καὶ ὡς δυσχωρίαν τοσαύτην
χαὶ δδὸν ἀτριβῆ xal πλείστην xai τὸ ὅλον ἀδατον ἐς
δεῦρο οὕτως εὐχόλως διέθη χαὶ μετὰ τοσαύτης στρα-
e
- Ld N -
τιᾶς τε xal ὅπλων (xoi) ἀποσχευῆς, xal πρὸς αὐτοῖς
ἤλασε τοῖς βασιλείοις αὐτοῦ, ἐξεπλάγη τε τῷ παρα-
λόγῳ τοῦ γεγονότος, χαὶ εἷόν τινι βέλει τῶν ἐξ οὐρανοῦ
ληγεὶς ἐς ἀμηχανίαν δεινὴν χαὶ φόδον ἐνέπεσε, μὴ
πληγεὶς ἐς ἀμηχανίαν ὃε φόδον ἐνέπεσε, p
* Lá 2 3
ἔχων ὅ τι xal δράσειε" xal τέλος ἐς ἀνάγχην μεγίστην
T m ,
καταστὰς ἐχπέμπει τὴν αὑτοῦ μητέρα πρέσόιν ὡς
βασιλέα μετὰ δώρων ὅτι πολλῶν, ἀπολογούμενός τε
e M
ὑπὲρ ὧν ἔδοξε δρᾶσαι, xaY ξυγγνώμην αἰτῶν, xol
ἅμα δεόμενος ξύλμαχος εἶναι καὶ φίλος τοῦ βασιλέως.
(3) Ὃ δὲ δέχεται ταύτην φιλίως xal τιμᾷ ταῖς πρε-
πούσαις τιμαῖς, xal λαλήσας εἰρηνιχὰ μετ᾽ αὐτῆς
εΥ r
σπένδεται xal δέχεται φίλον xoi ξύμμαχον εἰναι Xa-
, N 55}
σάνεα- oU μὴν ἀπέπεμψέ γε ταύτην εὐθὺς, ἀλλ

τοῦ τραύματος

MECHEMETIS ANNUS XI. 6969 (1460-1461 P. C.).

141
»y ᾽ Ld ΕῚ ,
ἔχων μεθ᾽ ἑαυτοῦ ἐπορεύετο. Καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς
οὕτως.
VI. Οἱ δὲ τοῦ στόλου ἡγεμόνες χαταπλεύσαντες
3 ^ ^ Py
ἐς Τραπεζοῦντα προσέσχον τοῖς λιμέσιν αὐτῆς, xal
k 1 , / / [2 ,
ἀποθάντες ξυνάπτουσι πόλεμον 'Γραπεζουντίοις ἐπεξ-
ελθοῦσι πρὸ τῆς πόλεως" χαὶ τρεψάμενοι τούτους ξυν-
ωϑοῦσι βία χαὶ χαταχλείουσιν ἐντὸς τοῦ ἄστεος.
, Ll vy , Ld
(2) Κρατήσαντες δὲ τῆς ἔξω χώρας ἁπάσης xal τῆς
, m ^ ^ Li
παρόδου τῆς πρὸς τὴν πόλιν, xal χύχλῳ περισχόντες
αὐτοὺς τῷ στρατῷ κατὰ γὴν καὶ χατὰ θάλασσαν ταῖς
ναυσὶν ἐπολιόρχουν, παραφυλάττοντες ἰσχυρῶς τοῦ
μή τι τῶν ἔνδον ἐξαγαγεῖν ἢ τῶν ἔξωθεν ἐσχομίσα
- e m ?
σθαι. (3) Ἡμέραι μὲν oov παρῆλθον ἑξῆς ὀχτὼ πρὸι
ταῖς εἴχοσι πολιορχουμένοις, ἐν αἷς ἐχδρομαί τινες
ἐγίνοντο τῶν ἀπὸ τῆς πόλεως πρὸς τοὺς ἔξω, xdv
ταύταις οὐδὲν ἔλαττον εἶχον οὗτοι τῶν πολεμίων,
ὅμως γε μὴν ξυνελαυνόμενοι βία ὀλίγοι ὑπὸ πολλῶν
αὖθις ἐσωθοῦντο xat χατεχλείοντο ἐς τὸ ἄστυ. (4) Μετὰ
δὲ ταῦτα παραγίνεται Μαγχουμούτης ὃ πασίας ξὺν τῇ
3 ow eA , wc
κατὰ γὴν στρατιᾷ, προλαύὼν ἡμέρα μιᾷ τὸν βασιλέα,
^ ^ , ? , e y
xai στρατοπεδευσάμενος οὐ πόρρω τοῦ ἄστεος, πέμψας
L4 e b - ,ὔ ,ὔ
ἄγγελον Θωμᾶν τὸν Καταδοληνοῦ , λόγους προσφέρει
τοῖς ἐν τῇ πόλει xui βασιλεῖ τούτων ξυμόατηρίους
περὶ ἐνδόσεως ἑαυτῶν τε χαὶ τῆς πόλεως, βέλτιον εἶναι
λέγων αὐτοῖς xat τῶν χατὰ πολὺ ξυμφερόντων χατα-
πιστεῦσαι ἑαυτούς τε xol τὴν πόλιν τῷ μεγάλῳ βα-
- , , A , ,
σιλεῖ μετά γε Lup6acsov xoi ὅρχων βεδαίων xal
πίστεως" τοῦτο γὰρ ἔσται πρὸς καλοῦ xai ἐπωφελοῦς
αὐτοῖς τε χοινῇ τῷ τε βασιλεῖ ἰδία χαὶ παισὶ τοῖς
5, D Α - A » .Ἀ. το Ὁ Α Ξ' £
αὐτοῦ xoi τοῖς γε περὶ αὐτὸν πᾶσι, τῷ μὲν, τυχόντι
προνοίας παρὰ τοῦ μεγάλου βασιλέως, χώρας τε
πολλῆς xat προσόδων ἱχανῶν ἔς τε διατροφὴν αὐτοῖς
xoi ἀνάπαυσιν xal πᾶσαν ἄλλην χρείαν τε xol αὐ-
, - ii ΩΣ ^ ,
τάρχειαν, τοῖς δὲ, χαθῆσθαι ξὺν γυναιξὶ xal τέχνοις
ἀπαθέσιν ὅλως χαχῶν, ἔχουσι τήν τε πατρίδα xal τὰ
ὑπάρχοντα. (s) Εἰ δὲ προχαλουμένου νῦν ἐπὶ ξυμθά-
σεις τοῦ μεγάλου βασιλέως παραχούσειαν, οὐχέτι
ἕξουσι τοῦ λοιποῦ πρὸς αὐτὸν ξυμόάσεών τε xal ξυν-
θηκῶν ὅλως μνησθῆναι, ἅπαξ ὀργῇ xal θυμῷ xaca-
^ ^ ,
στάντος ἐς τὸ πολεμεῖν, ἀλλὰ χριθήσονται τὰ xat
αὐτοὺς ὅπλοις μᾶλλόν τε xal σιδήρῳ,, “καὶ ἁλόντες
πολέυω ὑποστήσονται φόνον τε χαὶ διαρπαγὴν xoi
δουλείαν καὶ ὅσα πολέμου καὶ ἁλώσεως πάθη. Καὶ
6 μὲν οὕτως. (c) Οἱ δὲ ἐν τῇ πόλει xo βασιλεὺς αὐτῶν
ἀχούσαντες ταῦτα ἐδέξαντό τε τοὺς λόγους ἡσύχως,
χαὶ τοῦ μεγάλου βασιλέως ἔφασαν παραγενομένου

scriptum. || — ἀπογευσαμένων] sic supra lineam m. 2, ἀπογενόμενον m. 1. || — $ 4. Ἰαγούπην τοῦ αὐτοῦ] add. mgo, sicut
mox verba ἄνδρα cozóv etc... μέγα δυνάμενον. || — ὃ 5. πάσῃ σπουδῇ add. mgo. ——. e i

VI. ὃ 1. ξὺν πόνῳ] συμπόνῳ cod. || — $ 2. ἔφοδον ... μαθὼν] sic mr. 2 in marg., διάδασιν ... ἰδών m. 1. || — μεγί-
στην] add. mgo. || — $ 3. δέχεται τ. φιλίως] Cf. Chalc. p. 491. Seadedd. p. 204. ol ger.

VII. $ 3. £7:] add. mgo. || — $ 3. ὀχτὼ πρὸς ταῖς εἴχοσι] 26' sec. Chalc. p. 494, 6. || i $ 4. o) πόρ:ω τοῦ στεος]
ἐν τῇ λεγομένῃ Σχυλολίμνῃ Chale. p. 494, 13. || — Καταθοληνοῦ] Cf. supra lib. 3, 20, 5. Ϊ "τ ὑπάρχοντα] οἰχεῖα mgo. || τε
"τὸν Θωμᾶν] m. 2, τὸν αὐτὸν m. 1. Apud Chalcoc. p. 394, 13 Machumutes Georgium (cujus mater erat Soror matris
Machumutis. V. Fallmerayer. p. 278), Davidis regis protovestiarium , amandavit ut de tradendo regno verba per-
ferret.

142

ξυμθήσεσθαι. Τῇ δ᾽ ὑστεραίᾳ παραγίνεται xod οὗτος.
χαὶ στρατοπεδεύεται πρὸ τῆς πόλεως, χαὶ κήρυχα
πέμψας τὸν Θωμᾶν, προχαλεῖται xat αὐτὸς ἐπὶ ξυμ-
βάσεις αὐτοὺς ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς καὶ ὁμοίοις, ἐφ οἷσπερ
χαὶ Μαχουμούτης. (7) Οἱ δὲ τοῦ χήρυχος ἀκούσαντες,
δῶρά τε πλεῖστα χαὶ κάλλιστα ἑτοιμάσαντες εὐθὺς,
xai ἄνδρας τοὺς ἀρίστους σφῶν ἀπολεξάμενοι xat πί-
στεις δόντες αὐτοῖς ἐχπέυπουσιν. Οἱ δὲ ἀφιχόμενοι
προσχυνοῦσί τε τὸν βασιλέα καὶ ξυνθήκας ποιοῦνται;
χαὶ ὅρχους δόντες χαὶ λαθόντες παραδιδόασι τήν τε
πόλιν χαὶ ἑαυτοὺς βασιλεῖ, χαὶ ἀνοίξαντες τὰς πύλας
δέχονται Μαχουμούτεα μετὰ τῆς στρατιᾶς, χαὶ πα-
ραλαυμθάνει Μαχουμούτης τὴν πόλιν. (8) "Εξεισι δὲ
xal βασιλεὺς Τραπεζοῦντος ξύν γε παισὶ καὶ τοῖς περὶ
αὐτὸν ἅπασιν ἐς προσχύνησιν τοῦ βασιλέως. Ὃ δὲ
δέχεται τοῦτον ἡμέρως καὶ φιλανθρώπως, καὶ δεξιω-
σάμενος xal τιμήσας τὰ εἰχότα, δωρεῖται πολυτρόπως
αὐτόν τε χαὶ τοὺς παῖδας χαὶ τοὺς ξὺν αὐτῷ πάντας.
VIII. Καὶ μετὰ τοῦτο ἐσέρχεται ἐς τὴν πόλιν Ó
βασιλεὺς, xat περιερχόμενος κατεθεᾶτο τήν τε θέσιν
αὐτῆς χαὶ ἀσφάλειαν χαὶ τὴν ἄλλην ἐπιτηδειότητα
τῆς τε χώρας xxl αὐτῆς, ἔτι δὲ τήν τε οἴκησιν xal
τὸ πλῆθος τῶν ἐν αὐτῇ. Ἄνεισι δὲ ἔς τε τὴν ἀκρόπολιν
καὶ τὰ βασίλεια, xoi εἶδε xol ἐθαύμασε τήν τε
ἐχυρότητα τῆς ἄχρας χαὶ τὰς οἰκοδομὰς τῶν βασιλείων
καὶ τὴν λαμπρότητα, χαὶ λόγου ἀξίαν διὰ πάντων
τὴν πόλιν ἀπέφαινε. (2) Μετὰ δὲ τοῦτο χελεύει τὸν
βασιλέα χαὶ τοὺς περὶ αὐτὸν ἅπαντας xal δὴ xat τινας
τῶν ἐν δυνάμει ὄντων τῆς πόλεως χαὶ πλοῦτον χεχτη-
αένων ξὺν γυναιξὶ καὶ παισὶ xol τοῖς ὑπάρχουσι
πᾶσιν ἐξελθόντας ἐμόῆναι ἐς τὰς τριήρεις. ᾿Εχλέγεται
3i xal παῖδας τῶν ἐφήθων ἀπό τε τῆς πόλεως xol
τῆς ἔξω χώρας ἁπάσης περὶ πενταχοσίους που μάλιστα
xal χιλίους, χαὶ αὐτοὺς ἐμδιθάζει ἐς τὰς τριήρεις.
(3) Καὶ δωρησάμενος πολλὰ τοῖς ἡγεμόσι τῶν νεῶν ;
τριηράρχαις τέ φημι xol ναυάρχαις, ἔτι δὲ χυβερνή-
ταις χαὶ χελευσταῖς καὶ τοῖς ἄλλοις, ἐχέλευσεν ἀπο-
πλεῖν, Καὶ οἱ μὲν ἀνήγοντο, αὐτὸς δὲ παραχατασχὼν
τὸν ἕνα τῶν ἡγεμόνων τοῦ στόλου, Κασίμην τὸν σα-
τράπην Καλλιουπόλεως, δίδωσιν αὐτῷ τὴν σατρα-

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. IV, 7-10. i
πείαν Τραπεζοῦντος, δίδωσι δὲ xal τῶν ἀπὸ τῆς ἰδίας,
αὐλῆς ἄνδρας ἐπιλέχτους τετραχοσίους ἐς φυλαχήν.
(4) Διαγαγὼν δὲ οὐ πολλὰς ἡμέρας αὐτοῦ χαὶ τὰ ἐν

τῇ πόλει καταστησάμενος πάντα, ὡς ἦν αὐτῷ χατὰ
n " X
γοῦν, ἄρας ἐκεῖθεν ἤει τὴν αὐτὴν αὖθις ἐπ᾽ olxou.

Γενόμενος δὲ χατὰ τὴν Χασάνεω χώραν, ἀποπέμπε,,

τὴν μητέρα αὐτοῦ, πολλὰ δωρησάμενος xot τιμήσας,

ἐχπέμπει δὲ καὶ πρέσόεις ξὺν αὐτῇ ἐς Χασάνεα τὸν.
υἱὸν, σπονδάς τε ἀνανεῶν xal φίλον xoi ξύμμαχον,

3 πρόσθεν ἔφην, ἔχειν βουλόμενος. (5) Ὁ δὲ καὶ αὐτὸς
ἀντιπέμπει πρέσύεις ἐς βασιλέα δῶρά τε φέροντας
χαὶ ξυγχαίροντας αὐτῷ τῶν κατορθωμάτων χαὶ χάριν

ὁμολογοῦντας τῆς ἐς τὴν μητέρα τιμῆς, καὶ φιλίαν

xoci ξυμμαχίαν βεδαιοῦντας. Βασιλεὺς δὲ ἐκεῖθεν
δρυηθεὶς xai ἀεὶ σπουδῇ ἐλαύνων ἐπὶ τὰ πρόσω,
διαθαίνει τε τὸν "laUpov ἀσφαλῶς xoi πᾶσαν
τὴν μεταξὺ διελθὼν ἐν ὀκτὼ xol εἴχοσι ταῖς ὅλαις

Cu ; - 3 HU Las *-
ἡμέραις αφιχνειται ες τὴν Προυσίου, χαὶ τὴν στρα-

τιὰν διαφεὶς διαναπαύει αὗτόν τε xal τοὺς μετ᾽ αὐτοῦ
ἐνταῦθα ἡμέρας οὐ συχνὰς, χαὶ μετὰ τοῦτο, φθινο-
πώρου λήγοντος ἤδη, παραγίνεται ἐς τὸ Βυζάντιον.
Καὶ ἔννατον χαὶ ἑξηχοστὸν ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις

xai ἑξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο, ἑνδέχατον δὲ τῆς

ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ. T
IX, Τὰ uiv οὖν χατὰ Σινώπην xoi Τραπεζοῦντα,
πόλεις λόγου ἀξίας xol τῶν ὀνομαστῶν ἐν τοῖς νῦν.
- c » ' ΄ Ὶ *
χαιροῖς, τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον. Βασιλεὺς δὲ Μεχε-

x ^
μέτης τὴν Κωνσταντίνου χαταλαδὼν, πρῶτα μὲν.

προὔργου τι ποιεῖται τὴν θεραπείαν τοῦ βασιλέως

Τραπεζοῦντος, καὶ δίδωσιν αὐτῷ καὶ τοῖς ξὺν αὐτῶν

, € M » ^ , ' ΄
χώραν ἱκανὴν ἐς διατροφὴν περί που τὸν Στρύμονα
ποταμὸν, ὥστε ἀποφέρεσθαι δασμὸν ἐκεῖθεν ἐτήσιον
ἀργύρου κέρμα νενομισμένον μυριάδας τριάχοντα-

y ^ c *

(2) Ἢν δὲ καί τις ἀνὴρ τῶν μετὰ βασιλέώς Γεώργιος
᾿ἈΑἈνηρούχης τοῦ λοσοφίαν ἄ ὅση περί

μηρούχης τοὔνομα, φιλοσοφίαν ἄκρος, ὅση περί τε
b ' »
τὸ φυσιχὸν ἔχει xat δογματιχὸν τό τε μαθηματικόν τε
καὶ γεωμετρικὸν καὶ τὰς ἀναλογίας τῶν ἀριθμῶν, καὶ
ὅση τῶν ἀπὸ τοῦ Περιπάτου xal τῆς Στοᾶς, προσέτι

M , ^ e

δὲ xol πλήρης πάσης ἐγχυχλίου παιδείας, ῥητορικῆς
, ^ ^
£ φημι xol ποιητικῆς. (3) Περὶ τούτου μαθὼν ὃ βα-

a

VHI. $ 1. Koi ci

:] add. margo. | — ἀπέφαινε] mgo, ἔχρινε fext. || — $ 2. Chale., p. 497 9 : ἐπιλεξάμενος παῖδας ὄχτα-

χοσίους ἐς τὴν τῶν νεηλύδων τάξιν ἐτάξατο. Cf. Seadedd. p. 206. || — $ 3. xai οἱ μὲν ἀνήγοντο] add. mgo. || --- Κασί-

ΜῊΝ τὸν σατρ. Καλλιπ.] Chale. p. 496, 5 : Τὴν μὲν οὖν

$ 4. ἀποπέμπει] mgo ; ἀπολύει text. De re cf. Seadedd., p. 2
παρ. ἐς τὸ Βυζ.} Sec. Ducam. p.343, 17 vere demum anni

ἐπανεστράφη χρόνον τέχειον πληρώσας ἐς
scriptze.

IX. $ 1. περὶ τὸν Στρύμονα n.] sc. Serrar
turchi) , citante Zinkeisenio 2, p. 34
vocavit. In Phrantze p. 414, 2 haec leguntur :
ἐπὶ τὸ Μαῦρον ὄρος χατῴχισεν αὐτόν" ὃν δὴ xai μετά τινος
οὐχ ἀληθῆ, πάντα τὰ ἑαυτοῦ ἀφείλετο, χἀχεῖνον πνιγμῷ ice.
nescio, Fallmerayer p. 285, citato Phrantze i
de interitu familie regiz vid.
Mta habet : περὶ Γεωργίου τοῦ

πόλιν ἐπέτρεψε τῷ ναυάρχῳ τῆς Καλλιπούλεως σατράπῃ. || —
06. || — 5. ὁρμηθεὶς} mgo , ἰών text. | — φθινοπώρου λήγοντος
1462 reversus esset, anno integro in expeditione exacto :
τὴν ἀποδημίαν αὐτήν. || — ἔννατον xoi ἕξη litercte et mox ἑνδέχατον in rasura

rum urbem , ut refert Spandugino Cantacuscino (Della origine de! principi
2, qui fidem hujus testimonii ob. reliquorum historicorum silentium in dubium —
τῷ δὲ τῆς Τραπεζοῦντος βασιλεῖ τῷ Κομνηνῷ κὺρ Δαδὶδ χωρία τινὰ: δώρας͵
χρόνον μιχροῦ πχραδρομὴν, εὑρὼν τάχα κατ᾽ αὐτοῦ αἰτίαν τινὰ
sce. Num Μαῦρον ὄρος in Strymonica regione fuerit , necne,

; Davidi regionem prope Adrianopolim assignatam esse dicit. Ceterum
plura ap. Chalcoc. p. 497 sq. | — ; i

$ 2. Γεώργιος Ἀμηρούχης] Lemma in margine scriptum

5 ^
3 Ἀμηρούα, ὅπως ἐδέξατο αὐτὸ λεύς x : ^ :
cum Bessarione οἱ Manuele co poux, ὅπως ἐδέξατο αὐτὸν ὁ βασιλεύς, Am yrutzem inter doctos 'Trapezuntios una

mmemorat Fallmerayer ]. ]. p. 322. l

— ἀποδεῖξαι] φῆναι mgo.

"

σιλεὺς μεταχαλεῖται τὸν ἄνδρα καὶ πεῖραν ἱκανὴν ἔχ
τε τῆς ξυντυχίας xol ὁμιλίας λαδὼν τῆς τε παιδείας
. xal σοφίας αὐτοῦ, θαυμάζει τε τοῦτον διαφερόντως
| “καὶ χώρας τῆς προσηχούσης ἀξιοῖ παρ᾽ αὐτῷ χαὶ cu-
χναῖς ὡς αὐτὸν εἰσόδοις xai ὁμιλίαις τιμᾷ, δόγματα
τῶν παλαιῶν αὐτῷ προτιθεὶς χαὶ φιλοσόφους ἀπορίας
[ xoi συζητήσεις xal λύσεις" ἔστι γὰρ τῶν ἄχρως φιλο-

- σόφων ὃ βασιλεύς. (4) Μετὰ δὲ τοῦτο τῶν κατὰ τὴν
- πόλιν. αὖθις φροντίδων γίνεται, τοῦ τε ξυνοιχισμοῦ
1 αὐτῆς ἄγαν ἐπιμελόμενος, τοῦ τε χόσμου ξύμπαντος
καὶ τῆς ἄλλης καλλονὴς χαὶ κατασχευῆς, νεώς τε
ἀνεγείρων καὶ νεώρια οἰκοδομῶν καὶ θέατρα χαὶ ἀγο-
- pie χαὶ ὅσα τοιαῦτα, προσέτι δὲ xol πάσας τέχνας
- «xt ἐπιστήμας ἐσάγων αὐτῇ, πανταχόθεν ἀγείρων τε
᾿ xal μεταχομίζων τοὺς τούτων ἐπιστήμονας χαὶ τε-
ανίτας χα! χατοιχίζων αὐτῇ, μηδεμιᾶς δαπάνης ἢ
ἀναλωμάτων πρὸς τοῦτο φειδόμενος. ᾿Εσπούδαστο
γὰρ αὐτῷ διὰ τέλους αὐτάρχη τοῖς ὅλοις ἀποδεῖξαι
᾿ τὴν πόλιν, μηδαμοῦ προσδεομένην ἑτέρου τινὸς τῶν
ἔξωθεν ἔς τε φιλοτιμίαν καὶ χρείαν xai χόσμον δμοῦ
χαὶ λαμπρότητα. —

Χ, ᾿Εν τούτοις τοίνυν ὄντι τῷ βασιλεῖ ἀγγέλλεται
Δράχουλιν, τὸν ἡγεμόνα Γετῶν. νεωτέρων ἐπιθυμή-
σαντα νεοχμῶσαι,, καὶ στρατιὰν ξυλλεξάμενον ἱκανὴν

- xo ἵππους xol ὅπλα ἀντᾶραι τῷ βασιλεῖ, ὃς ἦν αὐτῷ
πρώην ταύτην παρασχὼν τὴν ἀρχήν. (2) ᾿Ἀπελαθέντας
γὰρ αὐτόν τε χαὶ τὸν ἀδελφὸν ὑπὸ τοῦ τῶν Παιόνων
τε xal Δαχῶν ἡγεμόνος Ἰωάννου τοῦ l'ézou μετὰ δυνά-
quee ἐπελθόντος xal τὸν σφῶν ἀποχτείναντος πατέρα,
xal τὴν ἀρχὴν παραδόντος ἑτέρῳ, ἐδέξατο τούτους
φυγάδας ὃ τοῦ βασιλέως πατὴρ ἐς αὐτὸν καταφυγόν-
τας; καὶ ἔτρεφεν ἐν τοῖς βασιλείοις ἄγαν φιλοτίμως
παῖδας ὄντας ἔτι, xal τελευτῶν χατέλιπεν αὐτοὺς τῷ
βασιλεῖ xal υἱεῖ" xai ὃς εἶχε xai ἔτρεφεν αὐτοὺς ἐν
πολλὴ θεραπεία τε xxl τιμῇ παρ᾽ ἑαυτῷ χαὶ προνοίᾳ
βασιλικῇ. (9) Νεωτέρων δὲ ξυμδάντων περὶ τὴν
ἀρχὴν τὴν Γετῶν, καὶ τοῦ ταύτην ἔχοντος ἀπελα-
θέντος χαχῶς, κατήγαγε τοῦτον ὁ βασιλεὺς χειρὶ

"

417 T4» - wt

Ξ

wv
-

PoqN^

᾿

MECHEMETIS ANNUS XII. 6970 (1461-1462 P. C.).

143
1€ νιν / : ὩΣ
πολλῇ xai δαπάνη, παραδοὺς αὐτῷ πᾶσαν τὴν ἀρχὴν
Ὁ ^
τὴν Γετῶν, καὶ ξυνθήκαις χαὶ ὅρχοις ξυνδήσας αὐτὸν
LN, λάξειν ἄδολ ὶ ὃς πὲ
μὴν φυλάξειν ἀδολον xoi καθαρὰν τὴν πρὸς τὸν
,
βασιλέα στοργὴν καὶ εὔνοιαν xoi τὰς γενομένας πί-
' ,
στεις τε xal ξυνθήχας. (4) Ὁ δὲ βραχὺν χρόνον ἐμ.-
, , y 5.
μείνας τούτοις, ἔπειτα πάντων ἀμνηστίαν λαθὼν xal
^ * M
χαχὸς φανεὶς περὶ τὸν πιστεύσαντα, ἐπανέστη χατὰ
— , Ll
τοῦ βασιλέως. Καὶ πρῶτα uiv λάθρα διαδὰς τὸν
LÀ ^ , M P
Ic:gov ξὺν δυνάμει xat στρατιᾷ οὐχ ὀλίγη κατατρέχει
—— 2» m , “τ ^
πᾶσαν τὴν ὅμορον αὐτῷ χώραν τοῦ βασιλέως, λέγω
M M M
δὴ τὰ περὶ Νικόπολιν xo Βιδήνην, καὶ λείαν ἐλάσας
u
ὅτι πολλὴν xal φόνον ἐργασάμενος οὐχ ὀλίγον πάλιν
διαδὰς ἐπανῆχεν ἐς τὴν αὑτοῦ. (5) Μετὰ δὲ τοῦτο
, τ,
πρέσδεις ὡς αὐτὸν ἀποστείλαντος τοῦ βασιλέως
σπονδῶν τε ἀναμνήσοντας καὶ λαλήσοντας εἰρηνιχὰ
καὶ τὴν αἰτίαν πευσομένους τῆς ἀποστάσεως, ὅδε πρὶν
ἢ μαθεῖν ἐφ᾽ ἃ 7; λλαῤξὼν τού j j
ἢ μαθεῖν ἐφ᾽ ἃ ἧχον, ξυλλαξὼν τούτους ἀνεσχολόπισε,
πολλὰ χαὶ βλάσφημα ἀπειλήσας ἐς βασιλέα. (6) Βα-
σιλεὺς δὲ τὴν ὕόριν ταύτην βαρέως ἐνεγκὼν θυμῷ δι-
καίῳ ληφθεὶς στρατιὰν ὅτι πλείστην εὐθὺς ἀγείρει,
xxl καλῶς παρασχευασάμενος χειμῶνος, ἅμα ἦρι
^ / Nac M 4 " , 3:29 3
διαδαίνει τὸν Ἴστρον καὶ διαδὰς χατατρέχει μὲν ἐν o0
πολλαῖς ἡμέραις πᾶσαν σχεδὸν τὴν Γετῶν, πορθῶν
καὶ δυῶν αὐτὴν, καὶ χειμάρρου δίκην ἐπερχόμενός τε
χαὶ παρασύρων πάντα τὰ ἐν ποσὶ xol φρούρια χει-
ρούμενος xal χώμας διαρπάζων xat λείαν ὅτι πλείστην
ἀπάγων. (7) Ὃ δὲ θρασὺς ἐχεῖνος x«l ἀλαζὼν τὴν
Ἂν , » - , à Me ^ ^ ^n
ἀθρόαν ἔφοδον τοῦ βασιλέως μὴ ἐνεγχὼν, quac εὐθὺς
ᾧχετο, καὶ καταλαδὼν τὰ ἐρυμνότατα τῆς χώρας xot
τῶν βουνῶν διῆγε τὸ τέλος ἀποσχοπῶν τῶν γινομένων.
βασιλεὺς δὲ 7 ὶ ἔ ἣν αὐτοῦ, xa τέλος γε"
ς δὲ ἦγε xal ἔφερε τὴν αὐτοῦ, xot τέλος ἦγε
, al c ^ , m 5^ Ν , , € ,
uovx lezóy τὸν αὐτοῦ ἀδελφὸν ἀποδείχνυσι Ῥάδον "
εἰχε γὰρ τοῦτον μεθ᾽ ἑχυτοῦ. (8) Δράχουλις δὲ ἤδη
τῶν αὑτοῦ. πραγμάτων ὅλως ἀπογνοὺς καὶ μηδεμίαν
ἔχων ἐλπίδα τοῦ λοιποῦ τῆς ἀρχῆς, ἔγνω θανατῶν
δράσας τι τοὺς ἐχθροὺς χαχῶς x«l παθεῖν αὐτός" χαὶ
δὴ τοῦτο δόξαν ἀνοήτως αὐτῷ, νυχτὸς ἐπιθέσθαι βού-
λεται τῷ στρατοπέδῳ" xal περὶ μέσας γύχτας ἄνα-

X. Expeditionem contra Wallachie voivodam Wladum ( Βλάδον. Chale.) sive Wladislaum IV, qui ob sevitiam
Dracul ( diabolus) et Tchepelpuch ( carnifex ) et turcice Kasikluwoda ( voivoda palis homines infigens) cognomi-
nabatur, uberius et accuratius quam Critobulus narrat Chalcocondylas p. 499-518. Paucis verbis ejus meminit
Phrantzes p. 414, 7-9; paullo fusius, sed parum recte de eadem agit Ducas p. 343, 9-345, 30. Cum his cf. Sea-
deddinus 2, p. 209-215. Alios auctores turcicos laudat Hammer 2, p. 309-215. Ex recentioribus vide Engel Ge-
schichte der Wallachei , Hammer 1. 1. et Zinkeisen 2, p. 160-177.

$ 1. Νεοχμῶσαι] νεωχμι. cod., pro more. | — ὃ 4. Βιδήνην 1 Βιδίνην vocat Chalc. p. 505, 18; nunc vulgo Widin.
l — $5. πρὶν μαθεῖν ἐφ᾽’ ἃ ἦχον] Aliter Ducas p. 344, 6 : Ot δὲ (legati) ἐλθόντες xoi τῷ Βλάχῳ τὰ μηνυθέντα
δηλώσαντες, πρῶτον αὐτοὺς ἐν πάλοις χαθίησιν, θάνατον ἀπάνθρωπον, ὀδυνηρὸν xai ἀσχήμονα" εἶτα περάσας σὺν ὃυ-
νάμει κατέδραμεν ἐν τοῖς μέρεσι Δύστρας. Ibi pro Δύστρας Zinkeisen. p. 168 Ἴστρας (Damubii ff.) corrigi vult,
quod ferri nequit. Legas Δρύστας vel Δρίστας ; sic enim medio svo vocabatur vetus Durostorus, hodierna silistria.
Princeps legationis fuit Catabolinus scriba ( Chale. p. 501, 12) , cujus filium Thomam supra commemoravit Crito-
bulus. | — βαρέως ἐνεγχὼν sic mgo, μὴ &. text. || — $ 6. ὅτι πλείστην 150,000 sec. Ducam p. 344; 250,000

- sec. Oha!e, p. 505, 5. || — $ 7. Ῥάδον] Ὀρᾶδον in epistola; v. p. 52. Darulo ap. Seadedd., p. 215. Aliis Radul.

Falso Δραχούλης ap. Chalc. p. 516, 15. || — xxi τέλος ἡγεμόνα... μεθ᾽ ἑαντοῦ ] add. margo. || -5 8. De nocturna haec

— Draculis irruptione multus est Chale. p.511 sq; ab hoc et a Critobulo mirum quantum recedit Ducas p. 345, qui ista

nocte Walachorum ducem tanta Turcos clade affecisse narrat, u& Mechemetes χατησχυμένος, trajecto Danubio ,

- Adrianopolim recessisset. || — ὃ 8. ἀναλαθὼν τοὺς ἑχυτοῦ add. mgo. || — $ 9. ὡς ἔγνω τὴν προσδολὴν] mgo;
— "mpocóo)óv:eg text. || — $ 10. ἐξαρτίσας] ἐξαρτήσας text. TP

144

λαξδὼν τοὺς αὑτοῦ, ἄχρᾳ τινὶ προσδάλλει τοῦ στρα-
τοπέδου ἀτάχτως τε xal ξὺν οὐδενὶ κόσμῳ, καὶ φόνον
ἐργάζεται ζῴων πολὺν, καμήλων τε xol ἵππων xoi
ἡμιόνων" οὐ γὰρ ἐνέτυχεν ἀνδράσι. (9) Ἰ)ασιλεὺς γὰρ
εὐθὺς ὡς ἔγνω τὴν προσθολὴν, ἐξεπίτηδες χελεύει μι-
χρὸν ἀναχωρῆσαι τοὺς στρατιώτας, ἵν᾿ ἐπὶ μᾶλλον
προέλθη, ὡς ἂν εὐχείρωτος γένηται. Μετὰ δὲ τοῦτο τῇ
στρατιᾷ ξύνθημα δοὺς χελεύει πανταχόθεν αὐτῷ προσ-
θάλλειν. Οἱ δ᾽ ὁρμήσαντες ξὺν ἀλαλαγῇ xot ῥύμη
χαὶ προθυμία πολλῇ πάντας α᾽ τοῦ χαταχόπτουσι,
πλὴν ὅσους ζῶντας ἐζώγρησαν, εὐαριθμήτους πάνυ.
Δράχουλις δὲ διαλαθὼν αὐτοῦ που χαὶ διαδρὰς φυγὰς
ᾧχετο ἐς Παίονας. οἵ δὲ ξυλλαύθόντες αὐτὸν χαθεῖρξαν
ἐν φυλαχῇ. (10) Βασιλεὺς δὲ, ἧπερ ἔφην, ἄρχοντα xoi
ἡγεμόνα F'exóv ἀποδείκνυσι Ῥάδον, παραδοὺς αὐτῷ
πᾶν τὸ σφῶν χράτος xai τὴν ἀρχὴν, τὰ πιστὰ λαδὼν
παρ᾽ αὐτοῦ, αὐτὸς δὲ λείαν ἐλάσας ὅτι πολλὴν ἀνδρα-
πόδων τε xal βοσχημάτων x«l τῇ στρατιᾷ διαδοὺς,
πάλιν διαθαίνει τὸν Ἴστρον, xai χαταλαθὼν τὴν
᾿Αδριανοῦ θέρους, μιχρὸν διαναπαύει τὴν στρατιὰν
αὐτοῦ, xo μετὰ τοῦτο μεταχαλεσάμενος τοὺς ἡγεμόνας
τοῦ στόλου, χελεύει διαχοσίων νεῶν στόλον ἐξαρτίσαι
τῇ Λέσῤῳ.

ΧΙ, Νιχορέζος γὰρ ὃ τοῦ Δωριέως υἱὸς, χληρο-
νόμος καὶ αὐτὸς μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ Aouty(xou κατα-
λειτθεὶς τῆς πατρῴας ἀρχῆς, τελευτήσαντος αὐτοῖς
τοῦ πατρὸς, xai σπονδὰς ἔχων μετὰ τοῦ βασιλέως
χαὶ φάρου ὑποτελὴς ὧν, πρῶτα μὲν χαχῶς βουλευ-
σάμενα: xai ἀνόσια δρῶν ξυ)λαυθάνει τὸν ἀδελφὸν
χαὶ ἐς εἱοχτὴν ἐμόαλὼν ἀναιρεῖ δόλῳ" ἔπειτα οὔτε
τὸν φόρον ἀπεδίδου προθύμως τῷ βασιλεῖ, οὔτε μένειν
ἀδόλως ἤθελεν ἐπὶ τῶν σπονδῶν,, ἀλλὰ χοινολογού-
μενος χρύφα τοῖς ᾿Ιταλοῖς xai ξυνθήκας ποιῶν μετ᾽
αὐτῶν, ὡς χαὶ πρότερόν μοι εἴρηται, παρεσπόνδει
τὸν βασιλέα ἐν ἄλλοις τε πολλοῖς xat δὴ xxi τὰς χατάρ-

΄

^ L - m “-
σεις δεχόμενος τῶν πειρατιχῶν νεῶν χαὶ αὐτὸς ἑτέρας

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. IV, 10-12. ,-

ἀντιπληρῶν xol ἡγεμόνας τῶν χωρῶν xoi λιμένων καὶ
τόπων παρέχων αὐτοῖς ἐκάχου λάθρα πᾶσαν τὴν προσ-
ey" τῇ Λέσόῳ παραλίαν τοῦ βασιλέως. οὗ μόνον 88, —
ἀλλὰ χαὶ Χερρόνησον αὐτὴν xoi τὴν ἀντιπέρας Θράκης :
τε xai Μακεδονίχς. (2) Ἃ πυνθανόμενος πολλάκις δ᾽

βασιλεὺς πέμπων ἐχέλευε μὴ τοιαῦτα δρᾶν ἐν σπον-
δαῖς xai εἰρήνη (οὐ γὰρ λανθάνει καχουργῶν. τὰ

ἀλλὰ ἐμμένειν ἀδόλως ταῖς σπονδαῖς χαὶ τὸν
φόρον ἀποδιδόναι προθύμως ἢ πόλεμον ποιήσειν
αὐτῷ. (3) 'O δὲ τὰ μὲν ἀρνούμενός τε καὶ λανθά- -
vew νομίζων, τὰ δὲ xal ματαίας ἐλπίδας ἔχων ἐν
Ἰταλοῖς, βραχὺ τῶν βασιλέως ἐφρόντιζεν. Ὅ δὲ
πολλάχις ἀπειλήσας αὐτῷ χαὶ δὴ χαὶ στόλον éx-
πέμψας, 7 πρόσθεν ἔφθην εἰπὼν, xxl μέρος tt τῆς
Λέσόου χαταδραμὼν, ὥστε σωφρονίσαι' αὐτόν. ὃ
δ᾽ οὐδὲν μᾶλλον ἠφίει, ἀλλὰ πρὸς καιρὸν μὲν ἐδόχει
ποιεῖν φόδῳ τοῦτο xal τῶν τοιούτων ἀπέχεσθαι, οὐδὲν
δὲ ἧττον αὖθις ἔμενεν ἐπὶ τῶν αὐτῶν. (1) ὈΟργισθεὶς
οὖν ἐπὶ τούτοις 6 βασϊλεὺς τὴν ἐκστρατείαν χατ᾿ αὐτοῦ
ἐποιεῖτο. Παρασχευασάμενος οὖν ὅτι τάχος τὸν στόλον
χαὶ ὁπλίσας χαλῶς, χαὶ ὁπλίτας πολλοὺς χαὶ ὅπλα
παντοῖα ἐπιῤιάσας ταῖς ναυσὶ xal μηχανὰς πε-
τροδόλους καὶ ἀφετήρια, καὶ στρατηγὸν αὐτοχράτορα
xoi ἡγεμόνα τοῦ στόλου παντὸς ἑλόμενος Mayou-
μούτεα τὸν πχσίαν ἐχπέαπει, αὐτὸς δὲ ξὺν τῇ χατὰ
dA» στρατιᾷ διαδὰς τὸν “Ἑλλήσποντον ἐπορεύετο διὰ
τῆς κάτω Φρυγίας. (5) Καὶ ἀφικόμενος ἐς τὸ Ἴλιον
χατεθεᾶτο τά τε ἐρείπια τούτου καὶ τὰ ἴχνη τῆς
παλαιᾶς πόλεως 'Γροίας xai τὸ μέγεθος xal τὴν θέσιν |.
xa τὴν ἄλλην τῆς χώρας ἐπιτηδειότητα, καὶ ὡς ἔχειτο —
γῆς καὶ θαλάσσης ἐν ἐπιχαίρῳ, προσέτι δὲ xal τῶν —
ἡρώων τοὺς τάφους ἱστορεῖ, ᾿Αχιλλέως τέ φημι xol -
Αἴχντος χαὶ τῶν ἄλλων, καὶ ἐπήνεσε χαὶ ἐμαχά-
ρισε τούτους τῆς τε μνήμης xai τῶν ἔργων xal ὅτι
ἔτυχον ἐπαινέτου Ὁμήρου τοῦ ποιητοῦ" (6) ὅτε
λέγεται, xot μικρὸν ξυγκινήσας τὴν χεφαλὴν εἰπεῖν"

τοιαῦτα),

XI. De expeditione in Lesbum (c. 11-13) gravissimus testis est Ducas, Dominici principis domesticus,

346 et p. 582. Narratio ejus in μειούρῳ codice Parisino,

p. 345-
ex quo editiones nostra fÍluxerunt, manca est, sed

suppleri potest ex vetere versione italica, quam Venetus quidam sec. integriorem codicem elaboravit, Bekkerus -

vero ad calcem Duce ed. Bonn. repetendam curavit. Chalcocondylas p. 518-521 δὲ p. 523-527 de nonnullis rebus Duca
uberior est. Phrantzes p. 414, 9 verbo rem absolvit His addatur Seadeddinus 2, p. 216-217. Critobulus a Duca et

Chale. in nonnullis dissentit; novi nihil affert nisi quae
expeditio hae initio anni sequentis 6971 (Sept.
€orum in Lesbum venit, teste Duca p. 345, ?1
νῆας ζ' χατῆλθεν ἐν τῇ νήσῳ Λέσδῳ
facit Seadeddin. p. 216 : II re quel
animo di soggiogar l'isola di Melelino. ltem
μένον, ἐστέλλετο ἐπὶ Λέσθον, et p. 529, 3
Δάχας ἔλευσιν ἐποιήσατο, τὴν δὲ ἐπὶ Λέσθην

51. Νιχορέζος... Δωριέως] Νιχόλαος.
natur Dominicus. | — αὐτοῖς]

& 3 Fame μοι εἴρηται ] add. mgo. || — ἀντιπέρας] m. 2, ἀντιπέραν m. 1. || — $ 2. ἐμμένειν] μένειν cod. || —
E eed mto, ἐθέλων text. ἢ — ἀπειλήσας... ἐκπέμψας ῬΑτοΙρία pro temporibus finitis. || — τῶν τοιούτων͵
ΞᾺ 1 ado. mgo || — $4. παντοῖα] add. mgo. | — $ 6. ἐκδιχητήν 1 Cf. Chale. p. 403, 15 de Constantino-

polis expugnatione loquens :
τοῦ "Di ὑπὸ τῶν βχρθάρω
ἀφῖχθαι τοῖς Ἕλλησι τῆς -
ὕστερον πε

Δοχεῖ δὲ ἡ ξυμφορὰ αὕτη...
v τοῖς Ἕλλησι πχτσυδὶ
πάλαι ποτὲ γενομένης
ριόδοις ἐνιαυτῶν νῦν ἐμοὶ,

1462) assignanda erat, siquidem mense Septembri classis Tur-
: ἐν δὲ τῷ C250 ἔτει στόλον ἀπαρτίσας τριήρεων xai διήρεων ξ’ xod
Σεπτεθρίῳ μηνὶ, xal αὐτὸς διὰ ξηρᾶς σὺν δυνάμει. Quanquam cuim Critobulo
medesimo anno che soggiogó la Vallachia. sen' andà a Gallipoli con
que Chale. p. 518, 8 : Βασιλεὺς τοῦ αὐτοῦ θέρους, φθινοπώρον éntycvó-
: τὸν μὲν ἐνιαυτὸν τοῦτον δὶς αὐτὸς ἐχστρατευσάμενος βασιλεὺ: τὴν μὲν ἐπὲ

E Δορίνον sec. Ducam. Apud Chale. p. 520, 7 pro Nicolao perperam nomi-
mgo, αὐτῶν text. || — φόρου] Tributum erat 2000 staterum

ἀπολομένοις, χαὶ οὕτω τοὺ: Ρωμαίους οἴεσθαι ξυμδῆναι τὴν τίσιν
Ι Ἰλίον ξυμφορᾶς. | — xoi Μακεδόνιοι] add. mgo. || — τοσαύταις ἐς
et deinle verba ἡμᾶς xai et ὕστερον add. tgo.

Tic WT

de rege Ilium visente c. .11, 5 interponuntur. Ceterum

:
ndi ρόδο" ^od

, sec. Chale. | — ὡς

τῇ τοῦ "Dou παραπλησία γεγονέναι [xai] δίκη γενέσθαι

———————— oc————

« Ἐμὲ τῆς πόλεως ταύτης xol τῶν αὐτῆς οἰκητόρων ἐν
ποσαύταις περιόδοις ἐτῶν ἐχδιχητὴν ἐταμιεύετο 6 θεός"
ἐχειρωσάμην γὰρ τοὺς τούτων ἐχθροὺς, καὶ τὰς πόλεις
αὐτῶν ἐπόρθησα, καὶ Μυσῶν λείαν τὰ τούτων πε--
ποίηναι. “Ἕλληνες γὰρ ἦσαν xoi Ναχεδόνιοι xal
Θετταλοὶ xai Πελοποννήσιοι οἱ ταύτην πάλαι πορθή-
σαντες, ὧν οἵ ἀπόγονοι τοσαύταις ἐς ὕστερον περιόδοις
ἐνιαυτῶν νῦν ἐμοὶ τὴν δίκην ἀπέτισαν, διά τε τὴν
τότε ἐς τοὺς ᾿Ἀσιανοὺς ἡμᾶς καὶ πολλάχις ὕστερον
ὕόδριν αὐτῶν. »
- CXII. ὋὉρμηθεὶς οὖν ἐκεῖθεν ἀφίκετο ἐπὶ Λεχτὸν,
χἀχεῖθεν ἄρας στρατοπεδεύεται ἐπὶ τῆς ἀντιπέραν
{πείρου τῆς Λέσδου, καταντικρὺ Μιτυλήνης. Μαχου-
μούτης δὲ ἀναχθεὶς ἐκ Καλλιουπόλεως παντὶ τῷ
᾿στόλῳ;, vauct διαχοσίαις, τριταῖος καταίρει ἐς Μιτυ--
“χήνην xai ἀπούδιδάσας τὴν στρατιὰν, στρατόπεδον
πίθησιν οὐ πόρρω τῆς πόλεως. (2) Μιτυληναῖοι δὲ
p πρῶτον ἐπεχδρομὴν ποιησάμενοι xal μηδὲν
δράσαντες πάλιν ξυνελαθέντες ὑπὸ τῶν ὁπλιτῶν βία
᾿ ἐς τὴν πόλιν, χλείσαντες τὰς πύλας ἔμενον. Μαχου--
᾿μούτης δὲ λόγους προσφέρει πρῶτον αὐτοῖς χαὶ τῷ
σφῶν ἡγεμόνι, εἰ βούλοιντο παραδόντες ἑαυτοὺς voi
τὴν πόλιν ξυμόῆναι τῷ βασιλεῖ" ὡς δ᾽ oüx ἔπειθε,
πρῶτα μὲν ἔχειρε τὰ ἔξω τῆς χώρας xal ἐδήωσε
πάντα, ἔπειτα περισταυρώσας τὴν πόλιν xol χύχλῳ
περιλαδὼν τῷ στρατῷ χαὶ μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπο-
λιόρκει, xal τοῦ μὲν τείχους ἐν ἕξ ἢ ἑπτὰ ταῖς ὅλαις
ἡμέραις κατέσεισε καὶ χατέρριψεν οὐχ ὀλίγον ταῖς
υνηχαναῖς. (3) Οἱ δὲ ἐν τῇ πόλει ὡς εἰδον τὸ τεῖχος
᾿χατερριμιμένον, κεραίας μεγάλας ἐπαγαγόντες xat πε-
᾿ρισταυρώσαντες αὐτὸ ἔσωθέν τε xat ἔξωθεν, καὶ γὴν καὶ
ὕλην ἄλλην ἔνδον ἐπιφορήσαντες ἐμάχοντο ἐπ᾽ αὐτοῦ.
(ἡ Βασιλεὺς δὲ, πέραν ἀπὸ τοῦ στρατοπέδου τὰ
δρώμενα σχοπῶν, οὐκέτι μέλλειν ᾧετο δεῖν, ἀλλ᾽ ὡς

τάχιστα παρασχευαστέα oi εἶναι παντὶ τῷ στρατῷ
3 DW d eo L ^
xoi πάση δυνάμει προσθαλεῖν τῇ πόλει, ὡς αὐτούοεὶ

, , € , A " BAY C ) , ^ 6 6 {ζε ,
ταύτην. αἱρήσων" xal αὐτίκα χελεύει διαδιδάζειν ἐς

ἑ : P M ' 7 eu
τὴν νῆσον τὴν στρατιὰν χαὶ τὸ ὁπλιτιχὸν ἅπαν ὅτι

MECHEMETIS ANNUS XII. 6910 (1461-1462. P. C.).

145
2 ἔς m kj 4 M -
ἐμδὰς ἐς τριήρη περαιοῦται xa αὐτὸς ἐς τὴν νῆσον,
,
καὶ ξυγγενόμενος ΝΜ αχουμούτει πυνθάνεται περὶ πάν-
M 7 /
τῶν" ἔπειτα παριππεύων χκατεσχόπει τὴν πόλιν, τά τε
- 2 , " , m
ἐπίμαχα xa ἀπόμαχα ταύτης χατὰ γῆν τε χαὶ θάλαο-
Y , n Ἢ / τὸ :
σαν, καὶ χελεύει τὴν στρατιὰν ἐχτάττεσθαι πᾶσαν xol
M / [4 /
τὰς τριήρεις ὁπλίζεσθαι, ὡς ἀπὸ θαλάσσης προσθαλού-
, M ^ 7 M “Ὁ
σας Ex τοῦ λιμένος. (6) 'E» τούτῳ δὲ οἵ ἐν τῇ πόλει
^ ὃ , ὃ ^ € τὸ ,ὔ ,
καὶ ὃ τούτων ἡγεμὼν, ὡς εἶδον τόν τε βασιλέα περαιω-
as M ἘΣ hi , ^
ἐέντα καὶ τὴν στρατιὰν παρασχευαζομένην x&v γὴν
τε χαὶ θάλασσαν αὐτοῖς mpocGaAsiv, δείσαντες μὴ
^n ν ἀρ A / H - ev
εὐθὺς ἀνάρπαστοι γένωνται βίᾳ τοῖς ὅπλοις ἁλόντες
, x - -
(τό τε γὰρ τεῖχος ἑώρων κατερριμμιένον ταῖς Un -
ναῖς, τοῦ τε στρατοῦ τὸ πλῆθος ἄπειρόν τε xal δω-
μαλέον χαὶ χατάφραχτον ἅπαν τήν τε τοῦ βασιλέως
ς 1 $3 45 3 € $5 4 y NT
δρμιὴν ἀνένδοτον οὖσαν, ὡς οὐδ᾽ ἂν, el τι xal γένοιτο,
τῆς νήσου ἀποστῆναι, εἰ μὴ ταύτην αἵοήσει τε-
^ , Ζ ͵ a kj , ἕξ X Mi A
λείως), πέμπουσι χήρυχα, ἐνδιδόντες ἑαυτοὺς xal τὴν
πόλιν τῷ βασιλεῖ, χαὶ ἅμα δεόμενοι ξυγγνώμης
3: ᾿ Y
τυχεῖν, ὅτι μὴ εὐθὺς προσεχώρησαν χαλούμενοι.
( Καὶ ὃ βασιλεὺς δέχεται τούτους xol δίδωσι αὖ-
or A , € NN - v! m L
τοῖς τὰ πιστά" οἵ δὲ Μιτυληναῖοι ἐξίασ: τῆς πόλεως
μετὰ τοῦ σφῶν ἡγεμόνος xal προσχυνήσαντες τὸν βασι-
, ^w, , » ὦ € AY , ,
λέα παραδιδόασι ταύτην αὐτῷ. Ὃ οὲ δέχεται τούτους
ἡμέῤως καὶ δωρεῖται φιλοτίμως - ἔπειτα ἐσελθὼν ἐς
τὴν πόλιν ἐθεάσατο πᾶσαν χαλῶς, xal ἔδοξεν αὐτῷ
Yd
ἀρίστη τε ἅμα καὶ καλλίστη. “χουσι δὲ xol ot ἀπὸ
- LÀ 7, M , 2 ἢ ,
τῶν ἄλλων φρουρίων xot πολισμάτων, ἐνδιδόντες
« M M * , ^ LI ,
ἑαυτοὺς χαὶ τὰ φρούρια. (8) Βασιλεὺς δὲ τέσσαρας
ὅλας ἡμέρας ἐν τῇ νήσῳ διαγαγὼν χαὶ θεασάμενος
αὐτὴν x*i τὰ ἐν αὐτῇ πάντα, χαὶ θαυμάσας τό τε
, M , λ 9 0 M A L4 τσ Du
μέγεθος xat χάλλος αὐτῆς xui τὴν ἄλλην. τῆς γῆς
ἀρετὴν καὶ χατασχευὴν, αὖθις ἐυισὰς ἐς τριήρη πε-
τ ^ ^
ραιοῦται ἐς τὸ στρατόπεδον, καταλιπὼν Μαχουμούτεα
διαθέσθαι τὰ κατὰ τὴν πόλιν χαὶ τὴν νῆσον, ὡς προσ-
ἐτάχθη. (9) Ὃ δὲ πάντας τοὺς ἐν τῇ πόλει ξυνα-
γαγὼν, ἄνδρας τέ φημι xal γυναῖκας xai παῖδας,
διεῖλεν ἐς. μοίρας τρεῖς, xoi τὴν μὲν πρώτην εἴασε
Ὁ , - y
μένειν ἐπὶ τῆς πόλεως καὶ χκατοιχεῖν αὐτὴν, ἔχοντας

E e. M € - ^ , E]
τάχιστα. Καὶ οἱ μὲν διέθαινον. (6) βασιλεὺς δ᾽ | χαὶ νεμομένους τὰ ἑαυτῶν, xxi τὸν εἰθισμένον ἔτη-

XII. $ 1. Ἐπὶ τῆς ἀντιπέραν] ad. Ajasma , ut Ducas οἱ Seadedil. || — διαχοσίχις 1 classe triremium 25, aliarum na-
wium fere centum, sec. Chale. c. 523, 7. Duco numeros vide in nof. ad cap. 11. || — τὴν στρατιὰν 1 m. 2, τὸν
στρατὸν m. 1. || — ὃ 2. 8E ἢ ἑπτὰ etc.] Aliter rem narrat Ducas. Sec. hunc Mechemetes in insulam trajecit
ante cceptam obsidionem. Περάσας οὖν, inquit, ó τύραννος ἀπὸ τοῦ Ἁγιασματίου xol ζητήσας τὴν πόλιν δὺν τῇ νήσῳ,
ἀπεχρίνατο ὃ Νιχόλαος « Οὐχ ἔστι δυνατὸν παραδοῦναι τὴν πόλιν χαὶ τὴν νῆσον, εἰ μὴ πρῶτον αὐτοὶ πολεμιχῷ νόμῳ
χτανθήσονται. » Τότε πάλιν τὴν περαίαν διαδὰς ὁ τύραννος ἀφῆκε τὸν αὐτοῦ βεζύριν Μαχυιοὺτ τοῦ πολιορχεῖν δειτυλήγην.

7 Kol δὴ τὰς πετροθόλους σχευὰς ἀντιχρὺ παραστήσας wai πετροθολῶν τὸ ἕν μέρος τὴς πόλεως τὸ λεγόμενον Μελανούδιον
- xot τῆς ἔρριψεν, ὁμοίως xxi ἐξ ἄλλων μερῶν τοὺς προμαχῶνας wal πύργους (Reliqua in grécis desunt). E ha-
- cendo πὰ buttato per terra li merli delle mure et delle torre, usci fora Luchino Cataluso et con esso in
. compagnia el vicario della terra, li quali incominzarono ad. tramare la traditione della ciltà con Mao-
—et Basia, mostrandoli tulti li lochi pit debeli, li quali havesse ad bombardare , combaitere el scalare. Et
. data cognitione delli mancamenti della terra , tornarono dentro in la. città , et cominzarono con persua-
sione false inclinare el signore ad l'accordio , salvando le feste el l'havere. Εἰ cosi concludendo mandarono
ger el signor alli Asmati (i. e. Ἁγιάσματι), el qual venne. El signor Nicoloso usci fora con tutli li principali,
" eon le chiave in mano. Similiter rerum seriem exhibet Chalcocondylas , qui murum urbis per 27 dies tormenti;
y

- quassatum esse refert. | — $ 6. ῥωμαλέον] ῥωμαλαῖον cod. || — $ 7. Μιτυληναῖοι] add. mgo. Ι wer 9. ἀπήγαγεν S χατῴ-
χισεν] ἀπαγαγεῖν... Κατοιχίσαι codex. Fortassis tamen excidit ἐχέλευσε vel tale quid. || — ἀπανδραποδίσας] mgo, αἰχμα-
E FRAGMENTA I!ISTOR. GRJEC. — VOL. V. to

146 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. IV, 12-16. AE

, 1 3t! ex E o» , X 1 2.
τίος. salvos. tor, diy δὲ, duo. ἀτή. 1 γὰρ τὸ Ep iE MM
ταντινουπόλει xai κατῴχισε, τὴν δὲ | xxi Συρία πᾶσα xai Αἴγυπτος αὐτῇ PA Ἂν"
TP ὃ fun (cac διέδωχε τοῖς στ ατιώταις" ὅσους | ἐτήσιον χατέδαλε, μισθοῦ τὴν εἰρήνην ὠνουμένη παρὰ :
el dto : ἄρον ον "Ire Η αὐτῇ, πάντας | τοῦ ταύτης χρατοῦντος" ναυτιχόν τε γὰρ "e χαὶ ἔτρεφε,
t τ ! : P T. T
i dani : (1o) Τὰ δὲ ἐν τῇ νήσῳ ἄλλα φρούρια καὶ vn ἄξιον, ἐν ἕν εννον. TEE Mita "
πολίαματα Ὁ ὅτε μὲν μὰ MSS URL iic doe iced ἀλλὰ ic Eu xaT Αἴγυπτον soll H
μετὰ δὲ MOS AT Sieger iba E μι ἀπῴχισεν | Συρίαν xoi δὴ xai Λιύύην εἶχε δουλωσαμένη" πᾶσαν
πο: od το το (Sy ue ἀ κατὰ | γὰρ αὐτὴν. ἐληίζετο, καὶ ἐπόρθει λῃστείαις, ἕως, ἐς.
ἐν Κωνσταντινουπόλει. — (11) Οὕτω δὲ διαθεὶς τὰ χατὰ | v ρον duret ie ἢσι die
τὴν Μιτυλήνην xai τὴν Λέσόον ἅπασαν ὃ Μαχου- Mas ἐξ bxt^vou IET ERN le ΧΟ Spes |
; i φρουρὰν ἱκανὴν ἐγχαταστήσας τῇ τε | δοχὴν xal κατὰ μικρὸν ἐλασσουμένης τῷ χρόνῳ,
se dics ἘΝ φρουρίοις, χαὶ σατράπην ταύτῃ | τῶν τὲ τοῦ βασιλέως προγόνων. ἀλλὰ δὴ xo αὐταῦ |
ode ἄνδρα τῶν ἐν ϑλθια αν παρ᾽ αὐτοῖς xa | τοῦ βασιλέως, τὸ κράτος ips ὧν Minis
(yo γνωρίμων ἐπ᾽ ἀνδρεία καὶ στρατηγία xat τῇ λοιπῇ | σχόντων xai πάντα τὰ ταύτῃ δουλωσαμένων, χατέστη
ca acri Ἀλὴν τοὔνομα", περαιοῦται χαὶ αὐτὸς | xal αὕτη μετὰ τῶν ἄλλων κατήχοος βασιλεῖ à xdi
* ii (uo) 0t δὲ τοῦ ume ἡγεμόνες pd VNDUMNS xai νῦν ἐδουλώθη τελείως. Καὶ Ἐπ
j ' ἑαυτῶν τόν τε Λεσθίων ἄρχοντα μὲ : E
En i» αὐτῷ τούς τε ἄνδρας " παῖδας XIV. Βεσμος δὲ τὴν Kee ORE
xai γυναῖχας σφῶν, τοὺς ἐπὶ ξυνοιχισμῷ τῆς πό- Μιτυληναίους μὲν ἊΨ ἕν) pope d is τῆς e κως
Aste, χαὶ λείαν ὅτι πλείστην ἄλλην ἐνθέμενοι ταῖς δοὺς αὐτῶν τοῖς μὲν οἰχίας 1 τοῖς : EC ᾿ ;
ναυσὶν, ἀπέπλευσαν ἐπ᾽ οἴχου ἔς τε Καλλιούπολιν δομὴν οἴκων; τοῖς δὲ ἄλλο τι ὧν xen Sent ov
xai Βυζάντιον, xoi διέλυσαν τὸν στόλον. (13) Βασι- ὃὲ τὸν τούτων ἡγεμόνα πότε μὲν χαθεῖρξε v quas
λεὺς δὲ τὴν στρατιὰν διαφεὶς, αὐτὸς ξὺν τῇ ἰδίᾳ μικρὸν δὲ ὕστερον ἀπέκτεινε δι Mole ea od
αὐλῇ, φθινοπώρου φθίνοντος ἤδη, ἀφιχνεῖται ἐς τὸ λεύει τὸ τάχος πρὸς ταῖς οὔσαις ναυσὶ xa ἐπέρα ἐν |
Βυζάντιον. Καὶ ἑδδομηκοστὸν ἔτος πρὸς τοῖς ἐννα- ὀλίγας ναυπηγεῖσθαι, xai ναυτικὸν ἐχλέγειν τι πο
χοσίοις τε χαὶ ἑξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο, δεύ- πρὸς ταύτην xal μόνην τὴν ὑπηρεσίαν ἐχτεταγμένον
τερον δὲ xal δέχατον τῆς ἀρχὴςς τῷ βασιλεῖ. ἐχ ,πάσης ΣΝ aes (2) Τῆς γὰρ θαλάσσης s
XIII. Aíc6o; μὲν οὖν οὕτως ὑπὸ δασιλέως ἑάλω» | χράτος μέγα ὁρῶν, καὶ τὸ τῶν Ἰταλῶν ναυτιχὸν πολὺ t
καὶ Miro va , χρόνους ἤδη πεντήχοντα xal ἑχατὸν | ὃν xal ταύτης ἐπικρατοῦν, τῶν τε ἐν Αἰγαίῳ ΜΈΘΥ
ἐν τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς τοῖσδε καιροῖς ἐνευδαιμονήσασά τε | ἁπασῶν ἄρχον χαὶ βλάπτον τὴν αὑτοῦ παραλίαν οὐ
xxi ἐπὶ μέγα δόξης ἀρθεῖσα καὶ δυναστείας καὶ πλούτου, | μικρῶς, ᾿Ασιανήν τε xal Εὐρωπαίαν, καὶ μάλιστα δὴ
ἐξ ὅτου δὴ τὸ πρῶτον ἔσχε ταύτην παρὰ τοῦ βασιλέως | τὸ τῶν Ἐνετῶν, ἐδούλετο bL χωλῦσαι τρόπῳ
Ῥωμαίων ἐς ἰδίαν ἀρχὴν Νιχορέζος ἐχεῖνος 6 πρῶτος | παντὶ, xal ξυμπάσης μὲν, εἴ γε δύναιτο, τῆς θα-
Ῥατελιούζων, ἀνὴρ ᾿Ιταλὸς x«i τῶν εὖ γεγονότων" λάσσης ἐγχρατῶς ἄρξαι, εἰ δ᾽ οὐ, ἐχείνους χωλῦσαι
(2) ὃς ἄγαν ξυνετὸς ὧν xai πεπαιδευμένος χαὶ Ψυχῆς | χαχουργεῖν τὴν αὑτοῦ. Διά το: τοῦτο ναυτιχον τε
ἀνδρείαν πλουτῶν τοῖς τε ἄλλαις χατὰ σῶμα προτε- | ἔσπευδε ξυστήσασθαι μέγα xal τῆς θαλάσσης τὸ 1
ρήμασι χομῶν xul χαλῶς εἰδὼς ἄριστα x«l κάλλιστα χράτος σχεῖν. (3) Μετὰ δὲ τοῦτο ἔδοξεν αὐτῷ σχο-

* c bd 1 - , , * - IN 3 ,. P

διέπειν ἀρχὴν, ἐς τοσοῦτον αὐτὴν ἐπῆρε xai τοῖς | πουμένῳ χράτιστον εἶναι xai τῶν σφοῦρα ἀναγχαίων

: - : ^ , 9 € H ' , P ]

ὅλοις ἀπέφηνε χρείττω ταῖς παρ᾽ ἑαυτοῦ χατὰ μικρὸν | τόν τε τοῦ “Ἑλλησπόντου xoi Χερρονήσου πορθμὸν.

3 , ^ m ^ , - , ^ LJ E n A.
ἐπιδόσεσι xal προσθήχαις, ὡς ἁνιλλυηθῆναι σχεδὸν ἐν | φρουρίοις ἐρυμνοτάτοις διαλαθεῖν ἑχατέρωθεν, xat

^

as ^ de " "" , 1 4 7, , 5 , *
πᾶτι τῇ παλαιᾷ ταύτης εὐδαιμονία. (3) Οὐ μόνον ἰ τὰς ἠπείρους ἀμφοτέρας ξυνάψαι, Ἀσίαν τε xat

λωσίᾳ παραδοὺς text. | — $ 11. Σάμιον ᾿Αλὴν] Chalcocond, p. 526, 17 : ἐγχαθίστη ... ἄρχουτα αὐτῶν τοῦ Σαμλιάτεω .
παῖδα, ἄνδηα ἐπίσημον, οὗ τὸν πατέρα ἐν ταῖς βασιλέως θύραις ἀχούειν διχαιοσύνης ἄριστον ἐπυθόμεθα, xxi δίχας Üt- —
χάσαντα ἄριστον πάντων δὴ ὧν ἡμεῖς ἴσμεν. Ni fallor, nomen viri tum apud Critobulum tum apud Chalcocondy- [^
lam corruptum est. In Critobulo corrigendum fuerit Βεστάμιον AX» , apud Chalc. vero : ἄρχοντα αὐτῶν [᾿Αλὴν] τὸν.
Βεσταμιάτεω. Intelligendus Ali Bestami, vir juris aliarumque scientiarum cognitione celeberrimus , multorumque.
scriptorum auctor, cujus sententie innitens Mechemetes Bosniorum regem contra datam a Machumute fidem
supplicio affecit. Ceterum Bestami nomine non pater sed patria indicatur; scilicet oriundus vir erat e Beste op-- -
pido Herat provincio. V. Hammer 2, p. 77 et 551. || — $ 12. τὴν στρατιὰν τηρο, τὸν στρατόν text. E
XIII. $2. Koyóv) mgo, βρίϑων text. || — $3. vov] mgo, τέλος text. ;
XIV. $ 1. Νιχορέζον ... δι’ αἰτίας} add. margo. De causis necis v. Chaleoc. p. 528. || --- κελεύε: ναυπηγεῖσθαι ete.] E
Chalcoc. p. 529, 6 : Καὶ τὸν μὲν χειμῶνα (1462) ἐν Βυζαντίῳ διατρίδων ναυτικόν τε ἐξηρτύετο, xai ἐς τὸν Εὔξεινον |
πόντον ἐναυπηγεῖτο τριήρεις ἀμὶ τὰς τριάχοντα, xal οἰχοδομῶν ναού; τε xoi βασίλεια ἐπενόε!: τὴν Βυζαντίου πόλιν αὐτῷ.
εἴ: τὰ γαυτιχὰ εὐπορία» παρέξεσθαι, ὥστε ἄξιον λόγου ναυτιγὸν ἐς τὴν θάλασσαν ἐξαρτύεσθαι " τῇ γὰρ θαλάσσῃ )ογιζό- ^
μενος εὕρισχεν ὡς εἰ ἐπιχρχτήσει, ῥᾷον αὐτῷ παραχω ήσειν χαὶ τὰ τῶν πολεμίων. || — $ 2. xat μάλιστα τὸ τῶν "Evstov ]
€t. Chalcoc. p. 530, 10. || — $ 3, De re cf. Chalc. P. 529, 19 sqq., Hammer. 2, p. 73. || — Ἀσίαν τε xoi Εὐρώπην ] add. -

᾿

MECHEMETIS ANNUS XIII. 6971 (1462-1463 P. C.).

Εὐρώπην, zai πᾶσαν τὴν ἄνω θάλασσαν τοὺ
τε Εὐξείνου πόντου χαὶ Ἑλλησπόντου, φημὶ, ἔσω
ποιήσασθαι χαὶ ἀσφαλίσασθαι ταύτην χαλῶς, χλεί-
σαντι τὸν πορθμὸν, ἵνα μὴ fj ταύτης παραλία τοῖς
πολεμίοις ἐπερχομένοις ληστεύηται, ὥσπερ δῆτα
xal πρώην xdv τῷ Βοσπύρῳ πεπσίηχεν, (4) Οὕτω
δὴ διανοηθεὶς 6 βασιλεὺς εὐθὺς πέμπει τοὺς χατα-
σχεψομένους τὸν χῶρον xal ἀνχαμετρήσοντας τὰ στενό-
τατα τοῦ πορθμοῦ xal ῥοώδη. Οἱ δὲ παραγενόμενοι
χαὶ ἀναμετρήσαντες εὗρον ὅτι στενώτατόν τε χαὶ
ῥοωδέστατον τοῦ πορθμοῦ [τὸ χατὰ] τὴν μεταξὺ
Μαδύτου xal ᾿Ελεοῦντος ἄχραν πρὸς τὴν ἀντιπέρας
ἤπειρον τῆς ᾿Ασίας, ἣ Δαρδανία χαλεῖται, στάδιά
ποὺ μάλιστα ὀχτὼ, ἐν dj καί τι xo πύργου παλαιοῦ
ἐρείπιον ἐτύγχανεν ὃν, ἀλύσει βουληθέντος τινὸς τῶν
πρότερον βασιλέων, ὡς λέγεται, χλεῖσαι τὸν πορθμὸν,
χαὶ μὴ δυνηθέντος, τῇ βίᾳ τοῦ πολλοῦ ῥοῦ ξυνελισ--
σομένης τε xal ξυστρεφομένης xai ξυγκλωμένης ῥᾳδίως
τῆς ἀλύσεως. (6) ᾿ΚΕπανελθόντες οὖν ἀνήγγειλαν
τοῦτο τῷ βασιλεῖ, Ὃ δὲ μετακαλεσάμενος ὅτι τάχιστα
᾿Ιαγούπην τὸν σατράπην Καλλιουπόλεώς τε χαὶ
Χερρονήσου xai ἡγεμόνα τοῦ στόλου παντὸς xai τῆς
παραλίας ἁπάσης, ἀνατίθησιν αὐτῷ τὸν τειχισμὸν
τῶν φρουρίων ὅτι τάχος ποιεῖν χαὶ τὴν ἄλλην τούτων
πᾶσαν φροντίδα x«l ἐπιμέλειαν, μηδὲν σπουδῆς
ἀνιέντι, Καὶ ὃς οὐδὲν μελλήσας εὐθὺς ἐτείχιζε, χειρὶ
πολλῇ χαὶ προθυμίᾳ χαὶ δαπάνη χρώμενος ἐς τὸ
ἔργον.

XV. Βασιλεὺς δὲ τοῦ χειμῶνος τούτου παρε-
σχευάζετο ὡς ἅμα ἦρι στρατιὰν ἐλάσων χατὰ Παιόνων
τῶν ἐντὸς Σάου ποταμοῦ, οὺς χαὶ Δαλμάτας χα-
λοῦσιν, οἱ δὲ νεώτεροι Βόστρους, ἔθνος μέγα τε χαὶ
πολὺ χαὶ μεγάλην ἔχον ἀρχὴν χαὶ χώραν ὅτι πλείστην
νεμόμενόν τε χαὶ χαρπούμενον ἀγαθὴν δυσχωρίαις
τε μεγίσταις χατωχυρωμένην χαὶ ὄρεσι δυσθᾶτοις xal
ἀποχρότοις xoi τόποις τραχέσι καὶ ἀποχρήμνοις,
προσέτι δὲ φρούριά τε ἔχουσαν ἐρυμνὰ xal πολίσματα
ἰσχυρὰ xal δυσάλωτα xol ἡγεμόνας τῶν εὐδαιμόνων
χαὶ δυνατῶν. (2) "Eyouct δὲ xai φιλίαν ἀεὶ καὶ ξυμ--
μαχίαν μετὰ τοῦ βασιλέως Παιόνων xot δμαιχμίαν
τε χαὶ πίστεις ἰσχυρὰς, 2, μὴν, ἥν τις xa^ αὐτῶν ἐπίη,

111
ἀλλήλοις βοηθεῖν * οἷς πᾶσι θαρρουντες οὐτε σπονδὰς
ἔχειν ἤθελόν ποτε μετὰ τοῦ βασιλέως, οὔτε δασμὲ

αὐτῷ χαταῤάλλειν ἐτήσιον, ὥσπερ οἱ ἄλλοι ὅμοροι
Ἰλλυριοί τε xai Τριδχλλοὶ, οὐδ᾽ ὅλως χαταχούειν αὖ-
τοῦ, ἀλλὰ xo πολλάκις ἐς σπονδὰς σφᾶς προχαλου-
μένου βασιλέως, ἀπηξίουν αὐτοὶ χαὶ οὐ χατεδέχοντο
σπένδεσθαι, αὐτόνομοί τε χαὶ ἐλεύθεροι χαὶ ἔκσπονδοι
πάντη εἶναι βουλόμενοι. (3) Διά «0t τοῦτο xai πολ-
λάχις στρατιὰν πέμπων ὁ βασιλεὺς ἐληίζετο τὴν αὖ-
τῶν) χατατρέχων τε χαὶ λείαν ὅτι πλείστην ἀπάγων
ἀνδρῶν τε χαὶ παίδων χαὶ γυναιχῶν χαὶ βοσχημάτων.
οἱ δὲ οὐδὲν μᾶλλον τῆς ἐξ ἀρχῆς γνώμης ὑφεῖντο,
ἀλλὰ τοῖς ἅπαξ δεδογμένοις ἐνέμενον, ἐπὶ τῷ σφετέρῳ
μέντοι χαχῷ. (4) Ἐπὶ τούτοις οὖν ὀργισθεὶς ὃ βα-
σιλεὺς τὴν ἐχστρατείαν xaT! αὐτῶν ἐποιεῖτο, χαὶ
δὴ χαλῶς παρασχευασάμενος χαὶ ὅπλα πολλὰ xai
μηχανὰς παντοίας χαὶ στρατιὰν ὅτι πλείστην ξυνα-
γαγὼν ἱππικήν τε καὶ πεζικὴν, ἔαρος ἐπιλάμποντος
ἤδη, ἔξεισι χατ᾽ αὐτῶν χειρὶ πολλὴ xal δυνάμει.
(8) ρας οὖν ἐχ τῆς ᾿Αδριανοῦ παντὶ τῷ στρατῷ
ἱππιχῷ τε χαὶ πεζιχῷ xal ἀεὶ σπουδῇ ἐλαύνων ἐπὶ τὰ
πρόσω; διαδαίνει τε τὴν αὑτοῦ ταχέως xal γενόμενος
ἐν τοῖς μεθορίοις τῶν Βόστρων, στρατοπεδεύεται
αὐτοῦ μιχρὸν, xol μετὰ τοῦτο προσδάλλει τῇ χώρᾳ
τούτων ἰσχυρῶς, καὶ χατατρέχει ταύτην, σκηπτοῦ
δίκην ἐμπίπτων καὶ ἐμπιπρῶν πάντα xo διαφθείρων
xat ἀφανίζων xal φρούρια ἐξαιρῶν, ἐς ἃ δὲ καὶ φρουρὰς
ἐσάγων χαὶ λείαν ἀπάγων χαὶ πᾶσαν ἤδη τὴν ἐν
ποσὶ χειρούμενος, μηδενὸς ὅλως ἀνθισταμένου.
(e) Διελάσας δὲ τὸ πλεῖστον τῆς χώρας ἐν οὐ πολ-
λαῖς ἡμέραις τε xa χαταδραμὼν, xal φρούρια πολλὰ
xai πολίσματα, ἧπερ ἔφην, τὰ μὲν ἐξ ἐπιδρομῆς βίᾳ
τοῖς ὅπλοις, τὰ δὲ χαὶ προσχωρήσει ἑλὼν, γίνεται
πρὸς τὸ ἄστυ, ἐν ᾧ ἦν χαταφυγὼν 6 τούτων ἡγεμών.
(7) Ἦν γὰρ ἐρυμνότατον τοῦτο Ἰάϊτζα χαλούμενον
τῇ ἐπιχώρῳ φωνῇ xoi χαταχλείει τοῦτον ἐντὸς, xal
προσφέρει λόγους τοῖς ἐν αὐτῷ περὶ (τε) ἐνδόσεως
ἑαυτῶν τε xal τοῦ ἄστεος: ὡς δὲ οὐχ ἔπειθε παν-
ταχόθεν περισταυρώσας τὸ ἄστυ χαὶ χύχλῳ περιλα-
66v τῷ στρατῷ xol μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπολιόρχει,
χαὶ τοῦ μὲν τείχους ἐν οὐ πολλαῖς ἡμέραις πολύ τι

margo. || —$ 4. τὰ στενώτατα τ. at. xoi ῥοώδη] τὰ στενώτα codex ; fort. leg. τὰ στεγωπὰ. || — τὸ κατὰ δα αἰαὶ. Dein
Μαδήτου codex. Pro ᾿Ἐλεοῦντος preestaret ᾿Ελαιοῦντος. V. Steph. Thes. s. v. Tum ὃ Δαρδ. codex. i :

XV. De expeditione contra Stephanum Bosniorum regem et vicinos Bosnie principes ampliorem narrationem
praebet Chalcocondylas p. 530-544. Cf. Seadeddin. 2 p. 217-222 et quos laudant Hammer 2, p. 73 et Zinkeisen 2
p. 140 sqq. Critobulus nonnisi summa rerum momenta verbose sed parum rerte tradidit. Il a» s Δαλμάτας .-.
Βόστρου: Infra $ 11 et lib. 5, 4, 1 legitur τὴν Δαλματῶν χαὶ Βόστρων, quod ex nostri loci ratione esse deberet Δαλ-
ματῶν [τῶν] καὶ Βόστρων. Chalcocondylas Bosnios Illyriorum nomine comprehendit. Critobuli codex ubique prebet
Βόστρου: pro Βοσνίους vel Βόσνους. || — $ 2. Βασιλέως Παιόνων] Mathiae Corvini. | — ἡ μὴν] add. margo. l-—5 4.
στρατιὰν πλείστην] ἐς πεντεχαίδεχα μυριάδας ἱππέων, Ohalc. p. 535, 21. | --- ἢ ὅ. Expeditionis ratio e ΟΒΒΙΡΟΘΑΡΈΝΟ
aliisque haurienda. Mechemetes a Scopiis ( Uskub ) profectus per Wucitarnam ( hod. Wuchitra inter Uskub et vi o
thina opp.), venit ad fluvium Serviam a Bosnia disterminantem , quem Chale. p. 534, 15 pots ( p. ibis ;
Δοροθδίχην) vocat; hinc perrexit ad Illyrium fluvium eoque trajecto Δοθοβίχην urbem ( hod. Babitc a - Otci ^ ac
Kriwaja ἢ.) obsidione cinxit, eaque (die 10 m. Maii 1483) potitus est [ Ceterum in Chale. flaviorun ^

. nomina confundi suspicor. Δοδοδίχης fl. cum Ao6o6(xx urbe jungendus, et Βοδοδίχης et Βοδοδίχη scribendum fuerit ,

adeo ut in Servis et Bosni» confiniis sit Illyrius fluvius, cujus nominis haud dubie corrupti vestigium superest in
10.

448

μέρος κατέσεισε ταῖς μηχαναῖς καὶ χατέδαλεν, ἔπειτα
παρεσκευάζετο πάσῃ δυνάμει προσύαλεῖϊν ᾿αὐτῷ.
(8) Οἱ δὲ ἐντὸς τοῦ ἄστεος δρῶντες τό τε πολὺ τοῦ
τείχους χατερριμμένον x«l τὸν βασιλέα ὅσον οὐχ ἤδη
προσθαλοῦντα αὐτοῖς ἰσχυρῶς, καὶ δείσαντες μὴ βίᾳ
ληφθέντες τοῖς ὅπλοις ἀπόλωνται, ἐπικηρυχεύονται
χρύφα τοῦ σφῶν ἡγεμόνος τῷ βασιλεῖ, ἐνδιδόντες
ἑαυτοὺς καὶ τὸ ἄστυ. Ὃ δὲ τούτων ἡγεμὼν αἰσθό-
'ἵμενος τοῦτο, νυχτὸς λαθὼν
λάθρα φυγάς. Οἱ δὲ τοῦ στρατοπέδου τὴν φυλαχὴν
ἔχοντες ἡνόντες τοῦτον καταδιώχουσιν ἰσχυρῶς, καὶ
χαταλαθόντες ζωγροῦσι xal ἀπάγουσιν ὡς βασιλέα.
Ὁ δὲ τοῦτον εὐθὺς ἀπέχτεινεν. (9) Οἱ δὲ τοῦ ἄστεος
ἐξελθόντες παραδιδόασιν ἑαυτούς τε χαὶ τὸ ἄστυ τῷ
βασιλεῖ" xot ὃς δέχεται τούτους ἡμέρως, καὶ δωρησά-
μενος πολυτρόπως δίδωσιν αὐτοῖς χατοιχεῖν τὸ ἄστυ ξὺν
τυναιξὶ xol τέχνοις xal τοῖς ὑπάρχουσι πᾶσι σῶς xal
χαχῶν ἀπαθεῖς, τὸν ξυνήθη μέντοι γε χαὶ μόνον
δασμὸν ἀποφέροντας ἐτησίως. (10) Μετὰ τοῦτο
ἐσέρχεται χαὶ αὐτὸς ἐς τὸ ἄστυ χαὶ θεᾶται τοῦτο
χαλῶς, xal ἔδοξεν αὐτῷ πάνυ ἰσχυρὸν, καὶ ἀναγ-
χαία ἣ τούτου χατάσχεσίς τε xul φυλαχὴ. καὶ πρὸς
τὸν προχείμενόν οἱ σχοπὸν σφόδρα χρήσιμος" χεῖται
γὰρ ἐν ἐπικαίρῳ τῆς χώρας, ὅμορον ὃν τῇ Παιόνων,
xai δύναται στρατιὰν δεχόμενον ἱκανὴν μεγάλα βλά-
πτεῖν αὐτήν. (IT) Διὰ τοῦτο καὶ προὔργου τὴν τού-

ἐξέρχεται τοῦ ἄστεος;

του χατάσχεσιν ὃ βασιλεὺς ἐποιεῖτο - φρουρὰν οὖν
ἱκανὴν ἐγκαταστήσας αὐτῷ xol φρούραρχον ἕνα τῶν
οἰχείων χαταλιπὼν, τὴν στρατιὰν ἀναλαῤδὼν αὐτὸς
ἐπὶ τὰ λοιπὰ τῆς χώρας ἐτράπετο, xal πρὶν τὸ θέρος
ὅλον ἐξήχειν, καταστρέφεται πᾶσαν τὴν Βόστρων xal
Δαλματῶν χαὶ ληίζεται xat χειροῦται φρούρια ὀλίγῳ
ἐλάσσω τριαχοσίων, ξυλλαμιάνει δὲ xol τέσσαρας
τῶν. αὐτῆς ἡγεμόνων.

XVI. Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ θέρους xoi ᾿Ενετοὶ λύσαντες
τὰς μετὰ βασιλέως σπονδὰς, πόλεμον ἐξήνεγχαν
ὑτῷ, ἔχοντες ἐγκλήματα OU αἰτίας τοιάσδε. Ἂ μάρης

αὐτῷ,
A NES Se el
ὃ ΠΠελοποννήσου xzi τῆς ἄλλης EXAdOog ca-

ΠΡ

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. IV, 15-46. ^

"n

τ ! a do MEM
τράπης, ἐκ πάνυ μικρῶν αἰτιῶν ὁρμηθεὶς, μᾶλλον

δὲ οὐδὲ τούτων, ἀλλ᾽ ὀργὴν ἔχων τοῖς ᾿Ενετοῖς, ὅτι

E - M Ver Sr
γε οὐ προσεῖχον αὐτῷ ψιλῶς, οὐδὲ χάριτας πα-
ρεῖχον ὡς σατράπῃ καὶ γειτονοῦντι xal δυναμένῳ.

βλάπτειν αὐτοὺς, ἀλλὰ νομίζων ὑπερορᾶσθαι χαὶ

deb. p
βουλόμενος ἀμύνασθαι τούτους, χαιρὸν φυλάξας ἀπροσ- —

δοχήτοις ἐπέρχεται τοῖς ἐν τῇ Νὰυπάχτῳ xol χατὰα-

τρέχει Ναύπαχτόν τε xal τὰ περὶ αὐτὴν xal λείαν ὅτε Ὁ

πλείστην ἀπάγει ἀνδρῶν τε καὶ βοσχημάτων xoi παί-᾿
T T pov τί xt παι

Gov xal γυναικῶν ἅτε γὰρ αἴφνης ἐπεσπεσὼν xol |

μηδέν τι τοιοῦτον προσδεχομένοις μηδὲ προσδο- -
χοῦσιν ὅλως αὐτοῖς ἐν εἰρήνη τε χαὶ σπονδαῖς,

μᾶλλον δὲ ὀλίγου ἐδέησε χαὶ αὐτὸ

μεγάλα ἔδλαψε,

τὸ ἄστυ λαδεῖν: οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ xol τὰς ἐν Πελο- —

ποννήσῳ πόλεις αὐτῶν Κορώνειαν χαὶ Μεθώνην χαὶ
τὰς λοιπὰς xax ἐποίει, προφάσεις ἐπάγων ἀεὶ xol
αἰτίας χενάς. (2) "E8ofev οὖν βαρὺ τοῦτο λίαν τοῖς
᾿Ενετοῖς xol μεγίστη πρόφασις ἐς τὸ πολεμεῖν xod
ἄλλως ὠδίνουσι τὸν πρὸς βασιλέα πόλεμον, ἐξ ὅτου
δὴ τὴν Πελοπόννησον ἐχειρώσατο" ἀεὶ γάρ πότε
προσεδόκων ἕξειν αὐτὴν οὗτοι, καὶ νομίζοντες ἰδίαν.
οὖσαν ἀποθαλεῖν, καιρὸν ἐζήτουν xal προφάσεις τινὰς,
πόλεμον ἐξενεγχεῖν βασιλεῖ καὶ στρατεῦσαι ἐπ᾽ αὖ-
(3) Δραξάμενοι οὖν τῶν αἰτιῶν τούτων , εὐθὺς
καὶ ἄνευ πρεσύείας ἡστινοσοῦν xoi τοῦ λόγοις μᾶλ-
λον ἐθελῆσαι τὰ διάφορα λῦσαί, στρατιὰν μεγάλην
xxi στόλον διαπόντιον ἐξαρτύουσι τῇ Πελοποννήσῳ
τριήρεων ἑδδομιήκοντα xad ὁλκάδων μεγάλων. (4) Πλη-
ρώσαντες οὖν αὐτὰς ἐπιβατῶν, καὶ δπλίτας ἐπιθι--
Οάσαντες ὅτι πολλοὺς xol στρατιώτας χαταφράχτους
τε χαὶ μαχίμους ἐκ τῶν ἰδίων χαταλόγων χαὶ τά-
ζεων, ἀλλὰ δὴ xol ξένους μισθοφόρους ὡς πλείστους
xai ὅπλα παντοῖα ἐνθέμενοι χαὶ μηχανὰς πετροθό-
λους χαὶ ἀφετήρια, ἔτι δὲ xal σίδηρον πολὺν καὶ ξύλα

,
τὴν.

δ᾽ Αἵ A 7 M 3 δι. 2
xa ἄσδεστον xat τεχνίτας xal οἰχοδόμους xal ἐργα-

λεῖα τὰ ἐς οἰχοδομὴν ἐπιτήδεια χαὶ ὅσα τοιαῦτα
ΩΣ ΑΝ

ἐπιφορτίσαντες καὶ καλῶς ἐξαρτύσαντες διὰ πάντων,

M ,

χαὶ στρατηγὸν αὐτοχράτορα ἑλόντες ἄνδρα τὸν πὰρ

hodierno Ibar, qui a Scupis proficiscenti in confiniis istis occurrit]. A. Balitcha Machumutes cum parte exercitus
regiam ad Werbam fluvium profectus est; ibi enim Stephanum degere aece- ^.
autem quum urbem a rege jam relictam offenderet, ultro perrexit ad KIjuich (Κλιτίαν Chale.) .-
urbem Sennz fluvio appositam , in quam Stephanus se receperat. Interea Mechemetes a Babitcha Laitzam movit, .

versus laitzam ( Γαϊτίαν Chalc.)
perat. Adveniens

cujus incole appropinquanti obviam profecti ultro urbem dediderunt. Machumutes vero post brevem obsidionem

Klju!ch urbe potitus est. Stephanus ca
vam fore Machumutes promiser
ταχέως} add. margo. | — $ 11.
m. 2 additum.

XVI. De expeditione contra Venetos vid. Chalcocond

234 et pre ceteris Lettera. d'un segretario del signor
Maometh II in Sansovini Collectione ( Venet. 1582)
rici delle cose Veneziane (Venezia 1713), t. I p 718;
p. 295 sqq. || — $ 1. δι αἰτίας] xoi az. cod. En ;
ES aces préfecturam nuper obtin
ext. Dere v. Chalcoc. p. 545 7

M A m um p. 545, 6 sqq. Phrantzes p.
πληρώσαντες τριήρεις Ae. xad ναῦς τε ἅμα ὑψηλὰς p
σαντες text, ἢ --- $5. ἐπιχειμένων] add. mgo. Dein

ylas p. 545-565, Phrantzes p. 415, Seadeddin. 2, p. 229- .
Sigismondo Malatesta, delle cose fatte nella Morea per
p. 220 sqq.; Sabellico Historie rerum Venetiarum in Zsío- -
Mar. Sanuto 1.1. p. 1172. Cf. Hammer p. 79, Zinkeisen
| — ᾿Αμάρης 1 Omar, Turchanis f., ob rem in bello Bosnico strenue 1
uerat, teste Chale. p. 515, 21.

ptus et ad Sultanum adductus supplicio afíücitur, quanquam vitam ei sal- -
at. Post hiec rex contra vicinos principes se convertit, captosque necavit. || —
τὴν στρατιὰν ἀναλαδὼν} add, mgo | — ξυλλαμθάνει ] mgo , ζωγρεῖ text. Dein αὐτῆς

| — Ναύπαχτόν τε } margo, ταύτην

“Ὁ Ι 414, 11. || — αὐτοῖς ante ἐν εἰρήνῃ add. mgo. | — ὀλίγο») ὁ
l| — $3. μᾶλλον] supra lineam adscriptum. || — τριήρεων ο΄ xal ᾿ὁλχάδων ΟΠιᾶ]6. p. 555, 16 :

ἔπλεον ἐπὶ Πελοπόννησον. || — $ 4. ἐξαρτύσαντες] mgo, ázii- :
Ῥοῖον et Κρησαῖον codex. | — $ 0. τὸν ἰσθμὸν} Captum opus d. -

TUE e, IRI UTE HENRI NES WEN LIRE EI NONI I US ΡΨ DC ERE RS REA

xxl στρατηγιχῇ ἀρετῇ χατὰ γῆν τε χαὶ θάλασσαν,
ἐχπέμπουσι τὸν στόλον. (5) ᾿Ἄραντες οὖν ἐχ τῆς
αὐτῶν δυνάμει τε πολλῇ xal παρασχευῇ τῇ πάσῃ καὶ
περιφανεῖ στρατιᾷ xal λαμπραῖς ἐλπίσιν, ἔπλεον τὸν
᾿Αδρίαν τε καὶ Ἰόνιον, παραπλεύσαντες δὲ Κέρ-
χυρᾶν τε xai Λευχάδα διὰ τῶν
νήσων ᾿Ιθάκης τε xol Κεφαλληνίας, προσίσχουσι τῇ

ἐπικειμένων

Ἤλιδι ἄκρα τῆς Πελοποννήσου, χἀχεῖθεν. γίνονται

χατὰ τὸ Ῥίον τὸ Ἀχαϊχὸν, xai. διαδαλόντες τὸν
Κρισαῖον χαταίρουσι ἐς τὴν Κορινθίαν ἐν τῷ ᾿Ισθμῷ,
καὶ ἀπούάντες τῶν νεῶν στρχτοπεδεύονται αὐτοῦ"
τοῦτον γὰρ ἐδούλοντο πρῶτον τειχίσαι xol προχα-
ταλαδεῖν, ἔπειτα τῇ ὅλη Πελοποννήσῳ ἐπιχειρῆσαι,
(c) ᾿Ἐχφορήσαντες οὖν πᾶσαν ἀποσχευήν τε xal
χρείαν xat διαλαύοντες τὸν ἰσθμὸν ἀπ᾽ ἄκρου ἐς ἄκρον
πάσῃ τῇ στρατιᾷ, ἐτείχιζον χειρὶ πολλῇ καὶ δυνάμει,
ἔτι δὲ xol σπουδὴ καὶ προθυμίᾳ τῇ πάση χρώμενοι.
᾿Ἀπέστησαν δὲ τότε εὐθὺς xal τινα τῶν φρουρίων xoi
πολισμάτων τοῦ βασιλέως ἔν τε τῇ μεπσογείᾳ xol

'παραλίᾳ, καὶ προσέθεντο αὑτοῖς, ἐν οἷς xol φρουροὺς

ἐγκατέστησαν" οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ xol ὃ ἄλλη πᾶσα
K1 eS /
Πελοπόννησος μετέωρος ἦν, ἀποσχοποῦσα τὸ μέλλον,
« Α 9 M) —- Lud , ? ,
ὥστε xal αὐτὴ ἀποστῆναι τοῦ βασιλέως. (7) Ἀμάρης
δὲ ξυναγαγὼν πάντας τοὺς ὑπ᾽ αὐτὸν χαί τινας τῶν

MECHEMETIS ANNUS XIII. 6971 (1462-1463 P. C.).

αὐτοῖς δοχιμώτατον xol τῶν ὀνομαστῶν ἐπ᾽ ἀνδρία

149

ἐκ. Πελοποννήσου Ἰλλυριῶν προσλαδόμενος xai στρα-
τιὰν οὗ πολλὴν ἀθροίσας, ἐχάθητο ἐν Κορίνθῳ, φυ--
λάδσων τε αὐτὴν, xal στρατιὰν ἐχδεχόμενος παρὰ
βασιλέως" ἤδη γὰρ ἦν πέμψας ἄγγελον ὡς αὐτὸν,
εὐθὺς καταχθέντος τοῦ στόλου, ἀγγελοῦντα τὴν ἔφοδον
τούτου, χαὶ ἅμα χαιρὸν ἐπιτήδειον παραφυλάττων
ἐπιθέσθαι αὐτοῖς. Καὶ 6 μὲν οὕτως. (8) Βασιλεὺς
δὲ πυθόμενος τὴν ἐς Πελοπόννησον ἐχστρατείαν τῶν
Ἐνετῶν xal τὸν τοῦ ἰσθμοῦ τειχισμὸν, οὐχέτι ἐν
ἀναδολαῖς τὸ πρᾶγμα ἐτίθει, ἀλλ᾽ εὐθὺς μεταχαλεσά-
μενος Μαχουμούτεα τὸν πασίαν xol στρατιὰν αὐτῷ
δοὺς ἱκανὴν ὁπλιτῶν τε καὶ τοξοτῶν χαὶ τῶν ἀπὸ τῆς
ἰδίας αὐλῆς τοὺς μαχιμωτάτους τε xal εὐοπλωτάτους,
ἐχπέμπτει ἐς Πελοπόννησον. (9) Αὐτὸς δὲ χαταστη-
σάμενος πάντα τὰ ἐν τοῖς Βόστροις καλῶς τε xal ὡς
ἦν αὐτῷ κατὰ νοῦν, φρουρούς τε καὶ φρουράρχας τῇ τε
᾿Ιαΐτζη xal τοῖς ἄλλοις τῶν φρουρίων ἐγχαταστήσας
ὅσα μὴ χατέσχαψε, σατράπην τε ξὺν στρατιᾷ ἵχανῇ
τὴ χώρᾳ καταλιπὼν ἄνδρα τῶν ὀνομαστῶν παρ᾽ αὐτῷ
ἐπ᾽ ἀνδρία χαὶ στρατηγία, xal λείαν ἐλάσας ὅτι πολ--
λὴν αὐτός τε xa τῇ στρατιᾷ διαδοὺς, ἐπάνεισιν ἐς τὴν
"AGptavoU , φθινοπώρου λήγοντος ἤδη. Kot ἕν δὴ xai
ἑῤδομηχοστὸν ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις τε χαὶ ἕξα--
χισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο, τρίτον δὲ χαὶ δέχατον
τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ.

1 Sept. 1463, finitum 15 dierum spatio. Murus 12 pedes altus et 136 turribus instructus, ut Veneti tradunt. Sec.
Phrantz. p. 415, 3 Aloysius Loredano ᾧχοδόμησε τὸν ἰσθμὸν, καχῶς δὲ διὰ τὴν συντομίαν. Sec. Critob. non finitus est
muru$.'|| — ἐν Κορίνθῳ ἐχάθητο ] Imo , Omares initio belli erat Leontii, teste Chal. p. 556, 14; Corinthi presidio
tum preerat Sinanbeg, ut ait Seadedd. p. 231. || — $ 7. ὡς αὐτὸν ] m. 2, ἐς αὖτ. m. 1. || — παραφυλάττων] m. 2,

φυλάττων m. 1.

(f — $ 8. ξὺν στρατιᾷ ἱχανῇ] χαὶ στρατιὰν ἱκανὴν codex. Possis etiam στρατιάν τε ἱκανὴν xol σατράπην

καταλιπών. | — $ 8. xai ἕν] ἕν in rasura. Exspectabas πρῶτον, at illud ex more Nostri.

KPITOBOYAOY

ZYFFPAQHX IXTOPION ΠΕΜΠΤΗ.

Περιέχει ἥδε τόν τε πόλεμον Ἐνετῶν καὶ τὴν ἐς Βόστρους
δευτέραν προσϑολὴν τοῦ βασιλέως, ἔτι δὲ xal τὴν ἐς Ἰλ-
λυριοὺς πρώτην καὶ δευτέραν ἐκστρατείαν τοῦ βασιλέως voi
ὡς ὑπηγάγετο ταύτην καὶ πόλιν ἐτείχισεν ἐν αὐτῇ. Χρόνον
πλῆθος ἔτη τέσσαρα.

^

Μαχουμούτης δὲ ἀφικόμενος ἐς Πελοπόννησον
Ὁ m ' bd
στρατοπεδεύεται ἐκτὸς τοῦ Ισθμοῦ πρὸς τῇ ὑπωρεία
τοῦ Κιθαιρῶνος, χαὶ πέμψας ἄγγελον χρύφα χοινολο-
γεῖται Ἀμάρη. δηλῶν τε τὴν αὐτοῦ ἄφιξιν καὶ τῆς
στρατιᾶς καὶ πυνθανόμενος τὰ ἐν τῷ ᾿Ισθμῷ πάντα
e ,ὔ ε Y A , M
xal τὰ τῶν πολεμίων ὡς ἔχει. Καὶ ξυνθέμενοι τὴν
2 (0 RUNE HM WI y RN δ SU S un
ἐπίθεσιν ἐς ἡμέραν δητὴν μετά γε ξυνθήματος ἣσύ
χαζον. (2) ᾿Κνετοὶ δὲ σπουδῇ τε πολλῇ καὶ προθυμίᾳ
καὶ πολυχειρίᾳ χρώμενοι ἐς τὸ ἔργον, ἐπετέλουν αὐτὸ
REST Xa Srt eJ * M d Y
ταχέως" καὶ γὰρ ἅπαν τὸ τεῖχος ἐξήνυσαν, πλὴν
΄- , , δ , ,
τριῶν 2 τεττάρων σταδίων, οὐ ᾿μέντοι γε ἐς ὕψος
ἱκανὸν ἦραν αὐτὸ, ἀλλ᾽ ὅσον ἐχ τούτου ἀπομάχεσθαι
ἀσφαλῶς. "Ev τούτῳ δὲ Ἀμάρης χαιρὸν φυλάξας €
φαλῶς. τούτῳ δὲ ᾿Αμάρης χαιρὸν φυλάξας ἐς
, ἕν , M '
ἐπίθεσιν, σημαίνει τῷ Μαχουμούτει, xal ἀπὸ ἑνὸς
ξυνθήματος δρμηθέντες ἄλφω προσδάλλουσι τῷ στρα-
τοπέδῳ τῶν πολεμίων, ὃ μὲν ἐντὸς, 6 δὲ ἐχτὸς ἐπιθέ-
μένοι, βοὴ τε πολλῇ xoi χραυγῇ καὶ ἀλαλαγμῷ χρω-
μένων τῶν στρατιωτῶν χαὶ γίνεται ἀγὼν ἐνταῦθα
μέγας χαὶ ὠθισμὸς καὶ μάχη χαρτερὰ ξυσταδὸν χαὶ
/ T ,
φόνος moÀóc* ἐν ἣ μιχρὸν μὲν χρόνον ἀντέσχον oi
᾿ῬἘνετοὶ δεξάμε bg δπλί E τὰ
L δεξάμενοι τοὺς ὁπλίτας, ἔπειτα τραπέντες
δ᾽ »
ἔφευγον ἀνὰ κράτος ἀτάκτως τε καὶ ξὺν οὐδενὶ χόσμῳ,
οἱ δὲ ὁπλῖται ἐπέχειντο χτείνοντες ἀφειδῶς χαὶ ζω-
γροῦντες σφᾶς, ἕως ἀφίχοντο ἐς τὴν θάλασσάν τε χαὶ
V -Ὁ- 3 m , €T A CN
τὰς ναῦς. (9) Ἐνταῦθα δὴ βίᾳ. τε πολλῇ χαὶ μόγις
, , e ? ,
ἐσθάντες ἐς τὰς τριήρεις οἵ ᾿ἴνετο! ἀνήχθησαν ἐπὶ
, *
μετεώρου μιχρὸν ἀναχωχεύσαντες, ὅσον ἐχτὸς βέ-

μένους: πολλοὶ γὰρ βιαζόμενοι ὑπὸ τῶν πολεμίων,

δίπτοντες τὰ ὅπλα ἔπιπτον ἐς τὴν θάλασσαν, οἵ δὲ

M LÍ 8 M , fd H M 2 ^ τ ν
xxi ξὺν ὅπλοις, χαὶ ἀπενήχοντο oi μὲν ἐς τὰς ναῦς,
oci δὲ καὶ ἀπεπνίγοντο βάρει τῶν ὅπλων. Ἀπέθανον
δὲ ἐν τῇ μάχη πλῆθος πολὺ τῶν πολεμίων, ἀστῶν.

3 , ^ » ' E ,
τε xal ξένων, xal αὐτὸς ὃ στρατηγὸς, ἀνὴρ ἀγαθὸς
γενόμενος, ἐλήφθησαν δὲ xoi ζῶντες ὀλίγῳ ἐλάσσους
τριαχοσίων.
στρατόπεδον ὅλον. Εὑρέθη δὲ ἐν αὐτῷ χρήματα τε
πολλὰ x«i ἔπιπλα xal ἐχπώματα καὶ ἄλλη τις οὐχ
2 1
ὀλίγη ἀποσχευή τε xa χρεία, ἐλήφθη δὲ xol ὅπλα
M h Li 2$. X , m m

πολλὰ, τὰ μὲν ἀπὸ σκύλων τῶν νεχρῶν, τὰ δὲ xal
ἀποχείμενα, καὶ μηχαναὶ παντοῖαι xal ὅσα τοιαῦτα.

IL. Μαχαμούτης δὲ μετὰ τοῦτο ἀναλαδὼν τὴν
στρατιὰν ἔσεισιν ἐς τὴν μεσόγειαν Πελοποννήσου μετὰ
τοῦ Αμάρεος ἐπὶ τὰ ἀποστάντα τῶν φρουρίων xal

N LÀ , , x b]
τοὺς ἄλλως νεωτερήσαντας Πελοποννησίων xat ἐν οὗ
πολλαῖς ἡμέραις χειροῦται τά τε φρούρια xal τὰ
ἄλλα πάντα, τὰ μὲν βία τοῖς ὅπλοις, τὰ δὲ χαὶ
πειθοῖ προσαγόμενος. (2) Μετὰ δὲ τοῦτο ἀφιχνεῖται
ἐς Ἄργος, πόλιν τῶν ᾿Ενετῶν, καὶ στρατοπεδεύεται
πρὸ τοῦ ἄστεος, χαὶ προσφέρει λόγους τοῖς ἐν αὐτῷ

$123 πὰ € M δῶν y A
περὶ ἐνδόσεως ἑαυτῶν τε χαὶ τοῦ ἄστεος. Οἱ δὲ Ἂρ-
γεῖοι δρῶντες τό τε πλῆθος τῆς στρατιᾶς περιστοιχίσαν
τὴν πόλιν χύχλῳ, τό τε σφῶν τεῖχος ἀσθενὲς χαὶ ἐπίμα-

“ον ὅλον, ἐπιχουρίαν τε μηδεμίαν ποθὲν 7| ἔχοντες 7
Τῷ 2 ρ D

ὅλως ἕξειν ἐλπίζοντες, μὴ Ex. προσϑολῆς βίᾳ ληφθῶσι
τοῖς ὅπλοις χαὶ ἀπόλωνται, παραδιδόασιν ἀμαχὶ
ἑαυτούς τε xol τὴν πόλιν Μαχουμούτει, τὰ πιστὰ
λαθόντες. (3) 'O δὲ πάντας αὐτοὺς ἀποιχίζει ἐς τὸ

- ,
Βυζάντιον ξὺν γυναιξὶ καὶ τέχνοις καὶ τοῖς ὑπάρχουσι

M “- ^ - , - X S PNA , ,
πᾶσισως XO XO XUV ἀπαθεῖς, τὴν δὲ πόλιν χατέσχαψε.

(4) Οἱ δὲ δὴ στρατιῶται διαρπάζουσι τὸ

M ^

^ Nf, ^ ^
λους εἶναι, xat ἐδέχοντο τοὺς ἀπὸ θαλάσσης νηχο- | Διαθέμενος δὲ τὰ ἐν Πελοποννήσῳ πᾶντα χαλῶς τε

I. Quod in sqq. narratur de Omare et Machumute in Isthmo utrinque Venetos simul adortis et acri proelio iu
naves repellentibus , commentum scriptoris esse videtur, ut e ceteris testibus colligas. Veneti Corinthum obsi-
dentes prelio Octóbris die vicesimo commisso insignem cladem passi erant simulque intempestive hiemis frigore
Eo male afficiebantur. Itaque soluta obsidione partim sub Isthmi murum, partim Naupliam se receperunt.

einde (d. 4 Nov.) quurn nuntius aíferretur de instante Machumutis adventu, etiam Isthmum, relietis impedi-
mentis, deseruerunt etin naves aufugerunt, adeo ut Machumutes murum defensoribus vacuum offendens absque
prelio in Peloponnesum invadere posset.

$ 1. Κιθαιρῶνος) De itinere Machumutis plura habes ap. Chalc. p. 590. || —$ 2. σφᾶ:] add. mgo. || — ὃ 3. οἵ Ἑνετοὶ
et deinde ἀναχωχεύσαντες et βάρει τῶν ὅπλων add. mgo.

II. $ 1. Ἐς τὴν μεσόγειαν τοῦ Πελ. } mgo, Πελοπόννησον text. | --- τά τε φρούρια xxi τὰ ἄλλα πάντα] margo, τὰ
φρούρια text. || — $ 2. ᾿Αργεῖοι] add. margo. | — $4. Περιθλέπτῳ) De hoc monasterio Deiparae sacro v. Dueang. in
Const. Christ. lib. 4 p. 94 sq.

150

L

xal ὡς ἦν αὐτῷ χατὰ νοῦν χαὶ φρουροὺς τοῖς φρου-
οίοις πᾶσι ἐγχαταστήσας ἄνδρας τῶν ἀπὸ τῆς βασι--

- Axe αὐλῆς τοὺς μαχιμωτάτους, τά τε ἄλλως νεω-

r
!

^ M ?
τερήσαντα διορθωσάμενός τε xal παραδοὺς Ἄμάρει

πάντα, αὐτὸς λαύὼν μεθ᾽ ἑαυτοῦ τούς τε ζωγρη-

θέντας ἄνδρας ἐν τῷ ᾿Ισθμῷ x«i οὖς εὗρεν ἐν τοῖς
φρουρίοις τῶν ᾿Ενετῶν, ἀλλὰ δὴ xoi τοὺς νεωτερή-

σαντας Πελοποννησίων χαὶ λείαν τινὰ οὐ πολλὴν,

ἐπάνεισιν ἐς τὴν Κωνσταντίνου, χειμῶνος μεσοῦντος

A SY 3 ou νον

-

ἤδη. (4) Βασιλεὺς δὲ τοὺς μὲν ᾿Αργείους πάντας χατοι-

χίζει ἐν τῇ μονῇ τῇ Περιδλέπτῳ καλουμένη, δοὺς᾿
αὐτοῖς xai οἰκίας καὶ ἀμπέλους χαὶ ἀγροὺς, τοὺς δὲ
ληφθέντας ἄνδρας o0c ἔφην τῶν πολεμίων τούς τε ἐν

τοῖς φρουρίοις ἁλόντας τούς τε νεωτερήσαντας Πελο-
ποννησίων πάντας ἀπέχτεινεν.

ΠῚ. "Ev δὲ ταῖς αὐταῖς ἡμέραις καὶ Ἰαγούπης ὃ
σατράπης Καλλιουπόλεως τὰ ἐν “Ἑλλησπόντῳ φρούρια

ἐξετέλεσε xo φρουρὰν ἐγχατέστησε τούτοις xal ὅπλα

᾿ξυμπλαχέντα χαὶ τὴ Χαρύδδει.

δι. E Y S A asy &á
ἐσήνεγχε πλεῖστα xal μηχανὰς ἐπέστησε πετρούόλους
xoi ἀφετήρια, δι’ ὧν ἔμελλε τὸν ἔσπλουν ἀεὶ xoi
“ 4 m , n ^ : ,
ἔχπλουν χωλύειν τῶν ἀναπλέοντων ἢ χαταπλεόντων
Ld Ss L L » ,
σχαφῶν, ὅτε xal ὧν βούλοιτο, τά τε ἄλλα πάντα
πεποίηχε χατὰ τὴν τοῦ βασιλέως ὑφήγησιν᾽ (2) καὶ
ἀπετελέσθη ἔργον μέγα χαὶ πάντων ἐξηρημένον καὶ
λόγου πολλοῦ χαὶ θαύματος ἄξιον, ὅπερ οὔτε τῶν πα-
λαιῶν “Ἑλλήνων τις οὔτε τῶν πάλαι μεγάλων βασι-
λέων xal στρατηγῶν, Ρωμαίων τέ φημι καὶ Περσῶν,
ἐπὶ νοῦν ἐδάλλετό ποτε, οὔτε ἐδυνήθη βαλὼν, δια-
Ὁ » /, Ὁ , , ^
στῆσαί τε τὴν ἄνω θάλασσαν τῆς χάτω θαλάσσης xot
/ ’» ^ » , A ,
τελείως ἀπεῖρξαι xal ὅλως ἄδατόν τε x«i ἄπλωτον
χαταστῆσαι τοῖς ἀναπλεῖν ἢ χαταπλεῖν βουλομένοις
E A T7 ,ὔ cr ?N € /
πᾶσι, πλὴν οἷς βούλοιτο, ὥσπερ πύλας ἑκατέρωθεν
τὰ φρούρια ἐπιθεὶς, καὶ μηχανὰς ἐπιστήσας πετροῦά-
λους, δι’ ὧν πόρρωθεν ἀνασοθοῦνται καὶ τριήρεις xat
, P
c , , A x
ὁλχάδες αἵ μέγισται xal ἄλλο πᾶν xai μιχρὸν xot
, 2 , 5n* ^ A , ,
μέγα ἀκάτιον , εὐθὺς δὴ xal μόνον πλησιάσαντα χκατ-
αγνύμενά τε xal ἀπολλύμενα τοῖς £x τῶν μηχανῶν
ἀφιεμένοις παμμεγέθεσι λίθοις, ὥσπερ τῇ Σκύλλη
ζ΄ * M
(3) Ξέρξης μὲν γὰρ
ἔζευξε πάλαι τὸν ᾿Ελλήσποντον τοῦτον, ἀλλὰ σχεδία καὶ
εφύρα ξυλίνη, ἥτις οὔτε πρός τε τὰς τῶν ἀνέμων χαὶ
τῆς θαλάσσης ἐμιδολὰφέπὶ πολὺ ἂν ἀντίσχειν ἐδυνήθη,

MECHEMETIS ANNUS XIV. 6972 (1463-1464 P. C.).

151

xai μέντοι γε οὐδὲ ἀντέσχε, xol ἐχθρῶν ἐπελθοῦσα
δύναμις ῥαδίως ἂν αὐτὴν βία διέλυσεν ἐνταῦθα δὲ
οὐδέν τι τοιοῦτον ὅλως οὔτε ἔστιν οὔτε γενέσθαι δύ--
ναται" οὔτε γὰρ θαλάσσης τε xal ἀνέμων ἐμδολαὶ xat
ἐπίρροιαι οὔτε ἐχθρῶν καὶ πολεμίων ἐπελθοῦσα δύ-
ναμις δύνανται ταύτην mapa OA diat τὸ ξύνολον ἢ xai
ὁπωσοῦν θιάσασθαι" οὕτως ἀνάλωτός τε xxl ἰσχυρὸς
ὃ δεσμὸς οὗτος ἐγεγόνει καὶ ἣ σχεδία αὕτη.

IV. Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ χειμῶνος xat βασιλεὺς 6 Παιόνων
τε xol Δακῶν ἐστράτευσεν ἐπὶ τὴν Δαλματῶν xol
Βόστρων χώραν, ἣν πρώην ἐχειρώσατο βασιλεὺς,
ὅπως, εἰ δύναιτο, χατάσχη ταύτην χαὶ τὰ ἐν αὐτῇ
φρούρια ἐξέλῃ xal μάλιστα δὴ τὴν ᾿[αἴτζαν, ἐξελάσας
τοὺς βασιλέως φρουρούς: (5) δεινότατον γάρ οἵ πάντων
ἐδόχει εἶναι χαὶ τῆς αὑτοῦ χώρας τε xal à yis βλάδη
τε μεγίστη xol χατάλυσις προφανὴς ἣ τῆς χώρας ταύ-
τῆς καὶ τῶν ἐν αὐτῇ φρουρίων παρὰ τοῦ βασιλέως
κατάσχεσις, ἐν ἐπικαίρῳ τε τῆς αὑτοῦ χειμένης xot
πάντοθεν ὁμόρου τῇ Παιόνων οὔσης χαὶ πρὸς καταδρο-
μὴν ταύτης ἐπιτηδείας. (s) Προσδαλὼν οὖν αὐτῷ
μετὰ στρατιᾶς ἱκανῆς καὶ παρασχευῆς, ἀφιστᾷ μὲν
εὐθὺς τὰ πλείω τῶν φρουρίων ἀπὸ τοὺ βασιλέως, τὰ
μὲν πειθοῖ καὶ λόγοις προσαγόμενος, τὰ δὲ φόδῳ χαὶ
ἀπειλαῖς, ἔστιν ἃ δὲ xat τοῖς ὅπλοις καταστρεψάμε-
voc, "Ec δὲ τὴν ᾿Ιάϊτζαν ἐλθὼν, αἱρεῖ xal ταύτην
ἀπόνως, τῶν ἔνδον στασιασάντων τε καὶ σφαγὰς ἐργα-
σαμένων ἀλλήλων χαὶ προσχωρησάντων ἑχουσίως
αὐτῷ. Διαγαγὼν δὲ οὐ πολλὰς ἡμέρας αὐτοῦ χαὶ φυ--
λαχὰς καταστησάμενος ἰσχυρὰς ἐν αὐτῇ τε χαὶ τοῖς
ἄλλοις τῶν φρουρίων ἄνδρας χαταφράχτους τε χαὶ
μαχίμους καὶ ὅπλα καὶ σῖτον ὅτι πλεῖστον ἐσαγαγὼν
ἀνεχώρησεν ἐπ᾽ οἴκου. Καὶ 6 μὲν οὕτως,

V. Βασιλεὺς δὲ τοῦτο πυθόμενος xat βαρέως διατεθεις
πρὸς τὴν ἀχοὴν, παρεσχευάζετο εὐθὺς ἐχστρατεῦσαι
χειρὶ πολλῇ καὶ δυνάμει, οὐ μόνον χατὰ τῆς Βόστρων
χαὶ τῶν ἀποστάντων φρουρίων, ἀλλὰ δὴ χαὶ ἐς αὐτὴν
τὴν Παιόνων ἐσθδάλλειν. Στρατιὰν τοίνυν ὅτι πλείστην
ἀγείρας ἱππικήν τε χαὶ πεζιχὴν χαὶ ὅπλα πολλὰ χαὶ
υἱηχανὰς πετροθδόλους xui ἀφετήρια ξυναγαγὼν χαὶ
χαλῶς παρασχευασάμενος πᾶσι τοῖς ὑπάρχουσι χει--
μῶνος, εὐθὺς ἦρος ἀρχομένου ἔξεισι χατ᾽ αὐτῶν.
(3) Ἄρας οὖν ἐκ τῆς ᾿Αδριανοῦ παντὶ τῷ στρατῷ

HI. $ 1. Τὰ... φρούριχ] V. supra lib. 4, c. 14. [| — ἀεὶ] add. man. 2. || — $ 2. παμμεγέθεσι ] add. man. 2. || — $3.
παραθλάψαι] παραδάψαι cod. :

IV. De altera hac in Bosniam expeditione vid. Seadeddinus 2, p. 234-238, Mathi:e. Corvini regis epistolce ad Pium II
pontificem et ad Fridericum imp. apud Catonam tom. t4, p. 652 sqq. et p. 723 sqq., Thworz in Ohron. Hungar. part.
4. 6. 65. | — $ 1. ἐξέλῃ} margo, αἱρήσῃ text. || — φρουρούς add. m. 2. || — $ 2. ᾿Ιάϊτζαν.. αἷρεϊ 1 Iaitzam Mathias
Corvinus post trium fere mensium obsidionem cepit die 16 mens. Decembris an. 1463. In. Epist. ad Pium II ( Jan. 27
an. 1464) p. 672 rex ita scripsit : Hoc itaque modo et ordine redditis et acceptis castro et oppido laicza, moz
multorum aliorum castrorum deditio secuta est. Jam circiter triginta manibus meis reddita sunt, et totidem
vel paulo plura in. obedientiam. et deditionem accepi ; habebamque spem indubiawi de ceteris , quod ad hoc
usque tempus vel nulla vel pauca apud manus hostium contineri potuissent , si tempestas hiberna , majo -
ribus intensa frigoribus , ampliores mihi labores non interdixisset. Citat haec Zinkeisen. 1. 1. p. 160. || — $ 3.
xai ὁ μὲν o9:0;] add. margo. s πῇ

V. $ 1. Διατεθεὶς πρὸς τὴν ἀχοὴν ] margo, ἐνεγχὼν τὸ πρᾶγμα text. || — στρατιὰν ὅτι πλείστην) triginta millia ho-

132

ΐ » ἱ πεζιχῷ, Ev. ἥμενος ἅμα οἷ xol τὰς
ἱππικῷ τε xal πεζιχῷ ξυνεπαγόμενος di
; RATE
νηχανὰς καὶ χαλχὸν καὶ σίδηρον ὅτι πολὺν, γίνεται
r is E
χατὰ τὴν χώραν τῶν Βόστρων. Καὶ γενόμενος ἐν αὐτῇ
πρῶτα μὲν ἔγνω δεῖν ἐς Ἰάϊτζαν ἐλθεῖν χαὶ ἐπιχειρῇ-
/
σαι ταύτη, εἴ γε δύναιτο παραστήσασθαι ἢ δμολογία
ἢ τοῖς ὅπλοις βία. ἔπειτα καὶ πρὸς τὰ ἄλλα χωρῆσαι.
(3) Προσελάσας οὖν αὐτῇ καὶ στρατόπεδον βαλλόμε -
γος πρὸ τοῦ ἄστεος, λόγους προσφέρει πρῶτον τοῖς
m - e M
ἐν αὐτῇ περί (τε) ἐνδόσεως ἑαυτῶν τε καὶ τοῦ ἄστεος τὰ
^ PU - H yr
πιστὰ λαθοῦσιν" ὡς δ᾽ οὐχ ἔπειθε, πρῶτα μὲν τὰ ἔξω
m »
τῆς χώρας ἐδήωσε καὶ ἐνέπρησε πάντα, ἔπειτα χάρακα
Ma ot ^ ἴω
πρὸ τοῦ ἄστεος βαλλόμενος καὶ κύκλῳ περιλαύὼν τῷ
c , M 7
στρατῷ χαὶ μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπολιόρχει, χαὶ ἡμέ-
bd M
ρᾶς μέν τινὰς οὗ πολλὰς χατέσειε τὸ τεῖχος καὶ χατερ-
ρίπτει ταῖς μηχᾶν αἷς: ὡς δ᾽ ἱχανὸν ἐδόκει αὐτῷ τὸ
χαταρριφθὲν, παρεσχευάζετο προσδάλλειν τῷ τείχει
, D A NC got IA et -
πάσῃ χειρὶ καὶ δυνάμει. (4) Καλῶς οὖν ἐχτάξας τε
t δπλίσας τὴ : £62») χόθε
xai ὁπλίσας τὴν στρατιὰν προσέδαλλε πανταχόθεν,
ἐπὶ δὲ τὸ χατερριμμινον τοῦ τείχους ἔταξεν ἑαυτὸν
ξὺν τὴ ἰδία αὐλὴ x«l τῷ ἀχραιφνεῖ τοῦ στρατοῦ,
ὁπλίταις τέ φημι xol τοξόταις χαὶ σφενδονήταις καὶ
τουφαχοφόροις τὰ μάλιστα. Εὐθὺς οὖν λαθόντες οἱ
e ^ , , b! Ἂν ,
στρατιῶται τὸ ξύνθημα, μέγα xal φούερὸν ἀλαλά-
ξ δου ἢ πολλῇ xol σπουδὴ ἐχώρουν δρόμῳ ἐπὶ τὲ
ξαντες δρυῃ ἢ πολλὴ ἡ ἐχώρουν δρόμῳ ἐπὶ τὸ
, Ὁ , , -
χατερριμμένον τοῦ τείχους, xal ἐπιδαίνειν ἐπειρῶντο
βια. (5) Οἱ δὲ δὴ Παίονες ἀντεπίασι xai αὐτοὶ μάλα
θρασέως τε χαὶ εὐρώστως μετὰ χραυγῆς ἀσήμου xot
βοῆς" xal ξυνίσταται δὴ μάχη χαρτερὰ ξυσταδὸν xoi
4 S UNCP.S Ὁ EC ' ' M Y
μέγας ἀγὼν ἐνταῦθα xol ὠθισμὸς πολὺς xxt βοὴ &up.-
μιγὴς παρ᾽ ἀμφοτέρων xal βλασφημία xal φόνος οὐχ
ὀλίγος, καὶ ἀμφοτέρων ἀνδρῶν ἀγαθῶν γινομένων, τῶν
x 6 / 2 "» ^ » ^ » m
μὲν διαζομένων ἐσελθεῖν xol Aa6civ τὸ ἄστυ, τῶν
δὲ ἀπεώσασθαι τούτους χαὶ φυλάξαι τὰ ὄντα, παῖδάς
, ^ "
τέ φημι xat γυναῖκας xai τὰ τιμιώτατα. (6) Koi
M Y -
ποτὲ μὲν βιαζόμενοι οἵ ὁπλῖται τοὺς Παίονας ἐπεχρά-
τοὺν χαὶ ἐπέδαινον τοῦ τείχους, ποτὲ δὲ πάλιν ὠθού-
μενοι ὑπὸ τῶν Παιόνων ἐξηλαύνοντο βίᾳ, xoi ἀπέ-
θνησχον αὐτοῦ οὐχ ὀλίγοι poc dev ol τε καὶ πίπτοντες.
PIA D 22 εἶ , 23.7 , 5
Καὶ τοῦτο ἐφ ἱχαγὸν χρόνον ἐγίνετο, μαχομένων ἀμ-
3 m
φοτέρων γενναίως" ἔπειτα ἐπεχράτουν πολλῷ oi
, ^ ^
Ilaíovec καὶ οἱ ὁπλῖται πιεζόμενοι σφόδρα ἐχαχοπά-
, Ὁ “
θουν, πίπτοντες αὐτοῦ πολλοὶ γενναῖοι χαὶ ἀγαθοὶ
j ᾿ - n.
ἄνδρες. (7) Βασιλεὺς δὲ δρῶν οὕτω χαχοπαθοῦντας
χαὶ ἀπολλυμέ bc dvBoxe βοδέωιο Z ,
μένους τοὺς ἄνδρας βαρέως ἔφερε σφόδρα,
M , ' , ,
xat τότε μὲν ἀναχώρησιν σημήνας ἐχέλευσεν ἔξω γε--
Ὧν" | , m
νέσθαι βελῶν" xal ἀνεχώρουν: μετὰ δὲ ταῦτα πάλιν,
ΕἸ m ,
ἐν (Ὁ πολλαῖς ἡμέραις, διαναπαύσας τε τὴν στρατιὰν
ΔῸΣ , ^ e
xot ὁπλίσας καὶ ἐχτάξας χαλῶς, προσέδαλλεν ἰσχυρῶς
fà M - “ -
τῷ πολίσματι, xol ἡγεῖτο πρῶτος αὐτὸς, ἀθλά τε

CRITOBULI HISTORIARUM 118. V, 5-6.

προκηρύξας,, τὰ δὲ καὶ προθεὶς πλεῖστα χαὶ μέγιστα
χαὶ τιμὰς χαὶ χάριτας οὐχ ὀλίγας τοῖς πρώτοις ἐπι-
θᾶσι τοῦ τείχους, προσέτι δὲ xal διαρπαγὴν xa

^ , , bud 3 e wy xm
σχυλμὸν προσημήνας πάντων τῶν ἐν τῷ ἄστει. (5) Καὶ
οἵ στρατιῶται μέγα xal φοδερὸν ἀλαλάξαντες, εὐθὺς
οἷά τινες πτηνοὶ δρμῇ πολλῇ καὶ δρόμῳ ἀτάχτως τε
xxi ξὺν οὐδενὶ χόσμῳ καὶ λογισμῷ χωροῦσιν ἐπὶ τὸ

τεῖχος καὶ ἐπιδαίνειν ἐπειρῶντο αὐτοῦ, οἵ μὲν χλί-

μαχας ἐπιτιθέντες, ol δὲ σχοίνους ἐξαρτῶντες,.- οἵ
52 Ἵ ὲ j Q τεί; ἵ δὲ ἀλλ
δὲ πασσάλους ἐγχαταπηγνύντες τῷ τείχει, οἵ ὃε ἀλλῷ
, c , , € e
τῷ τρόπῳ δυνατῷ βιαζόμενοι ἐσελθεῖν, ἅτε γὰρ τοῦ
βασιλέως παρόντος καὶ θεωμένου τὰ δρώμενα καὶ τὴν
-“ M M Y ^N i 7 ὶ d
ἑχάστου xal δρμὴν καὶ σπουδὴν xo ῥώμην xat. ἀν-
δρίαν καὶ τάξιν. καὶ ἀθλα μέγιστα προσδοχῶντες ἐχ
τούτου λήψεσθαι οὐ μικρὰ ἐφρόνουν, ἄλλ᾽ ἕχαστος͵
πρῶτος αὐτός τε εἰναι ἐδούλετο xal 6 τοῦ τείχους
ἐπιθὰς xai ὃ Παίονα χτείνας καὶ ὃ τὴν σημαίαν τῷ
τείχει xal τῇ ἐπάλξει προσαγαγών. (9) Oi δὲ δὴ
Παίονες εὐρώστως μάλα χαὶ μετὰ θράσους ὅτι πολλοῦ
e -- M
xal ὁρμῆς καὶ τάχους ξὺν βοῇ ἀσήμῳ ἀπήντων τε χαὶ
ἐδέχοντο τούτους γενναίως καὶ ἰσχυρῶς " xal ξυνίσταται
μάχη τις ἐνταῦθα χαρτερὰ καὶ φριχώδης, καὶ οἵαν οὖ-
2^ X. 3^ ἄγ τὴ ΟΝ 223 ; | m
δεὶς οὔτ᾽ εἰδὲν οὔτ᾽ ἤκουσεν ἐπὶ τειχομαχίᾳ γεγενημέ
νην ποτὲ, xol μάλιστα δὴ περὶ τὸ χατερριμμένον
τοῦ τείχους * μεθυσθέντες γὰρ τῷ πολέμῳ καὶ ὅλους Gt"
ὅλων ἑαυτοὺς ἐχδόντες ὀργῇ x«i θυμῷ, xol σχεδὸν
Δ , , , ἔ: ἀλλήλ ὶ »-
τὴν φύσιν ἠγνοηχότες, κατέκαινον ἀλλήλους καὶ χα-
τέχοπτον ἀνοιχτὶ, βάλλοντες, βαλλόμενοι, τιτρώ-.
σχοντες, τιτρωσχόμενοι, φονεύοντες, φονευόμενοι ,
βοῶντες, δθρίζοντες, βλασφημοῦντες, μηδενὸς ἐπαι-
σθανόμενοι τῶν παρόντων ὅλως ἢ τῶν δρωμένων, ὥσπερ
ς , » 3 3.5
oí μαινόμενοι. (10) ΓἜπιπτον οὖν πολλοὶ xa ἀγαθοὶ
ἄνδρες μαχόμενοι τῶν τε ὁπλιτῶν χαὶ τῶν ἀπὸ τῆς
βασιλικῆς αὐλῆς μάλιστα, ἀφειδοῦντές τε ἑαυτῶν καὶ
αἰσχυνόμενοι τῷ πρὸ ὀφθαλμῶν δρᾶν τὸ λέα-
ἰσχυνο! τῷ πρὸ ὀφθαλμ. ρᾶν τὸν βασι
ξὺν αὐτοῖς γὰρ ἦν ἀγωνιζόμενος. Οἱ δὲ Παίονες ἐπε--
χράτουν πολλῷ πανταχοῦ, ἄνωθέν τε μαχόμενοι χαὶ
oe , , M X y. M E
ἐξ ὑπερδεξίων βάλλοντες xa μάλα εὐρώστως ἄγωνι-
ζόμενοι" ἦσαν γὰρ ἅπαντες ἀγαθοὶ xal μάχιμοι ἄν-
ὃρες, ἀριστίνδην ἐξειλεγμένοι. (11) Βασιλεὺς δὲ
δρῶν τοὺς ἄνδρας φθειρομένους παρὰ πολὺ, τό τε ἔργον
οὐδαμοῦ προχωροῦν ἔτι, ἀλλ᾽ ἐς ἀδύνατα σχεδὸν κα-
θιστάμενον τὸ πολέμῳ xal ὅπλοις ἐκ προσθολῆς βία
τὸ ἄστυ ἑλεῖν, λιμῷ δὲ μόνον xat πολιορχία μακρδί s
, ^ , τω E ^ ,
ἀναχώρησιν ἐσήμηνε τῇ στρατιδ- χαὶ ἐγένοντο. ἔξω
βελῶν. — (12) ᾿Αναχωρήσας οὖν ἐς τὸ στρατόπεδον ὃ
βασιλεὺς παρεσχευάζετο ἐς μὲν τὸ ἄστυ στρατιὰν
ἱκανὴν ἀπολιπεῖν πολιορχοῦσαν τε xol φυλάσσουσαν
τοῦ μή τι τῶν ἔνδον ἐξαγαγεῖν ἢ τῶν ἔξωθεν à t
un ἔνδον ἐξαγαγεῖν ἢ τῶν ἔξωθεν ἐσχομέί--

minum sec. Mathiam ap. Caton. p. 723, ubi memorabilis illa obsidio fuse describitur. || — $ 3. τοῖς ἐν αὐτῇ 1 add.

2d ἘΠῚ pom βρὲ add. margo. Dein αὐτοῦ manu 2 inter versus additum. || — S 7. σημάνας et mox προ-
B posee . ἐπειρῶντο αὐτοῦ] ἐπ. τά cod. i Pe e T CM "yat
$ 9. σχεδόν] add. m. 2. ] τάτου Cod. Deinde πασάλους codex. || — ἐχ τούτου ] add. margo. ||

Ρ

j
:
.
:
2
H

^ exc0xi, αὐτὸς δὲ

ξὺν τῇ λοιπῇ στρατιᾷ ἔς τε τὴν
ἄλλην χώραν ἐσδαλεῖν ἐπὶ τὰ ἀποστάντα τῶν φρου-
ρίων, ἀλλὰ δὴ χαὶ ἐς τὴν Παιόνων.
VI. Ἔν τούτῳ δὲ ἧχεν ἀγγελία φράζουσα τὸν βα-
, , s N TY , TP ζ , ls
σιλέα Παιόνων στρατιὰν ὅτι πλείστην ἀγείραντα ὅσον
οὖχ ἤδη ἐπιέναι αὐτῷ. Οὗτος γὰρ εὐθὺς ὡς ἔγνω τὴν
ἐς τὴν Βόστρων ἐσδολὴν τοῦ βασιλέως xoi τὴν τοῦ
Áh
ἄστεος ᾿Ἰαΐτζης πολιορχίαν, στρατιὰν μεγάλην ἀθροί-
σας χαὶ πᾶσιν οἷς εἰχεν ἱκανῶς παρασχευασάμενος
δ 2 fom ES / e A4 Y
ἐξήει ἐναντία τῷ βασιλεῖ, νομίσας οὕτως ἢ λύσειν τὴν
πολιορχίαν τοῦ ἄστεος, τρέψαντα ἐς ἑαυτὸν τόν τε
βασιλέα χαὶ τὴν στρατιὰν, ἢ δίχα διαιρεθεί 7
jv στρατιὰν. ἢἣ δίχα διαιρεθείσης τῆς
δῶ ,
στρατιᾶς ἔς τε πόλεμον χαὶ πολιορχίαν, ἀσθενεστέρῳ
χρήσεσθαι προσπολεμῆσαι τῷ βασιλεῖ" ἀλλ᾽ ἐσφάλη
τῆς γνώμης. (2) Βασιλεὺς γὰρ τοῦτο μαθὼν, αὐτὸς
μὲν ἐς ᾿Ιάϊτζαν μένειν. ἐγνώχει δεῖν πολιορκῶν xol
^ m , & b , δὲ ὃ ΝΟΣ
μηδαμοῦ ταύτης ἀπαναστῆναι, ΔΙαχουμούτεα δὲ, δοὺς
αὐτῷ στρατιὰν ἱχανὴν ἱππιχήν τε xol πεζικὴν χαὶ
μέρος οὖχ ὀλίγον τῆς ἰδίας αὐλῆς, ἐξέπεμψεν ἐναντία
τῷ βασιλεῖ Παιόνων οὗ γὰρ αὐτός γε ἠξίου διὰ μάχης
τούτῳ ἰέναι. (») Μαχουμούτης δὲ τὴν στρατιὰν
ΠῚ ^ y M "Z , »
ἀναλαδὼν ἤλαυνε χατὰ σπουδήν" καὶ γενόμενος ἔγ-
΄ hA ^ / , Ache Ὁ
γιστά που τῶν πολεμίων στρατοπεδεύεται αὐτοῦ, Ἦν
δὲ τὸ μεταξὺ τοῖν στρατοπέδοιν στάδιά που μάλιστα
, Y y. [4 -. / P - i
πέντε χαὶ εἴχοσιν, ὥστε ἀλλήλους δρᾶν" διεῖργε δὲ

“αὐτοὺς μέσος ἀπ᾿ ἀλλήλων ᾿Ιρυγὼν ποταμὸς, ὃς τῇ

ἐπιχωρίῳ φωνῇ νῦν Βρῦνος καλεῖται * ἐνταῦθα γὰρ ἦν
,ὔ τ τ m

ἐστρατοπεδευχὼς πέραν τοῦ ποταμοῦ ὃ τῶν Παιόνων
βασιλεύς. (4) Μαχουμούτης μὲν οὖν ἐδούλετο διαδὰς
τὸν ποταμὸν ξυμμίξαι τοῖς Παίοσι, βασιλεὺς δὲ
πέμπων διεχώλυεν αὐτὸν, μηδεμίαν ἀνάγκην εἶναι
λέγων, τό γε νῦν ἔχον, τὴς τοῦ ποταμοῦ διαύάσεως,
ἀλλ᾽ ἀρχεῖν μένοντα αὐτόθι ἐφεδρεύειν τοῖς τῶν πολε-
μίων πράγμασι. Μαχουμούτης μὲν οὖν ἔμενεν ἧσυχά-
ζων χαὶ τὰ τῶν πολεμίων ἀποσχοπῶν. (6) Ὁ δὲ τῶν
Παιόνων ἡγεμὼν. ὡς ἔγνω τόν τε βασιλέα πολιορ-

ἡγεμὼν, ὡς ἔγνω τόν ἔα πολιορ
χοῦντα τὸ ἄστυ xal μηδαμοῦ τούτου ἀπανιστάμενον,
χαὶ τὸν Μαχουμούτεα μετὰ στρατιᾶς ὅτι πλείστης
ἐφεδρεύοντα αὐτῷ, ἀπογνοὺς ὅλως τοῦ φανερῶς δύ-

MECHEMETIS ANNUS XIV. 6972 (1463-1464 P. 6.1.

γισμῷ,

153
- me vy ,
νασθαι βοηθῆσαι τῷ ἄστει, πέμψας ἄγγελον χρύφα
διειλέχθη τοῖς ἐν αὐτῷ ἀντέχειν τε καὶ μηδαμοῦ ἐν--
, ^v ^
διδόναι, ὡς ταχείας τε οὔσης τῆς τοῦ βασιλέως ἀναχω-

, , ^ ^ * “
. praece πάλιν, xol αὐτὸς δὲ οὐ περιιδεῖν, ἀλλὰ χαιροῦ

Ὁ ^ A , , , ,
καλοῦντος καὶ χρείας ἀναγκαίας κατεπειγούσης, βοη-
M 2 c
θήσειν τὰ δυνατὰ, ἐγγὺς αὐτοῦ που τυγχάνων. Ká-
χείνοις μὲν ταῦτα, Αὐτὸς δὲ τὸ στρατόπεδον ἐμπρήσας
γυχτὸς ἀπάρας ᾧχετο ξὺν τῇ στρατιᾷ. (0) Μαχου-
, δι 3 y A] / P ^
μούτης δ᾽ ὡς ἤσθετο, κατὰ τάχος διαδὰς τὸν ποταμὸν
Y 1 AS NL ᾿ £^ ^
ἤλαυνε χατὰ σπουδὴν διώχων, xai καταλαδὼν αὖ-
'N / T. / Κι -
τοὺς, ξυμθόλλει τοῖς ὄπισθεν, μέρος οὖσι τῆς στρα-
vi οὐχ ὀλίγον ἐς φυλαχὴν τῶν σχευοφόρων, xal
, 5. , m » D € ἘΣ
τρεψάμενος ἐδίωχε μέχρι τῆς ἄλλης στρατιᾶς" οἵ ὃ
ἐπεσπεσόντες ἄφνω, διετάραξάν τε αὐτὴν χαὶ τὸν
βασιλέα, χαὶ φυγὴ γίνεται καρτερὰ, πάντων ὁμοῦ
φευγόντων ἀτάχτως τε xal ξὺν οὐδενὶ κόσμῳ xai λο-
(7) Μαχουμούτης δὲ εἵπετο χτείνων τε χαὶ
c E] Lid ^Y L4 - A
φονεύων σφᾶς ἀνοιχτὶ, διώξας δὲ μέχρι πολλοῦ καὶ
φόνον πολὺν ἐργασάμενος xol πολλοὺς ζωγρήσας ἄνε--
χώρησε xai ἧχεν ἐς βασιλέα, λαδὼν πᾶσαν αὐτῶν τὴν
3 3, Y 1A € {4 ^ er d ^
ἀποσχευὴν χαὶ τὰς ἁμάξας xat ὅπλα xol ἵππους xat
N , ^ , 5 4 δ e ,
τοὺς σχευοφόρους αὐτούς. ᾿Απέθανον δὲ τῶν πολεμίων
πλεῖστοι, ἐλήφθησαν δὲ χαὶ ζῶντες ὀλίγῳ ἐλάσσους
^ , ἃ " » ^ 2 ,
διαχοσίων, οὺὃς ὕστερον ἀγαγὼν ἐν Βυζαντίῳ πάν-
2 , , 3 ^M € / »}
τας ἀπέχτεινεν ὃ βασιλεύς. (8) Αὐτὸς δὲ ἡμέρας οὐ
πολλὰς ἐπιμείνας τῇ πολιορχία xal πολυτρόπως
πειράσας τοῦ ἄστεος, ὡς οὐδὲν ἤνυεν, ἀπογνοὺς τὴν
αἵρεσιν τούτου, ἀναλαδὼν τὴν στρατιὰν τρέπεται πρὸς
τὰ λοιπὰ τῶν φρουρίων, καὶ παραστησάμενος ταῦτα
ἐν οὗ πολλαὶς ἡμέραις, toic μὲν, ὅσα γε ἐδόκει αὐτῷ,
φρουρὰς ἐγχαθίστησιν ἰσχυρὰς, ἔ ἃ δὲ χαὶ
ρρουρὰς ἐγχαθίστησιν ἰσχυρὰς. ἔστιν ἃ δὲ χαὶ χα-
, ᾿ 2 b31 » ὃ kJ 2 - M M
τέσχαψε" τοὺς δὲ ἄνδρας ἀπέχτεινε, παῖδας δὲ xot
γυναῖκας ἠνδραποδίσατο. (9) Καταδραμὼν δὲ xai
τῆς ἄλλης χώρας τὸ πλεῖστον, ἀλλὰ δὴ xal τῆς Παιό-
2 2 "ἢ A 7 3 , ea RAAC
νων οὐχ ὀλίγον, καὶ λείαν ἐλάσας ὅτι πολλὴν αὐτὸς
xal τῇ στρατιᾷ διαδοὺς xal σατράπην τῇ χώρα χα-
ταλιπὼν, θέρους λήγοντος ἤδη ἐπάνεισιν ἐς τὴν Κων-
σταντίνου, xal διέλυσε τὴν στρατιάν. Καὶ ὁ μὲν βα-
σιλεὺς οὕτως.

VI. $1. Verba οὗτος γὰρ εὐθὺς etc. usque ad ἐσφάλη τῆς γνώμης adduntur in margine. || — χρήσασθαι] χρήσαιτο
cod. | — $ 2. γὰρ post voc. βασιλεὺς add. man. 2. [| — ἐς ᾿Ιάϊτζαν] Deb. ἐπ᾽ vel saltem ἐν (ad). Ceterum preter
verum Critobulus narrat Mechemetem, dimissa contra Mathiam exercitus parle, Iaitze obsidionem continuasse et
deinde, quum nihil proficeret, reliqua Bosniz castella in potestatem redegisse ac tum demum Constantinopolim
esse reversum. Ex melioris notz scriptoribus constat Mechemetem, nuntiato Mathie adventu, obsidionem statim
solvisse acrelictis bombardis ceterisque impedimentis e Bosnia decessisse, Hungaros vero Serberni£ castello potitos
esse et Zwornik urbem Drinz fluvio appositam cinxisse obsidione; hanc autem Turcorum presidio tam egregie
esse defensam, ut per duos menses obsidio incassum traheretur, et Hungari commeatus inopia et appropin-
quantis hiemis tempestate summopere laborare coepissent. Interea Machumutem quadraginta hominum millia ex
Europs provinciis collegisse et mense Novembri obsessis adduxisse auxilio. Quibus accedentibus territos Hungaros
versus Savum fugisse in eaque fuga ab insequente hoste gravissima strage affectos esse. Vid. Catona l. l. p. 728-733.
Cf. Seadeddinus p. 235, qui Mechemetem dicit voluisse quidem ab laitza urbe contra Zwornik exercitum du-
cere, sed propter vie difficultates a consilio desistentem Sophiam abiisse ibique hiemasse, Alexandrum autem,
Turcici presidii in Zwornik urbe przfectum, strenue obsidionem tolerasse usque ad adventum Machumtutis. ||
— $6 3. ᾿Ερυγὼν ... νῦν Βρῦνος] Voluit ᾿Εριγὼν ... νῦν Δρῖνος (μοά. Drina), in quibus Erigonem veteris geographic
fluvium (hod. Kara-sou) cum Drino composuit inepte. || — $ 5 τῷ ἄστει] add. margo. | — $ 6. ξυμθάλλει ] mn. 2.

προσθάλλει m. 1. || — $ 9. λήγοντο: 1 margo, μεσοῦντος text.

134

VII. ᾿Ἐνετοὶ δὲ τοῦ αὐτοῦ θέρους ἐστράτευσαν ἐπὶ
Λέσθον χαὶ Μιτυλήνην τριήρεσι ἑδδομήχοντα χαὶ
δλχάσι μεγάλαις καὶ τρισχιλίοις ὁπλίταις, οὺς εἶχον
ἐπὶ τῶν καταστρωμάτων, ἔφερον δὲ χαὶ ὅπλα πολλὰ
ἐν ταῖς ὁλκάσι καὶ μηχανὰς πετροδόλους xo ἀφετήρια
χαὶ χλίμαχας χαὶ πᾶσαν ἄλλην χατασχευὴν τῶν ἐς
τειχομαχίαν ἐπιτηδείαν. (2) Καὶ ἀφιχόμενοι ἐς Λέ-
σον χατῆραν ἐς τὸν λιμένα Μιτυλήνης, xai dmo-
(άντες στρατόπεδον τιθέασι πρὸ τῆς πόλεως, xat
προσφέρουσι λόγους τοῖς ἐν τῇ πόλει περὶ ἐνδόσεως
ἑαυτῶν τε καὶ τῆς πόλεως. Οἱ δὲ οὖκ ἐδέξαντο" ἦσαν
γὰρ ἐν αὐτῇ φρουροὶ ἄνδρες λογάδες χατάφραχτοι τε-
τραχόσιοι τῶν ἀπὸ τῆς βασιλικῆς αὐλῆς. (3) Οἱ δὲ
πρῶτον μὲν ἔχειραν μέρος τι τῆς γῆς οὐ γὰρ ἐδού-
)ovto πᾶσαν δῃηῶσαι, προσδοχῶντες αὐτὴν λήψεσθαι"
μετὰ δὲ τοῦτο περισχόντες ἐν χύκλῳ πᾶσαν τὴν πόλιν τῷ
στρατῷ χατὰ γῆν τε αὶ χατὰ θάλασσαν ταῖς ναυσὶ, xat
μηχανὰς ἐπιστήσαντες ἐπολιόρχουν. (4) Καὶ τοῦ μὲν
τείχους αὐτοὶ μὲν κατέσειον ἡμέρας τι μέρος μικρὸν
ταῖς μηχαναῖς xal ατερρίπτουν * ol δὲ ἐν τῇ πόλει πάλιν
ἀνώρθουν αὐτὸ νυχτὸς, λίθους τε καὶ ξύλα καὶ χοῦν ἐπι-
φοροῦντες, προσέτι δὲ xal χεραίας μεγάλας ἐπάγοντες
περιεσταύρουν τὸ τεῖχος, τὰς δὲ καὶ ἐξαρτῶντες ἁλύ-
σεσιν, ἐξεχαύλιζον τὴν φορὰν τῶν λίθων, καὶ οὐδὲν
τοσοῦτον ἐδλάπτοντο. (5) ᾿᾿γίνοντο δὲ xot καθ᾽ ἡμέραν
ἀχροδολισμοί τινες xal ἐπεχδρομαὶ ἐπεξιόντων τῶν
βασιλείων τοῖς Evezote* 00 μὴν καὶ ἀπέθνησχόν τινες,
ἀλλ᾽ ἐτιτρώσχοντο μόνον πολλοί, ὙὙῪπώρυττον δὲ xal
πὸ τεῖχος ἔστιν οὗ, ὑπονόμους πρὸς τὴν πόλιν ποι-
οὗντες, xai χλίμαχας ἐπήγνυσαν, xol μηχανὰς παν-
τοίὰς ἐξήρτυον. (6) Προσεχώρησαν δὲ αὐτοῖς xat τῶν
ἄλλων πολισμάτων δύο, χαὶ ἦσαν ἐν ἐλπίσιν ἤδη
μεγίσταις χαὶ Μιτυλήνην ἑλεῖν χαὶ τὴν ἄλλην πᾶσαν
Λέσδον χατασχεῖν xal χειρώσασθαι. Καὶ οἵ μὲν ἐν
τούτοις ἦσαν, (7) Βασιλεὺς δὲ μαθὼν τὴν ἐς Μιτυ-
λήνην ἔφοδον τοῦ στόλου τῶν ᾿Κνετῶν xol τὴν πο-
λιορχίαν αὐτῆς, καὶ ὡς χινδυνεύει παρ᾽ αὐτῶν ἁλῶναι,
εἰ μὴ τάχιστα τύχοι βοηθείας, εὐθὺς θᾶττον 7j λόγος
πληρώσας τριήρεις δέκα xat ἑκατὸν, xal δπλίτας ἐπι-
Θιδάσας ὅτι πολλοὺς xal ὅπλα παντοῖα xol ἀφετήρια,
χαὶ πᾶσιν οἷς εἶχεν ἐξαρτύσας τε xal ὁπλίσας χαλῶς,
παραδίδωσι Μαχουμούξει τῷ πασίᾳ τὸν στόλον, χε-

CRITOBULI HISTORIARUM 118. V, 7-10.

λεύσας πλεῖν τὴν ταχίστην χαὶ top6aAetv ταῖς τῶν

(8) Ὁ δὲ

, * , -
πολεμίων ναυσὶν, ὅπου ἂν τύχωσιν οὖσαι.
ἀναχθεὶς ἀπὸ τοῦ Βυζαντίου ἔπλεε τὸν “Ελλήσποντον

Wr , AIMO , $$ ΩΣ gis
xat χαταίρει δευτεραῖος 2c αλλιούπολιν, xàxst μαθὼν

τέσσαρας τριήρεις τῶν πολεμίων προσχόπους Égop-

μούσας τῷ λιμένι Τενέδου, αἵ δὴ xai μέχρι τοῦ στό-
ματος τοῦ πορθμοῦ διαπλέουσαι ἐς χατασχοπὴν πάλιν

ὑπέστρεφον, μηδὲν μελλήσας εὐθὺς νυχτὸς ἀναχθεὶς,
3 5 D ἀρ , ^ WE
ἀπὸ Καλλιουπόλεως παντὶ τῷ στόλῳ, ἵνα μὴ ἔκπυστος,

γένηται θεαθεὶς, xxl πνεύμασιν αἰσίοις χρησάμενος,

ἅμα ἡμέρα κατήχθη ἐς Τένεδον. (9) Καὶ χαταλαμ-
, , Led

Okvet δὴ τὰς τριήρεις ἐν τῷ λιμένι ÓpuoUcac, xol
' 4 PA , AUN , N Ὁ ,

τὰς μὲν δύο αὐτάνδρους λαμόάνει πρὸς τῷ στόματι

τοῦ λιμένος: οὐ γὰρ ἔφθησαν προεχπεπλευχυῖαι" αἱ

NN GÉ , “ , , Ψ

δὲ ἕτεραι δύο προαναχθεῖσαι μόγις διέφυγον - ἦσαν δὲ

τῶν ἄριστα πλεουσῶν, xal ὀπεύσασαι τάχιστα dot-

Ld » , A2 , b
χνοῦνται ἐς Μιτυλήνην xot ἀπαγγέλλουσι τοῖς στρατη-

^ N ΧΩ. ^ L1 - ,
γοῖς τὸν ἐπίπλουν τοῦ στόλου τοῦ βασιλέως xol τὴν
(10) Ot δ᾽ εὐθὺς ἀκούσαντες
e m , m 5 ᾽ ,
ὥσπερ σχηπτῷ τινὶ βληθέντες τῇ ἀγγελία, πάντα
καταλιπόντες αὐτοῦ χαὶ μηχανὰς xot ὅπλα xat πᾶσαν

[τὸ ^ , m
ἅλωσιν τῶν δύο νεῶν.

ἄλλην ἀποσχευὴν, ἐσόάντες ἐς τὰς τριήρεις ἀτάκτως,

τε χαὶ ξὺν οὐδενὶ χόσμῳ καὶ λογισμῷ, λαθόντες τε
μεθ᾽ ἑαυτῶν xal τοὺς ἄνδρας xat γυναῖκας xal παῖδας
τῶν προσχωρησάντων φρουρίων αὐτοῖς, ἀνήχθησαν
πρὸ τοῦ τὸν στόλον τοῦ βασιλέως χατᾶραι ἐς Μιτυ-
λήνην, διάστημα ὡσεὶ ὡρῶν ὀχτὼ, ὡς λέγεται"
(rt) Μαχουμούτης δὲ ἀφιχόμενος ἐς Μιτυλήνην xat
μαθὼν προαναχθέντας πρὸ ὀλίγου αὐτοὺς, ἐδίωχε
κατὰ σπουδὴν, χαὶ γενόμενος ἐπὶ μετεώρου πελάγιος,
μόλις καθορᾷ αὐτὰς προσισγούσας τῇ Λήμνῳ. Ἂπο-
γνοὺς οὖν τὴν τούτων δίωξιν ἐπάνεισιν ἐς Μιτυλήνην,
xal διαγαγὼν ἐνταῦθα ἡμέρας τέσσαρας xai χατα-
στησάμενος τὰ αὐτοῦ πᾶντα καλῶς, καὶ φρουρὰν ἱχανὴν
καὶ ὅπλα xul σῖτον πολὺν xal ἄλλα ἄττα τὰ πρὸς
χρείαν τῇ πόλει καταλιπὼν, ἐπάνεισιν ἐς τὸ Βυζαν-
ttov, φθινοπώρου φθίνοντος ἤδη, καὶ διέλυσε τὸν
στόλον. Καὶ δεύτερον δὴ καὶ ἑδδομηχοστὸν ἔτος πρὸς
τοῖς ἐννακοσίοις τε xal ἑξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο,
τέταρτον δὲ xal δέχατον τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ.
VIII. [Ὥφθη δὲ χατὰ τὰς αὐτὰς ἡμέρας xal τέρας
τι ἐξαίσιον. “ὦ γὰρ ἥλιος, μεσημύρίας οὔσης στα-

VI. Res ἃ Venetis an. 6972 gestas hisce comprehendit Phrantzes p. 415, 6 : Τῷ δὲ ,c2506' ἔτει παρέλαόον τὴν

r oT s 3 » - "m v S ΄ “- ^ 7€ " , «ὑπ 4 Σ
Μονεμδασίαν οἱ ᾿Ενετοὶ, οὐ τοσοῦτο θέλήσει xol χάριτι τοῦ χυριεύοντος αὐτὴν ὅσον ἀνωφελείᾳ τοῦ ἡγεμονεύοντος ἐν
αὐτῇ ἄρχοντος" ὥσπερ δὴ ὁμοίως ἀνωφελείᾳ xxi ἀτυχίᾳ τοῦ ἡγεμόνος τῆς Λήμνου πολίχνιον τὸ λεγόμενον Παλαιόκαστρον

ἐχλάπη μᾶλλον παρὰ τῶν ἐν αὐτῷ τυχόντων ξένων xod ἐδόθη τῇ αὐθεντίᾳ τῶν ᾿βνετῶν, xai ἐξ αὐτοῦ (δῆλον. τοῦ πολι-

“χυίον ) ἅπασαν τὴν νῆσον ἐχληρώσαντο (Cf. Chalc. ), ἀλλὰ χαὶ εἷς τὴν Aéc60w ἀπελθόντος αὐτοῦ δὴ τοῦ Λαυρεδανοῦ xal
πολεμήσαντος αὐτὴν, οὐχ ἔπραξέ τι χαὶ ἀνεχώρησεν ἄπραχτος. Uberiora vid. in. Lettera d'un segretario, etc. p. 223.
Mar. Sanuto p. 1179, Seadeddin. p. 223. Cf. Hammer p. 83, Zinkeisen p. 305. || — $ 1. τριήρεσι ο΄] Sec. epistolam
laudatam Orsatus Justinianus, Venetorum navarcbus, cum 32 galeris Lesbum venit mens. Aprilis an. 1464, ibique
Mitylenen per sex septimanas obsedit, tandem vero, adveniente Machumuie cum classe navium 150 (quarum 46
triremes, erant), in Eubcam recessit. || — μεγάλαις et mox v. ἄλλην add. margo. ἢ — ὃ 3. λήψεσθαι margo, χειρώ-
σασθαι text. || — $ 4. ἐξεκαύλιζον] ἢ ἀνέχλων mgo. || — ὃ 5. τῶν βασιλείων] margo, τῶν ἐντός text. || — ὁ 6. μεγί-

σταις} aid. margo. || — $ 7. ἐς χατασχοπὴν } margo, xxi χατασχοποῦσαν text. || — ἵνα μὴ ἔχπνστος etc. usque ad

y: ἡσάμενος] add. mgo. || — $ 10. τῇ ἀγγελ «] add. margo. || — $ 11. δεύτερον 7 Literce δεύτερ in rasura scripta.
VIIH. $ 1. 20v] margo, ἐφάνη text. || — v&:a5226v ] add. margo.

ϑερᾶς, λάμπων τε χαθαρὸς xaX νέφους ἐχτὸς, αἴφνης
μεταῤαλὼν ἐσχοτίσθη x«i ἠμαυρώθη, καὶ τὸ εἶδος
αὑτοῦ ἤμειψεν ὡς ἐς χαλχοῦ μέλανος χροιὰν, xol
γέγονε ζοφώδης ὅλος x«i μέλας, οὐ κατὰ τὸ εἰωθὸς
ὥσπερ ἐν ταῖς ἐχλείψεσιν “ οὐ γὰρ ἦν ἔχλειψις τότε"
ἀλλ’ ἄλλον τινὰ τρόπον χαινότατον, ὥσπερ ὁμίχλης

^

* M , 2 ré ὃ ὶ m" € ,
τινὸς ἢ νέρους ἀχλυώδους xa σχοτεινοῦ ὑποτρέχοντος
αὐτὸν xal ἐπηλυγάζοντος, καὶ διχγέγονεν ἐν τρισὶ ταῖς
ὅλαις ἡμέραις καὶ νυξὶ ἴσαις τοιοῦτος xal ὧν x«i πᾶσι
φαινόμενος. Τοῦτο τέρας τι μέγα xal θεοσημεία τις
ἄντιχρυς ἔδοξε πᾶσιν ἐς τὸ μέλλον μεγάλα χαχὰ προ-
φοιδαζουσα " ἃ δὴ καὶ μετ᾽ ὀλίγον ἐπηχολούθησε. Καὶ
ποῦτο μέντοι τοιοῦτον.

ΠΣ. Βασιλεὺς δὲ παραχειμάζων ἐν Βυζαντίῳ τῶν
πε ἄλλων ἐπεμέλετο. φημὶ δὴ τῶν ἐς ξυνοίχησίν τε
, μέλετο; φημὶ δὴ « ξυνοίχη

xa χατασχευὴν xo χόσμον τῆς ὅλης πόλεως, x«l δὴ
4

"xal τὰ βασίλεια ἐξετέλεσε, χρῆμα τι χάλλιστον xai

7

τῶν ἐς θέαν xai τέρψιν ὁμοῦ καὶ χατασχευὴν xoi
E ».

χάλλος οὐδενὸς λειπόμενα τῶν ὀνομαστῶν xal λαμ-

πρῶν xoi δὴ χαὶ παλαιῶν οἰκοδου.ημάτων xal θεα-
᾿μάτων᾽ πύργοι τε γὰρ ἐν αὐτοῖς ὠχοδόμηντο ἐς ὕψος
5 ΕῚ ! 2 p^, / ΕῚ £
τε ἠρμένοι χαὶ ἐς χάλλος xal μέγεθος ἠσχημένοι,
- xa ἀνδρεῶνες χαὶ γυναικωνῖται xat θάλαμοι τρίχλινοί
τε xa χοιτῶνες χαὶ δωμάτια πλεῖστα xat χάλλιστα xot
οἰχίσχοι διάφοροι, ἔτι δὲ πρόδομοί τε xol αὐλαὶ χαὶ
προαύλια xal πυλῶνες xal πρόθυρα xai ὀπτανεῖα xal
ΣῈ ἀλό 3t A (6 vi , ΄
ουτρὰ λόγου ἄξια, καὶ περίόολος μέγιστος ὃ περιέχων
αὐτά" (2) ἃ πάντα, ἧπερ ἔφην, ἔς τε ποικιλίαν διμοῦ
aa κάλλος xal μέγεθος καὶ πολυτέλειαν ἤσχητο, χρυσῷ
τε πολλῷ xoi ἀργύρῳ περιλαμπόμενά τε καὶ κατα-
᾿στραπτόμενα πάντοθεν, ἔσωθέν τε xot ἔξωθεν, xol
λίθων διαφανῶν καὶ μαρμάρων διαφόροις ἀγλαΐαις τε
xo χροιαῖς xal ποιχιλίαις χεκοσμημένα, στιλπνότητι
xol λειότητι xal διαυγείᾳ νικώντων, καὶ τέχνη τῇ
, N XX ὃ A , ) , ὡς IE
Tor τε XXV XX ἱστὴ ux πάντων φι OTt. ἐςειρ-
γασμένα., ὅση τε γλυφιχὴ καὶ πλαστικὴ xoi ὅση
γραφικὴ νενίχηχεν εἶναι ἀρίστη xai χαλλίστη τῶν
ἁπασῶν, ἔτι δὲ μολύδδῳ τε πολλῷ χαὶ βαθεῖ ὅλα δι’
ὅλων πεπυχασμένα τε xol ξυνηρεφῇ xal κατάστεγα,
xai μυρίαις ἄλλαις λαμπρότησί τε χαὶ χάρισι χαλλυ-
, ^ , 2 , M » M *
γόμενα καὶ χοσμούμενα᾽ (83) o0 μόνον δὲ, ἀλλὰ xot
παράδεισοι περὶ αὐτὰ χαταχέχυνται χύχλῳ μέγιστοί
τε xal χάλλιστοι,, διαφόροις τε xol παντοίοις φυτῶν
εἴδεσι βρύοντες, χαὶ καρποῖς ὡραίοις βρίθοντες xal

MECHZMETIS ANNUS XV. 6918 (14641-1463 P. C.).

155

ὑδάτων ἀφθονίᾳ περιρρεόμενοι πάντοθεν ψυχρῶν τε
xat ποτίμων xoi διειδῶν, καὶ ἄλσεσι xol λειμῶσι
καλλίστοις ἐμιπρέποντες, ἔτι δὲ ὀρνίθων ἀγέλαις ἐδω-
δίμων καὶ δικῶν χαταδοώμενοί τε xal περιλαλού-
μένοι πάντοθεν, καὶ ζῴων ἡμέρων τε καὶ ἀγρίων γένη
τρέφοντες, καὶ πολλοῖς ἄλλοις x x διαφόροις ὡραϊζόμενοί
τε καὶ χομῶντες χαλοῖς, ὅσα χόσμον οἷδε φέρειν χαὶ
τέρψιν ὅμοῦ xai ἡδονὴν καὶ ἀπόλαυσιν" οὕτω φιλο-
τίμως τε χαὶ πολυτελῶς ἐξείργαστο ταῦτα τῷ βασιλεῖ,

X. Παραχειμάσας οὖν ἐν τούτοις ὃ βασιλεὺς,
ἐπειδὴ ἔαρ ὑπέφαινεν ἤδη, ὥρμησε μὲν ἐς ἐχστρα-
τείαν, καὶ παρεσχευάζετο ἐπὶ τοῦτο. Αἰσθόμενος δὲ
τοὺς στρατιώτας ἀγαναχτοῦντας xat τὴν ἰδίαν αὐλὴν,
χεχαχωμένους τε xal τεταλαιπωρημένους τὰ μάλιστα
ταῖς συχναῖς τε xal μαχραῖς ὁδοιπορίαις καὶ ἐχστρα-
τείαις., καὶ ἀεὶ ἐν ἀποδημίαις ὄντας ὑπερορίοις xai
πόνοις, χαὶ πάντα τὰ ἑαυτῶν ἀπολλύντας χαὶ σώ-
ματα xol χρήματα xal ἵππους καὶ ὑποζύγια, καὶ
πάντα τρόπον φθειρομένους τε xal χαχοπαθοῦντας,
ἀνέσχε τῆς ὁρμῆς" καὶ αὐτὸς ὃ βασιλεὺς χεχοπω-
μένος τε καὶ κατατετριμμένος ὅλος καὶ τὸ σῶμα χαὶ
τὴν γνώμην ὑπό τε τῶν ξυνεχῶν xal ἀνενδότων λο-
γισμῶν τε καὶ φροντίδων χαὶ τῶν ἀτρύτων πόνων
xol χινδύνων xal πειρασμῶν, ἀναπαύλης γοῦν ἐδεῖτο
προσχαίρου xal θεραπείας. (2) Διὰ τοῦτο μένειν
ἐγνώχει δεῖν xal διαναπαῦσαι ἑαυτόν τε xol τὴν στρα-
τιὰν τοῦ ἐνεστῶτος θέρους, ὡς ἂν ἔτι γε τοῦ λοιποῦ
νεαρωτέροις τεχαὶ προθυμοτέροις ἔχοι χεχρῆσθαι πρὸς
τὰ λοιπὰ τῶν ἔργων. Καὶ δὴ δόξαν οὕτω, τὴν μὲν
ἄλλην στρατιὰν πολυτρόπως δωρησάμενος ἀπέλυσε,
τοῖς μὲν ἵππους, τοῖς δὲ ἐσθῆτας, τοῖς δὲ χρήματα,
τοῖς δὲ ἄλλο τι διαδιδοὺς, τοὺς δ᾽ ἀπὸ τῆς ἰδίας αὐλῆς,
οὺς ἠπίστατο φιλοπόνους τε καὶ φιλοχινδύνους xai
σπουδαίους xxi χρησίμους τοῖς ὅλοις xoi ἀγαθοὺς
ἄνδρας, xal τιμαῖς ταῖς πρεπούσαις ἐτίμησε, χαὶ
ἀρχαῖς χαὶ δώροις λαμπροῖς χαὶ πολλοῖς ἄλλοις χα-
λοῖς, προάγων xo προδιδάζων αὐτοὺς ἐπὶ τὰ πρόσω
δι’ ἀρετήν. (8) Καὶ τούτους μὲν οὕτω τιμήσας τε xad
δωρησάμενος πολυτρόπως, ἧπερ ἔψην, ἀπέλυσεν"
αὐτὸς δὲ διάγων ἐν Βυζαντίῳ θέρους, τῶν μὲν ὑπὲρ
τῆς πόλεως φροντίδων οὐκ ἠμέλει, ξυνήθως τοῦ τε
ξυνοικισμοῦ αὐτῆς, φημὶ, καὶ τῆς ἄλλης κατασχευῆς
τε χαὶ βελτιώσεως ἄγαν ἐπιμελόμενος, (4) ᾿Εσγχόλαζε
δὲ καὶ φιλοσοφία, ὅση τε ᾿λράδων χαὶ Περσῶν χαὶ

IX $1. Τὰ βασίλεια ἐξετέλεσε 1 Palatium in veteris Byzantii loco zedificatum ( Yeni Serai) ad finem perductum

est Hegirz anno 872 (1467 p. C.), testante inscriptione quae supra portam legitur.
xoi τέρψιν ] add. margo. || — τὲ, ἠρμένοι | add. margo. || — ὃ 3. βρίθοντες ] βρύθοντες

Xxi ἄλσεσι.... χαλλίστοις ἐμπρέποντες ] add. mgo.

X. $ 1. Πόνων xzi] add. mgo. | — $ 2. τοῖς ὅλοις ] add. mgo. || — $ ^-
Oratione ad regem Aragonum Alphonsum (Neapol.,
- natura , moribus, inlellectu , sapientia'( in cod. lat. Paris. 4504.

V. Hammer. 1. .2, p. 97. ἢ —
cod. Possis etiam βρύζοντες. || —

Cf. Nicolaus Sagundinus Eubcensis in
30 Jan. 1453), de persona Teucri (Mech. I) et cjus
n. 39, citante Villoison. in Notices οἱ extr. des

- anss. tom. 8, part. 2, p. 22 not.) : In tot tantarumque perenni, uL ita dicam, ministratione etiam literis et
philosophiz operam dare conatur. Habet apud se virum in philosophia doctissimum, lingua Arabém, qui

- quotidie certo tempore prineipem adeundi et aliquid auditu dignum legendi habet. potestatem. Tenet pr&-
derea duos medicos , quorum unus latine, aller grace est eruditus. His familiarissime utitur, eorumque

156

«Ελλήνων μάλιστα ἐς τὴν Ἀράδων μετενεχθεῖσα, ξυν-
ὧν τε ὁσημέραι τοῖς τούτων ἡγεμόσι καὶ διδασχά-
λοις (εἶχε δὲ οὖχ ὀλίγους περὶ αὑτόν) καὶ ξυζητῶν
ἅμα χαὶ ξυμφιλοσοφῶν αὐτοῖς χαὶ τοῖς τῆς φιλοσοφίας
δόγμασι προσανέχων xol μάλιστα τοῖς di τοῦ Πε-
ριπάτου καὶ τῆς Στοᾶς. () Ἐντυχὼν δέ που καὶ τοῖς
τοῦ Πτολεμαίου διαγράμμασιν , ἐν οἷς ἐκεῖνος ἐπιστη-
μονιχῶς τε χαὶ φιλοσόφως τὴν τοῦ κόσμου περιήγησιν
χαὶ περίοδον πᾶσαν ἐχτίθεται, πρῶτον μὲν ἠθουλήθη
χαταχεχερματισμένην οὖσαν αὐτὴν ἐν τῇ δέλτῳ καὶ
δυσδιάγνωστον, μιδ ὑφῇ παραδοῦναι τού μῆνις ἐν
ἑνὶ πέπλῳ x«t πίναχι, σαφεστέραν τε οὐσαν οὕτω xat
εὐληπτοτέραν ξυμπεριλαδεῖν τε ἅμα τῇ διανοίᾳ χαὶ
χατασγεῖν xod γνῶναι χαλῶς" καὶ γὰρ ἀναγκαῖον εἰναί
οἱ ἔδοξέ που τὸ μάθημα τοῦτο χαὶ σπουδαιότατον.
(o) Μετακαλεσάμενος οὖν Γεώργιον τὸν φιλόσοφον
ἀνατίθησιν αὐτῷ τὸν τοῦ πράγματος πόνον ξὺν ἀξιώσει
χαὶ φιλοτιμίᾳ βασιλιχῇ. Καὶ ὃς ἀναδέχεται τοῦτον
ἀσμένως, ὑπουργῶν προθύμως τῷ βασιλέως σχοπῷ xai
χελεύσματι, καὶ δὴ μετὰ χεῖρας τὸ βιόλίον λαδὼν xoi
τὸ θέρος ὅλον ἐνδιατρίψας τε xoi σχολάσας αὐτῷ χαὶ
ἱχανῶς ἐχμελετήσας τε χαὶ τὴν τούτου γνῶσιν ἄνα-
λεξάμενος, διέγραψεν ἄριστα καὶ ἐπιστημονιχώτατα
πᾶσαν τὴν τῆς οἰχουμένης περίοδον ἐν ἑνὶ πέπλῷ χαὶ
πίνακι νῆς x«i θαλάσσης ὁμοῦ, ποταμούς τέ Qut
χαὶ λίμνας xol νήσους καὶ ὄρη καὶ πόλεις χαὶ πάντα
ἁπλῶς παραδοὺς ἐν τούτῳ χαὶ χανόνας χαὶ μέτρα χαὶ
ἀποστάσεις xal τἄλλα πάντα εἰδέναι χαλῶς, καὶ πα-
ραδίδωσι βασιλεῖ σπούδασμά τε χαὶ μάθημα πάνυ
ἀναγκαῖον χαὶ χρήσιμον τοῖς σπουδαίοις τε ἅμα xot
φιλοπόνοις χαὶ φιλοκάλοις. (7) ᾿Κἰχτίθεται δὲ xoi τὰ
ὀνόλατα τῶν χωρῶν xal τόπων xot πόλεων ἀραδικῶς
ἐν τῷ πίναχι, χρησάμενος ἑρμηνεῖ τῷ σφετέρῳ viet,
χαλῶς ἠσχημένῳ τὴν Ἀράδων τε χαὶ “Ελλήνων,

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. V, 10-12.

(3) Ἡσθεὶς οὖν πάνυ τῷ ἔργῳ τούτῳ ὃ βασιλεὺς, χαὶ -

c , —

τὴν σοφίαν τεχαὶ περίνοιαν τοῦ Πτολεμαίου θαυμάσας,

ἀλλὰ δὴ xol τοῦ ἐχθεμένου τοῦτο καλῶς, δωρεῖται —

7 νῶν $E

τοῦτον πολυτρόπω: xol φιλοτίμως, χελεύειδὲ καὶ πᾶσαν

τὴν βίθλον ὑπ᾽ αὐτῶν ἀραθικχῶς ἐχδοθῆναι, μισθοὺς

μεγάλους ὑπὲρ τούτου καὶ δῶρα ἐπαγγειλάμενος. Kal

2 " £i " bi er

ταῦτα μὲν οὕτως, (9) ᾿Εν τούτοις γε μὴν xal τοῖς

τοιούτοις ἀσχολουμένῳ τε καὶ διατρίδοντι τῷ βασιλεῖ

ΓΝ

διαγέγονε τὸ θέρος ὅλον καὶ τὸ φθινόπωρον" xxl τού-
; eod

τῶν παρῳχηχότων τρίτον χαὶ ἑδδομηχοστὸν ἔτος πρὸς

τοῖς ἐνναχοσίοις τε καὶ ἑξαχισχιλίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο,
πέμπτον δὲ καὶ δέκατον τῆς ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ,

ΧΙ. ᾿Επεὶ δὲ τὸ παρῳχηχὸς ἔτος ὅλον διανεπαύσατο
χαλῶς ὅ τε βασιλεὺς χαὶ fj στρατιὰ, παρεσχευάζετο
χειμῶνος ἅμα ἦρι ἐς τὴν Ἰλλυριῶν ἐσδαλεῖν. ᾿Ιλλυ-
f 5 Mee
οιοὶ γὰρ, ἧπερ xol πρόσθεν ἔφαμεν, πρόσοιχοι ὄντες
τῷ Ἰονίῳ xol ὄρη μεγάλα ἐχ παλαιοῦ οἰκοῦντες xat

L "
ὑπερύψηλα, καὶ φρούρια ἔχοντες ἐρυμνὰ xol δυσά-
λωτα ἔν τε τῇ μεσογείᾳ καὶ παραλία καὶ τόπους δυσ-

, L4 9r *
βάτους xal ἀποχρήμινους xal πανταχόθεν ὠχυρωμένοι

/, M , b " 9
τε xol ἠσφαλισμένοι, xxt τούτοις θαρροῦντες, αὖ-

, / "y 2 , Xs , , ᾿
τόνομοί τε εἶναι ἐδούλοντο xal ἐλεύθεροι πάντη, xai
οὔτε δασμὸν ἐτήσιον καταδαλεῖν ἤθελον χαὶ αὐτοὶ,
[74 € » kA , 5 -- 2
ὥσπερ ot ἄλλοι ὅμοροι, οὔτε στρατιώτας ἐν ταῖς ἐχ-
στρατείαις παρέχειν οὔτε τῷ πατρὶ τοῦ βασιλέως οὔτ᾽

“Φ Lad —- -ὦ ΜΩΥ͂ , » Led ὶ *
αὐτῷ τῷ βασιλεῖ, οὔθ᾽ ὅλως καταχούειν αὐτοῦ * xat οὐ

c 1 x Ἢ 2 5 gd M , , m
τοῦτο μόνον, ἀλλ᾽ ὅτι xat πολλάχις ÉxÜcovteg τῆς
αὑτῶν μετὰ τοῦ σφῶν ἡγεμόνος ἀνέδην οὕτω χατέ-
τρεχον τὴν ὅμορόν σφισι τοῦ βασιλέως χώραν xat
AR. 3 , Ec A813 ; κ«-
ἐληίζοντο. (2) ᾿Εστράτευσαν μὲν οὖν ἐπὶ τούτους χαὶ
πρόσθεν ὅ τε βασιλεὺς xal 6 τούτου πατὴρ πρὸ αὖ-
τοῦ, xol κατέδραμον τὴν αὐτῶν πᾶσαν xal ἐληίσαντο
αἱ διέφθ ὶ φρούρια ἐξεῖλον χαὶ βοσχήματα
xoi διέφθειραν, xal φρούρια ἐξεῖλο βοσκήματα,

,
πολλὰ xal ἀνδράποδα xat λείαν ὅτι πλείστην ἀπήγαγον"

dictatu veteris historie cognitionem habere voluit.|| — ᾽᾿ἈΑράδων 1 Ago. cod. h.l. et in sqq. || — εἶχε 1 ἔχει eod.
|| — $ 5. ἐχτίθεται 1 margo, διέγραψε text. || — 52:0] mgo, βίδλῳ text. | — S 6. Γεώργιον] Cf. lib. 4, 9, 2. || —
$ 9. γε μὴν] mgo, δὲ text. || — παρῳχηχότων ] mgo, διελθόντων text. || — τρίτον 1 literee τρί in rasura.

XI. De priore contra Albanos bello vide lib. 3

cap. 16. De altero quod in sqq. narratur, uberiora et accuratiora

prabet Barletius De Scanderbegi vita et gestis, lib. XI. Cf. Zinkeisen 2, p. 390 sqq. — Quam anno 1461 Scander-
begus pacem inierat, eam rupit ineunte anno 1463, quo vicinam Turcorum ditionera vastare ccepit. Quare Meche-
metes contra Albanos sub Scheremelibeg duce excercitum misit, qui prope Achridam strage immani profligitur.
Alium deinde exercitum adduxit Baladan Badera (Palapanus ap. Critobul.), qui primo proelio superior evasit ,
altero et tertio victus est (1465). Eandem sortem ad Berat urbem experiuntur copic auxiliares, quibus Jacobus
prierat. Post hec. ipse Mechemetes (sestate an. 1466) cum exercitu 200,000 hominum, quem hieme an. 1465
collegerat, in Albaniam irrupit et Crojam urbem munitissimam obsidione cinxit. Quum vero nihil proficeret et a
Scanlerbego, qui in propinquo castra munita habebat, gravissimis damnis afficeretur, majorem exercitus partem
abduxit, exstructo Elbassan castello et relicto cum 89,000 militum Baladano, qui fame urbem ad deditionem
adigeret. Huic Junis frater auxilia adducere voluit, at nocturno impetu copie ejus omnes trucidantur. Paucis
diebus post Baladanus ad Crojam proelians cecidit, Quo casu Turci turbati obsidionem solvunt, et in fugam effusi
Macedoniam repetunt. Sequenti anno 1467 denuo Mechemetes in Albaniam invasit, sed iterum re infecta dis-
cessit. -— Paucis de his exponit Phrantzes p. 425, 12 : Καθ’ ὃν δὲ χχιρὸν ἡμεῖς εἰς và mepi τὴν ρώμην διετρίδομεν.
(menss. Junii et Julii 6974, 1466) , ὁ τῶν ἀσεδῶν ἐξάρχων ἀμηρᾶς ἐλθὼν xaz& τῆς ᾿Αλθανιτίας χαὶ διώξας τὸν αὐθέντην
αὐτῆς τε Σχαντέρινο, χαὶ αἰχμαλωτίσας χαὶ ἀφανίσας τὸν τόπον, χαὶ χτίσας ἄστυ πλησίον τοῦ χαθολιχοῦ ἄστεος αὐτῆς
Κροῦας ὀνομαζομένον, πρὸς τὸ ἀντιμάχεσθαι αὐτῷ, ἐπανέστρεψεν εἰς τὰ περὶ τὴν Κωνσταντινούπολιν. Ad Critobulum
propius accedit Seadeddinus p. 133 sq., secundum quem Mechemetes vere an. 871 Hegirc (1466) cum exercitu,
quem ad Monaster convenire jusserat, profectus Albanos, qui tributum solvere recusaraut pacemque violarant,
penitus subegit et immensa preda onustus Adrianopolim rediit, postquam , ut rebellantes in posterum facilius coer-
cerentur, Elbassam arcem ediic verateique presidium imposuerat. || — ἀνέδην] ἀναίδην cod.; em. Pantasides. l^

δὲ τότε μὲν xol παρὰ τὴν ἐσδολὴν αὐτὴν τὴν αὑτῶν
δῃουμένην xal πορθουμένην SRM o εἶχόν τε xol
ἐσπένδοντο πρὸς καιρὸν xol μετ᾽ ὀλίγα πάλιν ἀναι-
σχυντοῦντες ἐλήσφευον τὴν βασιλέως xal ἐχαχούργουν,
" xal τοῦτο ἐποίουν ἔχοντες τὰ ὄρη καὶ τὸ δυσπρόσοδον
τῆς χώρας καταφυγὴν χαὶ προκάλυμμα: μιᾶς γὰρ
οὔσης 7 δύο παρόδων διὰ τῶν ὀρῶν ἐς αὐτὴν, igu-
λαττόν τε ταύτας φυλακαῖς ἰσχυραῖς, xal εἶχον τὴν
αὑτῶν ἀδατον πάντη τοῖς πολεμίοις καὶ κακῶν ἀπαθῆ,
εἰ μή που μεγάλη τις δύναμις ἐπελθοῦσα τῶν ὀρῶν
τε χαὶ τῶν παρόδων χρατήσειε βία, xal θύραν
ἀνοίξειε τῇ χώρᾳ τελείως * ὅπερ δὴ καὶ ὃ βασιλεὺς
ἐγνώκει. ποιῆσαι, καὶ ἐπεποιήχει χαλῶς. — (3) Παρα-
σχευασάμενος οὖν χειμῶνος, ἧπερ ἔφην, ὡς ἔδει,
ἅμα τῷ ἦρι ἔξεισι κατ᾽ αὐτῶν μεγάλη δυνάμει xat
στρατιᾷ ἱππιχῇ τε χαὶ πεζικῇ ἦ ξυνεπα Yóuevos ὅἅυνα
οἷ xol μηχανὰς χαὶ ὅπλα χαὶ παρασχευὰς ἐς οἰκοδομὴν
᾿χαὶ οἰχοδόμους x«i τέχτονας xxl ἐργαλεῖα τεχτονιχὰ
χαὶ οἰκοδομικὰ χαὶ σί ἰδηρον πολὺν χαὶ χαλχὸν χαὶ ὅσα
τοιαῦτα ὡς ἐς τειχισμὸν xal οἰχοδομὴν φρουρίου.
- (4) ΞἌρας οὖν ἐχ τῆς ᾿Αδριανοῦ παντὶ τῷ στρατῷ
ἱππιχῷ τε καὶ πεζιχῷ ἤει διὰ τῆς αὑτοῦ σπουδὴ "
διελάσας δὲ ταύτην ὅτι τάχιστα χαὶ γενόμενος ἐν τοῖς
ὁρίοις Ἰλλυριῶν, στρατοπεδεύεται αὐτοῦ τῇ Hes
| pata , xal τῇ ὑστεραία ἀναλαδὼν τούς τε ψιλοὺς χαὶ
; τοξότας x«l σφενδονήτας xxl λογχοφόρους καὶ ὗπα-
᾿σπιστὰς, προσύαλλει ταῖς παρόδοις φυλασσομέναις
ὑπὸ τῶν Ἰλλυριῶν ἰσχυρῶς χαὶ μάχης μεγάλης
᾿ ξυσταδὸν Ὑνομε ἔγης xal ὠθισμοῦ καὶ ἀγῶνος χαὶ βίας
πολλῆς, εὐρώστως ἀπαντησάντων τε χαὶ μα χομένων
τῶν Ἰλλυριῶν, τρέπεται τούτους xal χρατεῖ τῶν
παρόδων βίᾳ, χαὶ χαταδιώξας φόνον πολὺν τούτων
B ἐργάζεται, 6) Μετὰ δὲ τοῦτο φυλαχὰς ἐγκατα-
: guigue ἰσχυρὰς ταῖς παρόδοις, τοῦ μὴ βλάπτεσθα:
τούς τε ἐσιόντας xal ἐξιόντας ὑπὸ τῶν m
᾿Ιλλυριῶν, χελεύει τούς τε ὑλοτόμους χαὶ μέρος τοῦ
πεζοῦ ἐσελθόντας ὑλοτομεῖν τε xal ἐκκαθαίρειν. τά
τε λοχμώδη χαὶ λάσια χαὶ δυσδιεξίτητα τῶν χωρίων,
- xal τῶν 600v τὰς σχληρὰς xal τραχείας xai ὅλως
' ἀβάτους ἐξομαλίζειν τε καὶ καταλεαίνειν χαὶ εὐρείας
χαὶ λείας ποιεῖν τῇ τε στρατιᾷ πάσῃ ἱππικῇ τε χαὶ
᾿ πεζιχῇ xal τοῖς ἀχθοφόροις τῶν ζώων xat ταῖς ἅμάξαις
χαὶ τοῖς ἄλλοις gxeu ots (o ὴ Αὐτὸς δὲ πάσῃ τῇ
στρατιᾷ ἐσελάσας, proce) μὲν τὴν χάτω χώραν αὖ-
tent τῶν πεδίων τε καὶ ὅση ἱππάσιμος ἦν, κατατρέχει
χαὶ ληίζεται πᾶσαν, μετὰ δὲ τοῦτο στρατοπεδευόμε-
νος χατὰ σταθμοὺς χαὶ προσχαθήμενος ἐδήου ταύτην

τευόντων

MECHEMETIS ANNUS XVI. 6914 (1463-1466 P. C.).

151
^ ΝΕ * "
ἐμπιπρῶν τοὺς καρποὺς xol νεμόμενος xa διχφθείρων
ἢ
xai ἀφανίζων. (7) Ἰλλυριοὶ δὲ ἀναγαγόντες τοὺς
- ^" * - Ν M
σφῶν παῖδας xat Yovaixa χαὶ χτήνη xai πᾶσαν ἄλλην
ἀποσχευὴν ἐπὶ τὰ ὑψηλὰ καὶ δυσάντη καὶ δυσπρόσοδα
n ὃ - M $^ 66 ^, M ^ , ,
τῶν ὀρῶν. xa χαταλαθόντες αὐτοὶ ξὺν ὅπλοις τάς τε
δυσχωρίας καὶ τοὺς ἰσχυροὺς τῶν τόπων χαὶ τὰς παρ-
ὄδους, ἐχάθηντο, ἤν τις αὐτοῖς ἐπίη, ἀμυνούμενοι,
M ^Y 2 a “ M , , ,
(8) Βασιλεὺς δὲ, ἐπεὶ πᾶσαν τὴν χάτω χώραν αὖ-
τῶν ἐδήύωσε xat ἐπόρθησε, παρασχευχσάμενός τε xat
ἐχτάξας χαλῶς πᾶσαν τὴν στρατιὰν ἐχώρει ἐπὶ τὰ
ὄρη xa τὰς δυσχωρίας x«i τοὺς ἰσχυροὺς τῶν βουνῶν
ἐπί τε ᾿Ιλλυριοὺς καὶ παῖδας xal γυναῖκας σφῶν καὶ
A χλλ ; J / L4 ^ , a
τὴν ἄλλην ἀποσχευήν. Ἰ]Προέταζε δὲ, πρόσθεν μὲν,
τούς τε τοξότας χαὶ τουφαχοφόρους καὶ σφενδονήτας
βάλλειν τε χαὶ τοξεύειν χαὶ σφενδονᾶν ἐς τοὺς λλυ--
ριοὺς καὶ ἀνείργειν αὐτοὺς πορρωτάτω xal dva
/ ees CET" 5 " ταν , i
τίζειν ἐς τὸ ἄνω βαλλομένους " μετὰ δὲ τούτουφ; τούς
TÉ ψιλοὺς, χαὶ λογχοφόρους χαὶ ὑπασπιστὰς ἔταξεν
ἀνιέναι, ἑπομένως ὃ

Y
-

(9) Καὶ ἀνήεσαν σχολὴ καὶ βάδην μέχρι τινὸς, ὠθοῦντες
᾿ i2 ἃ V SS ἘΝ Vox y XU
χατὰ μιχρὸν τοὺς ᾿Ιλλυριοὺς ἐς τὸ ἄνω" ἔπειτὰ ἀλα-
λάξαντες μέγα οἵ τε ψιλοὶ χαὶ οἱ ὁπλῖται xal λογχο-
φόροι ἐχώρουν δρόμῳ ἐπὶ τοὺς Ἰλλυριοὺς, xat τρε-
ψάμενοι ἐδίωχον ἀνὰ χράτος χαὶ χαταλαμόάνοντες
ἔχτεινον, τοὺς δὲ χαὶ ζῶντας ἐζώγρουν " ἔνιοι δὲ αὐτῶν
καὶ βιαζόμενοι ὑπὸ τῶν ὁπλιτῶν ἐρρίπτουν σφᾶς αὐτοὺς

τούτοις τὸ ὁπλιτιχὸν ἅπαν,

χατὰ τῶν χρημνῶν xol πετρῶν, χαὶ διεφθείροντο " oi
δὲ ὁπλῖται xod ψιλοὶ καὶ ἣ στρατιὰ πᾶσα χεθεῖσα dyX
τὰ ὄρη καὶ τὰς δυσχωρίας τὰς ἐχεῖσε χαὶ τὰς χαράδρας
ἐζώγρουν καὶ ἠνδραποδίζοντο τούς τε παῖδας xai γυ-
γαῖχας τῶν Ἰλλυριῶν χαὶ πάντα τὰ προσόντα αὖ-
τοῖς διήρπαζον" οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ xal βοσκημάτων
χαὶ ζῴων ἀγέλας πολλὰς ἤλασαν, καταδραμόντες δὲ
πάντα τὰ ὄρη χαλῶς χαὶ διερευνησάμενοι χαὶ λείαν
ὅτι πλείστην ἐχεῖθεν ἀπαγαγόντες ἀγδραπόδων τε χαὶ
βοσκημάτων χαὶ τῶν ἄλλων, χατήγαγον πάντα ἐς
τὸ στρατόπεδον. (10) Ἀπέθανον δὲ πλῆθος πολὺ τῶν
Ἰλλυριῶν, οἱ μὲν ἐν τῷ πολέμῳ, οἱ δὲ χαὶ ζῶντες
ληφθέντες, κελεύσαντος βασιλέως" ἐλήφθησαν. δὲ xal
παῖδες xal γυναῖχες χαὶ ἄνδρε ς ἐν ἐχείνοις τοῖς ὄρεσι
ὡσεὶ δισμύριοι. Οἱ δὲ λοιποὶ τῶν Ἰλλυριῶν οἵ μὲν
ἦσαν ἐν φρουρίοις. ἐρυμνοῖς, οἱ δὲ ἐν ἄλλοις ὄρεσι πε-
φευγότες ! μετὰ τοῦ σφῶν ἡγεμόνος ᾿Αλεξάνδρου.
XII. Ἦν δέ τι xai φρούριον ἐχεῖσε τοῖς ἜΣ
ἀπόμαχον πάντη χαὶ ἰσχυρότατον Κροῦες ὀνομαζό-
μένον, ὅπεβ δὴ καὶ ὡς ἀχρόπολίς τις ἦν τῆς ὅλης
χώρας χαὶ φυλαχτήριον. Ῥοῦτο πολυτρόπως πρώην

8 2. Eadem habes lib. 3, 16, 2. || — πρὸ αὐτοῦ ] add. margo.

διαδὰς

margo, διελθὼν text. | — $ 6. ἐσελάτας margo,

- jin versu. || — $ 9. ὑπὸ τῶν ὁπλιτῶν ] add. mgo. || —
$ 10. ἐλήφθησαν etc.] Seadeddin. 2, p. 239 : E m

- preda e raccolta della bellezza e gioventà Albanese,

- nimfe et di ganimedi del paradiso.

XII. $ 1. Κροῦες] Κροῦα Phrantzes n. 425,

ἢ --- πρὸς καιρὸν ] margo, μέχρι τινός text. || — $ 4. διελάσας ]
text. || --- προσκαθήμενος] supra versum, περιχαθήυενος

τὰς: ἐκεῖσε] mgo, ἐκείνας text. || — ἀγέλας ] add. mgo. || —

andando gl' escursori in ogni parte, me fecero cosi grand

che il campo regio diventó come una ragunanzsa d

16 Κρούη Ohalcoc., aliis Croja, Turcis Ak-hissar. || — $ 2. ἀπόνως]

158

" ^ ΄, ^ M e
πειράσας ὃ τοῦ βασιλέως πατὴο xol ὅπλοις xoà μηχα-
- r : ne E , 2^ H
ναῖς πετροθόλοις καὶ πολιορχία paxpi, oUx ἠδυνήθη

2) : 3
(δ᾽ οὖν) ὅμως ἑλεῖν: οὕτως ἀπόμαχον ἦν. (3) ᾽ν
τούτῳ τοίνυν παραγενόμενος ὃ βασιλεὺς χαὶ θεασάμε-
vog αὐτοῦ τό τε ἐρυμνὸν xal δυσάλωτον xal σφόδρα
ἀπόμαγον, οὐχ ἐγνώκει δεῖν ὅλως ἐπιχειρεῖν τῷ
τοιούτῳ καὶ πονεῖν ἀνήνυτα, οὐδὲ προσταλαιπωρεῖν
xal χατατρίδειν τὴν στρατιὰν περιχαθήμενον xal
πολιορχοῦντα χρονίαν πολιορχίαν, καὶ σώματα xal
, » , , b »* , -
χρήματα ἀπολλύναι μάτην, ἐνὸν ἄλλῳ τῳ τρόπῳ τοῦ
τε ἄστεος χαὶ τῆς χώρας ἀπόνως τε χαὶ ἀχινδύνως
χρατεῖν. (5) Διὰ τοῦτο ἐπιτειχισμὸν αὐτοῖς ἐγνώχει
δεῖν χατασχευάσαι, χαὶ φρούριον ἐχυρὸν ἐνταῦθα
τειχίσαι ἐν μέση τῇ χώρα, χαὶ στρατιὰν ἱχανὴν ἐν
αὐτῷ χαταλιπεῖν, ἀεὶ χατατρέχουσαν χαὶ ληιζομένην
ὶ ὃ - 50 Ν Ἴλλ M 2r - ΄ c
καὶ μηδαμοῦ ἐῶσαν τοὺς Ἰλλυριοὺς ἐξερχομένους τοῦ
ἄστεος ἢ τῶν ὀρῶν χατερχομένους ἐργάζεσθαι ἢ ποι-
J ^ , RI 3AÀ “ 2 [n 4
μαίνειν ἢ νέμειν ἢ ἄλλο τι ποιεῖν, ἀλλ᾽ ἀεὶ χαταχε-
χλεισμένους τε xol χαχοπαθοῦντας ἀναγχασθῆναί ποτε
xxi ξυμόῆναι τῷ βασιλεῖ, (4) Διερχόμενος οὖν τὴν
χώραν ἐπιζητήσει χωρίου ἐπικαίρου ἐς τειχισμὸν, εὗρε
παλαιᾶς πόλεως ἴχνη xai θεμελίους ἐν ἐπιχαίρῳ τε
τῆς χώρας χειμένης xal ἀρίστης τε xal χαλλίστης
φαινομένης εἰναι τὸ παλαιόν " ταύτην ἔγνω τειχίζειν"
χαὶ ἀρξάμενος ἀρχομένου θέρους χειρὶ πολλῇ καὶ
σπουδὴ χαὶ "δαπάνη φιλοτιμία τε xxi ἐπιστασίᾳ βα-
r4 ἊΝ M M -- t M " “ Ὁ ΕΣ
ed (καὶ γὰρ παρῆν τε αὐτὸς πανταχοῦ τῷ ἔργῳ
ἕχαστα ἐξηγούμενός τε χαὶ ἐπισπέρχων πάντας, τοὺς
μὲν λόγοις, τοὺς δὲ xol χρήμασι (xat) προθυμοτέρους
ἐς τοῦτο ποιῶν), πρὶν τὸ θέρος ὅλον ἐξήχειν τειχίζει
^ , » ,. A , JT A
τὸ φρούριον, ἔργον λόγου xai θαύματος ἄξιον, xal
, ᾿“ -Ὃ
ξυνοιχίζει τοῦτο χαλῶς, οἰκήτορας ξυναγαγὼν πλεί-
στους ὅσους ἀπὸ τῶν πέριξ αὐτοῦ χωρῶν xal τόπων
xai πόλεων. (5) ᾿Εσάγει δὲ xal πολλὴν ἀφθονίαν
τῶν ἀναγχαίων xol ἐς τροφὴν ἐπιτηδείων xol θε-
ραπείαν αὐτῶν xoi πᾶσαν ἄλλην αὐτάρχειάν τε
xa χρείαν δαψιλῶς ἑτοιμασάμενος" ἔτι δὲ χαὶ ὅπλα
πολλὰ ἐντίθησι χαὶ μηχανὰς πετροβόλους χαὶ ἀφε-
τήρια καὶ πλείστην ἄλλην οἰκονομίαν τε χαὶ παρα-
σχευὴν τῶν ἐς τὸν πόλεμον, χαὶ ἐπισχευάζει τοῦτο διὰ
xxi ὥσπερ ἂν εἰ οὗ τότε πρῶτον,
ἀλλὰ πολλοῖς ἔ ἰχού 2 ὶ πά
τολλοῖς ἔτεσι πρότερον οἰχούμενον ἦν, χαὶ πάντων

πάντων χαλῶς τε

mn Mio , A , ^
τῶν ἐν χρεία xat ἀναγχαίων ηὐμοιρήχει πλουσίως.

CRITOBULI HISTORIARUM LIB. V, 12-16.

; : L4
(c) Καταλείπει δὲ xal φρουρὰν ἐς αὐτὸ ἱκανὴν dv-
ὃρας τετραχοσίους τῶν ἀπὸ τῆς ἰδίας αὐλῆς τοὺς

μαχιμωτάτους τε χαὶ εὐρωστοτάτους, σαπράπην τε

τῇ χώρᾳ καὶ στρατηγὸν μετὰ στρατιᾶς ἱκανῆς ἄνδρα,

τὸν ἄριστον τῶν παρ᾽ αὐτῷ xal πάνυ στρατηγιχὸν,
ἵνα χατατρέχῃ χαὶ πορθῇ πᾶσαν τὴν ᾿Ιλλυριῶν ξυν-
εχῶς τε xal ἀδιαχόπως, xal τὸ ἄστυ τοῦ Κροῦες
πολιορχῇ. (7) Πράξας δὲ ταῦτα ὃ βασιλεὺς καὶ λείαν
ἐλάσας ὅτι πολλὴν αὐτὸς ἀνδραπόδων τε καὶ βοσχη-

μάτων, καὶ τῇ στρατιᾷ διαδοὺς, ἐπάνεισι φθινοπώρου.

ἐς τὸ Βυζάντιον xal τέταρτον δὴ xal ἑδδομηκοστὸν
ἔτος πρὸς τοῖς ἐνναχοσίοις τε xal ἑξαχισχιλίοις τοῖς

ὅλοις ἠνύετο, ἕχτον δὲ καὶ δέχατον τῆς ἀρχῆς τῷ βα-

σιλεῖ.

XIII. Τοῦ αὐτοῦ φθινοπώρου ἀρχομένου ἤδη xat
"Evexol ἐστράτευσαν ἐπὶ Πάτρας τῆς ᾿Αχαΐας ναυσί
τε τεσσαράχοντα xal δισχιλίοις ὁπλίταις, xal ἀπο-
ὁάντες ἐπολιόρχουν τὴν πόλιν, κύχλῳ περιλαδόντες
αὐτὴν τῷ στρατῷ χαὶ μηχανὰς ἐπιστήσαντες πετρο-
θόλους. Εἶχον δὲ χαί τινας τῶν Πελοποννησίων
ξυμμαχοῦντας, οἵτινες πρὸ μιχροῦ τοῦ βασιλέως
ἀποστάντες προσέθεντο αὐτοῖς. ᾿Επολιόρχουν οὖν ἐπὶ
πολλαῖς ἡμέραις περιχαθήμενοι αὐτὴν χαὶ τὸ τεῖχος
χαταρριπτοῦντες ταῖς μηχαναῖς. (2) Ἀμάρης δὲ 6
Πελοποννήσου σατράπης στρατιὰν οὐ πολλὴν ἔχων μεθ᾽
ἑαυτοῦ, παρετήρει αὐτοὺς ἔξωθεν λοχῶν τε χαὶ ἐνεδρεύων,
εἴ πως χαιροῦ λαδόμενος ἀπροσδοχήτοις ἐπίθηται αὖ-
τοῖς. Elys δὲ καὶ σχοποὺς ἀπὸ τοῦ Βοὸς ὄρους πάντα

χαταθεωμένους τὰ δρώμενα ἐν τῷ στρατοπέδῳ xal dy-

γέλλοντας αὐτῷ, Φυλάξας οὖν χαιρὸν αἴφνης ἐπιτίθεται
αὐτοῖς, καὶχαταπλήξας τῷ ἀθοόῳ τῆς ἐπιθέσεως τρέπε--

ται χαὶ χαταδιώχει μέχρι θαλάσσης σφᾶς, χτείνων τε,
xai ζωγρῶν ἀνοιχτὶ, ἕως ἐς τὰς ναῦς xal τὴν θάλασε,

A M L4
σὰν αὐτὴν ἀτάχτως τε xal ζὺν οὐδενὶ χόσμῳ ἐλαυ-
γομένους, ἐπὶ κεφαλὴν ὠσθέντας, ἐνέδαλεν. (3) ᾿Απέ-

θανον δὲ, ὡς ἐλέγετο, περὶ ἑξαχοσίους που μάλιστα,
ἐλήφθησαν δὲ xol ζῶντες ὀλίγῳ πλείου: τῶν ἑχατὸν,
οὐχ ὀλίγοι δὲ αὐτῶν καὶ ἀπεπνίγησαν" βιαζόμενοι γὰρ.
ὑπὸ τῶν ὁπλιτῶν xal ἐλαυνόμενοι πανταχόθεν ξὺν

oig ὅπλοις ἐπέδαινον τῇ θαλάσσῃ, ὡς ἐς τὰς ναῦς
διανηξόμενοι, xal βαρυνόμενοι τοῖς ὅπλοις χατεπον-
τίζοντο.

(4) Ἀμάρης δὲ σχυλεύσας τούς τε νεχροὺς

xol τὸ στρατόπεδον ἅπαν, χρήματά τε πολλὰ ἔλα-.

add. mgo. || — $ 3. δεῖν additur supra versum. || — ὃ 4. παλαιᾶς πόλεως ] Scampsee , quie sec. Itineraria sitze erant.
ubi nune est Elbassan. || — $ 5. ἐπιτηδείων et deinde ἐντίθησι add. mgo. || — ηὐμοιρήχει Τηᾶγσο, ηὐμοίρε. text. || -
— ὃ 6. στρατηγὸν Παλάπανος vocatur c. 16, 1. Baladan Badera, natione Albanus , qui puer a Turcis captus erat,
in Constantinopolis expugnatione primus in murum urbis ascendisse fertur, narrante Barletio. | — συνεχῶς τε

xxi add. mgo.|| — $ 7. τέταρτον ] mgo , πέμπτον text.

XIII. De re vid. Mar. Sanuto p. 1183 et Lettera d'un secretario p. 224. Jacobus Barbarigo, Veneticarum copia-
rum in Peloponneso dux, ab Omaris equitibus repentino impetu oppressus atque ipse captus et Patris supplicio |

affectus est. Cladem hanc ulturus cum classe venit Victor Capella navarchus, qui, copiis expositis prodlioque -

commisso, ipse quoque victus est et zegre ad naves se recepit et in Eubcam profectus paullo post vitam finivit. -
Phrantzes p. 425 de his exponens Barberigi non meminit, Victorem autem Capellam agrum Patrensem vasfasse .
et Omarem proelio vicisse narrat, victores deinde ardore nimio ablatos hostem persecutos esse usque ad Sabulliam -
et montem Siderocastri; ejus vero imprudentice ponas dedisse; nam conversum Omarem et turbam incompositam
adortum ad naves usque repulisse (August. mens. 6975). — Ceterum Victor Capella antequam Patras veniret, Imbrman -

1

E
1

1
r

*

K
^

Ld.

d

diae 7- ur dL

᾿
-
;
E

z1
Ἢ

MEET ITIN

ΩΝ

δ:

NIS

aste ΤΥ

H

εν αὐτὸς xal fi στρατιὰ, xal ὅπλα xol ἔπιπλα xal
πᾶσαν ἄλλην ἀποσχευήν. ᾿Επισχευάσας δὲ τὴν πόλιν οἷς
χε χαλῶς καὶ τοὺς ζωγρηθέντας ἄνδρας xal τὴν λείαν

'λαδὼν ἀνεχώρησεν ἐς Κόρινθον xal μετὰ τοῦτο ἔχων
τήν τε λείαν xol τοὺς αἰχμαλώτους, ἧχεν ἐς τὸ Βυ-

ζάντιον ὡς βασιλέα. Ὃ δὲ τὸν μὲν φιλοφρόνως τε
ἐδέξατο xad ἐδωρήσατο μεγάλως καὶ ἐτίμησε τὰ εἰκότα,
τοὺς δὲ ἄνδρας ἀπέκτεινεν.

XIV Ἐν δὲ ταῖς αὐταῖς ἡμέραις καὶ σέλας ὥφθη
ἐν οὐρανῷ, θαυμαστόν τι χαὶ καινότατον θέαμα"
περὶ γὰρ πρώτην ὥραν που τῆς νυχτὸς, ἀσελήνου
ταύτης γε οὔσης, αἴφνης ἔλαμψεν ἀπό τε βορρᾶ xal
τῶν προσαρχτιχῶν μερῶν φῶς μέγα χαὶ πυραυγὲς, ὡς
ἀπὸ ἀστέρος τινὸς λαδὸν τὴν ἀρχὴν, καὶ τὸ πᾶν πε-
ριήστραψε καὶ κατεφώτισε δίκην ἡλίου - εἶτα ἐχεῖθεν
χυθὲν ὥρμησεν ὡς πρὸς μεσημόρίαν δρόμον ἐγχάρ-
σιον, οἷά τις στῦλος πυρώδης, ὅλον GU ὅλου μένον τε

"n 2 , - N € cer -
σεως ἐμοίγε φαῖνον διάστημα ὡς ὥρας ὅλης μιᾷς,
χαὶ μετὰ τοῦτο χαταχερματισθέν τε xxl κατὰ μικρὸν
ὑπορρέον ἠφανίσθη. (2) Τοῦτο τὸ τέρας ὥφθη ἐν
οὐρανῷ, εἴτε χομήτης τις ἦν ἀστὴρ, εἴτε λαμπαδίας,
Ε m t , , ἊΝ LU
εἴτε ἄλλο τι τῶν ὑπεχχαυμάτων, οὐχ οἶδα, πλὴν

ὄλεθρον σημαῖνον x«l φθορὰν μεγίστην ἀνθρώπων καὶ

ἀπώλειαν, ἣ xal μετὰ μιχρὸν ἠχολούθησεν, ὡς ἐν
τοῖς ἑξῆς γενήσεται δῆλον. Kat τοῦτο μὲν τοιοῦτον,
XV. Βασιλεὺς δὲ παρεχείμαζεν ἐν Βυζαντίῳ δια-
ναπαύων τε ἑαυτὸν τῶν μαχρῶν πόνων καὶ τὰ κατὰ
τὴν πόλιν διατιθεὶς, ὡς εἴωθε, πρὸς τὸ βέλτιον, τόν
Ej , , € A ? P ^7 2r m
τε ἐγειρόμενόν ol νεὼν ἐπιμελείας ὅτι πολλῆς ἀξιῶν,
τούς τε ἐργαζομένους ἐς τὸ ἔργον ἐπισπέρχων xal
πάντα τὰ xaT' αὐτὸν φιλοτίμως τε καὶ πολυτελῶς
γίνεσθαι προστάσσων τοῖς τεχνίταις καὶ ἐπιστήμοσιν,
ὡς αὐτοῦ γε μηδενιᾶς δαπάνης ἢ ἀναλωμάτων ἐς
τοῦτο φειδομένου ἢ φιλοτιμίας ἐλλείποντος " xat μέν-
ΓΝ - ':U0 71: 3 » /
τοι ys xal ἠσχεῖτο καθ’ ὅσον οἷόν τε ἦν ἔς τε χάλλος

c n er ᾿ ΄ὔ ᾿ , 1 n .
. X&Xt σχημα χαὶ θέσιν χαὶ ποιχιλίαν χαὶι μέγεθος.

C-———————————— ———— P M M "s eo fa

(2) Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ χειμῶνος ἀφιχνεῖται καὶ πρεσόεία
παρὰ τῶν Ἐνετῶν, ἀξιοῦσα λύσιν τε γενέσθαι τῶν
διαφορῶν xal σπείσεσθαι ἐπὶ τοῖς ἴσοις xal ὁμοίοις,
ἐχόντων ἑχατέρων ἃ ἔχουσι. Βασιλεὺς δὲ

2

A ,
ἐπὶ τούτοις, ἀλλ᾽ ἀπέπεμψεν ἐπειπών" «

, 5^
οὐχ ἐδέξατο
ΕΣ ,
ἄπιτε χάλ--

MECHEMETIS ANNUS XVII. 6973 (1466-1407 P. C.).

159
λιον βουλευσόμενοι, εἴ γε τυχεῖν εἰρήνης βούλοισθε
καὶ σπονδῶν παρ᾽ ἐμοῦ" » ἥτει γὰρ αὐτοὺς ἃς ἔλαβον
νήσους "In6oov xai Λῆμνον, καὶ φόρον ἐτήσιον χατα-
θαλεῖν αὐτῷ.

XVI. ᾿Εν τούτοις ὄντι τῷ βασιλεῖ ἀγγέλλεται τὸν
ἡγεμόνα Ἰλλυριῶν ᾿Αλέξανδρον ξυμμαχίαν τινὰ παρὰ
ἸΠαιόνων αἰτήσαντα xal λαθόντα xal τοὺς οἰχείους
ἀγείραντα, ἐπιθέσθαι λάθρα λοχήσαντα xol μηδὲν
ὅλως προειδομένῳ τῷ χαταλειφθέντι σατράπῃ τοῦ
βασιλέως Παλαπάνῳ τοὔνομα, περικαθημένῳ τε xal
πολιορχοῦντι τὸ ἄστυ τοῦ Κροῦες, καὶ χαταπλήξαντα
τῷ ἀθρόῳ τῆς ἐπιθέσεως xai τρεψάμενον διῶξαί τε
xol ἀποχτεῖναι πολλοὺς τῶν ξὺν αὐτῷ xal αὐτὸν δὴ
τὸν σατράπην ἀγωνιζόμενον χαλῶς, xai νῦν δἴτόν τε
ὅτι πολὺν χαὶ ὅπλα χαὶ πᾶσαν ἄλλην αὐτάρχειάν τε
xai χρείαν τῶν ἀναγκαίων ἐσενεγχάμενον ἐς τὸ ἄστυ,
xa δὴ χαὶ φυλαχὴν χαλλίονα, ὡς ἐς πολιορχίαν μα-
χρὰν, ἀναχωρῆσαι χαὶ τῆς ἔξω πάσης χώρας κρατεῖν,
τοῦ νέου ἄστεος χαταχεχλεισμένου χαὶ τῶν ἐν αὐτῷ
στρατιωτῶν. (2) Τούτων οὕτως ἀγγελθέντων, ἐς
ὀργὴν μεγίστην ἐξήχθη 6 βασιλεὺς, καὶ μηδὲν μελ-
λήσας εὐθὺς στρατιὰν ὅτι πολλὴν ἱππικήν τε χαὶ
πεζικὴν χαλῶς παρασχευασάμενος (ἤδη γὰρ καὶ ὃ
χειμὼν ἐτελεύτα), ἅμα τῷ ἦρι ἀρχομένῳ ἐστράτευσεν
ἐπ᾽ αὐτόν. Kod γενόμενος χατὰ τὴν Ἰλλυριῶν, πᾶσάν
τε εὐθὺς κατατρέχει χαὶ τὰ ἀποστάντα ταύτης χειροῦ-
ται xal φόνον πολὺν τῶν ἀφεστηκότων ἐργάζεται καὶ
τὰ ἐν ποσὶ πάντα χαταστρέφεται καὶ ληίζεται, ἐμπι-
πρῶν xai δηῶν xat διαφθείρων xai ἀφανίζων - χατα-
διώχει δὲ χαὶ τὸν τούτων ἡγεμόνα ᾿Αλέξανδρον. (3) Ὃ
ὃς χαταφεύγει πάλιν ἐπὶ τὰ ἐχυρὰ xoi ἀπότομα τῶν
ὀρῶν xal τὰς εἰθισμένας αὐτῷ καταφυγὰς xot δια-
τριβὰς τῶν βουνῶν,, οὐδὲ θέαν ὅλως ὑπομείνας ὥσπερ
l'opyóvog τῆς στρατιᾶς. Βασιλεὺς δὲ διαρπαγήν τε
xci σχυλμὸν πάντων ἀνδραπόδων χηρύξας τοῖς στρα-
τιώταις, ἐπαφίησι τοῖς ὄρεσι τὸ πλεῖστον xal μαχι-
μώτατον τῆς στρατιᾶς μετὰ τοῦ Μαγουμούτεω, αὐτὸς
δὲ ξὺν τῇ λοιπῇ στρατιὰ προσκαθήμενος ἐδήου τὰ
λοιπὰ τῆς χώρας, κατὰ σταθμοὺς ἐπιπορευόμενος χαὶ
στρατοπεδεύων. (4) Οἱ δὲ δὴ στρατιῶται, ὅπλίται,
φημὶ, καὶ τοξόται xal σφενδονῆται xal ἀχοντισταὶ,
λαθόντες παρὰ τοῦ βασιλέως τὸ ξύνθημα, εὐθὺς
δρυιήσαντες ἀνέθδαινον ἐπὶ τὰ ὑπερύψηλα καὶ σχληρὰ

et Thasum et Samothracen occupaverat, quod Critobulus Imbriota non commemoravit, quaquam c. 15, 3 Me-

chemetem a Venetis postulasse dicit, ut Imbrum et Lemnum redderent. | — $ 1. προσέθεντο 1 mgo, προσεγένοντο
text. | — $ 2. τοῦ Βοὸς ὄρους Mons Boidia in recentioribus tabulis || — ἀχοιχκτὶ et dein xai τὴν θάλασσαν αὐτὴν
add. margo. || —$ 3. ἐλήφθησαν... πλείους τῶν ἑκατόν add. margo.

XIV- ὃ 1. Ἐμοί γε φαῖνον] ἔμοις φαῖνον ( Sic) cod.

XV. ὃ 1. ᾿Ἐγειρόμενον ] mgo, οἰχοδομούμενον text. || — xoi θέσιν] add. mgo. || — ὃ 2. Totum hoc segmen in margine

. additur. De Venetorum legatione et Mechemetis responso v. Mar. Sanuto p. 1189. Cf. Zinkeisen 2, p. 314.

"I»62ov] Cf. not. ad. c. 13.

Bes

XVI. $ 1. Causas expeditionis Seaddedinus 2, p. 240 fuisse dicit quod Scandcrbegus tributum denegasset et ditionera

- regiam vastans pecora e locis czstivis montis Cancandellen abegisset , ὶ ͵
- Structam obsedisset et suburbium ejus incendisset. || — διῶξαί τε} add. mgo. | — $ 2. ueyio:vy] add. mgo. || —
- € 3. Γοργόνος] Γοργῶνος cod. || — $4. ἱσταμένου 1 mgo, γινομένου text. || — ἀᾶτις] Azse?

denique Elbassan urbem a Turcis recens

160 CRITOBULI HISTORIARUM LIB. V, 1619. — ὃ ῸὃϑΘ 9ΞϑξΞἷ2

xui ἀπότομα τῶν ὀρῶν, οἷά τινες πτηνοὶ, ξὺν τοῖς | ἤρχουν ἐς τὰς ταφάς" οὐ γὰρ ἦσαν’ οἵ μὲν γὰρ δεδιότες,

,ὔ » ο΄ ^ , , z , A εν A Y yx E

ὅπλοις, xol πάντα χατέτρεχον ὥσπερ τινὰ πεδία ἵπ- | τὸν φθόρον ἔφευγον ἀμέταστρεπει ^ οὐδὲ τῶν ϑάλιστα,
, ι , , M

πάσιμα,, οὐδενὸς ἐμποδὼν ἱσταμένου, x«i διηρευνή- | οἰκείων ποιούμενοι πρόνοιαν ἢ ὅλως ἐπιστρεφύμενοι.

ἫΝ

γὼ . ἂς : ΡΝ E , à 1
σαντο πάντα ἀχριδῶς xal πλέον ὃ Δᾶτις (φασὶ) τὴν | καίτοι πολλάχις μετ᾽ οἰμωγῆς xat θρήνων ἄναχαλοι

; MOT. SIT AE
᾿Ἐρετρικὴν, ὄρη, xgnpvoUc, φάραγγας, καταδύσεις, | μένων αὐτοὺς, ἀλλὰ χαταλιμπάνοντες νοσοῦντας den--
ἄντρα, χαράδρας, τρώγλας, χηραμοὺς, πάντας | μελήτους, xal τεθνεῶτας ἀτάφους" oi δὲ xol αὐτοῦ
αὐχοὺς γῆς, καὶ οὐδὲν ὅ τι τούτους διέλαθεν ἢ διέ- | ἦσαν ἀναπεπλησμένοι τῆς λύμης xai ὅλως δυσθανα-

z : Ly
φυγε χαὶ τῶν σφόδρα ἀποτόμων xol ἀποχρότων. xxi | τοῦντες xxi οὐδὲ ἑαυτοῖς δυνάμενοι βοηθεῖν. (3) Εἰσὶ,

ἀνημέρων xai ἀθάτων ὅλως χωρίων, ὅτι μὴ μόνον τὰ | δὲ οἱ χαὶ χαταχλείσαντες ἑαυτοὺς ἐν τοῖς δωματίοις

φρούρια χαὶ oi ἐν τούτοις χαταπεφευγότες, ἀλλὰ | ἔμενον ἀπρόϊτοι, καὶ πολλοὶ ἐξ αὐτῶν αὐτοῦ θνή-

- M ^ P E
πάντα ἁπλῶς χατέδραμον χαὶ ἐχειρώσαντο χαὶ ἦν- | σχοντες ἔχειντο ἄταφοι ἐπὶ δυσὶ καὶ τρισὶν ἡμέραις

E" REOS

δραπόδισαν xal διέφθειραν ἐν πέντε xol δέχα ταῖς | ἀγνοούμενοι πολλάκις, ἐθάπτοντο δὲ xal ξύνδυο xal.
RO CA ᾿ * ΎΡΥ, LÀ c λεί 2 "’ 1 à jet Jd p P S
ὅλαις ἡμέραις, xat λείαν ἐξήλασαν ὅτι πλείστην ἀν- | ξύντρεις xal χατὰ πλείους πολλάχις μιᾷ παραδιδό-
, e e " δ᾿
δραπόδων, ἀνδρῶν, γυναικῶν, παίδων, βοσκημάτων | μενοι θήχῃ, xal ὃ θάπτων σήμερον ἕτερον αὔριον

-- , M m— .

παντοίων, ἐπίπλων, πάντων ἁπλῶς, καὶ χατήγαγον | ὕπ᾽ ἄλλου ἐθάπτετο, πρεσόῦται δὲ xal θῦται xol
ἀπὸ τῶν ὀρῶν ἐν τῷ στρατοπέδῳ. (0) Ὃ GE τῶν | ἱερεῖς oüx ἤρχουν ἐς τὰς ἐκφορὰς xol ἐξόδους xol τὰς

4 "T - ρα : Yo ὦ 7, VR ^
᾿Ιλλυριῶν ἡγεμὼν ᾿Αλέξανδρος ὡς ἔγνω τὴν ἀρχὴν | ἐπιταφίους QOXc xal εὐχὰς, οὐδὲ τῇ γῇ χρύπτειν τοὺς

, ,

"m 2 RR τὴ f
. χατειλημμένα τὰ ὄρη τῇ στρατιᾷ, φυγὰς εὐθὺς ὥχετο, | ἀπογινομένους, ἀλλ᾽ ἐξέκαμον- πανημέριοι γὰρ Ote |

A D AE ^ :
οὐδ᾽ ὅποι γῆς εἴη ἐξαχουόμενος. Βασιλεὺς δὲ δηώσας χαρτεροῦντες ἀῤρωτοι χαὶ ἄσιτοι θέρους ἀντέχειν
πᾶσαν τὴν χώραν χαὶ διαφθείρας, ἐπὶ τὸ Κροῦες | ὅλως οὐχ εἶχον, ἀπέθνησχον δὲ oi μὲν τριταῖοι. οἵ δὲ

e S , - - 5
ὥρμησε, xol γενόμενος ἐν αὐτῷ, στρατοπεδεύεται | τεταρταῖοι, οἵ δὲ xal ἑύδομαῖοι, (4) Καὶ τὸ δεινὸν

πρὸ αὐτοῦ, xol χάραχα βαλόμενος xat χύκλῳ περι- | xa0' ἡμέραν ἐπεδίδου διὰ πάσης ἡλικίας 79 χωροῦν,

A e EM 1 Y r 2 2n Y 1 T jd V 2 , 2
λαῤὼν τῷ στρατῷ xat μηχανὰς ἐπιστήσας ἐπολιόρχει. | χαὶ ἐπὶ μᾶλλον ἐξήπτετο, xo fj πόλις ἐχενώθη, τῶν
53147 Y - , H - “ 2t
XVII. "Ev ταύταις δὲ ταῖς ἡμέραις, θέρους με- | οἰκητόρων, ἀστῶν τε xal ξένων, xot χωρίον ἔρημόν
“ EA LT ΄ ͵ M e , Ὡς cr *, , “Ὁ 7 - οὼ ^ , -,
σοῦντος ἤδη, xa fj λοιμώδης νόσος παντὶ τῷ θέματι | τι ὅλως ἀνθρώπων ἐδόχει εἶναι, τῶν μὲν ἀπολωλότων.
* ^ , ΄ ἂν ὁ AM E E ^ n - “" s
Θράχης τε χαὶ- Μαχεδονίας ἐνέσχηψεν, ἀρξαμένη | v& x«l ἀπολλυμένων τῇ νόσῳ, τῶν δὲ, ἧπερ ἔφην.
νι , € ΄ ΄ 3 - t EE
μὲν ἀπὸ Θετταλίας xal τῶν ταύτη προσχώρων (οὐκ ἐξοιχιζομένων τε καὶ φευγόντων, τῶν δὲ ἐν τοῖς οἴχοις
οἱδ᾽ ὅθεν αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν ἐπελθοῦσα), ἐπινεμησα--
- ,
μένη δὲ xoi διαφθείρασα πάσας τὰς ἐν τῇ μεσογεία
M * , ? ^ , — ^N us ^ n
χαὶ παραλία τούτων πόλεις xai χώρας, διαύᾶσα δὲ | φυρμὸς πανταχοῦ, χαὶ ἣ ἀπόγνωσις xal δυσελπιστία
: ἢ τ ἀκ 7. Δ τὸ A 3 €415 , ἢ τα ἧῳ n :
χαὶ ἐς τὴν ᾿Ασίαν, πᾶσαν τὴν παραλίαν ᾿λλησπόν- | τὰς πάντων ἐχράτει ψυχὰς, xal ἣ τῆς προνοίας ὅλως
M , / Y 7 M . S4 * E
τοῦ τε xoi Προποντίδος διέφθειρε xoi ἠρήμωσεν, xat | ἐξερρύηχε δόξα, xol πάντα εἰχὴ x«l ὡς ἔτυχε ἐνὸν
5 1 ! dus " m - e
ἐς τὴν μεσόγειαν ἀναύᾶσα τήν τε τοῦ Προυσίου x«t μίζετο φέρεσθαι, ὡς οὐδενὸς ἐπιστατοῦντος τῶν γι5)0-
x | AUT eg ' ᾿ 3 ἃ ἢ M 61 ΄ eve , -} je - , /
τὰ περὶ αὐτὴν ἅπαντα xai μέχρι ! αλατίας xat δὴ | μένων, Οὕτω πάντας ἐξέπληξε ὃ τοῦ πάθους παρᾶά-
χαὶ Γαλατίαν αὐτὴν ἐλυμήνατο χαὶ ἠφάνισεν" (2) ἐς | λογος.

z NS ΕἾ ^ 14 Vr “ {
ὥσπερ χαταόίιχὼν αἀποχεχλεισμενωῶν" x«t T7 avuta

Is * m M
δὲ τὴν μεγάλην ἐσχωμάσασα πόλιν, τὴν Κωνσταν- XVIII. Λέξω δὲ xoi αὐτὸ τὸ εἶδος τῆς νόσου. Τὰ
, , e p

τίνου φημὶ, τί χρὴ καὶ λέγειν ὡς ἄπιστόν τι πάθος ἐν | μὲν γὰρ πρῶτα περὶ τοὺς βουδῶνας ἐστηρίζετο τὸ
αὐτὴ xo ἀχοαῖς ὅλως ἀδατον xal ἀφόρητον χατειρ- | δεινὸν ὁποιδήποτε, xol τὸ σηυεῖον ἐν τούτοις ἐδείκνυτ

, .* 5p» ͵ p ^ P - τ
γάσατο; ᾿Κξεχομίζοντο μὲν καθ᾽ ἡμέραν τῶν ἀπολω- | ἢ μεῖζον 7j ἔλαττον ἔπειτα προσέῤαλλε σφοδρῶς Tij
* ,ὔ Am Ὁ τ - c^ 4 M ED
λότων πλῆθος ἀριθμοῦ χρεῖττον, οἱ δὲ θάπτοντες οὐχ | χεφαλῇ, καὶ θέρμας ἰσχυρὰς ἐνεποίει ταύτῃ xat φλεγ-

$ 5. Cf. Seadeddin. 2, p. 240 : I/ r?... distruggendo la grandezza e la baldanza d'Ischiender, compart il suo
paese in due Sangiaccati, e li conferi a due suoi ministri , οἱ anco li suoi grani e beni che lasció dietro di se ven-
neronelpoter de' ministri regii ; οἱ egli fuggendosicon la testa nuda e cruda e conle laghrime αὶ’ occhi al mar
Adriatico lu/to confuso, ansio el disperato si nascose in un cantone, dove si consumo in cenere di dolore .
Scanderbegus in Alessione Venetorum urbe febri mortuus est mense Januarii 6976, 1468 ( non vero 1467, ut Zink-
eisen statuit, et multo minus anno 1466, ut apud Barletium falso legitur et cum illo Hammerus statuit). V. Phrantzes
p. 430, 1: καὶ τῷ ᾿Ιανουχρίῳ μηνὶ τοῦ αὐτοῦ ἔτους: (6976) xxi ὁ τῆς ᾿Αλθανιτίας αὐθέντης Σκαντάρης τέθνηχε φυσικῷ
θανάτῳ. || — τὴν ἀρχὴν et mox xoi χάραχα βαλόμενος add. margo.

XVII. $ 1. Phrantzes p. 429 : Τοῦ αὐτοῦ χοόνου (an. 6975) τῷ θέρει ἐγεγόνει τοταύτη λοιμώδης νόσος ἔν τε τῇ Κων»
σταντινουπόλει, ᾿Αδριανουπόλει χαὶ Ἱζαλλιουπόλε: καὶ ταῖς πέριξ αὐτῶν πόλεσι xxi χώμαις, ἄστεσί τε xad χώραις, οἵα οὐ
γέγονεν ἐν τοῖς παρελθοῦσι χρόνοις ἐκ πολλοῦ καιροῦ, ὥστε τεθνήχασιν, ὥς φασι, μυοιάδες πολλαὶ ἀνθρώπων. οὐ χιλιάδες y

ἐν οἷς Un xoi T τοῦ θεσποτου θυγάτηρ ἣ ἀμήρισσα ἀπέθανε. || — οὐχ 012^ ... ἐπελθοῦσα] add. mgo. || — $ 8. ἐπὶ δυσὶ
xq τρισί ἡμέραις] margo, ἐπὶ δύο xai τρεῖς ἡμέρας text. || — ἐς τὰς ἐχρορὰς xai ἐξόδους] add. mgo. || --- $ 4. διὰ
πάσης... χωροῦν 1 add. mgo. || — δυσελπιστία] supra versum, ἀνελπιστία in versu. || — ó παράλογος} substantive

dictum ut ap. Thuc. 2, 85. 7, 28. Phot. Lex. p. 386, 17. j
XVII. Λέξω ete. ] Cf. pestis descriptio apud Thueydidem 2, 48 3 sqq. (ἐγὼ δὲ olov ἐγίνετο λέξω etc.), quam ob

NS ^ M I
πολλὴ xai ἣ λύπη οὐ φορητὴ καὶ χοπετὸς χαὶ ὁλα- |

ὧν ὠς ἑν νον ἐκ νι

TONS VATI

μονὰς περί τε τὰς χοιλίας τοῦ ἐγχεφάλου χαὶ τοὺς
E. M
ὑμένος xal μήνιγγας, xoi φλογώσεις xai ἐρυθήματα
τοῦ προσώπου" κἀκ τούτου τισὶ μὲν ἀναισθησίαν
ἐνειργάζετο xal ὕπνον βαρὺν xoi χαταφορὰν, τισὶ δὲ
- xai τοὐναντίον φρενῖτιν xal παραπληξςίαν χαὶ ἀγρυ-
ζ
πνίαν ἐπέφερεν. εἶτα ἐστηρίζετο περὶ τὴν χαρδίαν ὃ
πόνος ὅλος x«i τὸ δεινὸν μετὰ πυρετοῦ λάδρου τε
χαὶ διακαοῦς τά τε ἔνδον ξυμφλέγοντος χαὶ ξυγχαίοντος
xol φλεγμονὰς ἐμποιοῦντος αὐτῇ σφοδροτάτας, xal
ἐξόπτησιν τοῦ ὅλου αἵματος xal φθορὰν xal ὀδύνα
5 g ς
ἰσχυρὰς ἐκ τούτου χαὶ ἀλγηδόνας δριμείας χαὶ βοὰς τῶν
᾿ ἀπολωλότων, χαὶ παλμοὺς ξυνεχεῖς καὶ ὀξεῖς καὶ ἀσθμα
βαρὺ xxl δυσῶδες xal φρίκην δεινὴν x«l ψύξιν xoi
᾿ n ᾿ m » M ve τ ἂν Ἢ rg"
᾿γέχρωσιν τῶν ἄχρων xat τελευταῖον θάνατον. 'l'owücov
δή τι x«l τὸ εἰδος τῆς VÓGOU, ὡς ἐμοί γε κατεφάνη
- «elvat τὰ πλεῖστα παραλιπόντι.
XIX. Βασιλεὺς δ᾽ οὐ πολλὰς ἡμέρας τὸ ΚΚροῦες
: e 2 Y 25 LY y» α΄.
- πολιορχῶν, ἐπειδὴ ἔγνω ἀδύνατά οἱ ἂν οὔτ᾽ Ex προσ-
1 Nm E , - gg l1 ki ^ 2 /
“βολῆς τοῦτο βίᾳ τοῖς ὅπλοις ἑλεῖν (ἦν γὰρ ἐρυμνό-
, ΄ “ ^
τατον τὸ ἄστυ xxl πάντη ἀπόμαχον), οὔτε πειθοῖ
προσάξεσθαι, στρατιὰν ἔγνω δεῖν ἱχανὴν αὐτόσε xa-
᾿ταλιπόντα xal στρατηγὸν, ὡς ἐς χρονίαν πολιορχίαν,
αὐτὸν ἀναχωρῆσαιἐς τὸ Βυζάντιον χαὶ μὴ μάτην πονεῖν
xal χόπτειν αὗτόν τε xal τὴν στρατιὰν, ἐνὸν λιμῷ τε
᾿ χαὶ πολιορχίᾳ μαχρᾷ περιγενέσθαι τοῦ ἄστεος. (2) Καὶ
δὴ δόξαν οὕτω, χαταλιπὼν στρατηγὸν αὐτοῦ μετὰ

MECHEMETIS ANNUS XVII. 6973 (1466-1467 P, C.).

161

στρατιᾶς ixavzc, ἀχραιφνοῦς xal νεήλυδος, ὥστε
δύνασϑαι πολιορκεῖν τὸ ἄστυ xal πάσης τῆς ἔξω χώ-
ρας χρατεῖν, αὐτὸς διαδοὺς τήν τε λείαν ἅπασαν
xai τὰ ἀνδράποδα πάσῃ τῇ στρατιζ, καὶ ἀπολύσας
αὐτοὺς, ἤει ξὺν τῇ ἰδία αὐλῇ τὴν ἐπὶ τὸ Βυζάντιον.
(3) Πυθόμενος δὲ καθ᾽ ὁδὸν τήν τε χώραν ἅπασαν
Θράκης τε xal Ναχεδονίας xal τὰς ἐν αὐτῇ πόλεις,
δι’ ὧν ἔμελλε ποεῖσθαι τὴν πάροδον, τῇ λοιμώδει
νόσῳ χατεχομένας τε xal διαφθειρομένας χαχῶς, xal
δὴ καὶ τὴν μεγάλην πόλιν αὐτὴν ἀγομένην xal φερο-
μένην ὑπό τε τῆς λύμης καὶ τοῦ δεινοῦ, μεταδαλὼν
εὐθὺς ἤει τὴν ἐπί τε τὸν Aluova* καὶ τὴν ἄνω Mu-
σίαν: ταύτην τε γὰρ ἐπυνθάνετο xal τὰ ὑπὲρ τὸν
Αἴμονα πάντα χαθαρεύειν τῆς νόσου. (4) Καταλα-
6v δὲ τά τε περὶ Νιχόπολιν xal βυδήνην χωρία,
ὑγιεινά τε ὄντα xal χράσεως εὐκαίρου λαχόντα, δια-
γέγονε τὸ φθινόπωρον ὅλον αὐτόῦ διατρίδων. Μετὰ
μικρὸν δὲ μαθὼν λωφῆσαν ἤδη τὸ πάθος, καὶ τοῦ
λυποῦντος καθαρεύειν τὴν πόλιν (εἶχε "γὰρ ἀγγέλους
συχνοὺς χαθ᾽ ἡμέραν σχεδὸν Ex διαδοχῆς διαθέοντας
καὶ ἀγγέλλοντας τὰ ἐκεῖ), χειμῶνος ἀρχομένου ἤδη,
ἀφικνεῖται ἐς τὸ Βυζάντιον. Καὶ πέμπτον δὴ xal
ἑδδομηχοστὸν ἔτος πρὸς ἐνναχοσίοις τε χαὶ ἑξαχισχι-
λίοις τοῖς ὅλοις ἠνύετο, ἕδδουον δὲ xal δέκατον τῆς
ἀρχῆς τῷ βασιλεῖ.

oculos habuisse Critobulum probabile est. || — $ 1. ἐδείκνυτο 1 margo, ἐξέφερεν text. || — xoi παραπληξίαν et mox xoi

αὸ δεινὸν add. margo.

XIX. $ 1. Καταλιπόντα ... αὐτὸν] καταλιπὼν... αὐτός codex. || — $ 3. πυθόμενος δὲ x12. ] Of. Sededdin. 2, p. 240
Essendo dunque sortito l'acquisto d'Albania con molta facilità , il re sene ritorno in dietro. Ma perche ai

— hora era l'aria infetta, e regnava la peste in Grecia, peró senza enirarvi nelle città, si volto verso la costiera
-. del mar negro, e fin alla venuta del inverno si trattene in quelle parti sotto li suoi padiglioni. Ma poi cessata
la peste e la corruttion dell aria, passó per via d'Aidos alia sua residenza di Constantinopoli. || — $ 4. δια-

᾿ς θξέοντας] sic margo , διατρέχοντας textus.

?

STRAGMENTA IHSTOR. ΘΠ. ΕΟ. — VOL, V.

ee DE PEN re Mx
4

PHOTII

DE ROSSORUM INCURSIONE HOMILIJE DUJE.

L ἐπέσχηψε xtpauvóc; ποῖα νέφη παθῶν πυχνωθέντα ;
τινῶν δὲ χριμάτων σφοδραὶ παρατρίψεις τὴν ἀνυπό--
TOY AYTOY ATIOTATOY $OTIOY APXIE- στατον ταύτην χαθ᾽ ἡμῶν ἐξεπυρήνισαν ἀστραπήν;
ΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤ ΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΙΩΣ πόθεν ἢ βαρδαριχὴ αὕτη καὶ πυχνὴ xai ἀθρόα χατερ-
OMIAIA HPOTH EIX ΤῊΝ ΕΦΟΔΟΝ ράγη θάλασσα; οὐ χαλάμην σίτου χείρουσα xai τὸν
TON ΡΩΣ. στάχυν συμπατάσσουσα, οὐδὲ χληματίδας ἀμπέλου

.

Τί τοῦτο; τίς ἢ χαλεπὴ αὕτη xoi βαρεῖα πληγὴ | οὐδὲ φυτῶν τὰ στελέχη τύπτουσα xal τοὺς χλάδους
xai ὀργή; πόθεν ἡμῖν ὃ ὑπερόόρειος οὗτος καὶ φοδερὸς διασχίζουσα ( ὃ πολλοῖς πολλάχις μέτρον ἐπλή-

Critobuli narrationi de Constantinopoli ἃ Turcis expugnata quasi appendicem subjungo Photii homilias duas de
prima Rossorum expeditione Constantinopolitana (865 p. C.). Earum notitia quaedam ad viros doctos jam olim
pervenerat e duobus codicibus nunc, ut videtur, deperditis, allero Mosquensi, altero Escorialensi, de quibus v.
E. Kunik in Pulletin de la classe historico-philologique de l'Acad. imp. des sc. de Sli-Pétersbourg tom. 6.
(an. 1849) p. 373-379, et tom. 7 (an. 1850) p. 72-74 et tom. 8 (an. 1851) p. 185. Nuper easdem e codice Athoi
τῶν ᾿Ιδήρων monasterii arte photographica exprimendas curavit Sebastianow, vir de promovendis studiis philo-
logicis meritissimus. Inde typis expressas et suis curis emendatas edidit Augustus Nauck ( Lexicon Vindobonense
rec. el annot. instruxit Aug. Nauck. Accedit appendix duas Photii homilias et alia opuscula complectens. Pe-
íropoli 1867. 8? p. 201-232). Rossicam homiliarum versionem, cui graecorum verborum particule passim adjun-
guntur, anno 1864 Petropoli edidit Porphyrius Uspenski, « qui quum locis permultis, Nauchius p. XXIX ait, a
codice discesserit, ne semel quidem tradit: scriptura: mutationem a se factam commemoravit. Discrepanticz illius.

μαστίζουσα xai τὸν καρπὸν ἄωρον τεμαχίζουσα,.

et nostre editionis tot tantz:eque sunt, ut non mirer si quis dubitarit num uno eodemque fonte ulerque nostrum

usus sit. Utrum illi an mihi fides habenda sit, facile viderit qui vel codicem Athoum vel photographicum homi-

liarum exeniplum denuo contulerit. » Quum ipse quoque e photographico exemplo Petropoli Parisios misso ho-

milias anno.1866 descripserim, pro certo scio et attestor Nauckium in deseribendo summa fide tantaque diligentia -

versatum esse, ut vel minima scribo sphalmata, qui enotare vix opere pretium , recensuerit. Quodsi in paucis

j

h

i

quibusdam meum apographum a Nauckiano differt, nescio an meo errori diserepantie culpa imputanda sit. Non- -

nulla Nauckius an. 1860 facili negotio legisse videtur qua» an. 1866 adeo jam evanida erant, ut vix levissimas quas-

dam literarum umbras vel perspicillorum ope adjutus distinguerem. Ceterum codex Athous, Porphyrio teste, char- -

taceus est forms maxim:e , quem scriba finivit die 26 mens. April. an. 1627, quamquam id Nauckius dicit dubitationi -
obnoxium esse usque: dum aliunde confirmetur. Photogramma foliis constat longis 20 centimetra, largis vero 30 |
centimetra. Versus in singulis paginis viceni. Scriptus codex manu eleganti, non ubique tamen lectu facili. Codex

E

continet epistolas duas ad Nicolaum papam , epistolam ad ecclesiam Antiochenam, canones Constant. synodi prime -

et secundae, homilias sedecim, epistolas varias 275, Amphilochia. Nostre homiliae duc in codice notantur numeris.
vj et 6' ; leguntur in pagg. 86-102.

D

E
ἢ

De incursione Rossorum in ditionem Const. vid. Th. S. Beyerus De Russorum prima erzpedi!ione Constantino- -
y

politana in Comment. Academ. scient. Petropolitane tom. 6, Petrop. 1738 p. 365-391 et E. Kunik in Berufung .

E

der Rosd en 2, p. 332. Graeci scriptores qui de ea re verba fecerunt, a Naukio citantur : :

Leo gramm. p. 240 ed. Bonn. : Ὃ δὲ βασιλεὺς ἐπεστράτευσεν xax τῶν ᾿Αγαρηνῶν, καταλιπὼν ἐν τῇ πόλει ταύτῃ

΄ e » e B - ΄ ^ * , , * * - ΄ - » »
᾿Ὠορύφαν ὕπαρχον ὄντα, ὅστις, οὔπω τοῦ βασιλέως οὐδὲν ἐξ ὧν ἐμελέτα χαὶ χατὰ νοῦν εἶχεν χατεργασαμένου, τὴν τῶν ἀθέων —

“Ῥὰ 3 * "At "ES ^ n 5 H . * PED pet DU ΄ : z E
ὡς ἐμήνυσεν ἄφιξιν, γεγενημένων ἤδη κατὰ τὸν Μαῦρον ποταμόν. Καὶ ὁ uiv βασιλεὺς καὶ τῆς ἐχομένης ἐπεσχέθη ὁδοῦ,

» *»n ΄ 9 "NN ^ ^ ^ "m δ: " Ἢ ΄ c: - ΄ ^
καὶ δι᾿ ἣν ταύτην ἀφρῆχεν, οὐδὲν βασιλιχὸν χαὶ γενναῖον εἰργάσατο oi δὲ Ρὼς φθάσαντες ἔνδον τοῦ "IeooU πολὺν εἰργάσαντο

φόνον Χριστιανῶν xai ἀθῶον αἷμα ἐξέχεον. Ὑπῆρχον δὲ πλοῖα διαχόσια, ἃ περιεκύκλωσαν τὴν πόλιν, χαὶ πολὺν φόδον τοῖς.
, ε ^ ' ' ΄ P3 E - ΄ ΄ * 32 ᾿
ἔνδοθεν ἐνεποίησαν. 'O δὲ βασιλεὺς καταλαβὼν μόλις ἴσχυσεν διαπερᾶσαι, χαὶ δὴ σὺν τῷ πατριάρχῃ Φωτίῳ εἰς τὸν ἐν Βλαχέρ-

"-

voto ναὸν τῆς τοῦ θεοῦ μητρὸς παρεγένοντο χἀχεῖ τὸ θεῖον ἐξιλεοῦνται. Εἶτα μεθ᾽ ὑμνῳδίας τὸ ἅγιον ἐξαγαγόντε: τῆς θεοτόχου

» , Yr * : * v tA A » * pe , 3 ΄ »
&p.ogóptoy τὴ θαλάσσῃ ἄχρως προσέδαψαν, xai νηνεμίας οὔσης εὐθὺς ἀνέμων ἐπιφοραὶ xal τῆς θαλάσσης ἠρεμούσης xu- .

μάτων ἐπαναστάσεις ἀλλεπάλληλοι ἐγεγόνεισαν, χαὶ τὰ τῶν ἀθέων Ῥὼς πλοῖα χατεάγησαν, ὀλίγων ἐχπεφευγότων τὸν
χίνδυνον. Eadem fere praebent Georgius monachus p. 826 ed. Bonn. et Syrneon magister p. 674.

Theophanes contin. 4, 33, p. 196, 6 : 'EyreUfiey γοῦν τὰ μὲν τῶν Ρωμαίων * τῶν 'Pó; ἐχάχου ἐπιδρομή " ἔθνος δὲ οὗτοι

, (4 ^ 3 ΄ ΄ i * . * --ν ΄ ^ $* 05 ΄
Σχυθιχὸν ἀνήμερόν τε καὶ ἄγροιχον, τόν τε Πόντον αὐτὸν, 00 μὴν xxi τὸν Εὔξεινον, χατεπίυπρα χαὶ αὐτὴν τὴν πό)ιν
περιεστοίχιζεν, τηνιχαῦτα τοῦ Μιχαὴλ χατὰ Ἰσμαηλιτῶν ἐχστρατεύοντος. Πλὴν ἀλλ᾽ ἐχεῖνοι μὲν τότε θείας ἐυφορηθέντες.
ὀργῆς, Φωτίου τὸ θεῖον ἐξι)λεωσαμιένου τοῦ τῆς ἐχχλησίας τοὺς οἴαχας ἔχοντος, οἴχχδε ἐχπεπόρευντο.

102

h
5

| pecsv ἐσχάτης χαχώσεως), ἀλλ᾽ ἀνθρώπων αὐτῶν
᾿οἰχτρῶς τὰ σώματα συναλήθουσα χαὶ τὸ γένος ἅπαν
πιχρῶς ὀλοθρεύουσα. (2) Πόθεν ἢ πῶς τῶν τηλι-
χούτων xai τοσούτων χαχῶν ὃ τρυγίας, ὅ τι μὴ μεῖζον
εἰπεῖν, ἐξεχύθη ἐφ’ ἡμᾶς; &o' οὐ διὰ τὰς ἁμαρτίας
ἡμῶν ταῦτα πάντα ἦλθεν ἐφ᾽ udis; οὐχ ἔλεγχος ταῦτα
xoi ἀνάγραπτος θρίαμόος τῶν ἡμετέρων παραπτω-
μάτων; οὐχὶ δὲ xol τεχμηριοῖ τὸ τῶν παρόντων φο-
δερὸν τὰ τῶν μελλόντων φριχτὰ καὶ ἀδέχαστα δικαιω-
τήρια; (3) Οὐχ ἐλπὶς ἁπάντων ἡμῶν, μᾶλλον δὲ
χοινὴ προχειμένη ὄψις, ἵνα μηδὲ τῆς συμφορᾶς τοῖς
ἔπειτα πυρφόρος ἐχφύγη, μηχέτι μηδένα εἰς τὸ πε-
ριεῖναι ἐγχαταλειφθῆναι" ὄντως « ἐλασσονοῦσι φυλὰς
ἁμαρτίαν» (Prov. 14, 34) xal* ὡς ῥομφαία δίστομος
πᾶσι τοῖς χρωμένοις αὐτῇ. (4) ᾿Ερρύσθημεν χαχῶν
οἷς πολλάκις συνεσχέθημεν " δέον εὐχαριστεῖν, οὐκ
εὐγνωμονήσαμεν: ἐσώθημεν, ἠμελήσαμεν" ἐφρουρή--
θημεν, χατεφρονήσαμεν᾽ ἐφ᾽ οἷς δέος ἦν τιμωρίαν
ὑποσχεῖν.
γὰρ οὐχὶ τῶν δυσχερῶν χαὶ δεινῶν πάσχειν ἀξίας.
Τοὺς μιχρά τινα xat τῶν εὐτελεστάτων ὀφείλοντας
ἀποτόμως εἰσεπραξάμεθα, ἐτιμωρησάμεθα " οὐχ ἐμνή-
σθημεν τῆς εὐχαριστίας, παρελθούσης τῆς εὐεργεσίας,
οὐδ᾽, ὅτι συγγνώμης ἐτύχομεν, τοὺς πλησίον ᾧχτει-
ρήσαμεν" ἀλλ᾽ ἐν ᾧ τῶν ἐπιχρευασθέντων φόδων xol
χινδύνων ἀπηλλάγημεν, ἀγριώτεροι τούτοις χατέστη-
μεν, μήτε τὸ πλῆθος xal μέγεθος τῶν οἰχείων ὀφλη-
μάτων xal τὴν ἐπὶ τούτοις τοῦ σωτῆρος συγχώρησιν

λογισάμενοι. μήτε τὴν τῶν ὁμοδούλων ὀφειλὴν βρα-
αυτάτην οὖσαν xal μηδὲ ἐν στάθμῃ λόγου ζυγοστα-
πουμένην πρὸς τὰς ἡμετέρας αἰδεσάμενοι. (5) Πολλῶν
δὲ xal μεγάλων φιλανθρώπως ἐλευθερωθέντες, ὀλίγων
ἄλλους xal ἀφιλανθρώπως ἐδουλώσαμεν" εὐφράνθημεν,
ἐλυπήσαμεν * ἐδοξάσθημεν, ἠτιμώσαμεν" ἰσχύσαμεν,

BEALI

we TETTE TINO TY dtr TT rECEEM

PHOTII DE ROSSORUM INCURSIONE HOMILIA 1.

Ὦ γνώμης Ou; xai ἀδιαχρίτου xal τί

"

103
, , ,

εὐθηνήσαμεν, ἐξυδρίσαμεν, ἀφρονησάμεθα - ἐλιπάν-

» ,

θημεν, ἐπαχύνθημεν, ἐπλατύνθημεν xal εἰ μὴ τὸν
^ €

θεὸν ὡς 6 πάλαι "Iaxo6 ἐγχατελίπομεν, ἀλλ᾽ ὡς ὃ

“2 ΄

ἠγαπημένος πλησθέντες ἀπελαχτίσαμεν χαὶ « ὡς δά-

us παροιστρῶσα » (Hos. 14, 16) τῶν τοῦ xuptou

προσταγμάτων παροιστρήσαμεν καὶ τῶν δικαιωμάτων
αὐτοῦ χατολιγωρήσαμεν. (6) Διὰ τοῦτο « φωνὴ πο-
λέμου καὶ συντριδὴ πολέμου ἐν τῇ 15 » ἡμῶν (Ierem.,
27, 33). Διὰ τοῦτο « ἤνοιξε χύριος τὸν θησαυρὸν
αὐτοῦ xol ἐξήνεγχε τὰ σχεύη τῆς ὀργῆς αὐτοῦ » (le-
rem, 27, 25). Διὰ τοῦτο « λαὸς ἐξεῖρψεν ἀπὸ
βορρᾶ », ὡς εἰς ἄλλην ἐπελαύνων Ἱερουσαλὴμ, καὶ
« ἔθνη ἐξηγέρθη ἀπ᾽ ἐσχάτου τῆς γῆς, τόξον xa ζι-
θύνην χρατοῦντες. Ἰταμός ἐστι xoi οὐκ ἐλεεῖ" φωνὴ
αὐτοῦ ὡς θάλασσα χυμαίνουσα * ἠχούσαμεν τὴν ἀχοὴν
αὐτῶν » (Id. 6, 22-24), μᾶλλον δὲ ἀθρόαν εἴδομεν
τὴν ὄψιν αὐτῶν, καὶ « παρελύθησαν αἵ χεῖρες ἡμῶν"
θλίψις κατέσχεν ἡμᾶς xol ὠδῖνες ὡς τικτούσας" μὴ
ἐχπορεύεσθε εἰς ἀγρὸν xa ἐν ταῖς δδοῖς u^ βαδίζετε
ὅτι ῥομφαία παροιχεῖ χυχλόθεν » (Id. 6, 25). « Τί
μαρτυρήσω σοι, ἢ τί ὁμοιώσω cot, » Ἱερεμίας σὺν ἐμοὶ
χεχράξεται σήμερον, πόλις Baci; «Τίς σώσει σε xat
παραχαλέσει σε, ὅτι ἐμεγαλύνθη ποτήριον συντριβῆς
σου; "Tic ἰάσεταί σε: » (Thren. 2, 13) Nov χλαίετε"
μικροῦ χἀμὲ τὸ πάθος ἐδύθισε xal τοῦ λέγειν dvéxobsv,
᾿Αλλὰ τί βοᾶτε πρὸς με; τί δὲ ὀδύρεσθε; ἀκούσατέ
μου" στήσατε μιχρὸν τὸν χλαυθμὸν, χαὶ δότε τοῖς
λόγοις πάροδον. (7) Δαχρύω μὲν γὰρ κἀγὼ σὺν ὑμῖν"
ἀλλ᾽ οὔτε τὴν ἐν χρόνῳ ἀναρριπισθεῖσαν φλόγα μικραὶ
δανίδες σδεννύουσι, τί γὰρ δεῖ λέγειν ; ὡς πλέον ἀνά-
πτουσιν, οὔτε τὸν ἐκχαυθέντα ὑπὸ τῶν ἡμετέρων
ἁμαρτημάτων θυμὸν τοῦ θεοῦ πρόσχαιρον δάχρυον
ἰσχύει ἐξιλεύσασθαι. Δαχρύω κἀγὼ σὺν ὑμῖν, ἀλλὰ
πολλῶν ταλαιπωρουμένων παρείδομεν δάχρυα" παρα-

ἑαυτοὺς xxi προξένων τάξει, ἀντὶ τῆς πρὸ μιχροῦ χαθ᾽ ἡμῶν λεηλασία: wal τοῦ μεγάλον τολμήματος, ἀγαπητῶς

Νιοοίω Paphl. Vita Ignatii in Harduini Act. concil. tom. 5 (Paris. 1714) p. 965 : Κατ’ ἐχεῖνον γὰρ τὸν χαιρὸν τὸ
μιαιφονώτατον τῶν Σχυθῶν ἔθνος, οἱ λεγόμενοι "Pic διὰ τοῦ Εὐξείνου πόντου προσχεχωρυηχότες τῷ Στενῷ καὶ πάντα μὲν
χωρία, πάντα δὲ μοναστήρια διηρπαχότες, ἔτι δὴ xal τῶν τοῦ Βυζαντίγυ περιοιχίδων κατέδραμον νησίων, σχεύη μὲν πάντα
ληιζόμενοι xol χρήματα, ἀνθρώπους δὲ τοὺς ἁλόντας πάντας ἀποχτείνοντες. Πρὸς οἷς καὶ τῶν τοῦ πατριάρχου μοναστηρίων
βαρδαριχῷ χαταδραμόντες ὁρμήματι καὶ θυμῷ πᾶσαν μὲν τὴν εὑρεθεῖσαν χτῆσιν ἀφείλοντο, εἴχοσι δὲ δύο τῶν γνησιω-
τέρων αὐτοῦ χεχρατηχότες οἰχετῶν, ἐφ᾽ ἑνὶ τροχαντῆρι πλοίῳ τοὺς πάντας ἀξίναις χατεμέλισαν.

Idem ib. p. 976 : Μέσον γὰρ Πλατεία: τῆς νήσου ναὸς τοῖς τεσσαράκοντα μάρτυσ!: év(üputat , αὐτοῦ δὲ ἐχόμενον τῆς
θεομήτορος εὐχτήριον. Τούτου τὴν τράπεζαν πρῴην οἱ ἹΡὼ: τὴν νῆσον πορθοῦντες χατέθαλον εἰς γῆν, ὁ δ᾽ Ἰγνάτιος αὖθις
ἀνεθρόνισε. |

Photii ep. 4 p. 178 ed. Baletta (Londin. 1864) : Καὶ γὰρ οὐ μόνον τὸ ἔϑνος τοῦτο (τῶν Πουλγάρων SC.) τὴν εἰς
Χριστὸν πίστιν τῆς προτέρας ἀσεδείας ἠλλάξατο, ἀλλά γε δὴ καὶ τὸ παρὰ πολλοῖς πολλάχις θρυλλούμενον xal εἰς ὠμότητα xod
μιαιφονίαν πάντας δευτέρους ταττόμενον, τοῦτο δὴ τὸ χαλούμενον τὸ "Paz, οἱ δὴ xol κατὰ τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς τοὺς πέριξ
αὑτῶν δουλωσάμενοι, χἀχεῖθεν ὑπέρογχα φρονηματισθέντες χεῖρας ἀντῆραν " ἀλλ᾽ ὅμως νῦν xol οὗτοι τὴν τῶν Χριστιανῶν
χαθαρὰν xai ἀχίδδηλον θρησχείαν τῆς Ἑλληνιχῆς x«i ἀθέου δόξης, ἐν Tj κατείχοντο πρότερον, ἀντηλλάξαντο, ἐν ὑπηχόων
ἐγχατα-
οτήσαντες. Preterea brevis rei mentio fit ap. Zonaram 162, et Cedrenum tom. 2, p. 173 ed. Bonn.

$ 2. Τεχμηριοῖ... φοδερόν] τεχμήριον ... φοθερῶν codex ; emend. Nauckius.

$ 3. Kai ὡς: ῥομφαία] Excidisse aliquid videtur, monente Nauckio. An xai εἰσὶ vel χαθὼς 6... αὐταῖς} || — $ 4. ὠμῆς

: δὲ xai ἀδιαχρίτονυ ] Sic legit Nauck. ; nunc una litera ὦ in codice apparet; ceter: evanuerunt. ;
ΠῚ 85. ᾿Ἐλευδερωϑέντες] Meum apographum lectionem vitiosam ἐλευθερωθέντων praebet; eodem modo etiam Porphy-

1

E rius Uspenski legit. Deinde Porphyrius pro ἄλλους, quod distincte in codice apparet, legit ἀλδεῖς, sensumque ver-
- borum esse hariolatur : nos paucos in spicis excutiendis occupatos in servitudinem redezimus. || — ἀφρονησάμεθα ]

— ἠφρονευσάμεθα Nauck. || — εἰ μὴ τὸν θεὸν] Hzec nunc in codice evanida.

$ 7. ᾿Εχινήσαμεν] sc. δάχρνα; sie scripsi pro ἐχενώσαμεν quod sensu caret. || — διαφυλαχθέντων 1 Corruptum.

j διατλεχθέντων proposuit Nauckius. Mihi in mentem venit διαψυχασθέντων, rofrigeratis, vel διαφραχθέντων, obturatis.

164
τρέχω γὰρ ὡς x«i ἐχινήσαμεν " δαχρύω χἀγὼ σὺν
ὑμῖν, εἴπερ ἐστὶ δαχρύων χαιρὸς ὃ παρὼν καιρός,
ἀλλὰ μὴ πολλῷ μείζων τῆς τῶν δαχρύων φορᾶς f,
χαταλαξοῦσα συμφορά᾽ εἰσὶ γὰρ, εἰσὶν ὄντως μείζους
δαχρύων πολλαὶ συμφοραὶ, ἐν αἷς τῶν ἔνδον ὑπὸ τοῦ
στηριχθέντος διαφυλαχθέντων "ἢ καὶ σφόδρα γε cu-
σταλέντων τε χαὶ συμυεμυχότων, οὐδὲ $, διὰ τῶν
ὀμμάτων προχεομένη πολλάχις χαταλείπεται νοτίς.
(s) Οὐχ δρῶ δὲ νῦν οὐδὲ τῶν δαχρυόντων τὸ χέρδος"
ὅτε γὰρ πρὸ τῶν ἡμετέρων ὀμμάτων τὰ τῶν ἐχθρῶν
ξίφη τοῖς τῶν ὁμοφύλων βαπτίζεται αἵμασιν, ἡμεῖς
δὲ τοῦτο καθορῶντες ἐπικουρεῖν δέον τοῦτο μὲν ἀπορίᾳ
τοῦ πράττειν οὐχ ἀναδεχόμεθα, εἰς δάχρυα δὲ χατα-
φερόμεθα, ποταπὴ τοῖς ἀτυχοῦσι παράχλησις ἐπιγί-
νέται; μείζους ἂν ποταμοὺς τὰ ἀπὸ τῶν διαιρεθέντων
σωμάτων ἐκίνησεν αἵματα ἣ τὰ ἀπὸ τῶν ἡμετέρων
βλεφάρων ἀναδιδόμενα δάχρυα. "AX" ὅτε ταῖς ἐχεῖθεν
χαταφερομέναις τῶν λύθρων ῥοαῖς ὃ τῶν πλημμελη-
μάτων οὐχ ἀποσμήχεται μολυσμὸς, ἤπου γε τὰ τῶν
ὀνσμάτων ῥεῖθρα τοῦτον ἐχπλῦναι δυνηθήσεται ; (9) Οὐ
γῦν ἔδει χλαίειν, ἀγαπητοί, ἀλλὰ τὴν ἁμαρτίαν μισεῖν
ἀπ᾽ ἀρχῆς" o0 νῦν πενθεῖν; ἀλλὰ τὰς δι’ ὧν ἡμῖν τὸ
πένθος ἐξέφυ πάλαι φεύγειν ἧδονάς. Ἴσον γάρ ἐστι
δεσπόταις χαταδουλωθέντα πιχροῖς τὴν ἀπὸ τῶν μα-
στίγων βάσανον μὴ βούλεσθαι χαρτερεῖν καὶ πράξεσιν
ἑαυτοὺς ἐχδεδωχότας πονηραῖς τὰς ἀπὸ τῆς διχαιο-
χρισίας τοῦ θεοῦ ἐπαφιεμένας fiiv παραιτεῖσθαι
ποινάς. (10) Οὐ νῦν ἐχρῆν ὀλοφύρεσθαι, ἀλλὰ διὰ
βίου σωφρονεῖν" οὐ νῦν τὸν πλοῦτον σχορπίζειν, ὅτε
μηδ᾽ αὐτὸς οἶδας εἰ τούτου χύριος ἔτι καταστήσῃ,
ἀλλὰ πάλαι τῶν ἀλλοτρίων ἀπέχεσθαι, ὅτε ἣ παροῦσα
θραῦσις οὕπω ἐστήριχτο xx0' ἡμῶν" οὐ τὸν νῦν ἔλεον
ἐμπορεύεσθαι, ὅτε ἣ τοῦ βίου πανήγυρις ἐν ἐλπίδι χεῖται
τοῖς ἐνεστηχόσι λυθῆναι χαχοῖς, ἀλλ᾽ ἐν ᾧ τοῦ δύνα-
σθαι 7, ἐξουσία περιῆν μηδέποτε ἀδιχεῖν" οὐ νῦν παν-
νυχίζειν χαὶ λιταῖς προστρέχειν χαὶ στήθη τύπτειν
χαὶ βαθὺ στενάζειν χαὶ χεῖρας ἐπαίρειν καὶ γόνατα
κάμπτειν χαὶ γοερὰ δαχρύειν xo στυγνὸν προσδλέπειν,
ὅτε τοῦ θανάτου τὰ χέντρα ἠχονημένα ἥκει xaO ἡμῶν.
Πάλαι ταῦτα προσῆχε ποιεῖν, πάλαι σχολάζειν τοῖς
ἀγαθοῖς ἔργοις, πάλαι μετανοεῖν ἐπὶ τοῖς χαχοῖς ἐν
ᾧ γὰρ ταῦτα πράττομεν νυνὶ παρά γε δικαίῳ μάλιστα
χριτῇ xot μὴ παραπολὺ τὴν γνώμην πρὸς τὴν συγ-
Yen ἐπιρρεπῶς ἔχοντι, οὐχ εἷς ἔλεον, οἶμαι, χι-
νοῦμεν τὸν θεὸν, ἀλλὰ τῶν ὑπηργμένων $uiv ἅμαρ-
τηϑάτων χατήγοροι χαθιστάμεθα πικροί, (ui) Ot

PHOTH ,

᾿

E

γὰρ οὔτ᾽ ἀτενὲς σωφρόνως xal θεοφιλῶς Éxtsvdycew
τε καὶ χατισχύοντες ἐμόιοῦν, εἶτα πρὶν 7| τῶν xaxi)v.
ἐπιδήμιος ἢ φορὰ, μηδὲν εἰς ἀρετῆς xal σωτηρίας
λόγον πραξάμενοι, ἀλλ᾽ ἀμελῶς οὕτω x«i ῥαθύμως -
τὰς ἑαυτῶν ψυχὰς τοῖς πάθεσι χηλιδώσαντες, πῶς οὖχ
αὐτοχαταχρίτους εἰσάγουσιν ἑαυτούς : (12) Τί γὰρ νῦν
πενθῶν οὐ πρότερον ἐξίστασο γελώτων μὲν ἀχρατῶν,,
ἀφσμάτων δὲ πορνιχῶν xal ἀθυρμάτων θυμελιχῶν; Τί
δὲ σχυθρωπάζων νυνὶ τὰς ὀφρῦς συνῆγες χαὶ τὰς πα-
ρειὰς ἐξῆρες, τὸ πρόσωπον τυραννίδος δειχνύων με-
στόν; Τί δ᾽ ἐλεῶν τοὺς ἠδικημένους καὶ σόμπαθεῖν
σεμνυνόμενος λοιμὸς αὐτὸς τοῖς παρατυχοῦσιν ἐνέπι-
πτες ἀπροσδοχήτως; xal, λόγῳ ἑνὶ, τί νῦν πᾶσι καὶ |
πάντα χρηστὸς ὧν οὐδενὶ παρεῖχες πρότερον μέτριον ᾿
σαυτὸν, ἀλλὰ χειρῶν μὲν ἄρχων ἀδίκων ἐμεγαλοφρό- —
νεις, ἀμύνασθαι δὲ τὸν ὑπονοηθέντα εἰ μὴ διεπράξω,
οὐδὲ βιωτόν σοι τὸν βίον ἐνόμιζες; (13) Kot πένης μὲν
πρὸ πυλῶν λιμώττων διέρριπτο βδέλυγμα, οἱ δὲ πρὸς
γέλωτα εὐδοκιμοῦντες τῆς σῆς ἐμπιπλάμενοι τραπέζης
xat περιουσίας οὐδὲν ἧττον ἐνετρύφων xol τῆς εὐη-
θείας, καὶ φίλων μὲν στοργὴν μικροῦ παρέδλεπες,
λήμυατος, συγγενείας δὲ φύσιν διέπτυες xal δεσμοὺς
βοηθείας ἐρρήγνυες, ἐρινυώδης τις ὥσπερ εἶναι φιλο-
νεικῶν xat μισάνθρωπος ἄνθρωπος, πολλοῦ γε δὴ δέω
καταλέγειν χλοπάς τε χαὶ ἁρπαγὰς πορνείας τε xal |
μοιχείας καὶ τὰς ἄλλας ἀρρητοποιίας, τὰ μεγάλα καὶ
πολυαρχῇ ταυτησὶ τῆς ἐχπυρσευθείσης ἥυῖν xal mt- -
ριχυθείσης φλογὸς ὑπεχκκαύματα. (14) Οἶδα ὅτι ταῦτα
νυνὶ xat ὑμεῖς ἀναλογιζόμενοι πενθεῖτε xat σχυθρω-
πάζετε * ἀλλ᾽ ὀξὺς μὲν ὃ χαιρὸς, ἀδέκαστος δὲ ὃ χριτὴς,,
fj δ᾽ ἀπειλὴ φοδερὰ, τὸ δὲ πλῆθος τῶν ἡμαρτημένων.
:
πολὺ, xxl οὐκ ἐξαρχοῦσα ἣ μετάνοια. ᾿γὼ moÀ- -
λάχις ὑμῶν τοῖς ὠσὶ τοὺς παραινετιχοὺς χατέσπειρα 3
λόγους, τοὺς ἀπειλητιχοὺς, ἀλλ᾽, ὡς Éotxev, elg ἀκάνθας,
ἐξέφυσα - ἐδυσώπησα, ἐπέπληξα" πολλάκις ὑμῖν cl
τῶν Σοδομιτῶν ὑπέδειξα τέφραν χαὶ τὸν πρὸ ταύτης 1
χαταχλυσμὸν, ἡνίκα τοῖς ὕδασι ἐπικαταρρύτου Yeyt-
νημένης τῆς γῆς ὃ τοῦ ἀνθρωπείου γένους συνετελέσθη
παγχόσμιος ὀλεθρός, — (15) Πολλάκις τὸν ᾿Ισραηλίτην ;
παρέστησα λαὸν τὸν περιούσιον, τὸν ἠγαπημένον, τὸ
βασίλειον ἱεράτευμα, διὰ γογγυσμὸν, δι᾿ ἀντιλογίαν, δύ
ἀχαριστίαν, διὰ παράπλήσιον πλημμέλημα μαστιζό-
ϑένον, ταπεινούμενον ὑπὸ τῶν ἡττωμένων ἐχθρῶν xad
x& ὧν αὐτὸς ἐτροπαιοφόρει ἐλασσούμενον, πίπτοντα,
διολλύμενον. Πολλάχις ὑμῖν ὑπετιθέμην" φυλάξασθε,
διορθώθητε, ἐπιστράφητε, μὴ ἀναμείνητε act eT vat ;

PF,

$ 8. Δαχρυόντων ] δαχρύων malim cum Nauckio. || — ἀποσμήχεται μολυσμό; ἀποσμίχεται μολισμός cod.; em. N. -

|. — τὰ ἀπὸ τῆ: ] ταῖς ἀπὸ τῆς cod. ; em. N.

$ 10. Προσῆχε] προτήχει cod., em. N. || —. ἀγαθοῖς ἔργοις ἔργοις y. cod. ; transposuit N.
$ 11. Οἱ γὰρ οὔτ ἀτενές] Sic seripsi pro οἱ γὰρ οὕτω τινὲς, quie sensum non fundunt. || — πρὶν [ἂν] 3$ τῶν κακῶν
ἐπιδήμιος ἣ copi] πρὶν ἢ τ. x. ἐπιδημίοις ἡ φ. codex; Naukius conjecit : πρὶν ἣ τ. x. ἐπιδημήσῃ ἡ φορά.

E
]

1

$.12. Γελώτων] γελώντων cod ; em. N || — καὶ, λόγῳ & ius junxi ; i Td
δὴ ὁ vov cod ; em. N. ; λόγῳ Év(] Nauckius junxit : ἀπροσδοκήτως καὶ λόγῳ ἑνί; Τί
Exe] ys | — $ 13. δὴ δέω ] δεῖ δέω cod.; em. N. || — $ 14. νυνὶ καὶ ὑμεῖ. ] v. x. uet; cod.; em. N. l—5$ 15. X |
"e λάθετε cod.; em. N. | — $ 16. ἢ χρεῖττον] ἢ xo. cod. ; vocem ἢ Nauckiüs delevit. || — δίκας δίψας cod. ; em. -

i

?

:

τὴν ῥομφαίαν τὸ τόξον ἐντείνεται" μὴ τὴν μαχρο-
θυμίαν ἀφορμὴν καταφρονήσεως λάόητε, μὴ κατὰ τῆς
χρηστότητος πονηρεύησθε" ἀλλὰ πῶς ὑμῶν τὰς xap-
δίας ἤδη φλεγμαινούσας ἐπιξέσω; (16) Ἢ χρεῖττον
νῦν ἀλγυνομένους ἐπιπλῆξαι ἢ ἐχεῖθεν ἀνεπιτιμήτους
δίκας ὑφέξοντας παραπέμψαι, xoi τὴν παροῦσαν
συμφορὰν τοῦ πρὸς ὑμᾶς ἐλέγχου συνεργὸν προσλα--
ῥεῖν ἢ διευλαδηθέντα τὸ πάθος ἀνεξέλεγχτον χαταλι-
πεῖν τὸ ἀπειθῆσαν xal ἥμαρτηχός. — "IX οὖν; ἐνουθε-
τήσαμεν, ἠπειλήσαμεν, θεὸν λέγοντες " ὃ θεὸς ἡμῶν
ζηλωτὴς, μαχρόθυμος, ἀλλ᾽ ἐὰν ὀργισθῇ, τίς ὑπο-
στήσεται; (17) Τ αὔτα ἔλεγον, ἀλλ᾽, ὡς ἔοιχεν, εἰς
4 πῦρ ἔξαινον " τοῦτο γάρ μοι τὸ νῦν εἶναι, ὡς εἴθε μὴ
ὄφελεν, παροιμιάσασθαι xalptov* οὐ γὰρ ἐπεστρά-
"mmt, οὐδὲ μετενοήσατε, ἀλλ᾽ ἐδαρύνατε τὰ ὦτα τοῦ
μὴ εἰσαχούειν λόγον κυρίου. (1s) Διὰ τοῦτο ἐξεχύθη
pe ἡμᾶς 6 θυμὸς αὐτοῦ xai ἐγρηγόρησεν ἐν ταῖς
ἁμαρτίαις ἡμῶν, xal τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐστήριξεν
ἐφ᾽ ἡμᾶς. « Οἴμοι ὅτι ἐμαχρύνθη f παροιχία μου »,
᾿χαὶ μὴ μαχρᾶς οὔσης μετὰ τοῦ ψαλμῳδοῦ βοήσομαι
Δαυίδ (Ps. 119, 5), ἐμακρύνθη * ὅτι οὐκ εἰσηκούσθην
παραχαλῶν, ὅτι νέφος βαρδάρων δρῶ τοῖς πταίσμασι
I καταξηρανθεῖσαν τὴν πόλιν ἡμῶν τοῖς αἵμασιν ἐπι-
| χλύζοντας. . (19) Οἴμοι ὅτι ἐπὶ τούτοις ἐφυλαττόμην
; τοῖς χαχοῖς ἐγὼ, ὅτι « ἐγενήθημεν ὄνειδος τοῖς γείτοσιν
ἡμῶν, μυχτηρισμὸς xat χλευασμὸς τοῖς χύχλῳ ἡμῶν »
- (Ps. 78, 4), ὅτι βαρδάρων ἄπιστος δρόμος οὐχ ἔδωχε
τὴ φήμη χαιρὸν ἀγγελίας, ὡς ἄν τις ἀσφάλεια περι-
γοηθείη, ἀλλὰ σύνδρομον ἔσχεν ἣ θέα τὴν ἀκοὴν xot
τὸ πεπονθέναι, χώραις πόσαις ἐθναρχίαις τε xal πο-
ταμοῖς ναυσιπόροις xai ἀλιμένοις πελάγεσι τῶν ἐπε-
λασάντων διειργομένων. — (20) Οἴμοι ὅτι ἔθνος ὠμὸν

- xal ἀνήμερον ἐπ᾽ ἀδείας δρῶ τῆς πόλεως περιχεόμενον
χαὶ τὰ πρὸ τῆς πόλεως ληιζόμενον, πάντα φθεῖρον,
πάντα λυμαινόμενον, ἀγροὺς, οἰκίας, βοσχήματα,
δποζύγια, γύναια, παιδάρια, πρεσδύτας, νεανίας,
διὰ πάντων τὸ ξίφος ὠθούμενον, οὐδενὸς λαμόάνον
᾿οἶχτον, οὐδενὸς φειδόμενον. Παγγενὴς ἣ καταφθορὰ,
ὡς dxgig ἐν ληίῳ, χαὶ ὡς ἐρυσίδη ἐν ἀμπελῶνι;
μᾶλλον δὲ ὡς πρηστὴρ ἢ τυφὼν ἢ χειμάρρους ἢ οὐκ
οἶδ᾽ 8 τι εἴπω εἰς τὴν χώραν ἡμῶν εἰσπεσὸν αὐταῖς
γενεαῖς τοὺς χατοιχοῦντας ἀνάλωσε. (21) Μαχαρίζω
τοὺς τῆς παλαμναίας χαὶ βαρδάρου χειρὸς ἔργον γε-
Ὑονότας, ὅτι τεθνηχότες θᾶσσον διέφυγον τὴν συναί-
σθησιν τῶν κατασχόντων ἡμᾶς ἀνελπίστων συμφορῶν.
183 αἴσθησις ἦν αὐτοῖς τούτοις ἀποιχομένοις, ἐθρή-
νησαν ἂν χἀχεῖνοι σὺν ἐωοὶ τοὺς ἔτι περιόντας, ὧν τε
διὰ παντὸς πάσχουσι καὶ οἵων ἀλγεινῶν ἀναπλησθέντες
οὖχ ἀπαλλάσσονται, καὶ ἐν ᾧ ζητοῦντες τὸν θάνατον
οὐχ εὑρίσχουσι. (22) Πολλῷ γὰρ αἱρετώτερον ἅπαξ
θανεῖν τοῦ διὰ παντὸς ἐλπίζειν θανεῖν xal τοῖς τῶν

1

DE ROSSORUM INCURSIONE HOMILIA I. 165

»
, , n z "i
πλησίον madent συνεχῶς ἀλγεῖν xal σπαράσσεσᾷαι
τὴν ψυχήν. Ποῦ νῦν βασιλεὺς 6 φιλόχριστος ; ποῦ τὰ
. T λ
στρατόπεδα; ποῦ τὰ ὅπλα, τὰ υηχανήματα, αἱ στρα-
^ y
τηγιχαὶ βουλαί τε xoi παρασχευαί; o) βαρθάρων
.Ρ » Ὁ
ἄλλων ἔφοδος ἐφ᾽ ἑαυτὴν ταῦτα πάντα μετέστησέ τε
M , "ἢ 4
καὶ μεθειλχύσατο; (28) Καὶ βασιλευ., μὲν ὑπερορίους
^ M M Ln
πόνους xal μαχροὺς ἀνατλᾷ, συναπίήρέ τε xol συντα-
λαιπωρεῖ τὸ στρατιωτιχόν᾽ ἡμᾶς δὲ ὃ κατ᾽ ὀφθαλμοὺς
»» m 9v -
ὄλεθρος xai φόνος δαπανᾷ, τοῖς μὲν ἐπελθὼν, τοῖς
^? , -
δ᾽ ἤδη ἐπερχόμενος. (28) Τὸ δὲ Σχυθιχὸν τοῦτο xol
2 ' 20 M , 6 2E 5 m Ld m L
ὡμὸν ἔθνος xat βάρόαρον ἐξ αὐτῶν τῶν τῆς πύλεως
x ͵ e
ἐξερπύσαν προπυλαίων μονιοῦ δίκην ἀγρίου τὰ πέριξ
5. ὦ P , * m
αὐτῆς χἀτενεμήσατο, Τίς οὖν ἡμῶν προπολεμήσει:;
, ᾿ ἣν - -
τίς ἀντιπαρατάξεται τοῖς ἐχθροῖς; Πάντων ἡμεῖς
» x js É , "mi 2r /
ἔρημοι, πανταχόθεν ἐξηπορημένοι. "Tí; ἐξισωθείη
θρῆνος ταῖς συμφοραῖς; ποῖον ἐξισχύσει δάχρυον
M ^
émapxécat πρὸς τὸ μέγεθος τῶν περιστοιχισαμένων
ἡμᾶς δυσχερῶν ; (21) Δεῦρό μοι τῶν προφητῶν συμ--
παθέστατε" συνθρήνησον τὴν “Ἱερουσαλὴμ, οὐ τὴν
παλαιὰν ἐχείνην, ἔθνους ἑνὸς £x μιᾶς ῥίζης δώδεχα
,
στελέχη βλαστήσαντος τὴν μητρόπολιν, ἀλλὰ συμ-
, — , Ὁ
πάσης τῆς οἰχουμένης, ὁπόσην ὃ Χριστιανῶν λαμ-
πρύνει θεσμὸς, τὴν χρόνῳ xol χάλλει καὶ μεγέθει xot
λαμπρότητι, πολυπληθείᾳ τε τῶν ἐνοικούντων xal
πολυτελείᾳ δεσπόζουσαν " συνθρήνησόν μοι ταύτην τὴν
Ἱερουσαλὴμ, οὖχ ἁλοῦσαν ἤδη xol χαμαὶ πεσοῦσαν
, M : : , € " /. i ,
2 τω Lad -
ἀλλ᾽ ἐγγὺς κειμένην τοῦ ἁλῶναι χαὶ τοῖς δρωμένοις
χατασειομένην᾽ συνθρήνησον τὴν βασιλίδα τῶν πό-
λεων, οὖχ αἰχμάλωτον ἀγομένην, ἀλλὰ τῆς σωτηρίας
, “
ἐλπίδος ἠχμαλωτισμένην. (25) Ζήτησον ὕδωρ τῇ χε-
φαλῇ καὶ πηγὰς δαχρύων τοῖς ὀφθαλμοῖς, xal συμ-
πένθησον " xal πένθησον ἐπ᾽ αὐτῇ, ὅτι « χλὰίουσα
ἔχλαυσεν ἐν νυχτὶ, xal τὰ Odxgux αὐτῆς ἐπὶ τῶν
σιαγόνων αὐτῆς. xol οὐχ ὑπάρχει ὃ παραχαλῶν
αὐτὴν » (Thren. 1, 2), ὅτι « ἁμαρτίαν ἥμαρτεν Ἵε-
ρουσαλὴμ., διὰ τοῦτο εἰς σάλον ἐγένετο » (Ib. x, 8),
' i ! » mv 3-5 EA - D
xal oi τεθηπότες αὐτῆς τὴν ἰσχὺν ἐξεμυχτήρισαν
^ A! a 5 , ) , m , - , 5j
αὐτὴν, ὅτι ἐξαπέστειλε χύριος πῦρ £9 τοῖς ὀστέοις
2 2e ^ ᾿ 4. c 3 ἀν ἫΝ 4.
αὐτῆς καὶ ἐδάρυνε τὸν ζυγὸν αὐτοῦ ἐπὶ τὸν τράχηλον
€ ΄ M ze 2 - ὶ w e 080 Ib
fiu Gv , xal « ἔδωχεν ἐν χερσὶν ἡμῶν ὀδύνας » (Ib. 1,
14), ἃς οὐ δυνησόμεθα ὑποστῆναι. (26) Συνθρήνη-
σον, ὅτι ἐξέλιπον ἐν δάχρυσιν οἱ ὀφθαλμοί μου" « f$
/ 2 , i9 , E / E] ,
χοιλία μου ἐταρά θη xa. ἐστῤάφη fj καρδία μου ἐν ἐμοί,
ὅτι παραπιχραίνουσα παρεπίχρανα. ἴξξωϑεν ἠτέχνωσέ
με μάχαιρα » χαὶ « διήνοιξεν ἐπ᾽ ἐμὲ ὃ ἐχθρὸς στόμα
αὐτοῦ xoi ἔῤρυξεν ὀδόντας xal εἶπε’ χαταπίομαι
αὐτήν » (Ib. 2, 16). (27) Ὦ πόλις βασιλὶς, οἵων
χαχῶν περιχέχυται ὄχλος " χαὶ τὰ σὰ τῆς χοιλίας ἔγ-
γονα xat τὰ πρὸ τοῦ ἄστεος, [ἃ] λαμπρῶς ἐπεπέλιστο,
λαγόνες θαλάσσης xai πυρὸς xal μαχαίρας οτόμα
m ^
βαρδαριχῷ νόμῳ διαχληρωσάμενα χατεσθίουσιν. Ω

"Cur

N. || — $ 18. ὁρῶ] ὁρᾷ cod. ; em. N. || — 5. 19. ἄπιστος] ἄπυστος ἢ || — τὸ πεπονθέναι] τότε, πόθεν xai cod.; em. N. il A
—.$ 21. Εἰ δὲ αἴσθγσις] ἡ ὃ. a. cod.; em. N., qui deinde legit αὐτοῖς τούτων ἀποιχ. || — S 22. 32v] ὠμῶν Il — $23. Ava-
— πλᾷ] ἀναντλεῖ conj. N. || — περιστοιχισάντων ] περιστοιχησ. cod.; em. N. || — $ 27. ἃ ante λαμπρῶς inseruit N.

166

πολλῶν ἐλπὶς ἀγαθὴ, ὅση χαλεπῶν ἀπειλὴ xoi δει--
μάτων πλῆθος περιχλύσαν τὰ χύχλῳ τὴν σὴν περι-
θόητον ἐταπείνωσε δόξαν. (28) Ὦ πόλις βασιλεύουσα
μικροῦ συμπάσης τῆς οἰχουμένης, οἷός σε στρατὸς
ἀστρατήγητος χαὶ δουλιχῶς ἐνεσχευασμένος ὡς δου-
λεύουσαν ἐχμυχτηρίζει; Ὦ πόλις πολλῶν ἐθνῶν λά-
φύροις ἐκλαμιπρυνθεῖσα, οἷον λαφυραγωγεῖν σε διενοή-
σατο ἔθνος; ὦ πολλὰ στησαμένη κατὰ τῶν πολειλίων
Εὐρώπης τε χαὶ ᾿Ασίας χαὶ Λιδύης τρόπαια, ὅπως
νῦν ἐπὶ σὲ βαρδαρικὴ καὶ ταπεινὴ χεὶρ ἐξέτεινε δόρυ.
τὸ κατὰ σοῦ χράτος ἐπαρθεῖσα τροπαιοφορῆσαι. "Emi
τοσοῦτον γὰρ χαχώσεως πάντα σοι ἥχει, ὥστε χαὶ
τὴν ἀπροσμάχητόν σου δώμην εἰς τρύγα ἐλάσαι βα-
θυτάτης ἀρρωστίας, xvi τὸ ἀρρωστοῦν xol τεταπει--
νωμένον" τῶν ἀντιπάλων φιλάνθρωπον ὄμμα χειρὸς
ἰσχὺν ἐν σοὶ ἀποφαίνειν χαὶ δόξης ὀνόματι πειρᾶσθαι
διαχοσμηθῆναι. (29) Ὦ βασιλὶς πόλεων βασιλίδων,
πολλὰς μὲν συμμαχίαις ἐξαρπάσασα χινδύνων, πολλὰς
δὲ ἐπὶ γόνυ χλιθείσας ἀνορθώσασα τοῖς ὅπλοις, εἰς
πρηνομὴν δὲ νυνὶ προχειμένη xal τῶν συνεπιχουρούν-
τῶν ἐξηπορημένη. Ὦ ναῶν σεῤασμίων χάρις xal
λαμπρότης, ὦ μεγέθη καὶ χάλλη καὶ λεπτουργίαι
xa ἀγλαΐσματα, ὦ θυμάτων ἀναιμάχτων xat φρικτῆς
θυσία: xal μυστιχῇς τραπέζης, ὦ θυσιαστήριον xal
χῶρος ἄῤδατος καὶ σεπτὸς,, ὅπως πολεμίων πόδες βε--
θήλωσιν ἀπειλοῦσι, ᾿Ὦ σέῤφας αὐτὸ xoi πίστις
ἄχραντος χαὶ λατρεία χαθαρὰ, ὅπως δυσσεδούντων
χαθ᾽ ὑμῶν xai φρυαττοιλένων πλατύνεται στόμα.
(30) ᾿Ὦ ἱερέων πολιὰ καὶ χρίσμα χαὶ ἱερωσύνη ὦ μοι
τέμενος ἱερὸν θεοῦ χαὶ θεοῦ σοφία ὁ τῆς οἰχουμένης
ἀχοίμητος ὀφθαλμός. Θρηνήσατε, παρθένοι, θυγα--
τέρες ἹἹερουσαλήμ." χλαύσατε, νεανίσχοι πόλεως Ἵε-
ρουσαλὴμ., πενθήσατε xal μητέρες, δαχρύσατε νήπια,
δαχρύσατε ^ τὸ μέγεθος γὰρ τοῦ πάθους χαὶ ὑμᾶς εἰς
συναίσθησιν ἐχόιάζεται" δαχρύσατε ὅτι ἐπλήθυνεν ἡμῖν
τὰ χαχὰ χαὶ οὐχ ἔστιν ὃ ἐξαιρούμενος, οὐχ ἔστιν ὃ
βοηθός. (31) ᾿Αλλὰ μέχρι τίνος ὃ θρῆνος, μέχρι τίνος
τὸ πένθος, μέχρι τίνος ὃ ὀλολυγυός ; Τίς εἰσακούσε--
ται, χαὶ πῶς ἣ θραῦσις χοπιάσει; Τίς ἐξιλάσεται ; τίς
βοήσεται ὑπὲρ ὑμῶν; εἴ τις ἦν Μωυσῆς, εἶπεν ἂν πρὸς
χύριον. « ἐὰν αὐτοῖς ἀφῆς, ἄφες - εἰ δὲ μὴ, ἐξάλευψον
χἀμὲ Ex τῆς βίόλου τῆς ζωῆς, ἧς ἔγραψας (Exod.
32, 32).» Καὶ πρὸς ἡμᾶς δέ" « χύριος πολεμήσει
np ἡμῶν, χαὶ ἡμεῖς σιγήσομεν (Ib. 14, 14). »
Ἀλλ᾽ οὐχ ἔστιν, ὅτι ἐχλέλοιπεν 6 θεὸς ἀπὸ τῆς γῆς"
οὐχ ἔστι Μωυσῆς" οὐχ ἔστιν Ἁδραὰμ. ὥστε διᾶραι τὸ
στόμα χαὶ παρρησιάσασθαι χαὶ εἰπεῖν πρὸς τὸν θεόν"
« μὴ συναπολέσῃς δίχαιον μετὰ ἀσεθοῦς, xal ἔσται ὃ
δίκαιος ὡς 6 dose (Gen. 18, 23). » Οὐχ ἔστιν ὅστις
ἐπέλθοι τὰς φιλανθρώπους ἐχείνας χαὶ θαυμασίους
τῶν λόγων ἐπαγωγὰς, & ὧν ἐπὶ δέχα δικαίοις τὴν
μυριάνθρωπον πόλιν ἔξω φύσεως φερομένην ἐντὸς σω-

PHOTII

τηρίας ἠξίου γενέσθαι xal πρὸς τοῦ τῶν ὅλων ἀχοῦσαι
θεοῦ ὡς « ἐὰν εὑρεθῶσι ἐν τῇ πόλει δέκα, οὐ μὴ ἀπο- '

λέσω ἕνεχεν τῶν δέχα (Gen. 18, 32). » (22) Οὐχ
ἔστιν οὖν Μωυσῆς, οὖκ ἔστιν 'AGpadu. ἀλλ᾽ ἐὰν ὑμεῖς
βούλησθε (παράδοξον μὲν ἐρῶ, ἀληθὲς δέ), ὅμως δύ--
νασθε ὑμῖν ἑαυτοῖς Μωυσέα παρασχευάσαι, δύνασθε
Ἁδραὰυ. δεῖξαι. Καὶ Μωυσῆς γὰρ, ἀνεπιστρόφως
ἔχοντος τοῦ λαοῦ, δεινὸν οὔπω δεινὸν, εἰ πρεσδεύων
παρηχούετο᾽ ἀλλ᾽ ἐχεῖνο λίαν qobspbv, ὡς πολλοὺς
πολλάχις ὑπὲρ ὧν ἅπαντα ἔπραττεν ὑποχείρια διε-
χρήσατο.
ἱκέτευεν, τούτους ἑώρα τὸν βίον εἰς πυρὸς δαπάνην
καταστρέφοντας, ὅτι παθῶν αὐτοῖς ἄκανθαι τὸ γεώρ-
quw ἦν. Δύνασθε, ἐὰν βούλησθε, ἵνα λέγῃ κἀχεῖνος
πρὸς ὑμᾶς" « κύριος πολεμήσει ὑπὲρ ἡμῶν, χαὶ ἡμεῖς
(23) Ποθεῖτε μαθεῖν ὅπως δέδοιχα τὸν
χλαυή)μὸν ὑμῶν; ὅτι πρόσχαιρος" τὴν ἐλεημοσύνην
ὑμῶν, ὅτι πρὸς βραχύ - τὴν σωφροσύνην, ὅτι ἐφήμε-
ρος τὴν φιλαδελφίαν, ὅτι μέχρις ἂν τὸ δυσμενὲς τῶν
χκύχλῳ ἐχθρῶν, ἅτε δὴ χοινὸν ὑπάρχον xaxov, εἷς
δμόνοιαν δυᾶς συνωθεῖ τὸ ταπεινὸν xal μέτριον τῶν
ἠθῶν, ὅτι μέχρις ἂν ἣ αἰχμαλωσία ἐμπρόθεσμος - τὸν
τῦφον πατούμενον χαὶ τὸν θυμὸν χαλινούμενον xal
τὴν γλῶτταν πνευματιχῶν ἀσμάτων, ἀλλὰ μὴ αἰσχρῶν
ῥημάτων δειχνυμένην ὄργανον, ὅτι μέχρις ἂν τῶν
πολεμίων οἱ ἀλαλαγμοὶ τοῖς ὠσὶν ὑμῶν προσάράσ-
σουσι" τὰς λιτὰς xal τὰς παννύχους στάσεις xal τὴν

σιγήσουεν, »

Καὶ Ἁραὰμ δὲ περὶ ὧν ἐδυσώπει καὶ

, M N M e , ^ : hj
νηστείαν καὶ τοὺς στεναγμοὺς, ὁτι μέχρις ἂν ὃ διὰ

ξίφους θάνατος. (81) Ταῦτά με ταράττει xo θορυδεῖ
N m e , ΩΣ m
πολὺ τῶν ὅπλων πλέον τῶν βαρθαριχῶν.
δέδοικα ῥᾳδίως νυνὶ xat παρὰ πάντων ἅμα δρῶν συν-
, cr , 559 5 f; ^ 5^5 ^
τελούμενα, ὅτι πρότερον οὐδ᾽ ἐνίοις τισὶν οὐδὲ χωρὶς
M 2). ^ Ἴρις A. Y 9 e EP "e
xoi μόλις ἐπράττετο. Φοῦεῖ με xol ἀνιᾷ ὅτι ὅταν
ἵσταται ἣ πληγὴ, τότε καὶ ἡμεῖς σεμνυνόμεθα τὴν

Ταῦτα

3 z e ; m M M , ' :
ἐπιστροφὴν, Ott ὅταν ἐπιστῇ τὰ λυπηρὰ, τότε προς

τὰς πράξεις χαταφεύγομεν τὰς χρηστάς.
τ e 5 M
νῦν οὐχ ἔστι ΜΙωυσῆς οὐδὲ 'A6oudp. (35) Ei δὲ xav
παρελθούσης τὴς νῦν ἡμᾶς κατεχούσης συμφορᾶς, τὴν

Διὰ τοῦτο

, , / M , 5 , E
αὐτὴν χοσμιότητα xal τάξιν χαὶ κατάστασιν ἐφυλάτ-

τετε, πολλοὺς ἂν Μωυσέας καὶ δραὰμ. προπολεμεῖν

ὑμῶν καὶ ὑπὲρ ἡμῶν ἐξιλεοῦσθαι προεδάλλετο θεός.

Καὶ τί λέγω Μωυσέα καὶ ραάμ.; αὐτὸν τὸν χοινὸν
δεσπότην ἡμῶν τε χἀχείνων πρόμαχον ἡμῶν καὶ

$55 , ON / De )
προασπιστὴν ἀπεργάζεσθε, τον ἐπαγαγοντα τον ἐχθρὸν 1

διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν θραύοντα τῶν ἐχθρῶν τὴν
ἰσχὺν, τὸν παιδεύοντα ἰώμενον, τὸν ὀργιζόμενον φι-
λανθρωπευόμενον " μεγάλη γὰρ ἣ ἐλεημοσύνη χυρίου
τοῦ θεοῦ ἡμῶν χαὶ ἐξιλασμὸς αὐτοῦ τοῖς ἐπιστρέφουσιν
3:9 * ἢ 2 A D , ,

ἐπ᾽ αὐτὸν ὁσίως, « xal [νῦν] βελτίους ποιήσατε », διὰ
Ἱερεμίου (33, 13) βοᾷ, « τὰς δδοὺς ὑμῶν xol τὰ
ἔργα ὑμῶν, x«i ἀχούσατε τῆς φωνῆς χυρίου, xal
παύσεται χύριος τῶν χαχῶν, ὧν ἐλάλησεν ἐφ᾽ ὑμᾶς v.

$ 28. τῶν ἀντιπάλων] An xai τὸ
θρωπίαν. || — $ 29. à μεγέθη] ὦ

τῶν &v. φίλ ὄμμα Of. hom. IH, 16 : τῇ τῶν ἀντιπάλων εὐμενείᾳ οὗ τὴν τῶν ἀντ. φιλαν-
μεγάλη cod. ; em. Ν. {{-- ἢ 31. κοπιάσαι ] χοπιάσασαι cod. ; em. N. || — S 34. ὁρῶν]

MUTO MIENNE

βοᾶν ὑπὲρ ὧν μὴ ἐπάσχομεν, ἀλλὰ μὴ περὶ τοῦ ὃε-
διέναι παθεῖν ἃ τοῖς οὐχ ὀρθῶς βιοῦσιν ἕπεται παθεῖν,

“ἐφ᾽ «Gv ἀγαθῶν ἡμῖν αἱ κατὰ τὸν βίον ἄφθονοι πηγαὶ

ἀνεδίδοντο, ἀλλὰ μὴ τῶν χαλεπῶν ἡμῖν ἀπείρων ὄχλον
ἐπὶ ξυροῦ βεύδηκότα πειρᾶσθαι φυγεῖν. (87) Ἀλλὰ
στήσατε τὸν κλαυθμὸν, παύσασθε τούτων, ἀσφαλεῖς
φύλαχες γένεσθε, τολμῶ καὶ λέγω ἐγὼ τῆς σωτηρίας
ὑμῖν ἐγγυητής" ταῖς ἐπαγγελίαις ὑμῶν θαρρῶν τοῦτό
pt , οὐ ταῖς πράξεσι ταῖς ἐμαῖς, ταῖς ὑμῶν Ümo-
σχέσεσιν, ἀλλ᾽ οὐ ταῖς ἐμαῖς φωναῖς. ᾿Εγὼ ὑυῖν
ἐγγυῶμαι τὴν σωτηρίαν, ἂν αὐτοὶ βεδαίως συντη-
ρήσητε τὰς ὁμολογίας, ἐγὼ τὴν τῶν δυσχερῶν ἀπαλ-
λαγὴν, ἂν ὑμεῖς πάγιον τὴν ἐπιστροφὴν, ἐγὼ τὴν
ὑποχώρησιν τῶν ἐχθρῶν, ἂν τὴν ἀναχώρησιν ὑμεῖς
τῶν παθῶν" μᾶλλον δὲ οὐδὲ τούτων ἐγὼ ἐγγυητὴς,
ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἐμαυτοῦ χαὶ ὑπὲρ ὑμῶν, ἂν ἄρα τῶν
συνθηκῶν ὑμῶν ἀπροφάσιστοι γένησθε πληρωταὶ, ὑμᾶς
αὐτοὺς προθάλλομαι ἐγγυητὰς, ὑμᾶς ἀποφαίνω πρε-
σδευτὰς, καί γε χύριος φιλάνθρωπος ὧν καὶ μετανοῶν
ἐπὶ χαχίαις ἀνθρώπων ἐρεῖ πρὸς ὑμᾶς" « ἰδοὺ ἀπαλείφω
ὡς γεφέλην τὰς ἀνομίας σου xal ὡς γνόφον τὰς &uap-
τίας σου" ἐπιστράφηθι ἐπ᾽ ἐμὲ, καὶ λυτρώσομαί σε
(Jes. 44, 22) »" καὶ « ἐπιστράφητε πρός με, xai ἐπι-
στραφήσομαι πρὸς ὑμᾶς (Zachar. i, 13) »* xoi
« πέρας λαλήσω ἐπὶ ἔθνος ἢ ἐπὶ βασιλείαν τοῦ ἐξᾶ-
ραι αὐτοὺς xol ἀπολλύειν, καὶ ἐὰν ἐπιστραφῇ τὸ
ἔθνος ἐχεῖνο ἀπὸ τῶν χαχῶν αὐτῶν, μετανοήσω κἀγὼ
περὶ πάντων τῶν χαχῶν, ὧν ἐλογισάμην τοῦ ποιῆσαι
αὐτοῖς » (Ier. 18, 7). (38) Τὸ λοιπὸν, ἀγαπητοὶ, πρὸς
τὴν μητέρα τοῦ λόγου, τὴν μόνην ἡμῶν ἐλπίδα xal
χαταφυγὴν, χαιρὸς ἐφέστηκε προσδραμεῖν. 'Γαύτη
βοήσωμεν ποτνιώμενοι᾽ « Σῶσον πόλιν σὴν, ὡς οἶδας,
ὦ δέσποινα. » (39) ΤΓαύτην πρὸς τὸν υἱὸν αὐτῆς καὶ
θεὸν ἡμῶν μεσῖτιν στησώμεθα, χαὶ τῶν διομολογη-
θέντων ἡμῶν μάρτυρα καὶ ἐγγυητὴν ποιησώμεθα, xal
τὰς ἡμετέρας αἰτήσεις διαπορθμεύουσαν καὶ τὴν παρὰ
τοῦ τεχθέντος ἐξ αὐτῆς φιλανθρωπίαν ἐπομύρίζουσαν
xot τὸ νέφος τῶν ἐχθρῶν διασχεδάζουσαν χαὶ τὰς τῆς

, eov , ς , c -
σωτηρίας ἡμῖν αὐγὰς ἀναλάμπουσαν" ἧς ταῖς πρε-

e bd /

'σδείαις τῆς παρούσης μὲν ῥυσθείημεν ὀργῆς, ῥυσθείη-

τ , ,

μεν δὲ xol τῆς μελλούσης xal ἀτελευτήτου χαταχρί--
- “ 00 m e ,

σεως, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ χυνίῳ ἡμῶν, ᾧ πρέπει

- *

δόξα xol εὐχαριστία xal προσχύνησις ἅμα τῷ πατρὶ
το LU * —

χαὶ τῷ ἁγίῳ πνεύματι, νῦν xal ἀεὶ xal εἰς τοὺς αἰῶνας

DE ROSSORUM INCURSIONE HOMILIA II.

- AXX οὐ βούλεσθε. (36) Μὴ βοᾶτε μηδὲ θορυδεῖσθε-
- xpsiscov ἦν ἡσύχως εὐχαριστεῖν, ἀλλὰ μὴ διωλύγιον

» L4 e , $. ug ,
᾿εἰσπραξις τῶν ὀλισθημάτων τὸ ἀνεπιστροφον.

167
IT.

TOY ΑΥ̓ΤΟΥ͂ ATIOTATOY ΦΩΤΙΟΥ, AP-
XIEIHIZKOIOY KONYXTANTINOYHOAEOX,
NEAZX POMHZ,OMIAIA AEYTEPA ΕἸΣ ΤῊΝ
ESOAON TON POX.

Οἶδα μὲν ὡς ἅπαντες συνεπίστασθε ὅσοι τε δεινοὶ
συνιδεῖν ἀποστροφὴν πρὸς ἀνθρώπους θεοῦ, ὅσοι τε
ἀμαθέστερόν πως περὶ τὰ τοῦ χυρίου διάχεισθε χρί-
ματα, πάντας δ᾽ οὖν ὁμῶς συνιέναι χαὶ χατανοῆσαι
λογίζομαι τὴν ἐπενεχθεῖσαν ἡμῖν ἀπειλὴν χαὶ τὴν τοῦ
ἔθνους ἀθρόαν ἐπιδρομὴν οὐχ ἄλλοθέν ποθεν ἢ ἐξ ὀργῆς
καὶ θυμοῦ παντοχράτορος χυρίου ἡμῖν ἐπισπιλάσαι.
(2) ᾿Αγαθὸν μὲν γὰρ τὸ θεῖον x«l θυμοῦ χρεῖττον xal
παντὸς πάθους, ἅτε δὴ πάσης ὑλαίας διαθέσεως ἄνυ-
περόλήτῳ λόγῳ τὴν ὑπόδασιν χληρωσαμένης τὴν
φύσιν ἔχον ὑπερανῳχισμένην * ὀργίζεσθαι δὲ xal θυ-
μοῦσθαι λέγοιτ᾽ ἂν εἰκότως, ἐπειδάν τι τῶν πεπραγ-
μένων θυμοῦ χαὶ ὀργῆς κριθὲν ἄξιον τὴν προσήχουσαν
ἐκεῖθεν δίχην τοῖς δεδραχόσι ἐπισπάσηται, χαθ᾽ ὃν
τρόπον καὶ νῦν ἡμῖν ἐπεισφρήσασα χατερράγη συμ-
φορὰ χατὰ πρόσωπον ἡμῶν παριστῶσα τῶν ἅμαρτη-
μάτων τὸν ἔλεγχον. (3) Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ταῖς ἄλλαις
τῶν βαρβάρων χαταδρομαῖς προσέοιχεν. ἀλλὰ τὸ τῆς
ἐφόδου παράλογον χαὶ τοῦ τάχους τὸ παράδοξον τοῦ
τε βαρόάρου φύλου τὸ ἀπάνθρωπον xoi τῶν τρόπων
τὸ ἀπότομον xoi τὴς γνώμης τὸ ἀνήμερον οὐρανόθεν
τὴν πληγὴν ὡς σχηπτὸν μηνύει ἐπαφεθῆναι. Οὐχ
ὅτι δὲ πάντες τοῦτο συνεπίστασθε, χαὶ ταῖς διιῶν
καρδίαις ἥ τε τοῦ πάθους ὀξύτης xal f, τοῦ χαιροῦ
ἀχυιὴ τῶν συνενεχθέντων τὸ αἴτιον ἐνεχάραξε, διὰ
τοῦτο σιγήσομαι, ἀλλ᾽ ὅτι xal ὑμᾶς τῶν εἰρησομένων
λαύὼν ἔχω συνίστορας διὰ τοῦτο μᾶλλον σὺν ἐλέγχῳ δὲ-
χκαίῳ τοὺς λόγους ποιήσομαι, ἐκεῖνα ὑμῖν ἐκτραγῳδῶν
χαὶ ὑποχρινόμενος, ὧν αὐτοὶ τὴν σχηνὴν τοῖς οἰχείοις
ἐπηξάμεθα παραπτώμασι χαὶ τὸ δρᾶμα συνεπεσχευα-
σάμεθα παθῶν πολυμόρφων θέατρον τὴν ἡμῶν πολι-
τείαν στησάμενοι. (4) ᾿Οργὴ γὰρ θεοῦ διὰ τὰς ἡμιῶν
ἁμαρτίας ἐπέρχεται, καὶ τῆς ἀπειλῆς ὕλη τῶν ἅμαρ-
τανόντων oi πράξεις τυγχάνουσι xal τῆς τιμωρίας ἣ
“Ὅσῳ
δὲ ξένη xol δεινῶς ἄτοπος τοῦ χαταρραγέντος ἔθνους
ἣ ἔφοδος, τοσούτῳ τῶν πλημμεληθέντων ἣ ὑπερδολὴ
διελέγχεται. “Ὅσον δὲ πάλιν ἀφανὲς, ἄσημον καὶ
μηδὲ μέχρι τῆς καθ᾽ ἡμῶν ἐπελεύσεως γινωσχόμενον,

τῶν αἰώνων. Ἀμήν τοσοῦτον ἡμῖν ὃ τῆς αἰσχύνης ὄγκος ἐπιγράφεται xal
: υἱήν. ^ :

τῶν ὀνειδισμάτων 6 θρίαμθος αἴρεται, xol πικρότερον

ὁρῶ cod.; em. N. || — $ 35. ἐφυλάττετε] ἐφύλαττε cod.; em. N. [| — $36. πηγαί] x)nyat.cod. ; em. N. || — $ 37. φύ-

λαχες γένεσθε] o. γένησθε cod. ; em. N.

$1. Ὁμῶς] ὅμως cod.; em. N. || — ἐπισπιλάσαι] vox corrupta; ἐπιπολάσαι conj. Nauck et Porphyr.; reete,

$ 9. Ὑπερανῳχισμένην] ὑπεράνω χειμένην Porphyr., probante Nauckio. At codicis scriptura bene habet. vid. Steph.
"Thes. v. ὑπερανοικίζομαι. || — $3. εἰρησομένων] εἰρημένων cod. ; em. N. || — $ 4. δεινῶς ἄτοπος ] δεινὸς ἄτοπος cod.

168

at μάστιγες τὴν ὀδύνην ἐναποτίθενται, Ἢ | ydp τοι τῶν
ἀσθενεστέρων τεχαὶ παρεωραμένων: κατὰ τῶν ἐπιφανεία
λαμπρυνομένων xa ἰσχὺν Gu ky ov ἐπιχράτεια ἀνυπέρ-
όλητον παρίστησι τὴν πληγὴν, ἀπαραμύθητον εἰσάγε!
τὴν συμφορὰν, ἀνεξάλειπτον συνέ ἔχει τῶν δυστυχημά-
τῶν τὴν μνήμην. (s) Οὕτω ταῖς ἀνομίαις ἡμῶν ἐμα-
στίχθημεν χαὶ τοῖς πάθεσιν ὠδυνήθημεν χαὶ τοῖς παρα-
πτώμασιν ἐταπεινώθημεν xa τοῖς χαχοῖς ἐκαρώθημεν,
μυχτηρισμὸς χαὶ χλενασμὸς τοῖς χύχλῳ γενόμενοι" οἷς
γὰρ οὐδὲ Ῥωμαίων φήμη! μόνη φορητή ποτε χατεφαί-
γετο, οὗτοι κατ᾽ αὐτῆς αὐτῶν τῆς ἐξουσίας ὅπλα ἤροντο,
καὶ τὰς χεῖρας ἀνεχρότησαν ἐν ἐλπίδι τοῦ λαδεῖν τὴν
βασιλίδα πόλιν ὡς νοσσιὰν φρυαξ μενοι. (6) Τά τε
γὰρ πέριξ αὐτῆς ἐληίσαντο xai τὰ πρὸ τοῦ ἄστεος
ἐλυμήναντο, χαὶ τοὺς συλληφθέντας ὠμῶς ἀπεχρή-
σαντο xol σὺν ἀδείᾳ πάση ταύτη περιεχύθησαν, ἐπὶ
τοσοῦτον ὑπὸ τῆς ἡμετέρας εὐπραγίας ἐπαρθέντες χαὶ
ὑψωθέντες ὥστε μηδ᾽ ὀρθοῖς εἰς αὐτοὺς x«l ἀπτοήτοις
ἐνατενίζειν τοῖς ὀφθαλμοῖς τοὺς ἐνοικοῦντας δύνασθαι,
ἀλλ᾽ ἐξ ὧν εἰκὸς ἦν μᾶλλον αὐτοὺς ἀνδρικώτερον τοῖς
πολεμίοις συμπλέχεσθαι, τούτοις ἐξενευροῦντο xot χατ-
ἐπιπτον" (7) τὴν γὰρ εἰς τοὺς ὁμοφύλους τῶν Bap6d-
ρῶν μιαιφονίαν δέον δικαίαν ποιεῖσθαι ὀργὴν xot μετ᾽
εὐλόγων ἐλπίδων τὴν ἴσην τιμωρίαν ἐπάγεσθαι ἀπαι-
τεῖν" οἱ δὲ χατεπτηχότες χαὶ ἐκπεπληγμένοι παρελέ-
λυντο, τὰ πάθη τῶν ἑαλωχότων οἰκείαν ἅλωσιν ol
σεσωσμένοι xa παρ᾽ ὧν ἐχδίκησις τοῖς ἠτυχηκόσιν
ὠφείλετο φανταζόμενοι. (8) 'Eg' ἅπαξ γὰρ τοῦ ai-
φνιδίου δείματος τοῖς τῆς καρδίας χόλποις ἐναποσχή -
yavvoc xai εἰς τραῦμα τὸ πάθος χοιλάναντος, ὥσπερ
ἀπὸ πηγῆς τινος xai ἀρχῆς τοῦ περικαρδίου μώλωπος
τὸ τῆς δειλίας ῥεῦμα χαὶ εἰς ὅλον τὸ σῶμα μετωχε-
τεύετο χαὶ παρειμένα πάντας φέροντας τὰ μέλη τοὺς
ἐφ οἷς fj τοῦ πολέμου χρίσις ἀνέχειτο διεδείχνυεν.
9) Οὕτω δὴ τοῦ βαρόάρου φύλου γεγενήμεθα παίγνιον,
xal τὴν ἀπειλὴν αὐτῶν ἀνυπόστατον ἡγησάμεθα xal
τὴν βουλὴν ἀχαταίσχυντον xot τὴν προσδολὴν ἀπροσ-
μάχητον. "Evüx γὰρ ὀργὴ θεοῦ, ἐχεῖ xal τὸ ἀτυ-
χεῖν, xa ἡνίκα αὐτὸς ἀποστρέφεται, ἐκ τοῦ ῥάστου
xal τὸ χαταστραφῆναι παρεισδύεται, xui οὺς αὐτὸς
μαστίζεσθαι παραδίδωσι, τὸ λαφυραγωγεῖν χατὰ
“εῖρας τοῖς ἐπιχειροῦσι παραγίνεται, xol « εἰ μὴ χύ-
ριος φυλάσσει πόλιν, elc μάτην ἀγρυπνοῦσι οἱ φυλάσ-
σοντες (Ps. 126, 1). » (10) ΓΕθνος ἀφανὲς, ἔθνος
ἀναρίθμητον, ἔθνος ἐν ἀνδραπόδοις ταττόμενον,
ἄγνωστον μὲν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῆς χαθ᾽ ἡμῶν στρατείας
ὄνομα CA xl ἄσημον μὲν, ἀλλ᾽ ἐπίσημον γεγονὸς,
ταπεινὸν χαὶ ἠπορημένον, ἀλλ᾽ εἰς ὕψωμα λαμπρὸν

PHOTII 3 ]

xai πλοῦτον ἄπλετον ἀναδεδηχὸς, ἔθνος πόρρω mou
τῆς ἡμῶν ἀπῳχισμένον, βαρθαρικὸν, νομαδικὸν, τὸ
θράσος ἔχον εἰς ὅπλα, ἀφύλακτον, ἀνεξέλεγκτον,

ἀστρατήγητον, οὕτως ἀθρόον, οὕτως ἐν ῥιπῇ ὀφθαλμοῦ

ὡς χῦμα θαλάσσης ἐξεχύθη τοῖς δρίοις ἡμῶν, χαὶ ὡς

μονιὸς ἄγριος χόρτον 7| χαλάμην ἢ λήιον χατενεμή-,

σατο τοὺς ἐνοικοῦντας ἐν τῇ Y7 ὦ τῆς συμπεσούσης
fiv θεηλάτου ποινῆς" μιὴ φειδόμενον ἀπὸ ἀνθρώπου
ἕως χτήνους, οὐ θήλεων ἀσθένειαν εὐλαδούμενον, οὔ
νηπίων ἁπαλότητα δυσωπούμενον, o0 πρεσθυτέρων.
πολιὰν καταιδούμενον , ὃπ᾽ οὐδενὸς τῶν ὅσα δυσωπεῖν
εἴωθεν ἄνθρωπον χἂν εἰς θηρίων ἐχδράμῃ φύσιν μα-
λασσόμενον, ἀλλὰ διὰ πάσης ἡλικίας χαὶ φύσεως τὸ
ξίφος ὠθεῖν θρασυνόμενον. — (11) Ἦν ἰδεῖν map αὐτῶν

νήπια μαζῶν xat γάλακτος ἅμα xa ζωῆς αὐτῆς ἀπο-
σπώμενα, χαὶ τάφον αὐτοῖς αὐτοσχέδιον, οἵ ἴμοι, τὰς

πέτρας αἷς προσηράσσοντο, μητέρας οἰκτρῶς ὀλολυ--
ζούσας xol ἐπισφαττομένας ἔτι σπαρασσομένοις xol
Ψυχορραγοῦσι τοῖς βρέφεσι, ἄχουσμα ἐλεεινὸν χαὶ
L 2 , M M ἊΡ .- *^ u.s
θέαμα ἐλεεινότερον xal πολὺ χρεῖττον σιγᾶσθα! ἢ λέ-
γεσθαι, xal τῶν δεδραχότων μᾶλλον 7| τῶν πεπον-
θότων ἄξιον. (12) Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ μέχρι τῆς ἀνθρω-
, , ΕῚ , , 5 ' bi
πίνης φύσεως ἣ ἀγριότης mgoióawev, ἀλλὰ διὰ
, , , , m ^ J,
πάντων ἀλόγων ζῴων, βοῶν xol ἵππων xot ὀρνίθων
ἐρῶν » "1 9 A E J /
xai τῶν ἄλλων οἷς Hubs. $, ὠμότης διήλαυνεν.
"Exetto βοῦς χαὶ παρ᾽ αὐτὸν ἄνθρωπος, χαὶ παῖς χαὶ
ἵππος τάφον εἶχον ὁμόσχηνον, χαὶ γυναῖχες χαὶ ὄρνιθες
τοῖς ἀλλήλων συνεφύροντο αἵμασι. (18) Μεστὰ δὲ νε-
χρῶν σωμάτων ἐτύγχανεν ἅπαντα. Ποταμοῖς τὸ ῥεῖ-

e εἰς αἷμα “μετεσχευάζετο, χρήνας χαὶ δεξαμενὸς

τὰς μὲν οὐχ ἦν ἔτι διαχρίνειν ἐξομαλισθέντων τῶν
χοιλωμάτων τοῖς σώμασι, ταῖς δὲ παντελῶς ἀμυδρὰ
τοῦ προτέρου σχήματος ἴχνη ἐφαίνετο τῶν παραχει-

, ὡς wp irs "n 47 Y 1 à
μένων αὐτοῖς ἀναπληρούντων τὰ λείποντα. Τὰς
ἀρούρας νεχρὰ χατέσηπε σώματα, τὰς ὁδοὺς ἐστενο-
χώρει, τὰ ἄλση τούτοις μᾶλλον ἢ τοῖς θάμνοις χαὶ
ταῖς ἐρημίαις ἐθηριοῦτο xai ἐξηγρίωτο, τὰ σπήλαια
ἃ "n y , ' , ^ ,
ἐπεπλήρωτο, ὄρη χαὶ λόφοι χαὶ χαράδραι χαὶ φά-

ραγγες οὐδὲν [τῶν] ἐν ταῖς πόλεσι πολυανδρίων διέφε-

pw. (u) Οὕτω τοῦ πάθους ἣ θραῦσις ἐξήπλωτο,
xai 6 τοῦ πολέμου λοιμὸς τοῖς τῶν ἁμαρτημάτων
πτεροῖς ἐποχούμενος πανταχοῦ περιίπτατο τὸ προῦ-
τυχὸν λυμαινόμενος. Οὐδεὶς ἂν δύναιτο τὴν ἐπι-
στᾶσαν δυῖν τότε τῶν χαχῶν Ἰλιάδα ἐφιχέσθαι τῷ
λόγῳ. (1) Καὶ τίς ταῦτα συνορῶν οὐ τὸν τρυγίαν
τοῦ ποτηρίου, ὃν 6 θυμὸς ἐχέραδε χυρίου τοῖς ἡμῶν
ὑπερζέσας πλημμελήμασιν, οὐχ ἐφ᾽ ἡμᾶς ἐχχυθῆνας
ἂν διολογήσειε; τίς ταῦτα υὑελετῶν xal συλλογιζό-

em. N. Possis etiam δεινὸς xai ἄ, ᾿ — μηδὲ μέχρι] an. μηδ᾽ ὀνόματι p. ? N, ἢ — ἀνεξάλειπτον ἀνεξάληπτον cod.; em. N.
l| — $ 6. ταύτη περιεχύθησαν ] ταύτης x. cod.; em. N. || — $9. τὸ ἀτυχεῖν] τὸ τυχεῖν cod. ; em. N. || —$ 10. ἀναρίθ-

μῆτον] eoxc ρίθμητον ἢ N. | — καθ᾽ ἡμῶν] x. ἡμᾶς cod.; em. N. Idem deinde τῶν ὅσα.

pro τῶν ὅσῳ... ἐχδράμοι...
μοτὰ T. v. cod. ; ; em. N. | —

.. ἐχδράμῃ .. «ἀλλὰ διὰ dedit

. ἀλλὰ ἰδία, qua codex habet. || — S 12. ἐνέπιπτον ] ἀνέπιπτον ' cod. || — μεστὰ τῶν vex. ]
$ 13. σώμασι] πτώμασι Nauk. || — $ 14. τῶν post οὐδὲν addidit. N. || — ἐπιστᾶσαν

λοιδορούμενος, οὐ τῶν

μένος, οὐ πενθῶν χαὶ σκυθρωπάζων δι ὅλου τοῦ βίου
χαὶ πρὸς δυσμὰς. αὐτὰς ἀφιχόμενος πορεύεται, ὅπως
ἅπαντα τότε συνεχέχυτο xol πῶς T πόλις μιχροῦ δέω
φάναι δοριάλωτος ἐγεγένητο; (16) ἐν ᾧ γὰρ ῥάδιον μὲν
τὸ ἁλῶναι, ἄπορον δὲ τοῖς ἐνοιχοῦσι τὸ ὑπερασπίσαι,
ἐν ἐξουσία δηλονότι τῶν ἀντιπάλων τὸ παθεῖν ταύτην
ἢ μὴ παθεῖν ἔχειτο, ἐν ᾧ δὲ ἢ τῆς πόλεως σωτηρία
τοῖς τῶν πολεμίων ἤρτητο δαχτύλοις , xai τῇ τούτων
εὐμενεία ἣ ταύτης διευετρεῖτο στάσις, παρὰ βραχύ
φημι διαφέρειν, υᾶλλον δὲ πολὺ χαλεπώτερον εἶνα!
τὸ μήπω πεσεῖν ie πόλιν τοῦ πάλαι πεσεῖν " τὸ μὲν

γὰρ ἴσως τῷ τάχει τοῦ πάθους ἄδηλον ἂν παρεῖχε τῆς

μὴ παραυτίκα ἁλώσεως τὴν αἰτίαν, τὸ δὲ τῷ μήχει
τοῦ χρόνου xal τὴν τῶν ἀντιπάλων ἐπαίρειν φιλαν --'
θρωπίαν ὡς τῇ ἐχείνων οὔπω συγχατενεχθείσης εὖ-
σπλαγχνία καὶ τῷ πάθει συνάπτον τὴν ἀπὸ τῆς
συμπαθείας ἀδοξίαν ἀλγεινοτέραν ποιεῖται τὴν συναί-
σθησιν τῆς αἰχμαλωσίας, (17) Apx μέμνησθε τοῦ
χλόνου xai τῶν δαχρύων xoi τῶν ὀλολυγμῶν εἷς ἃ
τότε ἣ πόλις πᾶσα σὺν ἀπογνώσει τελευταία χατεφέ-
ρετο; [ἴστε τὴν νύχτα ἐχείνην τὴν ζοφώδη xa φούε-
ρὰν, ὅτε συμπάντων ἁμῶν ὃ τοῦ βίου κύκλος τῷ τοῦ
ἡλίου χύχλῳ συγχατεδύετο, xul τὸ τῆς ζωῆς ἡμῶν
φέγγος εἰς τὸ βαθὺ τοῦ θανάτου σχότος ἐῤυθίζετο;
(18) Ἴστε τὴν ὥραν ἐχείνην τὴν ἀφόρητον καὶ πιχρὰν,
ὅτε χατέπλεον ὑμῖν αἵ βαρδαρικαὶ νῆες ὦμόν τι xai
ἄγριον χαὶ φονιχὸν ἀποπνέουσαι: ὅτε 7j θάλασσα γα-
ληνιῶσα xal ἀτρεμίζουσα τὰ νῶτα ἐξήπλωτο, αὐταῖς
μὲν τὸν πλοῦν ἡδὺν xol χαταθύμιον παρεχομένη, τὰ
δὲ τοῦ πολέμου χύματα xo0' ἡἥμῶν ἐπεχύμαινεν
ἀγριαίνουσα: ὅτε τὴν πόλιν παρεπορεύοντο ἀνατεί-
νοντας τὰ ξίφη φέρουσαι χαὶ δειχνύουσαι τοὺς ἐμ-
πλέοντας καὶ θάνατον ὥσπερ τὸν διὰ ξίφους ἀπειλοῦσαι
χατὰ τῆς πόλεως; ὅτε πᾶσα μὲν ἐλπὶς ἀνθρωπίνη ἐξ
ἀνθρώπων ἐρρύη, 17, δὲ πρὸς τὸ θεῖον μόνῃ χαταφυγῇ
ἣ πόλις ἐπεσάλευεν : ὅτε σεισμὸς χαὶ γνόφος κατεῖχε
τοὺς λογισμοὺς,
ἕτερον ἢ ὡς oi δὰ δ: pot τειχῶν εἰσήλασαν ἐντὸς χαὶ

χαὶ τὰ ὦτα πρὸς οὐδὲν ἠνέῳχτο

τοῖς ἐχθροῖς ἣ πόλις χεχείρωται ; (19) τὸ γὰρ τοῦ συν-

ενεχθέντος ἀπροσδόκητον xal τῆς ἐφόδου τὸ ἀνέλπι-
στον τοιαῦτα φαντάζεσθαι χαὶ ἀχούειν ὥσπερ ἀνέπειθεν
ἅπαντας, εἰωθὸς μάλιστα τὸ πάθημα τοῦτο τοῖς ἀν-
θρώποις χαὶ ἄλλως ἐπιφοιτᾶν " ὃ μὲν γὰρ ἐχτόπως
δεδίασιν, ἀκρίτῳ δόξῃ xal μὴ παρὸν παρεστάναι νο-
μίζουσι, οὗ δ᾽ ὑπόνοιαν οὗ προέλαθον αὐτεξουσίῳ
γνώμῃ xal φθάσαντος πόρρω πέμπουσιν. "Hv ὄντως
, ΄ ' - itaesge ,
τότε πένθος χαὶ θρῆνος χαὶ οὐαί. (20) Τότε τῶν ἰδίων
ἁμαρτημάτων ἀδέκαστος χριτὴς χαθίστατο ἕχαστος,
? , ? ? Ἃ ζω, ,
οὐ συχοφάντημα χατηγόρων εἰς φυγὴν τῆς κατηγορίας
,ὔ 7 ^
ἔξωθεν ἐλέγχων δεόμενος, οὗ

DE ROSSORUM INCURSIONE ΠΟΜΙΠ Δ II.

169

μαρτύρων χλῆσιν προσϊπῤιθόμενος εἰς τὸν χατὰ τοῦ
πονηρεύματος θρίαμιόον, ἀλλὰ τὴν ὀργὴν χυρίου xaT

ὀφθαλμοὺς τιθέμενος 8 ἕχαστος τὸ ἴδιον πταῖσμα ἐπεγί-
νωσχεν,, χαὶ ὑπὲρ ὦ ὧν τῆς ἐντολῆς ἐχτὸς ἀφρόνως ἐπο-
iiec, ἐντὸς γενέσθαι τῆς ἀπειλῆς ἐλογίζετο χαὶ
τῇ τῶν duci πείρᾳ τῶν ἡδονῶν ἀποσπώμενος
εἰς σώφρονα βίον μετεχοσμεῖτο χαὶ μετερρυθμίζετο,
χαὶ ἀνθομολογεῖσθαι χυρίῳ τοῖς στεναγμοῖς, ἄνθομο-
λογεῖσθαι τοῖς δάκρυσι, ταῖς προσευχαῖς, ταῖς δεή-
σεσιν. (21) Οἴδε γὰρ, οἷδε χοινὴ συμφορὰ xa προσδο-
κωμένη μετανάστασις ἐπιγνώμονας τῶν ἐλαττωμάτων
ποιεῖν χαὶ ἑαυτῶν γίνεσθαι καὶ βελτίους ταῖς πράξεσι
ἀπεργάζεσθαι, Ἀλλ᾽ ὅτε ταῦτα παρ᾽ ἡμῶν χατε-
θάλλετο, ὅτε τῶν ἡμαρτημένων ἑαυτοῖς τὸν λογισμὸν
ἱστῶμεν διαιτητὴν ἀπαρέγκλιτον xa τὴν ἐλαττουμένην
ὡς νικῶσαν ἐφ᾽ ἑαυτοὺς ἐψηφοφοροῦμεν οἱ διωχόμενοι,
ὅτε τὸ θεῖον λιταῖς χαὶ ὕμνοις ἐξεχαλούμεθα, ὅτε
συντριμμῷ χαρδίας τὴν μετάνοιαν προσεφέρομεν, ὅτε
χεῖρας πρὸς θεὸν δι’ ὅλης νυχτὸς ἐξαπλοῦντες τῆς αὖ-
τόθεν φιλανθρωπίας ἐδεόμεθα, πάσας ἡμῶν τὰς ἐλ-
πίδας πρὸς αὐτὸν ἀναρτήσαντες, τότε τῆς συμφορᾶς
ἐλυτρούμεθα, τότε τῶν περιστοιχησάντων ἡμᾶς χαχῶν
ἀπαλλαγὴν ἐλαμέάνομεν, τότε τὴν ἀπειλὴν θραυομέ-
viv. ἐύλέπομεν, καὶ ἣ ὀργὴ κυρίου ἀναρπαζομένη ἀφ’
ἡμῶν χατεφαίνετο. (22) Τοὺς γὰρ ἐχθροὺς ἡμῶν
ὑποχωροῦντας ἐθεώμεθα χαὶ τὴν ἀπειλουμένην πόλιν
εἷς ἁρπαγὴν ἐλευθερουμένην τῆς προνομῆς τότε ποτὲ,
ἐπειδὰν ἁπάσης βοηθείας ἀπογυμνωθέντες καὶ τῆς ἐξ
ἀνθρώπων συμμαχίας ἐξηπορημένοι ἐπὶ ταῖς παρὰ
τῆς μητρὸς τοῦ λόγου xal θεοῦ ἡμῶν ἐπέχοντες προσ-
δοχίαις ἐψυχαγωγούμεθα, αὐτὴν εἰς παράχλησιν χι-
νοῦντες τοῦ υἱοῦ, αὐτὴν εἰς ἐξιλασμὸν τῶν ὀλισθημά-
τῶν, ταύτης τὴν παρρησίαν εἰς σωτηρίαν ἐπιδοώμενοι,
ταύτης τὴν σχέπην εἰς τεῖχος τηρεῖν ἀπολιόρχητον,
αὐτὴν θραῦσαι τὸ θράσος τῶν βαρδάρων χαθιχετεύον -
τες, αὐτὴν χατασπάσαι τὸ φρύλγμα, αὐτὴν τοῦ ἀπηλ-
πιχότος λαοῦ προασπίσαι, τοῦ οἰχείου ποιμνίου ὅπερ-
μαχῆσαι, ἧς καὶ τὴν περιδολὴν εἰς ἀναστολὴν μὲν
τῶν πολιορχούντων, φυλακὴν δὲ τῶν πολιορχουμένων
σὺν ἐμοὶ πᾶσα ἣ πόλις ἐπιφερόμενοι τὰς ἱχεσίας
ἐχουσιαζόμεθα, τὴν λιτανείαν ἐποιούμεθα - ἐφ᾽ οἷς
ἀφάτῳ φιλανθρωπίᾳ μητριχῆς παρρησιασαμένης ἐν-
τεύξεως xal τὸ θεῖον ἐπεκλίθη xat 6 θυμὸς ἀπεστράφη,
xai ἠλέησε χύριος τὴν χληρονομίαν αὐτοῦ. (23) [Ὄντως
μητρὸς θεοῦ περιδολὴ f, πάνσεπτος αὕτη στολή" αὕτη
περιεχύχλου τὰ τείχη χαὶ τὰ τῶν πολεμίων ἀρρήτῳ
λόγῳ ἐδείκνυτο νῶτα. 'H πόλις ταύτην περιεδάλλετο
xal τὸ χαράχωμα τῶν πολεμίων ὡς ἐχ συνθήματος
διελύετο, αὕτη ταύτην ἐστολίζετο, xal τῆς ἐλπίδος:
αὐτῶν, ἐφ᾽ ἧς ἐπωχοῦντο, ἐγυμνοῦτο τὸ πολέυιον "

ἡμῖν] ἐπιστασίαν ἡμῶν cod. ; em. N. | — 9. 18. χατέπλεον ὑμῖν] κ. ἡμῶν N. n- — ἡδὺν] ἡδὺ cod.; em. N. || — πας
ρ:χομένη παρεχέμενα codex. Ι - smotezévet ] ἑστάναι cod. || — $ 20. &v0opoXoy. ] αὐθομολ. Nauck. || — $ 21. &ra-

ξέγχλιτον] ἀπαρέγκλητον cod.; em. N. || — $ 22. τηρεῖν] εὑρεῖν codex. || — $ 25. καθ᾽ ἡμῶν] x. ἡμᾶς cod.; em. N.

170

ἅμα γὰρ τὸ τεῖχος fj παρθενιχὴ στολὴ περιελήλυθε,
χαὶ τῆς πολιορχίας ot βάρδαροι à ἀπειπόντες ἀνεσχευά-
σαντο χαὶ τῆς προσδοχωμένης ἁλώσεως ἐλυτρώθημεν
xai τῆς ἀδοχήτου σωτηρίας ἠξιώμεθα, (21) Οὐ γὰρ
ἐπέδλεψε χύριος ἐπὶ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν, ἀλλ᾽ ἐπὶ
τὴν μετάνοιαν, οὐδὲ ἐμνήσθη τῶν ἀνομιῶν ἡμῶν,
ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸν συντριμμὸν ἐπεῖδε τῶν καρδιῶν ἡμῶν
xoi ἔχλινε τὸ οὖς αὐτοῦ τῇ ἐξομολογήσει τῶν χειλέων
ἡμῶν. () ᾿Απροσδόχητος ἐπέστη À ἔφοδος τῶν
ἐχθρῶν, ἀνέλπιστος ἐδείχθη ἣ ἀναχώρησις αὐτῶν"
ἐξαίσιος E ἀγανάχτησις, ἀλλ᾽ ὑπὲρ λόγον τὸ τέλος"
ἄφατος ἦν αὐτῶν ὃ φόθος, εὐχαταφρόνητοι γεγόνασι
τῇ Quin ὀργὴν εἶχον εἰς τὴν χαθ᾽ ἡμῶν ἐπιδρομὴν,
συνελαύνουσαν αὐτοὺς φιλανθρωπίαν εὕρομεν θεοῦ
τούτων ἀναστέλλουσαν τὴν δρμήν. (:6) Μὴ οὖν τὴν
φιλανθρωπίαν ἀφορμιὴν ὀλιγωρίας ποιησώμεθα, μηδὲ
τὴν εὐσπλαγχνίαν ἐπὶ ῥᾳθυμίαν παράκλησιν ἡγησώ-
μεθα, μηδὲ τῆς ἀπωλείας πύλην τὴν ἀρχὴν τῆς σω-
τηρίας ἑαυτοῖς ἀναπετάσωμεν, μηδὲ καταμαλαχισθῶ-
μὲν τῷ ἐλέει αὐτοῦ, ἵνα μὴ τὰ ἔσχατα τῶν πρώτων
χείρω γένηται, καὶ τὴν χατὰ Ἰουδαίων ἀρὰν ἑαυτοῖς
ἐφελκυσώμεθα. « Οὐαὶ ἔθνος ἁμαρτωλὸν, λαὸς πλή-
ns ἁμαρτιῶν (Jes. x, 4) ». « Τί ἔτι πληγῆτε προσ-
τιθέντες ἀνομίαν; » Ἡσαΐου (1, λέγοντος, χαὶ
« οὐχ ἔστι μάλαγμα ἐπιθεῖναι, οὔτε ἔλαιον οὔτε
χαταδέσμους (Ib. 1, 6) ». — (27) M3 οὖν τηλικούτων
καχῶν δπευθύνους ἑαυτοὺς παρασχευάσωμεν, ἀγαπη-
τοὶ, μηδὲ τῶν συνθηκῶν ἐπιλήσμονες γενώμεθα, ἃς
θεῷ συνετιθέμεθα, ὅτε τὴν φούερὰν ἐκείνην ἀπειλὴν
κατὰ πρόσωπον ἡμῶν στηριζομένην ἐδλέπομεν. Ἴστε
γὰρ, ἴστε πάντως ὑπὸ τῆς οἰχείας ἕχαστος ἀναδιδα-
σχόμενος συνειδήσεως, ὡς κατ᾽ ἐχεῖνο χαιροῦ ὃ μὲν
ἄδικόν τι δεδραχὼς μηκέτι πράττειν τοῦτο θεῷ συνε-
τίθετο, ὃ δὲ πορνείᾳ τὸ σῶμα προδεδωχὼς μίσει τοῦ
ϑεδδὸς τὴν τῆς σωφροσύνης διολογίαν ἑκουφιαζάμενος
ἐπεδείκνυτο, χαὶ δὴ καὶ ὃ μέθαις σχολάζων ἔνηφε χαὶ
νήφειν ὑπισχνεῖτο τὸ ἐπίλοιπον. (:8) Ἄλλος | σχληρὰν
ἔχων τὴν καρδίαν καὶ ἀφιλάνθρωπον ὅλος τῆς ἐλεη-
μοσύνης ἐγίνετο, τὸν παρὰ θεοῦ ἔλεον εἷς ἀρραθῶνα
τῆς πρὸς τοὺς πλησίον ἐλεημοσύνης ἐξαιτούμενος, xot
ὃ φίλοις μὲν βάσκανος, διαπολιτευομένοις ὃ δὲ ὄλεθρος,
χαὶ δούλοις μὲν δήμιος, ἐλευθέ, pots δὲ τύραννος, θρή-

νοις Xo χοπετοῖς συνεχόμενος τὸ τῶν ἡθῶν ἐξημέρου
χαὶ μετεσχεύαζε τὸ ἄγριον. Ταπεινοὺς ἦν ἰδεῖν τοὺς
ὑψαύχενας xai τοὺς τρυφητὰς νηστευτὰς, καὶ οἷς
hie ὃ διὰ βίου καὶ παίγνια, δακρύων ῥείθροις αἷ πα-
βειαὶ χανε ελύνονεο: οἷς δ᾽ ἐπὶ b χρημάτων κτῆσιν ἕαυ-
τοὺς ἀφεῖναι διεσπούδαστο , οὗτοι χοινωνοὺς ἐποιοῦντο
τοὺς Μένηπὰς, τὸ τῆς φιλαργυρίας ἀρρώστημα δια-
πτύοντες, χαὶ συγχεφαλαιωσάμενον εἰπεῖν, τὸ οἰχεῖον

?

πολυπραγμονοῦντες ἐλάττωμα σπουδῇ zo TE-

PHOTII

ριήρουν xai ἀπεσχευάζοντο , χαὶ τῶν ὀδλιγωρίαις,
ῥαστώναις ἐμεδιωκότων ἕκαστος χειρὶ xal ποδὶ
πάσῃ δυνάμει παραγγέλλειν εἰς ἀρετὴν ἐπηγγέλλετο,
χαὶ τὸν ἔπειτα χρόνον χαθαρῶς xot à ἀνεπιστρόφως i
«plGov «τέμινειν τῶν διομολογηθέντων ηὔχοντό τε
συνετίθεντο. (29) Μηδεὶς οὖν ἡμῶν τούτων ἄμνημο-.
νείτω, μηδεὶς Ὡς τοιαύτας ὑποσχέσεις λήθη λυμη-
νάσθω. Ἧ γὰρ τούτων λήθη ὀργὴν οἶδεν ἀνάπτειν. 3
θεοῦ " καὶ γὰρ xal ἐπὶ ταύταις ἡμῶν ταῖς ὁμολογίαις Ὗ
χαὶ τὴν μητέρα τοῦ λόγου καὶ θεοῦ ἡμῶν πρὸς αὐτὸν x
ἐξεγγυησάμεθα xal f; αὐτόθεν ἡμᾶς φιλανθρωπία τῆς
αἰχμαλωσίας ἀφελοῦσα χατελαύετο. Ταύταις τὰς
καρδίας fuv περικαθάραντες καὶ ἀρόσαντες τοὺς ἐπὶ
τῇ Βετανοίᾳ καρποὺς ἐτρυγήσαμεν. (30) Οὕτως τὰς ;
Ἱνώμας βελτιωθέντες τῶν δυσχερῶν ἀπηλλάγημεν" Ξ
ταύτας χρηπῖδας τῆς ἔπειτα πολιτείας πηξάμενοι, μὴ |
ξύλα μηδὲ χόρτον, μὴ καλάμην ὕλην εὔφλεκτον τῆς
ἁμαρτίας χαὶ συνδαπανῶσαν τοὺς πεφορτισμένους
ἐπισωρεύωμεν, ἀλλὰ χρυσὸν χαὶ ἄργυρον. τὰς εἶλι-
χρινεῖς xoi χαθαρωτάτας τῶν πράξεων. αἷς ἰὸς πο-
νηρίας οὖκ ἐνέσπαρται, ἐποιχοδομήσωμεν, ἵνα ἡμῖν
ἔσοιτο τεῖχος ἄρρηκτον εἰς χαταφυγὴν χαὶ ἱερὸν ἄσυ-
λον ἐν ταῖς τῶν πειρασμῶν ἐπαναστάσεσι" μηδὲ ἐχ-
χλίνωμεν εἰς τὰ ὀπίσω», ἵνα μὴ χαταχριθῶμεν τὸ μὴ
εὔθετοι φανῆναι ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, ἵνα μὴ
τὰ παρελθόντα δυσχερῇ ἐπακχολουθοῦντα xal cupa
παραμένοντα δείξωμεν τοῖς ἔργοις ἡμῶν, (31) "Ez:-
στραφήτω ἕκαστος ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ τῶν πονηρῶν
ἐξ ὅλης τῆς χαρδίας αὐτοῦ, ἐπισταθμώμενος καὶ δι-
φρευόμενος ἑαυτὸν, τί τῶν εἰργασμένων αὐτῷ λυπεῖν
οὕτως οἶδε θεὸν ὡς τοσαύτην ἐπισπᾶσθαι τὴν ὀργὴν,
τί τοσαύτην ἔχει τῆς μοχθηρίας τὴν ὑπερδολὴν ὡς
τηλικαύτην χινεῖν ἀπειλὴν, ἐπὶ τίσι τῶν πράξεων
ἀνήφθη ἐφ᾽ ἡμᾶς ὃ θυμὸς αὐτοῦ, καὶ ποῖαι τῆς φιλαν-

uices s

E
θρωπίας αὐτοῦ τὴν νεφέλην fjuiv ἐπισχιάσαι συγχατ
τειργάσαντο, πόθεν ἐπηνέχθη f, ποινὴ καὶ πῶς ἀνε- '

/ , "eant , NS, 1
στάλη ἣ πληγὴ, πόθεν ἐτραυματίσθημεν xat τίσι μο-
τωθέντες ἰατρεύθημεν. (82) Ἂν γὰρ ταῦτα ζητῶμεν

e^ , 1
x«l οὕτω πολυπραγμονῶμεν ἑαυτοὺς xal μελέτην -
ταῦτα ποιώμεθα, οἶδα ὅτι ἐπὶ πλέον τὸν ἔλεον αὐτοῦ
, PN , ,ὔ 5.» * M] e Nw 5 E
ἐπιδαψιλεύσοιτο χύριος. « ᾿γγὺς γὰρ πᾶσι τοῖς ἐπι- —
χαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ, xoi θέλημα τῶν φο- '
Θουμένων αὐτὸν ποιήσει xal τῆς δεήσεως αὐτῶν εἶσ- —
αχούσεται καὶ σώσει αὐτοὺς (Ps. 144, 19) », χαὶ

ς V - 1s 9 ?

-᾿ ,
ὑπερασπιστής ἐστι πάντων τῶν ἐλπιζόντων ἐπ᾽ αὐτόν.
(53) "E&v δὲ τοῖς ἔμπροσθεν ἡμῶν ἁμαρτήμασι, ὃ μὴ :

345
γένοιτο, προστηχώμεθα, μηδὲ γὰρ μηδ᾽ εἴη τις ἐν
ὑμῖν οὕτως ἀνάλγητος xal ἀδιόρθωτος ὡς ἀλογῆσαι .
τοσαύτης χαὶ τηλικαύτης. θεηλάτου ἀγαναχτήσεως, -
- -* , e 0$ E , , 3 M
ἂν οὖν τούτοις αὐτοῦ ἐμυολυνώμεθα πάθεσι χαὶ τῷ
βορδόρῳ τῶν ἡδονῶν ἰλυσπώμεθα, καὶ μὴ τῇ ἐπιμονῇ

l| — $ 26. τῷ ἐλέει] ἐν τῷ 2. cod. ; em. N.
ταῖς χαρδίαις cod.; em. N.

|| — $ 27. xax' éxeivo] κατ᾽ ἐκείνου cod ; em. N. || e 29. τὰς χαρδίας] -
| — $ 31. ἐπισχιάσαι] ἐπισχιάσασαι cod.; em. N. || — 34. ἡμᾶς αὐτοὺς] ὑμᾶς a. itl.

|
:
E
:

DE ROSSORUM INCURSIONE HOMILIA II.

τῆς μετανοίας τὰ φθάσαντα ἐξιλασώμεθα, μηδὲ qu-

λαχὴν τοῦ μέλλοντος βίου τῶν λυπηρῶν τὰ παρῳχη-
χότα ποιησώμεθα, φεῦ, εἰς οἷον πάλιν ἑαυτοὺς ἐπιρ-
ρίπτομεν ὄλεθρον, οἵων συμφορῶν ἀνορύσσομεν
βόθυνον, ἡλίχων χαχῶν χειμῶνα χαθ᾽ ἑαυτῶν ἀγριαί-
νοντες ἐπεγείρομεν ; « "EXv γὰρ, φησὶ, μὴ ἐπιστρα-
φῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλθώσει, τό τόξον αὐτοῦ
ἐνέτεινε x«l ἡτοίμασεν αὐτὸ, χαὶ ἐν αὐτῷ ἡτοίμασε
σχεύη θανάτου » (Ps. 7, 13), χαὶ « ἐπιόρέξει ἐπὶ
ἁμαρτωλοὺς παγίδα, πῦρ καὶ θεῖον xol πνεύματα
καταιγίδος ἣ μερὶς τοῦ ποτηρίου αὐτοῦ » (Ps. 10, 6),
χαὶ « πῦρ καὶ χάλαζα, λιμὸς καὶ θάνατος, ῥομφαία
χαὶ μάστιξ ἐπὶ τοὺς ἁμαρτωλοὺς ἐχτίσθησαν ταῦτα
πάντα » (Sirac. 4o, 9). (34) Οὐχ ἀλλοτρίων ἡμῖν ὗπο-
δειγμάτων χρεία εἰς τὸν οἰκεῖον σωφρονισμόν * ἡμᾶς
EIN 2 E m LEA , 1 /
αὐτοὺς εἰς τὴν σφῶν αὐτῶν διόρθωσιν xol νουθεσίαν
δεῖ παραλαδεῖν τὸ πάθος ἡμῶν εἰς ἡμέτερον ἴαμα,
τω , ,
τῶν μελλόντων τὸ προλαύόν. “Ὅτε γὰρ ἀναγώγοις
xoi ἡδυπαθέσι διατριδαῖς ἐντρυφῶντες ἐχδεδιητήμεθα,
ἵνα μὴ τὰ ἄλλα λέγω, τότε τὴν ὀργὴν χυρίου ἐφ᾽’
ἡμᾶς ὡς χαλάζης πλῆθος ἐπὶ χαρπῶν συγχομιδῇ
καταφερομένην ἐδλέπομεν. (35) στη f, θραῦσις τῇ
μετανοίᾳ" μὴ χινήσωμεν αὐτὴν τῇ ἀυελεία. Κατε--
πραὔνθη ὃ θυμὸς αὐτοῦ τοῖς τῶν δαχρύων ἡμῶν Óyc-
τοῖς" μὴ ἀνάψωμεν πάλιν αὐτὸν Bozen γέλωτος
ἀχρατοὺς xal θυμελικχῶν ἀθυρμάτων ἐνδελεχισμοῖς.
« je. ὦ ΕῚ , , e , *
Ἢ xo0' ἡμῶν ἠχονημένη συνεστάλη ῥομφαία λιταῖς
M , € , , ,
xol δεήσεσιν ὑποχωρήσασα- μὴ στιλθώσωμεν πάλιν
ac ὦ iaa x , ONCE ,
αὐτὴν. ὕπνοις xat μέθαις xot θεραπείᾳ τῆς ἀχολά-
στοῦ σχολάζοντες γαστρός. Τοῦ στεναγμοῦ τῆς
χαρδίας ἡμῶν χαὶ τῆς βοῦς ἐκείνης ἤχουσεν 6 θεὸς
xal οὐχ ὑπερεῖδε: μὴ παυσώμεθα τοῦτο ποιεῖν, ἵνα
διὰ παντὸς ἡμῖν ἣ θεόθεν φιλανθρωπία ἐπιχουρῇ.
, ;
(36) Κακὸν ἣ μέθη, χαχὸν ἣ πορνεία, χαχὸν τὸ ἀδι-
χεῖν, καχὸν f, μισαδελφία, ἣ χατὰ τοῦ πλησίον ὀργὴ,
ἢ ὑπεροψία, 6 φόνος, 6 φθόνος" χαχὸν fj ῥαθυμία xal
ἣ ἀμέλεια. Φύγωμεν ταῦτα πάση δυνάμει, ἀγαπης-
, M , 2 , 3 cw ,
tol xotv& τὰ πάθη ἀρχόντων, [ἀρχομένων,] πλουσίων,
πενήτων, ἀνδράσι, γυναιξί" χοινὰ γενέσθω xol τὰ
χατορθώματα, Ταῦτα τὴν ὀργὴν ἐχχαίει τοῦ θεοῦ,
ταῦτα τὴν ἀπειλὴν αὔξει, τὴν φιλανθρωπίαν ἀνα-
στέλλει, xo ταπεινοὺς μὲν παρασχευάζει τοῖς ἐχθροῖς,
ὑπερυψοῖ δὲ τὸ πολέμιον καθ᾽ ἡμῶν. Ταῦτα βδελυ-
ξώμεθα. χαὶ ἀποστραφῶμεν ἐχ ψυχῆς, ἵνα μὴ τὴν
"^ Ts Ὧν Ts
ἀπὸ θεοῦ χαταδιχασθῶμεν ἀποστροφήν. (37) Καὶ γὰρ
^M ,
ὁ παλαιὸς Ἰσραὴλ, ὅτε τοῖς πάθεσι ἁλοὺς ἐξηλέγχετο,
τότε ῥομφαίας παρεδίδοτο στόματι, Ἰσραὴλ ἐχεῖνος
^
οὐχὶ τυχὸν ἔθνος, οὐδὲ λαὸς παρορώμενος, ἀλλ᾽ ὃς
ur. f / t 5€ τω
« σχοίνισμα xXvpovoutac » (Ps. 104, 11) ἐδοξάζετο,
καὶ « λαὸς ἐμαχαρίζετο περιούσιος » (Exod. 19, 15),

" - " ,
ἐχεῖνος οὗτος ἁμαρτάνων μὲν ἐχθροῖς ἐμαστίζετο, χατ-

171
ορθῶν δὲ τούτων ἐχράτει καὶ ὑπερίσχυε, καὶ φυλαχὴν
μὲν τῶν ἐντολῶν μελετῶν ὅπλοις ἐχαρποῦτο τὴν dÀ-
λοτρίαν, ἑτέρων πόνοις αὐτὸς εὐφραινόμενος, τοῦ νόμον
δὲ κατολιγωρῶν αὐτὸς ἀγόμενος δορυάλωτος τὴν οἷ-
χείαν τοὺς ἐχθροὺς ἑώρα διαχληρουμένους χαὶ τὸ
ἐνυάλιον παιωνίζοντάς τε xoi πυρριχίζοντας" χαὶ λίαν
γε τοῦτο σοφῶς τε xol δικαίως" δεῖ γὰρ τὸν ἠγαπη-
ψένον καὶ οἰχειωθέντα τῷ θεῷ λαὸν οὐ τῇ ἰσχύι πε-
ποιθέναι τῶν χειρῶν οὐδὲ τῇ ῥώμη ψμεγαφρονεῖτ τοῦ
βραχίονος οὐδὲ ταῖς τῶν ὅπλων παρασχευαῖς ἐπερεί--
δεσθαι, πεπεῖσθαι δὲ χαταχυριεύειν τῶν ἀνθεστηκότων
καὶ κρατεῖν τῇ συμμαχίᾳ τοῦ χρείττονος, ἐχείνην δὲ
πράξεων συνειδέναι ταῖς ἀρίσταις ἐπακολουθεῖν xat
κατορθωμάτων πλήθει ἐπιφοιτᾶν. (28) Ἂν οὖν ἐξο-
λισθήσῃ τις τοῦ χαλοῦ χαὶ τῆς ἀρετῆς συνολισϑαίνειν
πάντως ἀνάγχη χαὶ τῆς συμμαχίας αὐτοῦ τοῦ θεοῦ"
ἂν δὲ τοῖς ἀγαθοῖς ἔργοις χομᾷ τὸν βίον xal τεθωρα-
χισμένος τὴν ἀρετὴν σύμμαχον φέρει τὴν ἄμαχον
ἐπικουρίαν xaz' ἐχθρῶν. (80) Ἀλλ᾽ ὃ μὲν τοῦ θεοῦ
λαὸς τῇ ἐξ αὐτοῦ συμμαχία χαὶ χρατύνεται xal τὴν
χατὰ τῶν ἀντιπάλων νίχην τροπαιοφορεῖ" τὰ δὲ λοιπὰ
τῶν ἐθνῶν, οἷς fj περὶ τὸ θεῖον δόξα ἡμάρτηται, οὗ
ταῖς σφῶν αὐτῶν ἀγαθοεργίαις, ταῖς ἡμετέραις δὲ
χαχοπραγίαις αὔξει τὴν ἰσχὺν χαὶ ταύταις χραταιοῦται
καὶ μεγαλύνεται. xa0' ἡμῶν. Μάστιγες γὰρ ὥσπερ
ἐπαφίενται ἡμῖν xol τὰ ἡμέτερα παραπτώυνατα τῶν
μαστίγων ὕλη γίνεται, xai τοσοῦτον αὐτοῖς τὸ xal
ἡμῶν κράτος ἐγχειρίζεται, ὅσον ἂν ἡμεῖς ἑαυτῶν τοῖς
πάθεσι χαταστρατηγήσωμεν χαὶ τῇ πρὸς τὸ χαχὸν
νεύσει xal ὑποχωρήσει τὴν τάξιν, ἐφ᾽ ἣν ἡμᾶς 6 σω-
τήριος χαὶ θεῖος νόμος ἔταξεν, ἐγχαταλείψωμεν.
(40) “Ὅταν οὖν κατορθοῦντες μὲν οἰχειώμεθα θεῷ xod
τὸ χρατεῖν ἡμῖν παραγίνεται τῶν ἐχθρῶν τῷ χρατεῖν
τῶν παθῶν, ἁμαρτάνοντες δὲ τὴν θεόθεν εἰσπραττό-
μεθα ἀποστροφὴν xa τὸ πεσεῖν ὑποχείριοι τοῖς ἐχθροῖς.
Πῶς οὐχὶ ταῦτα μὲν ἐχτρέπεσθαι καὶ βδελύττεσθαι
δεῖ, τὰ χατορθώματα δὲ μεταδιώκειν χαὶ τούτοις
θάλλειν καὶ συναύξειν τὸν βίον διὰ παντός; Πῶς δ᾽ ἄν
τις χαὶ χατισχῦσαι θαρρήσειεν ἐχθρῶν, ὅτε τοὺς ἐν
αὑτῷ πολεμίους χαὶ τὰς στάσεις ἔνδον θάλπει πορ-
θοῦντας αὐτὸν, ὅτε θυμὸς ἄλογος τοῦ αὐτοχράτορος
λογισμοῦ χρατεῖ xul χατὰ τοῦ πλησίον σηδὲν ἴσως
ἠδικηκότος ἀναπείθει φονᾶν; πῶς σοι πολεμίων πε-
ριεῖναι τὸ νιχᾶν ζητεῖς, ὅτε τὸ λίχνον τῆς ἐπιθυμίας
ὑποχείριον λαθὸν τὸν αὐτοδέσποτον λογισμὸν ἕλχει τε
καὶ μεθέλχει περιάγον καὶ δουλαγωγοῦν, ἔνθα ἂν ἐπι-
τάττη τὸ πάθος ; Πῶς οὕτω πορθουμένοις τε χαὶ χατην-
δραποδισμένοις τὸ κατὰ τῶν πολεμίων ἔπαθλον ἕψοιτο:
(41) Οὐχ ἔστιν, ὅλως οὐχ ἔστιν ὑπὸ τῶν ἐμφυλίων ἐχθρῶν
δεσμευθέντα τε καὶ δουλωθέντα xxl τοῖς πάθεσι πεπρα-
χότα ἑαυτὸν χυριεύειν δύνασθα! τῶν ὑπαίθρων ἐχθρῶν.

em. N. || — $ 37. ἐκεῖνος οὗτος ἐκ. αὐτὸς conj. N. || — οἰχείαν οἰχιάν cod. : em. N. | — $ 40. ἡμῖν παραγίνεται τῷ
χρατεῖν)] ἡμῶν m... τῷ κράτει cod. ; em, N. | --- θαρρήσειεν] θαρρήσῃ cod. ; em. N.

172
Ἂν οὖν ἐχείνους καθελεῖν ἐθελήσωμεν, πολὺ πρότερον
τοὺς ἐντὸς πολεμίους ὑποτάξαι σπουδάσωμεν, τὴν
τούτων στάσιν xal τὴν ἔριν χαταλύσωμεν. ἴστω
τῶν παθῶν ὃ λογισμὸς αὐταρχῶν,, καὶ τότε τῶν ἐναν-
τίων, οἷς ἔξωθεν βάλλειν xal τιτρώσχειν ἄδεια, ἐγ-
χρατεῖς γενησόμεθα. (42) Ἂν γὰρ ὃν αὐτοχράτορα
λογισμὸν Pia 6ec ἐχ θεοῦ, τοῦτον ταῖς ἡδοναῖς προπιὼν
ὡς ἀνδράποδον ὑπέταξας αὐταῖς αὐτὸν, πῶς πολειίων
ἔξωθεν ἐπιτιθεμένων γενέσθαι χύριος ἐπιθυμεῖς ; Πῶς
δυσμενῶν σχυλεύσεις ἀποσχευὴν ὃ ταῖς ἐγχολπίοις
στάσεσι x«i ταῖς ἐπιδουλαῖς χαθ᾽ ἑκάστην σχυλευό-
μενος τὸν νοῦν; (43) ᾿Εχφυλλοφορήσωμεν πρότερον
τοὺς ἐμφυλίους τῶν λογισμῶν, xal τότε λαφυραγω-
᾿γήσομεν τῶν ἀλλοφύλων εὐχερῶς τὴν ἰσχύν. Οὐχ
δρᾷς xai τὸν Ἰσραὴλ, ὡς ἐπειδὰν μὲν ἐχράτει παθῶν,
ἐχράτει καὶ τῶν ἐχθρῶν; συνεστρατήγει γὰρ αὐτῷ ὃ
θεός ὅτε δὲ τῇ ἁυαρτίᾳ ἐδεδούλωτο, τότε καὶ τοῖς
ἐχθροῖς ἐξεδίδοτο" ἐγκατελελοίπει. γὰρ αὐτοὺς ἣ συ-
στρατηγοῦσα θεία ἰσχύς, (44) Οὗτος εὐαρεστῶν θεῷ
διὰ Μωυσέως τὰς τῶν Αἰγυπτίων φοδερὰς xal βαρείας
χεῖρας ἐξέφυγε, xoi οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ xol ἣ
ἀγριαίνουσα θάλασσα αὐτοῖς μὲν εἷς εὐθεῖαν τρίόον
ὑπὲρ λόγον κατηυτρέπιστο, τάφος δ᾽ αἰώνιος τοῖς τῶν
Αἰγυπτίων ἐπιδιώχουσιν ἀνεῴγνυτο, αὐτοῖς ἵπποις,
αὐτοῖς ἅρμασι, αὐτῷ apa τερατουργοῦσα τὸν
ὄλεθρον" ἐν οἷς ὃ ἠγαπημένος τῷ θεῷ λαὸς ηὐφράνθη
τε χαὶ ἠγαλλιάσατο xal τῷ στρατηγῷ καὶ νιχοποιῷ
θεῷ δὴν ἀνεχρούσατο ἐν χαρᾷ τὴν ἐξόδιον. (45) ᾿Αλλ᾽
οὗτοι πάλιν ἐπειδὰν ὑπεσύρησαν ἁλῶναι γογγυσμῷ
χαὶ δίχα προστάγματος θεοῦ ἐπὶ πολέμου παρασχευὴν
ἐξηρτύσαντο xat τὴν ἐν χειρῶν νόμῳ πεποίθησιν τοῦ
θείου προτεθειχέναι συνθήματος ἐξηνέχθησαν, χρα-
ταιῶς χαταπολεμνηθέντες ἡττήθησαν, τῷ οἰχείῳ πα-
ραπτώματι τῶν ἀντιπάλων τὸ χράτος ὀγχώσαντες χαὶ
τὸ χλέος ἀνυψώσαντες. (46) Πάλιν δὲ νόμῳ θεοῦ
στρατηγούμενοι xat τοῖς Μωυσέως λόγοις πειθαρχού-
ἅενοι πολλὰς μὲν τῶν πολεμίων πόλεις ἐξεπόρθησαν,
πολλῶν δὲ σωμάτων ἐχράτησαν, πολλὴν δὲ λείαν
ἐλαφυραγώγησαν,, xal πολλῆς θυμηδίας καὶ χαρᾶς
ἐνεπλήσθησαν. Καὶ παρέμεινεν ἂν αὐτοῖς ἣ ἐπὶ τῇ
νίχῃ θυμηδία xol τέρψις, εἰ μὴ ἀχαριστία τοὺς ὄφεις
χαθ᾽ ἑαυτῶν. ἐπεστράτευσαν, ἐπεὶ μὴ παρῆν ἔθνος ὃ
τὴν ἐπὶ τῇ ἀχαριστίᾳ δικαίαν ἀγανάκτησιν τοῦ θεοῦ
διὰ ξίφους ἀνεπλήρου xai ἀνεδείχνυτο, (47) Οὕτω
μαστίζεται λαὸς ἁμαρτάνων ἢ ξίφεσι πολεμίων θερι-
ζόμενοι ἢ θηρίων ὀδοῦσι χατεσθιόμενοι ἢ χλόνῳ γῆς
χαὶ βρασμῷ βιαίῳ παιδευόμενοι ἢ σχηπτοῖς οὐρανίοις
ἀπανθραχούμενοι ἢ χαρπῶν ἀφορίᾳ πιεζόμενοι ἢ ἀέρος
φθόρῳ συμφθειρόμενοι, Καὶ τρόπος χολάσεως οὐχ
ἐξαπορεῖται χατάλληλος τῷ τοῦ σφάλματος ἐπιτηδεύ-

PHOTII

ματι, xol τοῦτό τις διαφυγὼν ἐχείνῳ περιεπάρη, —

χἀκεῖνο πάλιν ἄλλος ἴσως διαδρὰς ὑπὸ τοῦ ἑτέρου συν -
ἠνέχθη, xal ὃ παρανόμως βιοὺς χαὶ τὰς εὐθύνας
5» ^ Α b - 3.8 / A πῃ"!
ὠφληχὼς, τὴν δίκην φυγεῖν οὐ δυνήσεται. (48) Τί

s,

ὃ

74

γάρ μοι δεῖ καταλέγειν τὰ ἐπίλοιπα τοῦ Ισραὴλ, vàg —

χατ᾽ ἐχθρῶν νίχας, ὅτε ἐσωφρόνει, τὰς ἀπροσδοχήτους
ἥττας, ὅτε πάλιν παρεφρόνει, τὴν αἰχμαλωσίαν, τὴν
ἐπάνοδον. τὴν ἐπανάστασιν. πάλιν τὴν ἀποχατάστα-
σιν, αὐτὴν τὴν χαταστροφὴν τῆς Ἱερουσαλὴμ, τὴν
ἀνοιχοδομὴν πάλι. Ὧν τὰ μὲν χρηστὰ χρησταῖς
ἐπήνθει πράξεσι, μοχθηρῶν δὲ ἦσαν εἰσπράξεις τὰ
δυσχερῇ. (49) Ἔχοντες οὖν, ἀγαπητοί, τὰ ἐφ᾽ ἡμᾶς
αὐτοὺς συνενεχθέντα εἰς ἡμῶν αὐτῶν ἐπανόρθωσιν τὰ
χατὰ τὸν ᾿Ισραὴλ πάλαι προὐποδειχθέντα, μισήσωμεν
τὴν ἁμαρτίαν χαὶ ἀνθεξώμεθα τῶν ἀρετῶν, Φύγωμεν
τὰ ἐγχύχλια ταῦτα xal Ψψυχούλαδῇ πλημμελήματα,
μέθην, πορνείαν, φθόνον, καταλαλιὰν, πλεονεξίαν, ἀδι-
χίαν, ἀλαζονείαν, μισαδελφίαν, τὰ, ἑούτων ἔχγονα,

ὡς ἂν χαὶ τῆς ἐν πολέμοις τροπαιοφορίας εὐτυχήσωμεν

xoi τῆς οὐρανίου χληροδοσίας μὴ ἀστοχήσωμεν.
(50) ᾿Αλλ᾽ ἐπειδὴ τῆς ἀπειλῆς ἐρρύσθημεν χαὶ τὴν
μάχαιραν διεφύγομεν χαὶ παρῆλθεν ἡμᾶς ὃ ὀλοθρευτὴς
τῆς μητρὸς τοῦ λόγου τῇ περιδολῇ σχεπασθέντας τε
xai διασημανθέντας, χοινῇ πάντες σὺν αὐτῇ τῷ ἐξ
αὐτῆς τεχθέντι Χριστῷ τῷ θεῷ ἡμῶν εὐχαριστηρίους
25352 , δεν πῆς fb E A διέ
ᾧδὰς ἀναπέμψωμεν, πᾶς οἶχος, ὃς τὸ ξίφος διέφυγεν,
ἡλικία πᾶσα, γυναῖχες, παῖδες, νέοι xal πρεσόῦται"
οἷς γὰρ χοινὸς 6 ὄλεθρος ἐπεχρέματο, οὗτοι [καὶ]
χοινὸν τὸν ὕμνον ἐξοσιοῦν xoi προσάγειν θεῷ καὶ τῇ
τούτου μητρὶ χεχρεωστήχασι, Κοινῆς ἐλευθερίας
ἀπηλαύσαμεν, κοινὴν τὴν εὐχαριστίαν προσοίσωμεν,
(61) Εἴπωμεν τῇ μητρὶ τοῦ λόγου xal γνώμης εὐθύ-
τητί χαὶ ψυχῆς χαθαρότητι" « ἡμεῖς τὴν πρὸς σὲ πίστιν
καὶ τὸν πόθον ἀδιστάχτως φυλάττομεν" αὐτὴ τὴν σὴν
πόλιν, ὡς οἰδας, ὡς βούλει, περίσωσον. Ὅπλα σὲ
χαὶ τεῖχος χαὶ θυρεοὺς χαὶ στρατηγὸν αὐτὸν προδαλ-
λόμεθα" αὐτὴ τοῦ λαοῦ σου ὑπερμάχησον. Ἡμεῖς
σοι τὰς χαρδίας καθαρὰς, ὅση δύναμις, ῥύπου χαὶ
παθῶν ἑαυτοὺς ἐξαρπάσαντες παραστῆσαι σπουδάσο-
. MTM! M λὰ “- θ᾽ $. Lud 2* ,
μεν" αὐτὴ τὰς βουλὰς τῶν xa0' ἡμῶν ἐξωφρυωμένων
διασχέδασον. Ἂν γάρ τι xal παρασφαλῶμεν τῶν
ἐπηγγελμένων ἡμῖν, σόν ἐστι τὸ διορθώσασθαι, σόν
ἐστι τὸ χεῖρα τοῖς ἐπὶ γόνυ χλιθεῖσι παρασχεῖν xol
ἀναστῆσαι τοῦ πτώματος. » (652) Εἴπωμεν ταῦτα τῇ
θέ ἣ ὴ , 0 e ὴ e 7 € “Ὁ
παρθένῳ καὶ μὴ ψευσώμεθα, ἵνα μὴ τῆς χαλῆς ἡμῶν
3 / m e - /
ἐλπίδος διαψευσθῶμεν, ἵνα τῆς προσδοχίας μὴ παρα-
σφαλῶμεν, ἵνα σάλου xal χυμάτων xal ζάλης τῶν ἐν
c m ὕ m —
τῷ βίῳ χαχῶν ὑπερανασχόντες τῆς σωτηρίας ἡμῶν
m d - c , Ld
τῷ λιμένι ἐγκαθορμισθῶμεν xot τὴς ἐπουρανίου δόξης
χαταζιωθῶμεν ,άριτι xal φιλανθρωπίᾳ Χριστοῦ τοῦ

: $ 42. σκυλεύσεις] σχυλεύεις cod. ; em. N. | — $ 43. λαφυραγωγήσωμεν cod. ; em. N. || — $ 47. παιδευόμενοι ] Vix recte
habet. An σαλευόμενοι || — πάλιν ἄλλος] π. ἄλλως cod. || — συνηνέχθη] συνελίχθη συνεσχέθη ἢ || — ὁ 49. ἡμῶν αὐτῶν

ANONYMI
PERIPLUS PONTI EUXINI.

PARS EJUS MEDIA E CODICE LONDINIENSI DESCRIPTÀ.

XLII. $ 1. Ab Archabi fluvio usque ad Ophiuntera
fluvium pridem populus Ecchiriensium habitabat (nunc
ibi Machelones et Heniochi degunt). Ab Apsaro autem
fluvio usque ad Archabim fluvium Byzeres qui vocantur.
habitabant (nunc vero Zydrite habitant) [E Menippo].

XLI. $ 1. Ar οὖν Ἀρχάδεως ποταμοῦ ἕως
᾿Οφιοῦντος ποταμοῦ πρώην ᾧχουν ἔθνος ot λεγόμενοι
Ἐχχειριεῖς (νῦν δὲ οἰκοῦσι ΜΙ αχέλωνες xoi ΠΝνίοχοι)"
ἀπὸ δὲ ᾿Αψάρου ποταμοῦ ἕως ᾿Ἀρχαάδεως ποταμοῦ
πρώην ᾧχουν oi λεγόμενοι Βύζηρες (νῦν δὲ οἰχοῦσι
Ζυδρεῖται). : i;

2, "Amb δὲ ἈΨψάρου ποταμοῦ εἰς Ἄχαμψιν ποταμὸν 2. AbApsarofl. ad Acampsin fluvium navigabilem stadia
γαυσίπορον στάδια ιε΄, μίλια δύο. "Amb δὲ τοῦ Ax&u- | 15, milliaria 2. Ab Acampsi fl. ad Bathyn fl. stadia 75,
ψιος ποταμοῦ εἰς δαθὺν ποταμὸν στάδια οε΄, μίλια v. | mill. 10. A Bathy fluvio ad Cinasum stadia 90, mill. 12.
Ἀπὸ δὲ τοῦ Βαθέος ποταμοῦ εἰς Κίνασον ποταμὸν | A Cinaso fl. ad Isin fluvium navigabilem stadia 90, mill,
στάδια ζ΄, μίλια ι6΄, Ἀπὸ δὲ Κινάσου ποταμοῦ sl; | 12. Acampsis et Isis fluvii navigabiles sunt et validas
Ἴσιν ποταμὸν ναυσίπορον στάδια ζ΄, μίλια (6. Ναυ- | matutino tempore auras emittunt. Ab Iside ad Mogrum
σίποροι δέ εἶσιν ὅ τε ἴἼχαμψις xat 6 "Ictc, xot αὔρας (sive Nygrum) fluvium navigatio est stadiorum 90, mill.
τὰς ἑωθινὰς ἰσχυρὰς ἐχπέμπουσιν. "Amb δὲ Ἴσιος | 12. [Inde ad. Phasin sunt stadia 90, mill. 12.] (Ex Ar-
ποταμοῦ eig Móypov (ἤτοι Νύγρον) λεγόμενον πόρος | riamo $ 9 p. 375.)

, , 4) κὰκ
ναυσὶ σταδίων Ζ΄, μιλίων 16.

Anonymi Periplum Ponti Euxini hucusque non noveramus nisi ex duobus codicibus, quorum alter, Vaticanus,
primam libri partem , aller, Palatinus , ultimam exhibebat. Desiderabatur pars media, orae maritime descriptionem
continens, qu:e ab Ophiunte fluvio ad fauces paludis Moticce pertinet. Eam nunc damus secundum codicem Musei
Britannici, qui librum continet integrum. Inserendà est in Geographorum minorum volumine primo pag. 412 post
$ 42. Ceterum constat periplum istum consarcinatum esse ex Arriano et Menippo vel potius epitomatore Menippei
peripli Marciano et ex periegesi iambica, qui& sub Scymni nomine circumfertur, et ex Pseudo-Seylace. Excerptis
nonnulla de suo penu auctor addidit, quibus cum priseis locorum nominibus recentiora componuntur. Haud levis
hic momenti sunt et a viro Bosporano de vicinis patrie regionibus bene docto profecta esse videntur.

$ 1. Codex Vaticanus desinit in verba : vov δὲ οἰκοῦσι Μαχέλωνες xoi Ἡνίοχοι. || — ἕως "Oztoovzoz ποτ. πρώην] εἰς

“᾿φιοῦντα ποταμὸν πρῶτον cod. Vat. || — Μαχέλωνες] Sie codex Londin. tum hoc loco, tum infra $ 18, tum in antecc.
p. 378,25 et 379, 1, ubi ex cod. Vat. editur Μαχέλονες... ΜΙ αχελόνων, sicut apud Dionem Cassium 68, 19, ubi : Τραϊανὸς...
᾿Αγχίαλον τὸν Ἡνιόχων xai Μαχελόνων βασιλέα δώροις ἠμείψατο. Ceterum. verba νῦν δὲ οἰκοῦσι Μαχέλωνε: καὶ Ἡνίοχοι et
deinde νῦν δὲ οἰκοῦσι Ζυδρεῖται Anonymus addidit eum Menippo Arrianum componens.Menippus Heniochos et Machelones
inter Achaos et Sanniches habitàre statuit, ut liquet ex $ 18. Similiter plerique auctores antiquiores, quibus etiam
Ptolemaeus seaddixit, de Heniochorum sedibus statuerunt. De Machelonibus minus liquet. Nescio an ad eos pertineat
Μεχλεσσός (ut editur) vel potius Μαχλεσσός (ut in optimis codd. Florent. et Mediolan. legitur) urbs, quam in mediterraneis
Colchidis Ptolemaeus habet. Ibidem Ptolemaeus Ζάδριν urbem collocat , quam cum Zydrytis ab uno Arriano memoratis
componendam esse censeo. Quod Eccheirienses Menippi attinet, monendum est vicinos iis ab occasu fuisse Bechires ,
quibus Menippus or: tractum ab Ophiunte ad Trapezuntem usque pertinentem assignàvit. In antecedentibus enim.
(p. 411, 7 ed. nostr.) codex Londiniensis Vaticano integrior ita habet : 'Azàó οὖν ᾿Οφιοῦντος ποταμοῦ [ἕως Τραπεζουν-
τίων πρώην (ouv ἔθνος Βέχειρες (Boy. cod.) λεγόμενοι, νῦν δὲ οἰκοῦσι Κόλχοι. Μέχρι οὖν τοῦ ᾿Οφιοῦντος ποταμοῦ] τὰ
ἔθνη τῶν δύο Πόντων ἐστὶ χτλ. Uncis inclusa in Vaticano libro exciderunt. De Bechiribus sive Bechiris inter Ecchi-
rienses et Macrones mediis cf. Scylax $ 8 4 p. 63 ibique not. || — ἕως Ἀρχάδεως] ἕως χόδεως codex. || — Βύζηρε:] Βού-
σηρες codex An. sicuti codex Scylacis ὃ 82, p. 63, ubi vide. Deinde Ζυδρεῖται ex Arriano dedi pro Ζυδρίται, quod
codex An. habet. Inter Archabim et Apsarum sec. Arrianum nonnisi 60 stadia intercedunt, adeo ut Byzeres perexiguum.
orc maritima spatium obtinuissent , siquidem in Arriani stadiasmo acquiescendum esset.

$ 2. Στάδια τε} Acampsis est hodiernus Tcorok, fluvius hujus tractus longe maximus compluribusque ostiis in
more se eructans. Ab Archabi (h. Archawi) ad Tchorok fluvii os orientale sunt stadia 205-210, Arrianus autem errore-
manifesto nonnisi 75 stadia computat, quorum 60 pertinent ab Archabi ad Apsarum, 15 ab Apsaro ad Acampsin.
Sexaginta stadiis ab Archabi deducimur ad fluvio'um Khoppa-Sow; hunc igitur esse Apsarum Arriani olim statue-

114

. ANONYMI PERIPLUS PONTI EUXINI. 115

3. Οὗτος δὲ ὁ Φᾶσις ποταμὸς ἔχει τὸ δεῦμα φερό- 3. Hic Phasis fluvius ex Armenia defluit. Prope eum
μένον ἐχ τῆς Ἀρμενίας" οὗ πλησίον οἰχοῦσι μετα- | lberes degunt, qui ex Iberia in Armeniam transmigra-
στάντες ἐξ ἸΙδηρίας εἰς Ἀρμενίαν "I6nosc. Εἰσιόντων | runt. Ingredientibus Phasin ad sinistram fluvio adjacet
δὲ εἰς ποταμὸν ἀριστερὰ τοῦ Φάσιδος παράχειται | urbs groca, Milesiorum colonia, Phasis dicta , in quam
1 Μιλησίων πόλις, “Ἑλληνὶς Φᾶσις λεγομένη, εἰς ἣν j gentes sexaginta diversis linguis utentes descendere di-
λέγεται χαταδαίνειν ἔθνη ἑξήχοντα διαφόροις χρώ- cunt, inter easque etiam ex India et Bactriana barbaros
μενα φωναῖς, ἐν οἷς τινας λέγουσιν ἀπὸ τῆς Ἰνδιχὴς | nonnullos advenisse perhibent. Horum in medio est bar-
i xal Βαχτριανῆς συναφιχνεῖσθαι βαρύάρους. Μεταξὺ | bara regio Coraxica, quam excipit Colica quae vocatur;
δὲ τούτων βάρόαρός ἐστιν ἣ Κοραξικὴ, ἧς τὰ ἐχόμενα | nunc ibi Melanchlenorum et Colchorum gens (E pe-
2$ KoAud) χαλουμένη, τὸ νῦν Μελαγχλαίνων xai | riegesi iamb.).

Κόλχων ἔθνος.

|

5 4. Ἔχει δὲ χαὶ ἀνάπλουν ὃ ποταμὸς σταδίων ρ΄; 4. Navigatio per adversum fluvium patet in stadia 100
μιλίων δ, "Ev ᾧ ἔστι πόλις μεγάλη Aix λεγο-- | [180?] mill. 4 [24?]. Apposita fluvio est /Ea urbs magna,
; , v .

μένη, ὅθεν ἣ Μήδεια ἦν. unde Medea oriunda erat (E Scylacis periplo).

2 bam cum Kieperto , Rittero (Erdkunde tom. 18, p. 92 an. 1858), aliis plurimis, erroremque quaerebam in numero
; τε΄, Quod haud commisissem, si notum tunc fuisset, quod nunc video ex tabulis nauticis ( Carte de la mer noire,

-.4"* feuile, du Cap Idokopas aw Cap Zefiros. Dépót des carles de la marine. 1861), Tchorok fluvium complu-
- ribus ostiis exire, quorum media inter se quindecim fere stadiis distant. Quo cognito , verissimum esse censeo quod
- Ritterus I. l. p. 933 conjecit fortasse apud Arrianum Apsari nomine significari Tchoro£ fluvii ostium occiduum , al-
- feri autem Acampsis nomen dari. Comprobatur hoc eo quod apud Ptolemzum Apsarus ex junctis Lyco et Glauco
- fluviis nascens et ab Archabi 230 fere stadiis distans permagnus est fluvius, cui cum XAoppa rivulo nihil nezotii
- esse potest. Deinde vero in Tabula Peutingeriana ab Archabi ad Apsarum fl. millia 27 sive 216 stadia computantur,
qua ab Archawi ad Tchorok fluvium pertinent. Denique ex Plinio (6, 14) colligitur Apsarum fluvium insignem fuisse ,
quippe quem in colligendo Ponti stadiasmo inter παραπήγματα memorat : Flumen Apsarum cum castello cognomine
- in faucibus a Trapezunte 140 m. p. (— 1120 stadia; reapse sunt fere 1020)... 40 Apsaro ad os Phasidis 70 m.
(— 560 stadia; revera 370). Idem Plinius deinde inter fluvios etiam Acampsin memorat, sive alio ex fonte, sive
inter Apsarum et Acampsin eodem quo Arrianus modo distinguens. Praeterea monendum est in Tchorok fluvii situm
satis quadrare quz infra ὃ 11 Arrianus refert : Ὃ δὲ Ἄψαρος πέρας ἐφάνη μοι εἶναι χατὰ μῆχος τοῦ Πόντου ἔνθεν γὰρ
ἤδη πρὸς ἄρχτον ὁ πλοῦ: ἡμῖν ἐγένετο. Procopius De bell. Goth. 4, 2 p. 464 sq. de Apsaro urbe et de Acamgsi fluvio
prope eam exeunte verba facit, Apsari vero fluvii hoc certe nomine non meminil. || — εἰς Κίνασον] Arriani codex ὁ
Ἀχίνασις ... ἀπὸ Ἀχινάσου. Aliunde nomen fluvii non notum. Intelligendus est ChorouL-Sow in mare exiens inter
castella I:intrich et Tsikinsir, quorum hoc fortasse veteris nominis servat vestigium. || — Μόγρον] Μῶγρον Arriani
codex. Quid praestet, haud liquet, quum nemo alius scriptor graecus fluvii mentionem injecerit. — ἤτοι Nóyoov)] Hoc
e Menippo auctor addiderit. Nigro habes in Tab. Peutingeriana. Quod apud Plinium 6, 12 legebatur Mogrus, Pintianus
ex Arriano intulit; codices preebent Magrus et Nogrus, quorum hoc recepit Otto Ianus. Deinde in Anonymo excidit
nota distantioe, quae est a Chobo ad Phasin.
$ 3. Ἔχ τῆς ᾿Δρμενίας] Eodem modo Eratosthenes ap. schol. Apoll. Rhod. 2,400 et Strabo p. 498 (427, 20 ed.
— Did.) et Dionys. Perieg. 694 : Φᾶσις ... ἀρξάμενος ἀπ᾽ οὔρεος ᾿Αρμενίοιο. Eodem redit quod nonnulli (Apoll. 1. 1. et Vib.
Seq. p. 16.) Phasin defluere dixerunt de Amarantis montibus Colchidis. De aliorum sententiis v. Ukert. 3, 2, p. 208.
| — Μιλησίων πόλις Ἑλληνὶς] Cf. Scylax $ 81 : Φᾶσις, ᾿Ελληνὶς πόλις. Heraclides Pont. fr. 18 (Fr. Hist. 2, p. 218) :
Φᾶσιν τὸ ἐξ ἀρχῆς Ἡνίοχοι χατῴχουν, ... ἔπειτα Μιλήσιοι. Steph. Byz. : Φᾶσις, ἐχιίσθη ὑπὸ Μιλησίων. || — ἔθνη &-
. χοντα] De Dioscuriade hoc narrat Strabo p. 498 (427, 12 Did.) : συνέρχεσθαι γοῦν ἐς αὐτὴν ἑδδομήχοντα, οἱ δὲ xad τριο-
| x6Gux ἔθνη φασὶ, οἷς οὐδὲν τῶν ὄντων μέλει, πάντα δ᾽ éxepóvAovza. Plinius 6, 15 : Dioscurias quondam adeo clara
| «£ Timosthenes in eam CCC naliones dissimilibus linguis descendere prodiderit , οἱ postea a nostris C XXX
| interpretibus negotia gesta ibi. | — ἀπὸ τῆς ᾿Ινδικῆς] Camaritas gentes cum Baccho ex India reduce in regiones.
' Ponticas venisse narrat Dionysius Per. 700, ubi vid. not. | — Κωλικὴ] xoX. cod. Of. Scylax p. 61.|| — Κόλχων]
λόγχων cod. Hucusque quae in hoc segmine leguntur, depromta sunt ex periegesi jambica, cujus versus hunc fere
. in modum refingere licet :
Φᾶσις ποταμὸς ἔχει τὸ ῥεῦμα φερόμενον
ἐξ ᾿Αρμενίας, οὗ πλησίον Ἴῤηρές ποτε
ἐχστάντες ἐξ Ἰδηρίας οἰχοῦσι νῦν.
Ἐσιοῦσι ποταμὸν ἀριστερὰ τοῦ Φάσιδος
Μιλησίων ἐστὶ παραχειμένη πόλις
à ἑλληνὶς, Φᾶσις λεγομένη, ἐς ἣν ἔθνη
i xatéGatvoy ἑξήχοντα φωναῖς διάφορα,
; ἐν οἷς τινὰς λέγουσιν ἀπὸ τῆς ᾿Ινδιχῆς
D - xoi Βαχτριανῆς συναφιχέσθαι βαρόάρους.
: Μεταξὺ τούτων βάρδαρος Κοραξιχὴ,
P ἧς ἐχομένη γῆ Κωλιχὴ xaXougévn
] τὸ νῦν Μελαγχλαινῶν τε xai Κόλχων £voc.

$ 4. Scylax $ 81 p. 62 : Φᾶσις ποταμὸς xol Φᾶσις ἑλληνὶς πόλις" xol ἀνάπλους ἀνα τὸν ποταμὸν σταδίων pn εἰς [Αἴσν}

V— worm p yr PES

1 πόλιν (Μάλην) μεγάλην βάρθαρον, ὅθεν f, Μήδεια ἣν, In his excidisse Αἴαν ex Anonymo jure conjeceris. Quod codex

410

6. Πάνυ δὲ χουφότατον ὕδωρ ἔχων ὃ Φᾶσις ἐπι-
πλεῖ τῇ θαλάσση, χαὶ οὐ συμμίγνυται" καὶ ἔστι. μὲν
χατὰ τοῦ ἐπιρρέοντος γλυκύτατον ἀνιμήσασθαι, εἰ δὲ

δ x0 * 07 3 ( Á X. , K ,

. εἰς βάθος τις καθῆχε τὴν χάλπιν, ἁλμυρόν. Kaírot
ὃ πᾶς Πόντος πολύ τι γλυχυτέρου τοῦ ὕδατός ἐστιν
Y pct , M , ^ » € ,
ἥπερ ἣ ἔξω θάλασσα * καὶ τούτου τὸ αἴτιον ol ποταμοί
εἶσιν, οὔτε πλῆθος οὔτε μέγεθος σταθμητοὶ ὄντες.
᾿Γεχμήριον δὲ τῆς γλυχύτητος, εἰ τεχυιηρίων δεῖ ἐπὶ
τοῖς αἰσθήσει φαινομένοις, ὅτι πάντα τὰ βοσχήματα
οἵ προσοιχοῦντες ἐπὶ τὴν θάλασσαν χατάγουσι χαὶ ἐν

, / : b δὲ “δέ 7. Cum '
ταύτη ποτίζουσι" τὰ δὲ ἡδέως πίνοντα [δρᾶται], xol
λόγος κατέχει ὅτι χαὶ ὠφέλιμον αὐτοῖς [τοῦτο τὸ ποτόν]
ἐστι τοῦ γλυχέος μᾶλλον. Ἢ δὲ χροιὰ τοῦ Φάσιδος
ἐξηλλαγμένη, οἵα ἀπὸ μολίδδου ἢ χασσιτέρου βε-
ὀαυιυένου τοῦ ὕδατος - χαταστὰν δὲ χαθαρώτατον γί-
γεται. Οὐ τοίνυν νενόμισται εἰσχομίσαι ὕδωρ εἷς τὸν
Φᾶσιν τοὺς εἰσπλέοντας" ἀλλ᾽ ἐπειδὰν ἤδη εἰσδαίνωσιν
εἰς τὸν ῥοῦν, παραγγέλλεται ἅπαν ἐχχέαι τὸ ἐνὸν
eS - CR 9. ^Y M » 1x2 "X e 5
ὕδωρ ἐν ταῖς ναυσίν" εἰ δὲ μὴ, λόγος χατέχει ὅτι οὐκ
εὐπλοοῦσι. Τὸ δὲ ὕδωρ τοῦ. Φάσιδος οὐ σήπεται,
“ἊΝ , 5 Y Δ ΡΝ ἢ ᾺΖ » [i
ἀλλὰ μένει ἀχραιφνὲς xal ὑπὲρ δέκατον ἔτος, πλήν
γε δὴ [ὅτι] εἰς τὸ γλυκύτερον μεταβάλλει,

6. Ἀπὸ δὲ τοῦ Φάσιδος ποταμοῦ εἰς Χαρίεντα
ποταμὸν ναυσίπορον στάδια L', μίλια ι6΄, Ἀπὸ δὲ
Χαρίεντος ποταμοῦ εἰς Χόῤον ποταμὸν ναυσίπορον
στάδια 4, μίλια τό΄. Ἀπὸ δὲ Χόδου ποταμοῦ εἷς Σι-
γάμον (τὸν καὶ Ζίγανιν λεγόμενον) ποταμὸν στάδια

L ῃ ᾽ * NY , 2 "p ,
σι, μίλια χη. Ano δὲ Ζιγάνεως εἰς Ταρσούραν
ποταμὸν (τὸν [νῦν] λεγόμένον Moy? (ὃ d

i vevouévov Moy) στάδια gx,

/^, , 3 MON OC n , - v
μίλια τις. Amo δὲ Ταρσούρα ποταμοῦ εἰς “Ἵππον
ποταμὸν (τὸν νῦν λεγό A ἃ (ὃ t

μὸν γόμενον Λαγουμψᾶν), στάδια ρν΄,

f 5 ^ h] -Ὡ τ 5
μίλια x^. "Amo δὲ τοῦ Ἵππου ποταμοῦ εἰς Ἀστέλεφον

^ ^ LS , Δν »
ποταμὸν, ([τὸν] νῦν Aéyoutvov Εὔριπον " εἴσπλους

ANONYMI

5. Phasis aquam longe levissimam habens innalat mari |
neque cum eo commiscetur; ex superficie perdulcem. t
aquam haurire licet, sin urnam in profundum demiseris ;
salsam babes. Ceterum universus Pontus longe dulcioris -
est aqu: quam mare exterum , propter immensam sci-
licet fluviorum multitudinem magnitudinemque. Argu-
mentum dulcedinis (si modo argumentis opus est in dis
quie sensu percipiuntur), quod accole pecora omnia ad
mare ducunt et ex eo aquantur, illa vero libenter bibere
cernuntur, et fama obtinet dulci salubriorem eis hune
potum esse. Color Phasidi singularis est, similis aquae
plumbo vel stanno infecto, qui tamen ubi subsedit ,
purissima evadit. Quam ob rem mos obtinuit, ut ingre-
dientes Phasin nihil aque invehant, sed simulac flu-
men ingressi fuerint, prcipitur ut quidquid in navi-
hus sit aquae, effundatur; sin minus , fama invaluit haud. -
felicem fore navigationem. Aqua Phasidis a putredine est
immunis, ac plus quam decem ànnis incorrupta manet,
nisi quod in dulciorem abit (Ex Arriano, ὃ 10 p. 375,
11-36). :

6. A Phaside fluvio ad Charientem fluvium navigabilem
stadia 90, millia 12. A Chariente fluvio ad Chobam flu-
vium navigabilem stadia 90, millia 12. A Chobo fl. ad -
Sigamen fluvium [navigabilem] , qui etiam Ziganis vo-
catur stadia 210, millia 28. A Zigani ad Tarsuram fl.,
qui nunc Moche dicitur, stadia 120, millia 16. A Tarsura
fluvio ad Hippum fl., quem nunc. Lagumpsam vocant ,
stadia 150, millia 20. Ab Hippo fluvio ad Astelephum,
qui nunc Euripus vocatur ef navigüs aditum praebet,
stadia 30, millia 4. Ab Astelepho fl. ad Dioscuriadem
urbem , Milesiorumi coloniam , nunc Sebastopolim dictam,

T

habet εἰς πόλιν μάλην μεγάλην, aut ortum est ex dittographia vocis μεγάλην, aut ex margine in ordinem verborum
perperam introductum. Fieri enim potest ut ad Αἴαν, dubie memorie urbem, in margine quidam adscripserit
MAAHN (Μαδίαν Ptolemcwi , Matium Plinii 6, 15), quod deinceps alius in contextum verborum male recepit, ejecto -
nomine Alav. || — σταδίων ρ΄, μιλ. δ sic codex ; fuerit ρπ’, μιλ. «o', uti Scylax habet ; stadia centum efficerent miliia
13 1/3, quem numerum manu leni relingere non licet. Apud Plinium 6, 13 /Ea a mari distat 15 m. p. (120 sted.), at
navigatur Phasis magnis navigiis XXXVIII M. D pass. (308 stad.), inde minoribus longo spalio. Sec. Steph.
Byz. S. V. Àl« ipsa /Ea urbs 300 stadiis ab ostio Phasidis et mari aberat. Ptolemous quoque 4Eam 300 stadiis ab -
ostio Phasidis, at non juxta flumen, sed in ora maritima posuit.

$ 5. ἐπιπλεῖ τῇ θαλ.] &. τὴν θάλασσαν cod.|| — ἐν ταύτῃ ποτίζουσι] ἀπ᾽ αὐτῆς m. Arrianus. Mox ὁρᾶται δῇ τοῦτο τὸ
ποτὸν ex Arriano inserui. || — ἡ δὲ χροιὰ τοῦ db. ἐξηλλαγμένη,, οἵα] fj δὲ χροὰ τῷ Φάσιδι οἵα Arrian. || — οὐ τοίνυν] o9 .
τ, δὲ cod. || — εἰσδαίνωσι] εἰσθάλλωσι cod. || — ὅτι οὐχ εὖπλ.] ὅτι οἱ τούτου ὀμελήσαντες οὐκ εὖπλ. Arrian. Mox ex Ar-

riano vocem ὅτι addidi post v. πλήν γε δή.

ὃ 6. Χαρίεντα ποταμὸν νανσίπορον] Inter Phasin et Chobum (KAopi) tabule nauticee fluvium omnino nullum exhi-
bent, Navigabilem aliquem ibi non exstare pro certo contendere licet. Itaque Charieis niliil aliud nisi Phasidis ostium
boreale , quod in tabulis, quas ob oculos habeo, à meridionali ostio distat 15-17 stadiis. In Tab. Peut. a Phasi ad
Charientem sunt 3 m. p. sive 24 stadia. A Phasi ad Chobum metior 90 stadia, a Charienti ad Chobum 75 stadia. In
priscis periplis alii a Phasi, alii a Chariente proficiscentes ad Chobum usque 90 stadia compulaverint, indeque
nata videntur quae Arrianus tradidit falsissima. || — Χόθον] Χῶθον Arriari codex, fortassis rectius. — ναυσίπορον]
Vocem hanc non habet códex Arriani, in quo Singames ναυσίπορος esse dicitur, quod de hoc fluvio non monet
Anonymus. In integriore codice uterque fluvius ναυσίπορος voce distinctus fuerit, quum reapse Chobus et Sigames
(Khopi et Ingour)fluvii in hoc tractu longe maximi sint. || — Σιγάμην τὸν xai. Ζίγανιν ... Ζιγάνεως] Σηγάμην τ. x.
Φηγάνην ... Ζηγάνεως codex. Verba τὸν xoi Ζήγανιν ex: alio fonte addita sunt. In Arriani codice modo. Σιγόμην modo
Σιγγάμην. Profero Yyy., quippe quod proprius accedit ad hodiernum nomen Ingour s. Iniuri. Similiter fluctuant
Plinii codices (6, 14) ubi : Sigania (i. e. Sigama) , Sygama , Signavia , Singania (i. e. Singama. Quod vulgo Ie-
gebatur Sigames, ex Arriano arreptum est. || — c] Distantia est fere stadiorum 65. Quod Arrianus in fonte suo

-mopüuiov) στάδια X, μίλια δ, ᾿Ἀπὸ δὲ ᾿ἈΙστελέφου
ποταμοῦ εἷς πόλιν Διοσχουρίδα λιμένα ἔχουσαν, τὴν
νῦν λεγομένην Σεδαστούπολιν, στάδια pÀe, μίλια
E.

"o7. "Amb οὖν Διοσχουρίδος τῆς [καὶ] Σεῤαστουπό-
λεὼς ἕως ᾿Αψάρου ποταμοῦ πρώην ᾧχουν ἔθνος οἵ λε-
γόμενοι Κόλχοι οἵ μετονομασθέντες Λαζοί.

- 8. Ἔθνη δὲ παρημείψαμεν τάδε. Ὑραπεζουντίοις
μὲν, χαθάπερ xol Ξενοφῶν λέγει, Κόλχοι ὅμοροι
xal οὺς λέγει τοὺς μαχιμωτάτους καὶ ἐχθροτάτους ci-
᾿ vat τοῖς Τραπεζουντίοις, oc ἐκεῖνος μὲν Δρίλλας ὀνο-
μάζει, ἐμοὶ δὲ δοκοῦσιν ol Σάννοι οὗτοι εἶναι, Καὶ
᾿ γὰρ μαχιμώτατοί εἶσιν εἰς τοῦτο ἔτι xal τοῖς Τραπε-
ζουντίοις ἐχθρότατοι, χαὶ χωρία ὀχυρὰ οἰκοῦσι, xoi
ἔθνος ἀδασίλευτον, πάλαι μὲν xal φόρου ὑποτελὲς
Ῥωμαίοις, ὑπὸ δὲ τοῦ ληστεύειν οὐκ ἀχριδοῦσι τὴν
φοράν, Κόλχων δὲ ἔχονται Mag hec καὶ Ἡνίοχοι.
Βασιλεὺς δ᾽ αὐτῶν Arg (aoc.

9. Τὸ δὲ “Ἡνιόχων ἔθνος μιξόγενές ἐστι. Τούτους
δὲ λέγουσίν τινες χληθῆναι Ἡνιόχους ἀπὸ τῶν IoAv-
δεύχους καὶ Κάστορος ἡνιόχων ᾿Αμφιστάτου καὶ Τέλ-
χιος " ἐν γὰρ τῷ μετὰ Ἰάσονος ἀφιχέσθαι στόλῳ δο-
- xoUctv οὗτοι, περὶ δὲ τούτους τοὺς τόπους ᾧχησαν

PERIPLUS PONTI EUXINI.

ITI
qué portum habet, stadia 135 (120 Arrian.), millia 18

(Ex Arrian. $ 13 et 14 p. 376, 33-378, 13, quibus non-
nulla compilator de suo addidit).

7. A Dioscuriade sive Sebastopoli usque ad Apsarum
fluvium pridem habitarunt Colchi, qui mutato nomine
nunc dicuntur Lazi (E Menippi periplo).

8. Gentes vero praeternavigavimus hasce. Trapezuntiis ,
ut Xenophon quoque (Anab. 5, 2, 2) scribit, finitimi
sunt Colchi et quos ille bellicosissimos esse et Trape-
zunliis infestissimos ait, quos ipse quidem Drillos vocat,
mihi autem iidem esse Sanni videntur. Hi enim ad hoc
usque temporis bellicosissimi et Trapezuntiis inimicissimi
sunt, et loca munita incolunt; regum imperio gens ca-
ret; olim tributarii Romanis erant, at latrociniis dediti
nunc tributorum solutionem negligunt. Colchos attin-
gunt Machelones et Heniochi, quorum rex Anchialus (Ez
Arrian. δ 15 p. 478, 15-25).

9. Heniochorum gens mixti generis esí. Nomen eos
habere nonnulli produnt ab heniochis sive aurigis Pol-
lucis et Castoris Amphistata et Telchi ; scilicet, ut fabula
fert, cum Iasonis classe huc venisse et derelicti sedes
ibi fixisse videntur. Super Heniochos sita est mare Ca-

ἀπολειφθέντες, ὡς μυθεύεται. Ὑπὲρ Ἡνιόχους δὲ | pium accolas habens barbaras gentes qu: equis vescun-

repperit ci' , fortasse ortum erat ex o' (70). || — τὸν [νῦν] λεγόμενον Moy] νῦν vocem addidi. Apud Procopium (B. Goth.

p. 461, 536, 543, 549; B. Pers. p. 289 ed. Bonn.) et Agathiam (p. 105, 148, 150) memoratur Μουχείρησις Lazicae re-

gionis castellum unius diei itinere ab Archeopoli distans et vicinum Hippi fluvio. Id tamen ad ore tractum , in quo
Arrianus Hippum et. Thersuram memorat, referri nequit, sed ad mediterranea Colchidis referendum est, adeo ut
Hippis sit fluvius qui it Phasidem incidit et hodie vocatur Tchenistchali (i. e. equorum fluvius). Moy , no-
mine tenus, aperte respondet fluvio qui apud recentiores vocatur Tamiche , Tamuche, Mocoi, Murchula et Mo-
chidzkhale (sic Peyssonell in tabula inserta libro Sur les peuples qui ont habité les bords du Danube et du Pont-
Euzxin. Paris 1765). Luce quidem clarius est hunc fluvium, utpote Dioscuriadi proximum , non esse Tarsuram , sed

- - Astelephum Arriani; verum quum ex falsissimis Arriani numeris a Phasi ad Tarsuram (hod. Tsoricha) computentur

Stadia 510 (reapse sunt fere 305), vides qui fieri potuerit ut Anonymus Tarsuram cum hod. Z'agmuche fluvio (410
fere stad. a Phasi distante) componeret. Quod sequitur Hippi fluvii nomen recentius Λαγουμψᾶν (sic), in nostri avi
tabulis est Langour-Khale (Laxo in Periplo Italo anni 1370), Engour, Ingour, Iniuri (Singamis Arriani).
Deinde post Hippum 30 stadiorum intervallo ap. Arrianum sequitur Astelephus ; totidem stadiis ἃ £angour fluvio
meridiem versus sequitur Chouri fl., Cherobias Scylacis; eundem Anonymus Euripum vocat et pro recentiore

- Astelephi nomine venditat. Vides igitur Nostrum , erronéis distantiarum notis seductum et de vero fluviorum situ

male doctum, post Mochem afferre flumina qu:e a Moche non boream sed meridiem versus sita erant. || —
᾿ἈἈστέλεφον] Sic Arriani codex ; Ἀτέλαφον et mox ᾿Ατελάφον, item infra $ 11 ἐπ᾿ ᾿Ατέλαφον, sed deinceps ἀπὸ τοῦ Ἀστε-
λέφου codex Anonymi. Deinde inserui v. τόν. Verba εἴσπλουν πορθμίοις non habet Arrianus ; fortasse e Menippo addita,
in quo etiam ᾿Ατέλαφον illud repererit. Quod nomen attinet, cf. Τέληφις (Τέληφος v. lect.), mediterraneum Colchidis
castellum , 150 stad. a Phasidis insula distans, cujus meminit Agathias p. 105, 9. 112, 7. || — λιμένα] λίμνην codex. ἡ"
— σταδ. ρλέ] σταδ. ox' Arrianus ; debebat stadia 32 sive 4 m. p., ut Tabula Peutingeriana habet. à

$ 8. Kai οὖς λέγει etc.] Sic Arrian.; xoi ὡς λέγει ... Τραπεζουντίοις, o0c ἐχεῖνος μὲν Δρίαλας codex. | — xoi ἔθνος ...

ὁποτεδὲς] sic Arrian.; ὡς δὲ ἔθνος ... ὑποτελεῖς cod. An.

$ 9. Versus passim evanidos hunc in modum reficere possis :

Μιξόγενες [eixev] ἔστιν Ἡνιόχων ἔθνος.

- 4 u - Τούτους δὲ κληθῆναί. τινες
λέγουσιν ἀπὸ Πολυδεύχεος καὶ Κάστορος
τῶν ἡνιόχων ᾿Αμφιστάτου xai Τέλχιος.

ἐν Ἰάσονος στόλῳ γὰρ ἀφιχέσθαι ποτὲ
δοχοῦσι οὗτοι, περὶ δὲ τούτους τοὺς τόπους
ᾧχησαν ἀπολειφθέντες, ὡς μυθεύεται.
Ὑπὲρ Ἡνιόχους κεῖται δ᾽ ἄνω ἡ Κασπία
χαλουμένη θάλασσα, βαρόάρων γένη
ἱπποφάγα περὶ αὑτὴν ἔχουσ᾽ οἰκούμενα "
ἧς δὴ τὰ Μήδων ἔστιν ὅρια πλησίον.

᾿Ἀμφιστάτον xol Τέλχιος] A. xai τούτου Τέλχιος codex. Apud Plinium 6, 16 aurigae vocantur Amph ylus et Telchius,

FRAGMENTA HISTOR, GRJEC. VOL. V. 12

178

ὄν. χεῖται Κασπία χαλουμένη θάλασσχ βαρδάρων
γένη ἱπποφάγα περὶ αὑτὴν ἔχουσα οἰκούμενα " ἧς δὴ
τὰ Μήδων ἐστὶν ὅρια πλησίον.

1€. Μαχελώνων δὲ xot Ἡνιόχων ἐχόμενοι Ζυδρεῖ-
ται" Φαρασμάνου οὗτοι ὑπήχοοι" Ζυδρειτῶν δ᾽ ἐχό-
μένοι Aatol, βασιλεὺς δὲ Λαζῶν Μαλάσσας, ὃς τὴν
βασιλείαν παρὰ σοῦ ἔχει" Λαζῶν δὲ ἔχονται ᾿Αψῖλαι,
βασιλεὺς δὲ ᾿Αψιλῶν ᾿Ἰουλιανός * οὗτος ἐχ τοῦ πατρὸς
τοῦ σοῦ τὴν βασιλείαν ἔχει- ᾿Αψίλαις δὲ ὅμοροι "A6a-
σγοὶ., xai ᾿Αὐασγῶν βασιλεὺς Ῥίμαγας (Ῥησμάγας
Arr.)* xoi οὗτος τὴν βασιλείαν παρὰ σοῦ ἔχει" Ἀδα-
σγῶν δὲ ἐχόμενοι Σαννίγαι - ἐν ᾧ χαὶ 4 Σεβαστού-
πολις ᾧχισται " Σαννιγῶν βασιλεὺς Σπεδαγᾶς (Σπα-
δάγας Arr.) ix σοῦ τὴν βασιλείαν ἔχει.

I Καὶ μέχρι μὲν ᾿Αψάρου ὡς πρὸς ἕω (τό τε
ἀνατολιχὸν) ἐπλέομεν ἐν δεξιᾷ τοῦ Εὐξείνου. ὯὉ δὲ
Ἄνψαρος πέρας ἐφάνη μοι εἶναι χατὰ μῆχος τοῦ Πόντου"
ἔνθεν γὰρ ἤδη πρὸς ἄρχτον ὃ πλοῦς ἡμῖν ἐγίνετο ἔστε
ἐπὶ Χόδον [ποταμὸν, xa ὑπὲρ τὸν Χόθδον] ἐπὶ τὸν
Σιγάμην. Ἀπὸ δὲ Σιγάμου ἐχάμπτομεν εἰς τὴν
λαιὰν πλευρὰν τοῦ Πόντου ἔστε ἐπὶ τὸν Ἵππον πο-
ταμόν, ᾿Απὸ δὲ τοῦ Ἵππου ποταμοῦ ὡς ἐπ᾽ ᾿Αστέ-
λεφον xol Διοσχουριάδα χαταφανῶς ἤδη ἐπ᾽ ἀριστερὰ
τοῦ Πόντου ἐπλέομεν, καὶ 6 πλοὺς ἡμῖν πρὸς ἥλιον
δυόμενον ἐγίνετο * ὡς δὲ ἀπεστρέφομεν ἀπὸ τοῦ Ἄστε-
λέφου ἐπὶ Διοσχουριάδα χατείδομεν τὸν Καύχασον τὸ
ὄρος, τὸ ὕψος μάλιστα χατὰ τὰς Ἄλπεις τὰς Κελτιχάς.
Καὶ τοῦ Καυχάσου χορυφή τις ἐδείχνυτο, Στρόόιλος
τῇ χορυφῇ ὄνομα, ἵναπερ ὃ Προμηθεὺς χρεμασθῆναι
ὑπὸ “Ἡφαίστου χατὰ πρόσταξιν Διὸς μυθεύεται.

12. Τάδε μὲν οὖν τὰ ἀπὸ Βυζαντίου πλεόντων ἐπὶ
δεξιὰ ὡς ἐπὶ Διοσχουριάδα , ἐς ὅπερ στρατόπεδον τε-
λευτὰ Ῥωμαίων ἣ ἐπιχράτεια [ἐν δεξιᾷ] εἰσπλέοντων
εἰς τὸν Πόντον. ᾿Εγὼ δὲ ἐπεὶ ἐπυθόμην Κότυν τε-
τελευτηκέναι, τὸν βασιλέα τοῦ Βοσπόρου τοῦ Κιμμε-

ANONYMI

tur. Huic vero Medorum fines propinqui sunt (E perieg, |
iambica). Br

10. Machelonibus et Heniochis vicini Zydritze, Pha-
rasmanz subjecti; Zydritis vicini Lazi; rex Lazorum Ma-
lassas, qui a te regnum: tenet. Lazis linitimi Apsilie ,.
quibus Julianus imperat; hic a patre tuo regnum accepit.
Apsilas excipiunt Abasgi, quorum rex Rhesmagas; ís
quoque a te regnum obtinuit. Abasgis contermini Sannigze,.
in quorum regione Sebastopolis sita est. Sannigarum
rex Spadagas a te regnum habet (Ez Arrian. $ 15, p. 379,
1-11).

11. Et usque ad Apsarum quidem versus ortum navi-
gavimus in dextra parte Ponti Euxini; Apsarum autem.
agnovi terminum esse Ponti secundum longitudinem;
inde enim jam versus septentrionem nobis navigatio erat
usque ad Chobum fluvium et ultra eum usque ad Siga- -
men. Inde a Sigame fleximus in sinistrum Ponti latus.
usque ad Hippum fluvium. Ab Hippo autem versus Asle-
lephum et Dioscuriadem aperte jam versus sinistram
Ponti partem et versus occasum solis navigavimus. Ab
Astelepho versus Dioscuriadem nos convertentes vidimus
Caucasum montem altitudine prorsus Alpibus Celticis.
comparandum. Et vertex quidam Caucasi monstrabatur,
Strobilus ei nomen, in quo Prometheum a Vulcano Jovis.
jussu suspensum esse fabulantur (Ex Arrian.$106,p. 380,
1-13).

12. Hec igitur itineris ratio est iis qui a Byzantio -
versus dextram navigant Dioscuriadem, quod castrum.
imperii Romani terminus est a dextra Pontum ingredien-
tibus. Quum vero Cotyn, regem Bospori Cimmerii , de-
functum cognovissem, operam dedi sedulam ut hanc

quoque ad Bosporum navigationem tibi exponerem , uf, -

ρίου xooup.évou , ἐπιμελὲς ἐποιησάμην xoi τὸν μέχρι
si quid forte de Bosporo capere velles consilii , haud

toU Βοσπόρου πλοῦν δηλῶσαί cot, ὡς; εἴ τι βουλεύοιο

r

apud Pseudoplutarch. De nobilit. p. 77, 54 Amphytus οἱ Telquius (sic), ap. Ammian. 22, 8, 24 et Solin. 15, 17
p. 96 Mommsen : Amphitus et Cercius (Circius , Cirtius, Tercius v. 1.), ap. Justin. 42, 3, 3 codices : AmpAistratus
et Frudius vel Frandius, ap. Strabon. p. 495 Cas. (425, 23 Did.) Ῥέχας xoi ᾿Ἀμφίστρατος. Ap. Melam 1, 19, ipsi -
Dioscuri Dioscuriadem in Heniochorum finibus condidisse feruntur. Minyeios Dioscuros novimus Amphionem et Ze-

hum; similes vero etiam nostris aurigarum nominibus subesse suspiceris, nisi forle mavelis nomina petita esse ἃ

fluviis Dioscuriade vicinis, adeo ut in Telchis lateat Astelephus fl., Amphitus vero sit Mahonidz-Khale quem Pey- -
sonnellii tabula inter Mochidz-Khale (Astelephum) et Kodor (Corácem) fl. exhibet. Amphitum Messenie fluvium ^
novimus e Pausania. T

-—- — — qur Am

$ 10. Ζυδρῖται.. ᾿λψῆλαι... ᾿Ἀψηλῶν... ᾿ἈψΨήλαις cod. || — Σαννίγαι] Σαννίται cod., Σανίγαι Arrian. $ 15 p. 379, 9: infra.
$ 15 Anonymus et Arrianus Σάνιχες habent.
$ 11. Verba ποταμὸν xoi ὑπὲρ τὸν Xó6ov ex Arriano inserui. || — τὴν ante λαιτὰν om. cod.|| — Verba χαταφανῶς

ἤδη usque ad ἀπὸ τοῦ ᾿Αστελέφου ἐπὶ Διοσχουριάδα desunt in nostro Arriani codice. Quod dicit inde ab Hippo fl. .
(Osingiri) versus Astelephum(T'amiche) et Dioscuriadem navigationem versus occasum directam fuisse, id rectissime
monet, ut tabulas inspicienti cuique patebit. Vel hinc liquet falsum esse Neumannum (Die Hellenen in Scythen-
lande , 1855, tom. 1. p. 577) qui , prieeunte Peysonnelio (Observations sur les peuples barbares qui ont habité les. .
bords du Danube et du Poni-Euxin, Paris 1765, p. 60), Dioscuriadem in sinu Souchoum. Kale oppidi, inter .
Kelasour et Kodor (Coracis) fluvii ostium quirendam esse censet. | — πρὸς ἡλίου δυομένου cod. |
$ 12. Τάδε μὲν οὖν τὰ ἀπὸ] Τὰ piv οὖν ἀπὸ codex , qui deinde ἐν ᾧπερ στρατοπέδῳ τελ. "P. ἡ ἐπικράτεια εἰσπλεόντων :
νῦν τὸν ἸΠόντον. || — Κότυν] Κότταν cod. | — βουλεύο!ο] βουλεύεις et mox βουλεύεσθαι codex. Mutavi ex Arriano. 1
1

*

,

περὶ τοῦ Βουσπόρου., ὑπάρχο: aot καὶ τόνδε τὸν πλοῦν
μὴ ἀγνοοῦντι βουλεύσασθαι.

18, Τὰ δὲ λοιπὰ οὕτω πληρῶν λέξω, “Ὁρμισθεῖσιν
1

3 οὖν £x Διοσχουριάδος τῆς Σεδαστουπόλεως πρῶτος ἂν
: ριάδος τῆς Σεθαστ ;

εἴη ὅρμος ἐν Πιτυοῦντι- ἀπὸ οὖν Σεῤδαστουπόλεως,
NE] A , , , ' , ,
ἔνθα ὅρμος ναυσὶ, στάδιοι τν΄, μίλια μς΄, «“΄, ς΄.

^» M. Μέχρι τούτου Ποντικὴ τῶν βαρόδάρων ἐστὶ

βασιλεία χατά τε Τιύχρανίην χαὶ Σαννιχὴν xoi
Κολχίδα, τὰ δ᾽ ἐχόμενα τῶν αὐτονόμων ἐστὶ βαρ-
(άρων.

5 15, "Amo δὲ Πιτυοῦντος εἰς Στεννιτιχὴν χώραν
(χαί ποτε Τριγλίτην λεγομένην) στάδιοι ρν’, μίλια χ’,
ἐν ἣ πάλαι ᾧχει ἔθνος Σχυθικὸν, οὗ μνήμην ποιεῖται
δ᾽ λογοποιὸς Ἡρόδοτος xoi λέγει τούτους εἶναι τοὺς
φθειροτρωχτέοντας" xai γὰρ εἷς τοῦτο ἔτι ἡ δόξα ἡ
αὐτὴ ὑπὲρ αὐτῶν χατέχει. "Amo δὲ Στεννιτικχῇς εἷς
ἰΔδασχον ποταμὸν στάδιοι ζ΄, μίλια ι6΄., "Amb δὲ
Ἀδάσχου ποταμοῦ εἰς Βρούχοντα ποταμὸν (τὸν νῦν
λεγόμενον Μίζυγον) στάδιοι ρχ΄, μίλια ις΄, Ἀπὸ δὲ
τοῦ Βρούχοντος εἰς Now ποταμὸν, ἐν ᾧ xoi Ἡρά-
χλειαν ἄχραν ἔχεις (τὴν λεγομένην Πυξίτιην) στάδιοι
ξ΄, μίλια v. CARO δὲ Νήσιος ποταμοῦ εἰς Macat-
"xay ποταμὸν στάδιοι ζ΄, μίλια 16. Ἀπὸ δὲ Ma-
σαττιχοῦ ποταμοῦ εἰς ᾿Αχαιοῦντα ποταμὸν (ἐν ᾧ εἴσ--
΄πλοὺς πορθμίοις) στάδιοι ξ΄, μίλια η΄. Οὗτος ὃ

PERIPLUS PONTI EUXINI.

.1'9
ignorans hanc quoque navigationem id agere posses (ΕΖ
Arrian. $ 26, p. 392 11-19).

13. Reliqua hunc in modum explens dicam. Solven-
tibus itaque a Dioscuriade sive Sebastopoli prima. statio
ad Pityuntem fuerit. Hucusque a Sebastopoli, ubi statio
navibus , stadia sunt 350, millia 46 2/3 (Ez Arrian. $27,
p. 392, 20).

14. Hucusque pertinet Ponticum barbarorum regnum
in Tibarenia et Sannica et Colchide. Sequentem regionem
barbari tenent liberi (E perieg. iamb.).

15. A Pityunte in Stenniticam (Nificam Arr.) regionem,
olim Trigliten dictam , stadia 150, millia 20. In ea pridem
habitabat gens Scythica, cujus Herodotus historicus
(4, 109) meminit , pédiculis illos vesci ajens ; quae quidem
fama de iis etiam nunc obtinet. A Stennitica (INi/ica) .ad
Abascum fluvium stadia 90, millia 12. Ab Abasco fluvio
ad Bruchontem (Borgyn Arr.) quem nunc Mizygum
vocant, stadia 120, millia 16. A Bruchonte ad Nesim flu-
vium, ubi etiam Heracleum promontorium, nunc Py-
xiten dictum, habes , stadia 60, millia 8. A Nesi fluvio
ad Maseticam fluvium stadia 90, millia 19. A Massetica
fluvio ad Achzuntem fluvium qui navigiis patet, stadia
60, millia 8. Hic fluvius, qui nunc Basis vocatur, Zichos
ἃ Sanichis (Sannigis) disterminat. Rex Zichorum Sta- -

$ 14. Méypt; 0: τούτου Ποντιχὴ τῶν βαρδάρων

ἔστι βασιλεία χατά τε Τιδαρανίαν

χαὶ Σαννιχὴν χαὶ Κολχιχήν, τὰ δ᾽ ἐχόμενα

; αὐτόνομοι ἔχουσι. βάρδαροι.

$ 10. εἰς Στεννιτιχὴν ... ἀπὸ τῆς Στεννιτιχῆς] Arriani codex : ᾿Ενθένδε ἐς τὴν Νιτιχὴν στάδ. ρν΄, ἵναπερ πάλαι ᾧχει ... "Ex

δὲ Νιτιχῆς. Mlud εἰς Στεννιτιχὴν ortum dixeris ex εἰς τὴν Νιτιχήν. Aliunde de hoc nomine non constat , nisi huc referre
velis Veznite fluvium , quem a Pityunte boream versus in rudi sua hujus ora» tabula habet Peyssonell 1. 1. Secundum
nostras tabulas a Pityunte 150 stadiis deducimur ad Gagri locum hujus tractus praecipuum, fluvio adjacentem
quem vulgo et ipsum Gagrich scribunt, Nordmannus vero (Reise durch d. westl. Provinzen des Kaukasos in
Annalen. der Erd und-Valkerkunde. 1839, Berlin. p. 257) Sheuadsek dici prodit. Nitice a Borgy fluvio totidem
-Stadia abest, quot apud Ptolemcum 5, 8 p. 347, 3 a Burca fluvio distat Οἰνάνθεια, quam Pt. fanquam notissimam
hujus orx urbem etiam libro octavo commemorat. Haud igitur diversa fuerit a Nitice. Hinc vero proclivis conjectura
est apud Anonymum scribendum esse : [τὴν] χαί ποτε Τρυγητὴν vel Τρυγιᾶτιν (Τριγλίτην cod.) λεγομένην (i. e. Vinde-

| 4$nialem. regionem) , quod regionis nomen cum Οἰνάνθεια urbe componitur quemadmodum Nonnus 14, 227 Τρυγίαν
Baceham juxta Οἰνάνθην collocat. Deniqne quaritur an illud Νιτιχὴν s. Στεννιτιχὴν depravatam sit ex Οἰνειατιχήν.
ἢ — φθειροτρωχτεύοντας codex. Intellige Gelonos, quos inter Colchos et Melanchlenos Scylax posuit. Herodotus 4,

|

108 Budinos Scythas, non vero Gelonos Grecos, qui in Budinorum regionem immigraverant, pediculis vesci solitos
| esse tradidit. Cf. not. ad Scylacem p. 61. || — Μίζυγον] Mtzurov? Hodie Mizymta. Ceterum codex habet εἰς Μίζυγον

ποταμὸν τὸν νῦν λεγόμενον Βρούχοντα. || — Βρούχοντα] Nomen hoc ex eodem fonte sumpserit, ex quo Τρυγιᾶτιν modo
| attulit. Βόργυν, Arrianus dicit, Βούρχαν Ptolemaeus. Bruchorum populum habes ap. Procop. B. Goth. 4, A p. 473,
.5 : Μετὰ δὲ τοὺς ᾿Αθασγῶν ὅρους κατὰ μὲν τὸ ὄρος τὸ Καυχάσιον Βροῦχοι ᾧχηνται, A6zcóv τε xoi A2av3» μεταξὺ ὄντες.
. Geogr. Rav. 5, 10 in ora maritima inter Hermonassam et Sopatum Eteobruchion memorat. Ptolemus Burcie
. fluvio in mediterraneis apponit Cucundam opp., 400 ab ora maritima stadiis distans , adeo ut satis magnus fluvius
| fuisse debeat. Talis vero in hàc regione unus est Mezymta sive ὁ Μίζυγος Anonymi. At mensura distantiarum ita
habent, ut in regionem deferamur, ubi major fluvius exstat nullus. Bene res procedet, si duas distantiarum notas

..ransposueris hunc in modum :
t Nitice (Gagri?
| Abascus fl. ( Liapisca) 90 stad.

[s

B Borgys fl. (Mizymta) 60 (pro 120).

᾿ Ἡράχλ. ἄχρα (C. Sotcha Bitkhe) 120 (pro 60).

E Ἢ ὁ ἢ iani jectura dedercm Ἡράχλειος ἄχρα
Ἡράχλειαν ἄχραν ἔχεις] 'Ho. ἄ. ἔχει codex Anonymi et Arriani, apud quem de conjectur gm. ini
eye: Ι --- Πυξίτην] Πυξῖτιν» Hod. €. Sotcha- Bitkhe, prope quod prom. est Sotcha ffuvius, cui adjacet Navaginsk

"eastellum. || — Μασαιτικήν] Μασετ. codex bis. Sequens vox ποταμὸν deest in Arriani codice. Distantia ducit ad eie
&aonymum juxta Cap Joobge. Exstat sane Matsa fluvius jnter Ziapisca et Mezymta fere medius, 120 fere stadiis

12.

180

ποταμὸς ᾿Αχαιοῦς (λέγεται βάσις, καὶ) διορίζει Ζι-
χοὺς χαὶ Σάνιχας. Ζιχῶν δὲ βασιλεὺς Σταχέμφλας"
xai οὗτος τὴν βασιλείαν παρὰ σοῦ ἔγχει,

ι6. Ἀπὸ οὖν Αχαιοῦντος ποταμοῦ ἕως ᾿Ἀῤάσχου
ποταμοῦ Σάνιχες οἰκοῦσιν.

E. "xb δὲ Ἀχαιοῦντος ποταμοῦ εἷς Ἡράχλειον
ἀκρωτήριον (τὸ νῦν λεγόμενον τὰ ΓΕρημα) στάδιοι
gv, μίλια κ΄. (Ἀπὸ δὲ Ἡρακλείου ἀκρωτηρίου ἐπ᾽
ἄκραν ἐν ἧ καὶ νῦν λέγεται τὰ Βαγᾶ κάστρον στάδιοι
v, μίλιον α΄, γ.) "Amo δὲ [ταύτης τῆς ἄχρας] ἐπ᾽
ἄχραν ἐν 7j σχέπη ἐστὶν ἀνέμου θρασκίου xxi βορρᾶ,
«(ey 3j νῦν λέγεται Λαιά) στάδιοι m, μίλια CG «' ς΄.
"Ano δὲ Aag εἰς τὴν λεγομένην Παλαιὰν Λαζιχὴν
(ἐν $ ἵδρυται f νῦν λεγομένη Νίκοψις, ἧς πλησίον

* p , ,
ποταμὸς $ νῦν λεγόμενος Ψάχαψιο) στάδιοι ρχ΄, μίλια
ις, Amo δὲ τῆς παλαιᾶς Λαζικῇς εἰς τὴν Παλαιὰν
Ἀχαΐαν (ἐν ἧ xai ποταμὸς ὃ νῦν λεγόμενος ᾿Γόψιδας)
στάδιοι gv, μίλια x, t 7

18. Ἀπὸ οὖν Παλαιᾶς "Ay ata ἕως τῆς Παλαιᾶς
Λαζιχῆς xal ἐπέχεινα ἕως ᾿Αχαιοῦντος ποταμοῦ πρώην
ᾧχουν ἔθνη οἱ λεγόμενοι Ἡνίοχοι, Κοραξοὶ xat Κω-
᾿λιχοὶ, Μελάγχλαινοι, Μαχέλωνες, Κόλχοι καὶ Λαζοὶ,

νῦν δὲ οἰχοῦσι Ζιγοί.

ANONYMI

"
Zo dns d n cnt n

chemphlas (Stachemphax in Arrian. cod.) Hic quoque a.
te regnum habet (Ez Arrian. $ 27, p. 392 22-393, 11),

16. Ab Achzunte ad Abascum Saniches habitant (E
Menippo). Wo

17. Ab Acheunte fluvio ad Heracleum promontorium ,
quod nunc τὰ Ἔρημα sive Deserta vocatur, stadia 150,
millia 20. Ab Heracleo promontorio ad promontorium in
quo nunc est Baga castrum, stadia 10, mill. 1,1/3. Inde
ad aliud promontorium , ubi tuta adversus Thrasciam
et Boream ventos statio, ubi nunc est Lsa,)stadia 80,
millia 10 2/3 (180 stad. Arrian. A Loa ad Veterem La--
zicam quae vocatur, ubi nunc Nicopsis sita est, a qua
non longe distat Psachapsis fluvius, stadia 120, millia 16.
A Vetere Lazica ad Veterem Achaiam , ubi fluvius est
nunc Topsidas dictus , stadia 150, millia 20 (Ex Arrian.
$ 27. p. 392, 20-393, 17).

18. A- Vetere Achaia usque ad Veterem Lazicam et
ultra usque ad Acheuntem fluvium pridem gentes ha-
bitabant Heniochi, Coraxi, Melanchleni, Machelones,
Colchi et Lazi, nunc Zichi ibi degunt (E Menippi pe-
riplo). :

distans a C. Joobje ; at hic Masceticas Arriani esse nequit , nisi peripli rationes susque deque turbafas esse statueris.
|| — ἐν ᾧ εἴσπλους πορθμίοις] Haec non habet Arrianus. || — Βάσις] hod. KAasi-Aps. || — X&vtyo:] Sic h. 1. etiam Ar-
riani codex. Supra $ 10 erat Σαννίγαι. || — Σταχέμφλας] sine accentu codex An.; Σταχέμταξ cod. Arriani. '

Ὁ 17. Τὰ £a] Tchech-bepe, sec. distantite notam. || — ἄχραν ἐν ó cod. || — τὰ Bay& (sic) «&exóov] ubi nunc
Ache. Hujus promontorii Arrianus non meminit. || — ἀπὸ δὲ ἐπ᾽ ἄχρας, ἐν ᾧ σχέπη codex. || — Λαιά] Λαιαΐ, sed deinde.
ἀπὸ Λαιᾶς, codex. In Geographo Rav. p. 367, 17, ed. Parthey, inter Stelippum (Astelephum) et Sebastopolim praeter.
ordinem interponuntur Lamiupolis et Nicopolis, quas ad Lieam et Nicopsin Anonymi referendas esse puto. In tae
bula anno 1318 a nauta italo confecta (V. Periplus Ponti Euxini octuplus ad fidem tabularum mss. bibl. Cas.
Vindobon. 1836, quam denuo excudendam curavit Tafel. in Constant. Porphyr. de prov. imp. Tubinga.
1847, p. 40 sqq.) idem, ut videtur, locus Laiaso scribitur.|| — στάδιοι π΄ Arrianus a*Heracleo prom. ad Lese prom.
computat 180 stadia, idque recte habet; Anonymus ex eodem computo notare debebat st. 170 (180-10), sed nescio
qua negligentia nonnisi 80 exhibet; haud subesse scribw errorem, ex collecta $ 27 stadiorum summa colligitur.
Promontorium illud eximium nunc vocatur Cap Kardach seu Kodoch vel etiam €. Mamai ; castellum ibi russicum.
Veliaminof dictum. | — ἐν ἢ] ἐν ᾧ cod. || — Níxoy:;] Ejus urbis meminit Constantin. Porphyr. De adm. imper.
c. 42, p. 181 ed. Bonn. : ᾿Αντιχρὺ δὲ τῆς Βοσπόρον (Poanticapai) τὸ Ταμάταρχα (Taman) λεγόμενον κάστρον ἐστί" τὸ OE.
διάστημα τοῦ περάματος τοῦ τοιούτον στομίου ἐστὶ μίλια κη΄" ἐν δὲ τῷ μέσῳ τῶν αὐτῶν wj. μιλίων ἐστὶ νησίον μέγα χαμηλὸν.
τὸ λεγόμενον 'Axéy (langue de Tcheska). "Axà τοῦ Ἡαμάταρχά ἐστι ποταμὸς ἀπὸ μιλίων τη’ ἢ xod x' (ἢ), λεγόμενος Οὐχρούχ.
(probabiliter fluvius ad hod. pointe Outrich , quanquam ἀἰβίαπειεθ nota in hunc fluvii situm minime quadrat) ὁ àto- -
ρίζων τὴν Ζιχίαν xai τὸ Ταμάταρχα " ἀπὸ δὲ τοῦ Οὐκροὺχ μέχρι τοῦ Νιχόψεως ποταμοῦ, ἐν ᾧ χαὶ κάστρον ἐστὶν ὁμώ-
νυμον τῷ ποταμῷ, ἔστιν ἡ χώρα τῆ: Ζιχίας - τὸ δὲ διάστημά ἐστι μίλια τ' (ab Outrich ad Negepsouko sunt fere 100 m. -
p.) ...ὄ "Ano δὲ Νιχόψεως ποταμοῦ ἐστὶν ἡ τῆς ᾿Αδασγίας χώρα μέχρι τοῦ χάστρου Σωτηριουπόλεως" εἰσὶ δὲ μίλια τ΄, Hic.
quoque numerus aperte corruptus est, quanquam de situ Soteriupolis non constat. Nicopsis nunc est Negepsowko.
Triginta fere ab eo loco stadiis est Djoubghe, quod in medii cvi periplis vocatur Gob , et ultima est navium statio.
in litore Zichi:. Primus Abasgic locus in iisdem periplis est Cacari, hodie Kakhetab, 80 fere stadiis a Negepsouko |
meridiem versus distans. X dy»; (Χάψαχις 9) fluvius, quem Nicopsi vicinum esse Anonymus dicit, in tabulis nos.
siris Chapsouco vocatur. Adjacet Tenghinska» castellum in sinu intimo, qui Ptolemaeo est ó Κερκέτιδος χόλπος.
Lazicam urbem Ptolemeus dieit Λάζον (T&zov codd.). | — ἐν $] ἐν ᾧ eod. || — Tóyixc] nune. Tuepsin. i).
* 18. Κωλιχοί] Κόριχοι codex. Vid. Scylax $ 78 p. 61, ubi adde Melam 1, 19, eujus verba ad fidem optimorum

ibrorum ita nuper edidit Gustavus Parthey (Berolin. 1867) : Reliqua ejus (litoris sc.) fere incultzque gentes vasto -
— assidentes tenent » Melanclea , Terresirea , Sexcolice , Corazi , Cleplyrophagi , Haniochi, Achai , Cerce-
d d ὯΝ “" confinio M«otidis Sindones. In his illud Terrestrea ad Toretarum gentem referendum esse recti 1
Ci pq iini un qui Toreta: scripsit, quum scribendum esset, Toretica sc. gens. Quod Vossius dedit
Eo 2 " T din erri nequit , quod Ἐχρηκτιχὴ regio a Ptolemaeo , sicut Cegritica regio a Pliuio 6, 14 in Colchide-
retiro xu * men dure ponitur. Totus ille populorum recensus ita refingendus est : gentes.. Melanchlana,
E d ine M Colici dedit Tzsch.) : Corazici , Phthirophagi, Heniochi, Achai, Cercetici, ...
Colicaram Humilis um Plinius 6, 24 multis nominibus Heniochorum gentes fuisse statuit , sic Mela sex populos.
HR Mp um nomine comprehendit. Alii aliter distinxerint. Sic Hesychius v. Κερκέται Cercetas esse dicit. ἔθνος |
t v. &oracici pro Corazi dicitur, sicut deinceps pro Cerceta scribitur Cercetici. 1
|
x

1

PERIPLUS PONTI EUXINI.

181
- 39. "Amb δὲ τῆς Παλαιᾶς ᾿Αχαΐας εἰς Πάγρας λι- 19. A Vetere Achaia ad Ῥαργῷ portum, qui nunc He-
i μένα (τὸν νῦν λεγόμενον “Επτάλου λιμένα) στάδιοι τν΄, | ptali portus vocatur, stadia 350, millia 46 2/3 (Ez Ar-
Lp pOus pe^, z' ς΄: rian. $ 28 p. 293. 17).
-.. 90, Ἀπὸ οὖν Πάγρας λιμένος ἕως τῆς Παλαιᾶς 20. A Pagre portu ad Veterem Achaiam pridem ha-

Ἀχαΐας πρώην ᾧχουν oi λεγόμενοι Ἀχαιοὶ, νῦν δὲ | bitabant Achzei , nunc ibi habitant Zichi (E Menippo).
- οἰχοῦσι Ζιχοί.
41, Ἀπὸ δὲ “Επτάλου λιμένος εἷς τὸν Ἱερὸν λιμένα 21. Ab Heptali portu ad Hierum portum, qui nunc
4 (τὸν νῦν λεγόμενον ἹἹερίου ἤτοι τὸ Νίχαξιν) στάδιοι | vocatur Hierii vel Nicaxin , stadia 180, millia 24. Ab Hiero
εἰ π΄, μίλια χδ΄, ᾿Απὸ δὲ 'legoU λιμένος ἤτοι Νίκαξιν | portu sive Nicaxin ad Sindicam sive Sindicum portum ,.
εἷς Σινδιχὴν (ἤτοι Σινδιχὸν λιμένα, νῦν δὲ λεγόμενον | qui nunc Eudusia (Eulusia?) vocatur, stadia 290, [1. 300].
Τοὐδουσίαν) στάδιοι c4, μίλια μ΄. millia 40 (Ex Arrian. $28, p. 393, 18-20).

$ 19. 'Ἑπτάλου λιμένα) Alibi hujus denominationis vestigium non reperi. Nunc- Pagrze portus vocatur Ghelindjil ,
sub Varadas monte situs. Scylaci est Τοριχὸς (1. Τορετιχὸς) λιμὴν xai πόλις. Ad Pagre usque portum Toretas perti-
muisse legitur paullo post $ 22. Mirum est portus hujus egregii mentionem omitti apud Strabonem, Plinium, Pto-
- lemeeum. || — uc*, λ΄, c'] 46 2/3; μη’, ς΄, 48 1/6, codex ; non erratum esse in stadiorum numero ex Arriano liquet.
($21. τὸ Níxo&w] In nostris tabulis est Miskhakko , ad promontorium situm , pone quod est Soudjak portus, Hieros
- Plinii , Πατοῦς Scylacis,, τὰ Βάτα Strabonis et Ptolemaei. Quod Ptolemeus Bata vicum a portu Batorum 100 stadiorum
- intervallo dirimit, id eodem errore fecerit, quo inter Sindam pagum et Sindicum portum ducenta stadia interpo-
- suit. Qui pone Soudjak in intimum sinum prope Novorossisk castellum fluvius incidit, apud Plinium 6, 17 Inca-
- rusace vel Jcarusace dici videtur; Crunoe (Kgovvot, a fontibus) promontorium , quod deinceps Plinius memorat,
- illud esse debet quod exstat ad Miskhakko; nam qui sequitur apud Plinium SefAheries vel Secheries fluvius aperte
est hod. Ozerieh , 50 stadia a promontorio illo remotus. Inde ab hoc fluvio post 120 stadia sequitur apex, Poinfe
- Outrich dicta , cui Kiepertus in novissima Ponti Euxini tabula (1867) adscripsit Cronium pr., quod e Crunoe Plini:
- eflictum esse suspicor. Ceterum Patus portus apud Scylacem Sindis attribuitur; sec. Strabonem ab eo portu incipit
— ora Cercetarum. || — στάδιοι ρπ'] sic. Arrianus, ov' codex. Stadiorum numerum 180 postulant 24 m. p. Similiter in
seqq. babes στάδιοι σφ΄ (290), dum millia 40 efficiunt 300 stadia, quot habet etiam Arrianus. Anonymus complures
- fontes ob oculos habens diversos computus miscuisse videtur; nam a scribw errore istud c(' repetere vix licet. ||
— ιυὐδουσίαν] Fort. Εὐλουσίαν vel Εὐλυσίαν legendum est ex Procopio B. G. 4, 4 p. 474 : ὑπὲρ δὲ Σαγίδας (Σαγίνας.
v. l.; leg. Σανίγας) Οὐννιχὰ ἔθνη πολλὰ ἵδρυται. Τὸ δ᾽ ἐντεῦθεν Εὐλυσία μὲν ἡ χώρα ὠνόμασται, βάρθαροι δὲ αὐτῆς
ἄνθρωποι τά τε παράλια ἰχαὶ τὴν μεσόγειαν ἔχουσι μέχρι ἐς τὴν Μαιῶτιν χαλουμένην λίμνην καὶ ποταμὸν Τάναϊν.
Παρὰ δὲ τὸν χῶρον αὐτὸν, ὅθεν 7; τῆς λίμνης ἐχδολὴ ἄρχεται Γότθοι οἱ Τετραξῖται χαλούμενοι ᾧχηνται, || — Σινδικὴν ἦτο:
Σινδιχὸν λιμένα] Verba ἤτοι Σινδιχὸν λιμένα non habet Arrianus, recte tamen addidit Anonymus. Nam stadia 300,
ut Arrianus dicit, vel stadia 290, ut ex alio fonte, ut videtur, Anonymus enotavit, pertinent usque ad hod. Anapa
portum egregium. Strabo:p. 496 Cas. (426, 7 Did.) pro 300 haud recte habet 400 stadia. Plinius 6, 17 ab Hiero portu
ad civitatem Sindicam LXVII M, D p. sive 540 stadia exputat, siquidem genuinus numerus, Arriani stadia 300
efficerent XXXVII M. D p.;ipse Plinius fortasse dedit XLVII M. D p. sive 380 stadia, qui numerus ad Strabonis
computum proxime accederet. Ptolemceus ut inter Batorum portum et vicum , sic inter Sindam vicum et Sindicum
portum perperam distinguit; distantiarum vero rationes hunc in modum adornavit :

Bata vicus.

Inde ad Bata portum stadia 100 39
Inde ad Sindam pagum 225
Tnde ad Sindicum portum 200 | cs
Inde ad Hermonassam 240 pum eno And.)
Inde ad Corocondamam 250.

In his priora stadia 325 respondent stadiis 300, quae ap. Arrianum et Anonymum sunt a Hiero portu ad Sindicum
portum; quie deinde apud Ptolemceum sequuntur a Sinda pago ad Hermonassam stadia 440, ea ipsa sunt quae apud
. Anonymum a portu Sindico ad Hermonassam exputantur. Ubi Sindicum portum Ptolemaeus habet, ibi secundum .
. Anonymum erat Corocondame vicus ad aditum lacus Corocondamitidis (1ac du Kouban). Lacum hunc, de cujus situ
. nunc demum ex Anonymo certiora docemur, Ptolemzus ignoravit, ideoque nescivit a Sindico.portu Hermonassam
. petenti Corocondamen preternavigandam , ab eoque vico per 240 fere stadia ortum versus in Jacum penetrandum
. fuisse. Itaque ut distantiarum rationes in periplis tradike servarentur, neque tamen Ponti ora Asiatica ultra modum
versus occasum extenderetur, inter Bata et Hermonassam sinum 725 stadiorum ambitu finxerunt, cujus in intimo
recessu Sindam Ptolemeus posuit. Corocondamen Ptolemcus ab Hermonassa occasum versus in Bospori aditu
habet; alii, ut Plinius, hunc vicum przetermittentes, ad ipsam Hermonassam Bospori initium esse statuerunt. Ce-
terum perversa hzc orc Pontiez delineatio, quanr Ptolemzi tabule exhibent, non a Ptolemaeo demum profecta
est. Nam Straboniana Bospori descriptio, quam in tabulis editionis Didotianzs adumbravi, explicari nequit nisi eo,
quod auctor ejus tabulam qualem Ptolem:eus praebet, ob oculos habuit, in eamque sinum Corocondamitin , quam
- Ptolemeus ignoravit , intulit. Scilicet Corocondamen Strabo et ipse ad Bospori introitum collocat, et prope eam
- Ostium lacus esse fingit , cujus litori meridionali Hermonassam apponit, quoniam in antiquioribus tabulis hzec urbs ad
oram Ponticam posita erat. Idem quum accepisset a Corocondame ad Sindicam esse 180 stadia (quod a vero haud
multum abest), hanc distantiam ab ore Bospori versus ortum metiendam esse censuit, Ex his Ptolemaei et Strabonis
- opinionibus, quantumvis eas ab errore non vacuas esse intelligeretur, hoc tamen ad unum omnes viri docti elicuerunt
-. pertum Sindicum a Sinda civitate vel vico diversum et ad ostium lacus Kubani (/ac du Kouban sive Kisiltach bcie)

P

5 (— 300 Anon.) y

*

182

22, Ἀπὸ οὖν Σινδικοῦ λιμένος ἕως Πάγρας λιμένος
πρώην ᾧκουν ἔθνη οἱ λεγόμενοι Κερχέται ἤτοι 'Γορί-
ται, νῦν δὲ οἰκοῦσιν Εὐδουσιανοὶ λεγόμενοι, τῇ l'oz-
θιχῇ καὶ Ταυριχῇ χρώμενοι γλώττη.

Ὁ ’

28. Ἀπὸ δὲ Σινδικοῦ λιμένος ἐχδέχεται χώμη Κο-
ροκονδάμη λεγομένη, ἐπὶ ἰσθμοῦ ἤτοι στενοῦ τῆς λί-
μνης xat τῆς θαλάσσης 'χειμένη. Μεθ᾿ ἣν f, Κορο-
χονδαμῖτίς ἐστι λίμνη ἣ νῦν λεγομένη Ὀπισσᾶς,

- , 7 ,
χόλπον εὐμεγέθη ποιοῦσα, σταδίων χλ', μιλίων πδ΄.
Ἰεἰσπλεύσαντι δὲ εἰς αὐτὴν τὴν λίμνην καὶ περιπλεύ-

,
σαντι εἰς ἙἭ ρμώνασσαν πόλιν στάδια uu, μίλια

, , ͵
Ww£.,q. :

, —— -

24. Ἀπὸ οὖν Ἑρμωνάσσης ἕως τοῦ Σινδιχοῦ λι-

μένος παροιχοῦσι Μαιῶτίν τινες Σίνδοι λεγόμενοι
T ^ T . ,

ἔθνος, ἐφ᾽ οἷς λέγεται Σινδιχή, Οὗτοι οἵ Σίνδοι βάρ-
ἊΞ 4 “

6apot μέν εἶσι, τοῖς δὲ ἤθεσι ἥμεροι. ᾿Απὸ δὲ τῶν

Σίνδων εἰσὶ Κερχέται ol. λεγόμενοι "l'opézat , δίκαιον

X22 1 » M N 0. ^A b δὲ
καὶ ἐπιειχὲς ἔθνος xol ναυτιχὸν μάλιστα, ᾿ Ἀπὸ

m ^ N
Κερχετῶν ὅμορον τούτων ἔχουσι γὴν ᾿Αχαιοὶ, οὺς δὴ

ANONYMI

22. A Sindico portu usque ad Pagroe portum pridem
habitabant Cercetz) sive Toreto , nunc vero Kudusiani
Gothica et Taurica lingua utentes (E Menippo) Ὁ

23. Post Sindicum portum sequitur Corocondame vieus
in angusto isthmo inter lacum et mare situs. Post eum -

est Corocondamitis palus , nunc Opissas dicta, quce per-
magnum efficit sinum stadiorum 630, mill. 84. Innaviganti
in paludem oramque legenti ad Hermonassarh sunt stadia
440, millia 58 2/3 (E Menippo?). *

24. Ab Hermonassa usque ad Sindicum portum Mao-

tin accolunt Sindi quidam, de quibus Sindica nomen

habet. Sindi illi barbari quidem sunt, sed moribus man-
sueti. Hos excipiunt Cercetz dicti Toreto , justa gens et
iequa reique maritimc peritissima. Conterminam QCer-
cetis regionem Ach«ai tenent, quos genere Graecos esse
et Achoeos barbaros factos appellari ferunt. Etenim prodi

ponendum esse; quid quod totus hic lacus Sindici portus nomine in tabulis affici solet. Corocondamitis vero lacus
ab aliis in sinu Phanagorico (lac de Taman), ab aliis in lacu cui Aftanis nomen, qusritur; alii denique utrosque
hos lacus olim junctos et Corocondamitidis paludis nomine comprehensos esse suspicati sunt. Ac sane difficile erat
vitare errorem, quem Anonymi denique ope dissipare licet.

$ 22. Ῥορίται] Sic eliam $ 24. Apud Arrianum aliosque dicuntur Τορέται, ap. Strabon. p. 495 Τορεᾶται. Eosdem
Τυρίτας dixit Apollodorus ap. Steph. Byz : W,5cot, ἔθνος τῆς Ταυρινίας (ad Pchech fl., qui a meridie in Kouban 8.
Hypanin influit). ᾿Απολλόδωρος ἐν 8' περὶ γῆς" « Ἔπειτα δ᾽ Ἑρμώνασσα καὶ Κῆπος [πόλις], Τυρίται δὲ τὸ Ψησσῶν ἔθνος.
Pro Τυρίται, quod codex Paris. praebet, ceteri codd. τυριτ, preter Vossianum, in quo τρίτον, quod recepit Meine-
kius. Ne pro Ταυρινίας (Ταυριανίας ἢ Mein.) scribendum putem Τυριτίας, impediunt qui ex eodem, ut videtur, fonte
traduntur s. v. Ταυριχή. Tyritas Apollodorus Psessorum genti annumerat; Anonymus Toritas et Cercetas unam ean-
demque gentem constituisse dicit tum h. 1. tum infra $ 24.

$ 24. Κοροχονδάμη] Ad ostium (Boghas) lacus Kubani ab Anapa sive Sindico portu stadia sunt 200, pro quibus
Strabo p. 496 habet stadia 180. Cf. Steph. Byz : Κοροχονδάμη [κώμη] πλησίον Σινώπης. ᾿Αρτεμίδωρος τα’ Γεωγρ. Conje-

ceris τοῦ στενωποῦ (sc. τοῦ Βοσπόρον, ut ap. Strabon., aut τῆς λίμνης τῆς Kop., ut ap. Anonym.). At e Strabone p. 426,

ubi litus a Corocondame ad Bata pertinens ex adverso Sinopes situm esse dicitur, liquet eodem modo verha Ste.
phani intelligenda esse. Apud Ptolemeum inter meridianum Sinopes (63? 50') οἴ Corocondames (64? 15) intercedit
gradus pars fere dimidia. Reapse inter Sinopen (32? 49', Par.) et Bospori prom. Asiaticum (34? 17") intercedunt 1 0"
A Boghas ostio, ubi revera Corocondame sita erat (34? 344) Sinope abest 1? 45'. Lacum memoravit etiam Mela
1, 19 p. 30, 9 ed. Parthey : Obliqua tunc regio et in latum modice patens inter Pontum Paludemque ad Bos-
porum excurrit; quam duobus alveis in lacum et in mare profluens Corocanda (Corocandam cod. Ven.)
pane insulam reddit. Legendum : in lacum Corocandam ... profluens Hypanis insulam facil. De insula illa
monent Strabo et Scymnus et Dionys. Per. 550, ubi vid. not.-— De recentiore nomine Ὀπισσᾶς (Kisillach hod.)
aliunde mihi nihil cognitum. Ambitus stadia 630 bene habent. Hermonassz locus ab ostio lacus et a Corocondame
vico secundum Anonymum 240 fere stadia aberat. Totidem fere stadia Ptolemceus habet inter Corocondamen et
Hermonassam. Plinius 6, 14 a Secherie (Ozerech) fluvio usque ad Bospori Cimmerii introitum LXXXVIII M. D p.
(708 stad.); in primo autem Bospori aditu Hermonassam esse prodit. Pertinet haec mensura ad eum usque locum
quo revera sec. Anonymi rationes Hermonassa sita erat, minime vero ad os Bospori. Cum stadiis 440 quc a Sindico
portu ad Hermonassam putantur, optime conciliari possunt stadia 513 quie in sqq. ab Hermonassa ad Achilleum nu-
merantur. || — περιπλεύσαντι] Malim παραπλεύσαντι. Dein ἙἝἭἍἨμωνάσαν codex.
$ 24. Versus recomponere licet hunc in modum :

Εἶτεν μεθ᾽ Ἑρμώνασσαν ἄχοι τοῦ Σινδικοῦ
λιμένος ἔτι παροικοῦσι Μαιῶτίν τινες
Σίνδοι λεγόμενοι, ἐφ᾽ οἷς χαλεῖται Σινδιχή"
οἱ βάρόαροι μέν εἶσιν, ἤθεσι δ᾽ ἥμεροι.
᾿Εντεῦθέν εἰσι Κερχέται Τορετῶν [τ᾽ 2] ἔθνος
δίχαιον xal ἐπιειχὲς καὶ μάλα ναυτικόν
Oy.opov δὲ Κερχετῶν Ἀχαιοὶ ἔχουσι γῆν.
οὃς δὴ λέγουσιν ὄντας “Ἕλληνας γένει
χαλεῖσθ᾽ Ἀχαιοὺς ἐχδεθαρδαρωμένους-

τὸν Ὀρχομενίων γάρ φασιν λαόν ποτε

τὸν Ἰαλμένου μηνύεσθαι παντὶ στόλῳ ἐμ
ἐξ Ἰλίου πλέοντας ὑπὸ τῶν πνευμάτων

E
3

, “- p ve
πλέοντι ὑπὸ τῶν πνευμάτων τοῦ Τανάϊδος ἀνέμου
»
ἄχοντας εἰς τὴν Ποντιχὴν xoi βάρῥαρον χώραν χα-

τελθεῖν: ὅθεν ἀπεξενωμένους εἶναι καὶ παρανόμους

φασὶ, xai τοῖς ἤθεσι μάλιστα “Ἕλλησι δυσμενεστά--

ἐκερχέταις.
3 ^ € ^
. 95. "Amb δὲ "Epucvdioong ἐχπλεύσαντι τοῦ κόλπου
ιν Ὁ Α , L2
ξπι τὸ στόμα τῆς Μαιώτιδος λίμνης xoi χώμην Ἀχίλ-

ἡ , uM , , ,
λειον στάδιοι φιε΄, μίλια ξη΄, zl, ς΄.

26. "Ex' εὐθείας δὲ πλέοντι ἀπὸ Σινδικῇς εἰς Βόσ--

᾿ πόρον τὸν Κιμμέριον χαλούμενον xoi πόλιν Βοσπόρου

᾿Παντιχάπαιον στάδιοι φλ΄, μίλια οὔ΄.
37. Ὅμοῦ ἀπὸ τοῦ Ἱεροῦ περιπλέοντι ἕως τοῦ

᾿ στομίου τῆς Μαιώτιδος λίμνης ἤτοι ᾿Αχιλλείου κώμης

PERIPLUS PONTI EUXINI.

λέγουσιν ὄντας “Ἕλληνας γένει χαλεῖσθαι ᾿Αχαιοὺς
᾿ ἐχεδαρθαρωμένους τὸν Ὀρχομενίων γάρ φασιν λαόν
ποτε τὸν ᾿Ιαλμένου μηνύεσθαι παντὶ τῷ στόλῳ ἐξ Ἰλίου,

τους πολλοὶ [δὲ] καὶ ἐναντίοι εἰσὶν (οἱ ᾿Αχαιοὶ) τοῖς "

183
dicunt Orchomeniorum populum Ialmeni regis omni classe
ex Ilio navigantem Tanaidis venti flatibus invitum in Pon-
ticam barbaramque hanc regionem delatum esse; hinc
eos in mores externos degenerasse et improbos eva-
sisse ac Griecis maxime infestissimos; multi vero etiam

Cercetis inimici sunt (E perieg. iamb.).

25. Ab Hermonassa enaviganti e sinu ad ostium pa-
ludis Mzeotidis et Achilleum vicum stadia sunt 515, millia
68 2/3 (E Menippo?).

26. Via recta naviganti in Cimmerium quem vocant

Bosporum ad urbem Bospori Panticapeum stadia 530,

millia 72 [70 2/3] (Ex Arrian. S 29, p. 394, 1).
27. In summa a Fano 7ovis Urii naviganti usque ad
ostium paludis M:eotidis et Achilleum vicum stadia

colliguntur 12487, millia 1653 1/3 [immo 1665].
28. Ab Achilleo vico, qui in fine Asiz et Bospori ad

;- s Y

στάδιοι , &, Bunt , μίλια αχνγ΄, γ΄.

38. Ἀπὸ δὲ τῆς Ἀχιλλείου χώμης, ἥτις ἐστὶν ἐπὶ
ποὺ τέλους τῆς ᾿Ασίας xal τοῦ πόρου τοῦ κατὰ τὸ
στόμα τῆς Μαιώτιδος λίμνης ἤτοι τοῦ 'Γανάεως χει-
μένη ἐπὶ τὴν χαταντιχρὺς κειμένην χώμην ἐπὶ «00
τέλους τῆς Πὐρώπης, [τὸ] λεγόμενον Πορθμίον, ἥτις
Xa αὐτὴ χεῖται ἐπὶ τοῦ πόρου τοῦ χατὰ τὸ στόμα τῆς

ostium Maotidis paludis:sive Tanaidis situs est, usque
ad Porthmium vicum ex adverso positum in fine Europae

itemque ad freti et Mcotidis paludis ostium, trajectus est

Τανάϊδος οὐχ ἑχόντας εἰς τὴν Ποντιχὴν

καὶ βάρόθαρον. χώραν χατελθεῖν * διότι δὴ

ἀπεξενωμένου: φασὶν xai παρανόμους

ἤθεσι, μάλισθ᾽ Ἕλλησι δνσμενεστάτους "

πο)λοὶ δὲ xoi τοῖς Κερχέταις ἐναντίοι.
“Ἑρμωνάσσης] Ἕρμον. cod. h. 1. εἴ $ 25. || — οὗτοι οἱ Σίνδοι] Heec bis scripta in cod. || — ἤθεσι] ἔδνεσι cod. || — To-
ερθίται] Cf. $ 22. || — Ἰαλμένου] Cf. Strabo p. 416 (357, 13 Did.) : Ἱστοροῦσι δὲ τοὺς ἐν τῷ Πόντῳ xaÀouuévouc ᾿Αχαιοὺς
"&xoíxovc ᾿Ορχομενίων εἶναι τῶν μετὰ ᾿Ιαλμένου πλανηθέντων ἐχεῖσε μετὰ τὴν τῆς Τροίας ἅλωσιν. V. not. ad Scylac. p. 60.
11 τ- Τανάϊδος ἀνέμου] Cf. Procop. B. G. 4, 4, p. 475, 1 : τὸν ἄνεμον ὃς ἐνθένδε πνεῖ, Ταναΐτην προσαγορεύουσι.

$ 25. Series urbium qu: inter Hermonassam et Achilleum sitze erant, sec. Scylacem, Melam , Plinium et Ta-

bulam Peutingerianam hzc est : Hermonassa , Cepi , Stratoclia, Phanagoria, Apaturos (Sopatos in T. P). Singularum
situm defini,e ob testimoniorum penuriam difficile admodum; semper vero ita disponende sunt, ut series, quam

-seriptores fide dignissimi produut, non susque deque habeatur; quod quidem) non monuissem, nisi mos contrarius

obtineret. — || ἐχπλεύσᾶντι τοῦ xóXnov] εἰσπλεύσαντες τὸν κόλπον cod. i Ἷ

$ 26. εἰς Βόσπορον τὸν K.] Sie Arrianus; εἰς τὸ Κιμ.. codex An. || — 97'] Fuerit φμ’, 540, tot'enim stadia Arrianus
. habet, ac totidem insunt 72 millibus p. :

$ 27. Millium numero, quem codex prcbet , 12400 stadia efficiuntur. Pro numero hoc rotundo aceuratiorem habes

. Stadiorum 12487 (1665 m.), quem denuo habes $ 92 p. 423, 1 : ἀπὸ τοῦ Ἱεροῦ Διὸς Οὐρίου ἕω: τοῦ στόματος τῆς Μα!ιώ-

' ^c080; στάδιοι α,͵ βυπζ΄, μίλια ay E: Computat enim Anonymus ]. 1] :

À Fano ad Amisum stad. 4460

Inde ad Phasin 3802
Inde ad Achilleum 4025
12487

|E singulis numeris supra recensitis colliguntur
A Phasi ad Dioscur. 825 (810 Arrian.)
Inde ad Sindicam 2250 (2350 Arr.)

Inde ad Hermonass. 440
Inde ad. Achilleum 515
4020

- Qu: summa quioque stadiis differt ab ea quam habes $ 92. : : FH cue
$ 28. Πορθμίον! Sic etiam $ 50 p. 513, 3 Πορθμίον χωρίον ; ὃ 56 p. 516, 16 Πορθμῖτις χώμη; Πορθμία χώμη in Anon,
Stadiasmo quem ex cod. Paris. dedi in G. Min. t. 1, preef. p. 115; Πορθμίαν et Πορθμίον habes ap. St. Byz. s. v. Cf.
πορθμήια Κιμμέρια ap. Herod. 4, 12 et 45. Proprium loci nomen fuerit Μυρμήχιον; certe viginti illa stadia qua Nó-
-Ster ab Achilleo ad Porthmium exputat , Strabo p. 494 (424, 5 Didot) usque ad Myrmecium pertinere dicit. Quamquam
-angustissima freti pars non 20, sed 50 stadiorum latitudinem habet.

184

Μαιώτιδος λίμνης, ἔστι 6 διάπλους τοῦ στόματος |

τών x', μιλίων β΄, z' ς΄.

“Ὅστις. Τάναϊς ποταμὸς λέγεται ὁρίζειν ἀπὸ
τῆς vole τὴν Εὐρώπην, xol ὁρμᾶται μὲν ἀπὸ λίμνης
τῆς Μαιώτιδος, ἐχδάλλει δὲ εἰς θάλασσαν τὴν τοῦ
Εὐξείνου πόντου - καίτοι Αἰσχύλος ἐν Προμηθεῖ λυο-

μένῳ τὸν Φᾶσιν ποταμὸν ὅρον τῆς Ιὐρώπης xa τῆς
᾿Ασίας ποιεῖ. Λέγουσι γοῦν αὐτῷ οἱ Τιτᾶνες πρὸς τὸν
Προμηθέα ὅτι
ἥχομεν
τοὺ: σοὺς ἄθλους τούσδε, Προμηθεῦ,
δεσμοῦ τε πάθος τόδ᾽ ἐποψόμενοι.

Ἔπειτα καταλέγουσιν ὅσην χώραν ἐπῆλθον"
II7j μὲν δίδυμον χθονὸς Εὐρώπης
μέγαν ἠδ᾽ ᾿Ασίας τέρμονα Φᾶσιν.
“ ,
Τῆς δὲ λίμνης τῆς Μαιώτιδος περίπλους ἐν χύχλῳ
᾽ , " M M X ^ ,
λέγεται σταδίων ἀμφὶ τοὺς 90, μιλίων ασ΄.

ANONYMI

soluto Phasin fluvium Europe et Asice terminum faci

stadiorum 20,
detur). nu
29. Tanais fluvius, qui ab Asia Polla

nare dicitur, erumpit. e palude Moeotide, exit vero. we

mare Ponti Euxini. Quamquam JEschylus in Prom

Etenim Titanes apud illum ita alloquuntur Pronelheum :

Venimus i τ i

has tuas z:erumnas , Prometheu , v

vinculorumque hanc calamitatem visuri. . ἃ
Deinde recensent quantum terrarum tractum peragrame
rint : :

Hic quidem duplicem Europa
et Asi:e magnum terminum Phasin.

j ὶ
Paludis Μωοί 5. ambitus esse fertur stadio circiter
9000, millium 1200 (Ex Arrian. $ 29 p. 394, 517). ἡ

& 29. Τάναϊς] Eodem sensu Tanaidis nomen adhibet Procopius B. G.4

; p. 474. V. not. ad Arrian. P. 394 et que

dixi in Geogr. Min. tom. 2, p. 6 not. || — μέγαν ἠδ᾽ ᾿Ασίας τέρμονα audi μέγαν πὴ δ᾽ ᾿Ασίας Φάσιν τέρμονα ποταμόν

codex.

Jam quum Anonymi periplo et recentissimis tabulis nauticis (Carte de la mer Noire publiée au dépót des carles |
de la Marine. Paris 1860, 8 tabulis formze maxime) adjutus situm locorum qui sunt a Trapezunte ad Bosporum
usque, accuratius quam antea fieri poterat, definire potuerim, tabellas subjungo quibus quomodo singula dispo-

nenda censeam paucis comprehendi.

milium 2 3 CE- Menippo e

LM TAI a eR ARI mi T P Y αι τ. κεν ρυρά MN REM

:

————

PERIPLUS PONTI EUXINI.

A TRAPEZUNTE AD PHASIM.

185:

o

ARRIAN. ET ANONYM. PTOLEMJEUS.. TAB. PEUTING.
οὐδ. Ego Tabb.| Ego M. P, Stad. Ego
Τραπεζοῦς. ... |... ΐ vé» ρα πεζοῦ κὸν ν ἐν . » ||Trapezus: .. .... en drlreiselITrebizozde.
VYocou λιμήν... 180, 180]} Ὕσσου λιμήν.) 125; 180 ||Hyssi limen.....|XXIV| 192. 180||Surmeneh. . ... 180
"OgtoU; mot. . 90 901Πιτυοῦς......} 115] 90 ||Opiunte........| VII | 64| 90|0f opp. et Su-
| lanlufl.....| 90
Ψυχρὸς ποτ... 80] 151. e D πον won eaten Te usur SOMMA pac Ue UA ὩΣ Baltachil....| 15
EM x67....] 90, 18... νον τες MEL oo AED ATRIIS AE τὸς vol sh | er ne dE Calopotamos. .| .15
“Ῥιζιοῦς ποτ... 120 120|| “ΡῬιζιοῦς λιμήν.) 100, 150 |[Reila.......... XV | 120. 150||Rizeh port....| 120
Ἄσχουρος ποτ.) 980 γὰρ VARIA VATER xp aes Ven Y TEES ORUR vendi .ueeda le sah |: -sddskuros;s:.... 25
? ᾿Αθηνῶν &xpov.| 100 125 ||........ esee] : — | ἐν. αν Kemer. ..| 100
"ABmvóe mor..| 60, 120]............] ern Adinco........ XVIII, 144 145|Sennes. ..... «1-28
δον τ: 100^ 30|KopdOm.....| ποῖ. 40 ||........ oU E edis ΠΡ ue rs | Kalnehon E te ὦ το
Ἄθηναι, Ζάγα- ᾿ |
35532:041 801. .30]...... cess] κε τεσ Atheni... [VII?] XVI 138. 50||46naopp.etfl.| 30
Hpótawi moz..| 40] 40|............ COE SCIUNT eI GSP p Reel ptor eds | τς |Fortuna 1.....| - 40
Μόρθουλα. ...} 110] 103]|......... eee] ee | εὐ νυ 84 Fortuna fl.
"Woué«(...oee| 24| 2|... a D» eR AUN a wie Eee o dC IR AER ἘΣΤΟΝ eel ut vid.
Husos moT...|. 66]. 60]......... ecl αν ον [Pysiles... 1... [XVI] 128, 130||itseh 11..... .|. 90
"Apya6ts......| 90, 80] Ἄρχαόδις.... .| 160| 1702 Abgabes.... .... IX | 72, S0|4rchawafl...| 80
EuMva.......| 19]. ,
Κίσσα ποτ... 15V. o [|Cissa..... [VIP]| XI | 88. 850||Cisseh. ......| 50
Ἄψαρος ποτ. .| 00 190].......- S ee nnn unen Apsaro.........| XVI | 128, 140||Tchorok fl. os
orientale ...| 140
ἜἌψορρος πολ. 80) ον δ δὴν Lk ς prope Gunieh.
Ἄχαμψις moT.. | 15, 15} Ἄψορρος ποτ. 80) eA a RUienr lr ...|Ifchorok os oc-
| cidentale....| 15
[Plin. st. 1120.] 1015. 1030 1190 1030 [119]| 117 s 1030
Βαθὺς mov. ,..] 75, 40|]......:. ee PIS Portu alto......| VI 48 A40||Batoum port...| 40
Ἀχίνασις. ....| 90, 100 ἐς DX, το ξς κενῆς μὰν δὲ Se DE UE Chorok fl. .... 100
": τ Σ ICE 96 08-1. ΚΑ TUE S Apasidem [XXI?]| XVI 138 165 |Cholok ἢ..... 65
Moéypo;......| 90 75] -..ee * Ses s|INigro... {{Π1}} HI | 24| 75 Kegoli fl...... 15
Σεθδαστόπολις |
(Φᾶσις.) ... 80... eer IBSR «| ous elei ptt Poi» eed 90
Φᾶσις ποτ.... 90, 90|d Pacte mot... 120; QE. Phasis.... [XI?]| VI as ἘΝ Rion, os merid. ao
[Pliniusst.560.] 450| 810 300. 310 Hio) 3t | 348, i. m
1465/1400 1390 1400. 148 prm (Strab. st. 1400] "|

136

ANONYMI.

A PHASI AD DIOSCURIADEM.

ARRIAN. ET ANON. || TABULA PEUT. PTOLEMJEUS. SCYLAX. ||PLINIUS.
Num Msg
Stad.|| M, p.| cor- Stad. Stad.
recti 1
CUT P TESI φόνος ^vsPhasis. 2395. s | s Mbaotes eee 1s v] Dat eoe v Phasis , . .| ion, os merid. |
Χαρίεις ναυσίπορος. 90.|Cariente..| III | HI.|/Xaptouecoz.| 220| "Apto. .... Charien. .|//on,osboreale.| 15]|
X60; ναυσίπορος.] 90 ||Chobus.. .| XVI | VIII |. ........ *«|[Xópcos . . ..||Chobus...|Khopi fl......| ΤΌ
Xepó6:oz. ..| Rhoas... .||Chouri 11......| 80
Ala πόλις... | -120 |
Νέα πόλις... 180
Σιγγάμης ναυσίπορ. |210. | Sicanabis. | XIX | VIII Σιγάνειον. ..| 40}: «ὐνννον .|Sigania...|/mgour fl οἱ
: Anacria,....| 30
Cyanes. ..| IV | XIX Κνάνεος.... 208|lFunvóz.. ee rdIGudaea 11..-..' 140]
Tapcojpa«....... 120. | Tassirus. .| XII | IV ||.......... | εὐ LECT. Tarsuras. .||T'soricha fl... à 91]
MEOS S eene 150 11 Hippus. | *] | XII |l"Ixzoc..... 2801]. 2 EET LEUR Osingiri fl... . ΡΟ 80 |
"AetÉAe202.. ....- 38 181empeo: | AV. ΓΙ Ἢ 1o osi lesa Mee μον EXIDRESUA Tamiche. ..... | '95 |
Σεθαστόπολις ἢ At- Sebastopo- Sebastopo-| inter T'amiche et
ὁσχουριάς(ΑΠ.135) 120. || lis..... IV | IV ἸἰΔιοσκουριάς., 130 Atocxovpiác|| lis.....|| Zskuria prom. 30 |
(Anon. 825.),810 |(St. 496.) 62 | 62 ὍΝ Stad. 800, 439
M. P. 100.

Sec. Strabonem a Phasi ad Dioscuriadem stadia 600.

UTC. WP TAM PLENIS Ε΄
Ἣ ὙΥΥΥ TU COE VR NR T v E ma

PERIPLUS PONTI EUXINI.

181
᾿ —- -— ——————À
| A DIOSCURIADE AD ACHILLEUM.
|
| — ARRIANUS. ANONYMUS. PTOLEMJEUS.
|
| Σεθαστόπολις. ...|. ...||Ee62010m0MQ. -. 2. e| eee [||Atoo v ouptc.
| Κόραξ not. ......| 260||Xodor f............. . | (100)
| Καρτερὸν c&tyoc..| 190|fnaconia ruine... ..... . (200)
| Θέσσυρις mot.....| 150] αἀ Pityuntem?.......... | (200)
| Πιτυοῦς.. ....--- 350|IIcuoUc ἐν τι eese DULL S. iori v Scd ἐν [ad Cap. Pitsunda v. recta, | 500

Nu. ...ee.ss| 150] Στεννιτιχή (Τριγλίτης).} 150]Οὐνάνθεια. . . . . sv] MAUI GAgnE. dos eie epis d ENS 150
"A6x0x0$ X0t....| 0| 'A6acxoc ποτ... -- 221922901... $: νι αν (bas od s «es |Liapisca.fl........-....| 90
Βόργυς ποτε ....| 120]Βρούχων (Míttvyoc)...| 120]]Βούρκας. «..... 215||Medzymta 8.......... 60
Ἡράχλειος ἄχρα.) 60] Ἡράχλ. ἄχ. (Πνξίτης). ( 60]. . « lesus .««ΠΠς Sotcha-Bitkhe.. .....- 110
χαὶ NT"ctc Aide d καὶ Noo TOt. ἐν τς 70 ele dese iiim i en s|ISotcha fl.
Macatix4......| 90] Μασαιτιχή ποτ. ....- ΘΟ ρος CORPO Re ae d | ον ΠῚ. ad Cap. Joobje.. .... .| 80
Ἀχαιοῦς mot... .| 60) Ἀχαιοὺς ποτ. (Βάσις).}] 600......... ν τόσσον id Khasi-A4ps ἢ. .,........ 60
δ λιξι Sir es re | 180|KAhasi- Aps ?
Ἡράχλειος ἄκρα. 150 “Πράχλ. dx. (τὰ ἔρημα). 150||Fopezta? ἄχρα.... 200 |Tchech-bepe pr, . . ... τιν 150
ἄχρακαὶ Βαγὰ Κάστρον. 10||........ κ πὰ ιν πον ἃ «sell ree rq ERE 10
E &Xp eere 180 ἄκρα (Λαιά). .....-.- δ n TUNIS τὸν ἡ νῶν χε PONES Cap Karduch... ...... ..| 130
Παλαιὰ Λαζική... 120) HX. Aot. (Νίκοψις)..} 120] Δάζος (Τάζος o. 250||Negepsouko.... «4... 130
| πλησίον Ψάχαψις ποτ. .] eee assente tn Chapsako fl. |
| : Κερκέτιδος coke: | 190, Baie de Chapsako. |
ἸΠαλαιὰ "Ayoda,...| 1501. Ay. (Τοψίδας m.)...| 150] Ἀχαία. ......... 190 Tuepsin. «νος «eese ee | MB
Ψυχρὸς not...... 110||Psad fl. ?
Πάγρας λιμήν...., 350 Hoyo. A. (᾿Ἑπτάλου *.).| 350]... eee «οἱ ον |IGelendjik, port. ....... .| 300
p * € e AES Ῥάτα ROM rsen 110 Soudjak port. prope quem
AEN Mac NUES δὶ CNN TM est Miskhakko..... ...| 180
: τὸ Νίχαξιν). « « «Ὁ νος 1801] άτα Xp... «οἰ 100,
Σίνδα χώμη. .... «1:249
Ewbu$.e oes 4| 300] StUtx?) ἢ Σινδικὸς Xu. Anapa. «.«.«...Ὁ Weg A Qn .' 300
(νῦν Ej80ucía).....| 3500] Σινδικὸς XpAv....| 200
2350 2260 2100 2865
Κοροχονδάμη. «eee nnm Vesdasdaluded ad fauces lacus.
Κοροχονδαμῖτις λιμνή
(νῦν ?Omtec&c). ....|-- : ALTRE ins s νον δας du Kouban sive. Ki-
siltach.
'Ἑρμώνασσα ἀπὸ Xwo.| 440|| Ἑρμώνασσα. ....| 240jin lacus ora boreali......| 440
Kopoxovokum.. ..- 250
Ἀχιλλεῖον. .... “το νον | 515} Ἀχιλλεῖον.« . «...... 440| prope langue de Tcheska.| 530
3210 3630 3335
Παντιχάπαιον ἃ TEN ^ |Ab “παρα ad Kertch via ἘΚΩΡῈ
Sindice via recta. in em... iN Pas 54C] tem... . leere 100 recta... 2 eee οὐ. 5.9421 1200
3890 2100 3100 2825

DIONYSII BYZANTII
ANAPLUS BOSPORBHI.

FRAGMENTUM E CODICE MUSEI BRITANNICI PETITUM.

BUB LUE a. uou ré 9 - 9.-4 09; a τα ἐν τ 0875-4 Hu o Mv rine

Ee e ov. τῶν ἀπὸ τῆς B:6ovtag βασιλέων’ λιυὴν
ἐν αὐτῷ πάνυ χαλὸς, μεθ᾽ ὃν ἀχρωτήριον Αἰετοῦ
δύγχος, τοὔνομα μὲν ἀπὸ τοῦ σχήματος, πετρῶδες
NU Ero ΧΣ 6 ’ "E 0 /^ Ἄ d
δὲ ἅπαν xal ἀγχιδαθές. (2) "Ev0ev. χόλπος Ἄμυχος
ο᾽- ἢ ' 3 τ δί e AS 07 ^s 5
ἐπίχλησιν xol Γρωνυχία, πεδίον ὕπτιον - θῆραι δ᾽ ἐν
- m — ^ x ^ "m
αὐτῷ χητωδῶν ἰχθύων. (3) “Ἑξῆς Παλῶδες, ἀπὸ τῆς
ὁμοίας προχώσεως τοῦ κατὰ Βυζάντιον.
Y y: / , s. , Ww ^
4. Ἔπειτα Κατάγγιον, χόλπος ἰχθύων ἐπαγωγὸς
eo /
ὡς οὖχ ἕτερος, μᾶλλον δὲ, el χρὴ μηδὲν ὑποστειλά--
μενον τἀληθὲς εἰπεῖν, μόνος εὔθηρος &x τῆς Χαλχη-
δονίων ἀχτῆς" τὰ ἄλλα μὲν γὰρ διαφέρει τοσούτῳ τῶν
- ^ m LJ 3 BLAN
Εὐρωπαίων ὅσῳ ἣ θάλαττα τῆς γῆς. (0) 'Ez' αὐτῷ
δὲ "Otóppov; ἄχρα. Μεθ᾿ ἣν πολὺς χαὶ ἐπίπεδος
αἰγιαλὸς Φρύξου χαλεῖται λιμήν. Μεθ᾿ ὃν ἄλλος
ὅρμος Φιέλα Χαλχηδονίων τῶν μέγα δυνηθέντων
ἀνδρῶν. "Emi δ᾽ αὐτῷ βουνὸς ὕπτιος xo περιφερὴς
εἰς χύχλου σχῆμα περιγράφων τὴν βάσιν" θέατρον δέ
ον D ,
tig εἰχάσειεν δρᾶν, ἀπρονόητον ἐπιτήδευμα τῆς φύ-

Post Lawrum insanam sequitur simus projundus:
valde , nominatus Mucaporis , a rege quodam Bithynio.
Portus in ipso perbonus, post quem est promontoriüm
᾿λετόρηχον [Aquilae rostrum] a figura (nominatum; est
autem petrosum totum et proximum habens mare pro-
fundum usque ad oram litoris. (2) Inde sinus Amycus
appellatus et Gronychia, campus supinus (et planus);
in ipso autem piscationes cetaceorum piscium. (3) Deinde
Paludes [ Palodes sinus] a simili exaggeratione paludum
[ccni, πηλοῦ} quee sunt in penitissimo sinu nuncupato
Cornu Byzantii.

4. Post Paludes [Palodem] subsequitur sinus nuncu-
patus Κατάγγειον, ad se maxime alliciens pisces si quis
alter, ac potius (si nihil decet supprimere eum qui ve-
ritatem dicit) solus ex littore Chalcedoniorum est bene
piscosus ; verumtamen tantur differt ab Europeo [Eu-
ropcis], quantum differt mare a terra. Ἐπ᾿ αὐτῷ 'O-
ξύρρους ἄκρα, hoc est in ipso vel post ipsum est pro-
montorium Oxyrrhoui. Post Oxyrrhoum succedens.
littus planum et muitum appellatur Phryxi portus , post
quem alter portus (et) Phiela Chàlcedoniorum valde
potentum. ^Ezi δὲ αὐτῷ, ἰά est, in ipso vel post ipsum
(Phiela) est tumulus supinus et rotundus, in circuli
figuram circumscribens basim ; theatrum aliquis conje-
ctaret se videre improvisum a nátura constitutum ; [unde

σεως" τοῦτο δ᾽ dox xal χέχληται. (6) Πλησίον δὲ | etiam nomen habet]. (6) Prope autem est promontó-

Fragmentum postremam Anapli Bosporici partem exhibens e Musei Britannici codice add. 19391 primus edidit
JAMES YArES, vir clarissimus , in Transactions of the rogal society of literature, vol. VIII, new series. Ipse denuo
codicem contuli. Juxta greca posui Jatina Petri Gillii, quz jam dedimus in Geogr. Min. tóm. 2, p. 83-93. :

$ 1. Αἰετοῦ ῥύγχος] Sic codex , Αἰετοῦ ῥῆχος Yates, 'Aezóznyos Gillius. || — $ 2. πεδίον ὕπτιον] campus supinus et
planus Gillius , adeo ut x. 9. χαὶ ὁμαλὸν legisse videri possit. | — $ 3. ἑξῆς Παλῶδες] ἐξ ἧς m. cod., deinde Paludes

Gilligs, quasi latino vocabulo locus denominatus esset. Παλῶδες dorice Byzantini dicebant pro Πηλῶδες (παλὸς pro

πηλὸς Occurrit in fragm. Pythag. p. 714 ed. Gal., citante Dindorfio in St. Thes. s. v.). Cf. Πηλώδης λιμήν Epiri ad.
Buthrotum oppidum ap. Strabon. p. 324 (269, 36 Did.). Idem IIo3óe:; vocatur in Appiano De bell. civ. 5, 55 p. 537
el. Didot. Alius ΠΠηλώδης χόλπος in sinu Persico ap. Ptolem. 6,3 et Steph. Byz. v. To£íava. Idem igitur Παλῶδες
apud Dionysium legebatur etiam in fragm. 17 p. 26, ubi dé intimo Cornu sinus recessu Gillius ita habet : Maris mar-
cidi intimus locus appellabatur Paludes ex co quod in illo subsidebat lutulenta [luminum recessio ; non enim
illius vadum arena sed cano [πηλῷ] tectum est. || — ἀπὸ τῆς... τοῦ xx:à But.] Parum distincte dictum pro : ἀπὸ
προχώσεως ὁμοίας τῇ τοῦ χατὰ Βυζάντιον Παλώϑους. Gillius graeca non tam vertit quam interpretatus est. || — $ 4. Ka-
τάγγιον]) sic codex, Κατάγδιον Yates, Κατάγγειον Gillius. Ratio nominis obscurior. Otto Frickius (Dionysii Byz. Anapl.
p. 35) istum maris recessum , cui nunc Tchiboukli adjacet , pelvem dictum esse censet. At quonam pacto χατάγγειον
pro simplici ἀγγεῖον dici potuerit, haud assequor. Ducas c. 34 p. 241 de castelli Bosporici ( Rumeli- Hissari) cedifi-
catione verba faciens dicit : ἡ ἄσδεστος ἕτοιμος γέγονεν ἐν τοῖς Καταφυγίοις. Ad quce Bullialdus : « Nescio num sit lo-
cus Bospori litori Asiatico adjacens , Κατάγγειον appellatus, et nomen illius mutatum fuerit. » Tanto libentius hoc
credideris , quum re vera prope Tchiboukli etiam nunc sint fodinze calcis (Vid. Moltkiana tabula Bospori). Proclivis
igitur suspicio apud Nostrum in χατάγγιον sive xav&yyetov latere. χαταγώγιον sive χαταγωγεῖον (Cf. χαταγωγοὶ λιμένες

ap. schol. Hom. 1]. 2, 494), cui voci sensu tenus respondent τὰ Καταφύγια ap. Ducam. || — τοσούτῳ] τοσοῦτον Yates.
- ie codex : Ἐπθυπίων ὅσον θάλασσα. Gillius Εὐρωπείον legisse videtur. || — $ 5. ὅρμος dnia] Gillius : port*s et
tiela , ac mox : pos! ipsum Phie'a est tumulus , in quibus jam olim offendi. || — Τοῦτο δ᾽ ἄρα χαὶ χέχληται] Quare
eliam Phiala nomen loco (ubi nunc Koerfes) inditum est. Hcc Gillius aut non invenit , aut non reddidit. In annot.
ad h. l. P. s tana: quem Otto Frickius citavit locum Josephi ex Bell. Jud. 3, 10, 7 (p. 178, 44 ed. Did.) : Φέρεται δὲ
po bash ὑπὸ T εἰς τοῦτο (τὸ Πάνειον) ἐκ τῆς καλουμένης Φιάλης. "Ex μὲν οὖν τῆς περιφερείας ἐτύμως Φιάλη
(2t , τροχοειοὴς οὖσα λίμνη Cf. Steph. Thes. v. dx. || --- ὃ. 6. αἰγιαλός] Intellige litus quod ab hodierno Kerfes

188

DIONYSII BYZANTII

ἄκρα Λέμος ὄνομα " χέκληται δὲ ἀπὸ τοῦ σχήματος"
xaXV συνεχὴς αὐτῷ αἰγιαλός: κατὰ στόμα δὲ αὐτῷ
νῆσος πάνυ βραχεῖα, καθ᾽ ἣν λευχαινόμενος ὃ βυθὸς
ὑφάλοις ῥαχίαις ἐπὶ τὴν Εὐρώπην ἀποτρέπει τῶν

. ἰχθύων τὸν δρόμον" πτοούμενοι γὰρ δὴ τὴν ὄψιν

ἐπίφορον τῷ ῥεύματι τέμνουδι τὸν πόρον" Βλάδην
αὐτὸ Χαλχηδόνιοι χαλοῦσιν, ἑτοῖμον ὄνομα xal τῇ
πείρᾳ τοῦ συμύαίνοντος οἰκεῖον. (7) "EvOev τὸ xa-
λούμενον Ποταμώνιον, xoi μετ᾽ αὐτὸ Ναυσίχλεια
(καθ᾽ ἥν, φασι, Χαλκηδόνιοι ναυμα ίᾳ περιεγένοντο
τῶν ἐναντία σφίσι πλεόντων), ᾿Εχαία τε, περίρρουν
ἀχρωτήριον, καὶ Λυχάδιον, χόλπος ἐπιεικῶς βαθὺς,
ἢ μὲν ἀπὸ ἀνδρὸς Μεγαρέως, Κυχλάδιον " δὲ ἀπό τινος
τῶν ἐπιχωρίων. (8) Πλησίον δὲ αὐτοῦ Ναυσιμάχιον,
ἄλλης ναυμαχίας παρασήμου χωρίον. Ὅθεν Κιχό-
νιον " ὠνομάσθη δὲ χαθ᾽ ὑπερδολὰς χαλεπότητος xal
μοχθηρίας τῶν ἐποιχησάντων" στάσει γὰρ δὴ 8ια-
σθέντες ἐξέπεξον τῆς χώρας. Κατόπιν δὲ αὐτοῦ τὸ
μὲν Ἄχκραι ἹῬοιζοῦσαι λεγόμεναι [ἀπὸ] τοῦ περὶ αὐτὰς
ἀγνυμένου xai ῥοιζοῦντος κύματος, τὸ δὲ Δίσχοι, μεί-
ζῶν μὲν ὃ πρῶτος, παρὰ πολὺ δὲ ὑποδεέστερος [6 ἕτε-
ρος], ἄμφω δὲ κατ᾽ ὁμοιότητα τοῦ σχήματος. (9) Τούτῳ
συνεχὲς Μέτωπον τῷ κατὰ τὴν Εὐρώπην παράλληλον.
Μεθ’ ὃ λιμὴν κάλλιστος ἔχ τε μεγέθους xo ἡσυχίας "
περιγράφει δὲ αὐτοῦ τὸ μέγεθος φὼν βαθεῖα xoi
μαλθαχὴ, τὰ δὲ ὑπὲρ τῆς θαλάσσης πεδίον ἔπαντες
εἰς τὴν ἀχτήν * χέχληται δὲ Χρυσόπολις, ὡς μὲν ἔνιοί
φασιν, ἐπὶ τῆς Περσῶν ἡγεμονίας ἐνταῦθα ποιουμένων
τοῦ προσιόντος ἀπὸ τῶν πόρων χρυσοῦ τὸν ἀθροισμόν,
ὡς δὲ οἵ πλείους [ἀπὸ τοῦ] Χρύσου, παιδὸς Χρυσηΐδος
xo ᾿Αγαμέμνονος, τάφου" ἐνταῦθα γὰρ αὐτὸν φεύγοντα
χατὰ δέος Αἰγίσθου xal Κλυταιμνήστρας ἀφικέσθαι
διανοούμενον ἐς Ταύρους εἰς Ἰφιγένειαν περαιοῦσθαι
τὴν ἀδελφήν * ἤδη γὰρ εἶναι τὴν ᾿Ιφιγένειαν ᾿Αρτέμιδος
ἱέρειαν " νόσῳ δὲ χαμόντα χαταλιπεῖν ἀφ᾽ ἑαυτοῦ τῷ
χωρίῳ τοὔνομα. Δύναιτο δ᾽ ἂν xal διὰ τὴν τοῦ λι-

189

rium nominatum Lembus a similitudine lembi, Suh
littus illi continuum est insula valde brevis , juxta quam
maris vadum exalbescens cautibus sub aqua jacentibus
in Europam avertit piscium cursum, cujus adspectu
exterriti fretum transeunt secundo Bospori fluxu. Chal-
cedonii ipsam insulam appellant BA6zy, apto nomine et
proprio experienti:e rei quie accidere solet. (7) Inde est
Potamonion. Post Potamonion succedit Nausiclia , apud
quam dicunt Chalcedonios bello navali superasse adver-
sarios contra se navigantes. Inde Ech:wa, περίρρουν pro-
montorium , et sinus appellatus Lycadium , satis profun-
dus, illud quidem a viro Megarensi, (Lycadium vero sive)
Cycladium a quodam indigena. (8) Prope Lycadium
promontorium est Nausimachium, locus altera pugna
navali illustris. Inde Ciconium nominatum ab excessu
malitize incolarum ; seditione enim violenta pressi ex loco
exciderunt. 4A tergo autem Ciconii sunt partim Ῥοιζοῦ-
σαι ἄχραι, ex eo nominate, quod circa ipsas franguntur
fluctus, et cursu murmurante feruntur, partim Disci,
major quidem primus, multo minor secundus, ambb
appellati a similitudine figure. (9) [His contiguum est
Metopon, quod est e regione Metopi. Europ«i.] Post
hoc sequitur portus magnitudine et tranquillitate pul-
cherrimus et optimus. Ipsius magnitudinem circum-
scribit littus profundum et molle. Supra mare jacet
campus acclivis, appellatur autem Chrysopolis, ut qui-
dam dicunt, ex eo quod Perso imperantes in hunc
locum cogerent auri acervos exactos ab urbium tributis,
ut vero multi ferunt, a Chryse filio Chryseidis et Aga-
memnonis ibi mortuo et sepulto. In hunc enim locum
dicunt Chrysen fugientem metu JEgisthi et Clytzemnestrae
pervenisse, cogitantem in Tauros transire ad sororem
Iphigeniam , sacerdotem initiatam Diane, sed illum
morbo laborantem hic sepultura affectum fuisse,
suoque ex nomine loco nomen reliquisse. ^ Posset
ctiam ob portus commoditatem ita appellari ab iis qui

(ad Phiale sinum) recta fere linea ad Anadoli- Hissari (Potamonium) extenditur. | — κατὰ στόμα] i. e. ad ostium
Phialz sinus. || — ἐπίφορον τῷ ῥεύματι] ἐπιφόρῳ ῥ. secundo fluxu? || — βλάδην αὐτὸ] βλ. αὐτὸν Yates. — τῇ πείρᾳ
τοῦ] τῇ παρ᾽ αὐτοὺς Yates. || — $ 7. Ἐχαία] Sic etiam Gillius. Promontorium ab undarum strepitu τὰ Ἤχεϊῖα di-

cturn esse conjeci. Nomen viri Megarensis, a quo nomen promontorii Dionysius deducit, esse poterat "Hyoc, quod
ex inscriptione citatur in Papii Lexico nom. ppr. Otto Frickius 1. 1. p. 35 contulit '* χειαί, oppidi nomen ap. Strabonem
p. 360 (309, 31 Did.) in loco desperato, de quo pra ceteris adeundus Groskurdius. Recte ille censet verbis : ἐξ οὗ
φασὶν οἰχίσαι Τήλεχλον Ποιάεσσαν xoi ᾿Εχειὰς xai Τράγιον tria indicari Laconioe oppida aliunde non cognita. Equidem
legendum propono xai ᾿Εταιεῖς xxi Δυρράχιον ; certe de his nominibus locorum Laconicorum constat ex Lexico
Stephani Byzantii. || — $ 8 Λυχάδιον .. Κυχλάδιον] Eandem scripture inconstantiam reperit Gillius. || — Κικόνιον]
Nomen D. deduxit a voce xíxxos, i. e. ἀλεχτρυὼν 7 χλέπτης, teste Hesychio. ᾿Ενδομάχας ἀλέχτωρ ap. Pind. Jl. 12, 20.

goce ES : ᾿ ἴς ἐμοῖς ἀστοῖσιν ἱδρύσῃς Ἄρη ᾿Ἐμφύλιόν τε xal πρὸς ἀλλή-
4Eschylus Eum. 822 : Μὴ ἐξελοῦσ᾽ ὡς καρδίαν ἀλεχτόρων ᾿Εν τοῖς ἐμοῖς ἀστοῖσιν ἱδρύσῃς ΑρῊ Eug»
λους Msn Eandem gallorum indolem produnt quae de Ciconibus produntur. V. G. Min. 1, praef. p. 12 not. I —

ap πολὺ δὲ ὑποδεέστερος] παραπολὺς δέ᾽ ὑπὸ δὲ ἕτερος Yates. || - $ 9. τούτῳ (velim τούτοις » SC. τοῖς Δίσχοις) συνεχὲς
Mécunii τῷ χατὰ A μυλαν συνεχὲς χαὶ τῷ when. χατὰ codex. H«c desiderantur in versione illii , qui post Yon
a figurae similitudine pergit: Post Discos sequitur portus. Fortasse verba corrupta Gillius non intellexit. εἰς ραν
τῷ móv eliciendum esse Μέτωπον facile colligitur ex Metopo promontorio Europco , de quo Dionysius T SUE ^
p. 32. || — ἔπαντες εἰς τὴν ἀκτήν] ἰ. 6. versus clivum assurgens. Haud recte verlit Gillius. Ι — Verba χέχληται à Χρυ-
σόπολις usque ad xoi ᾿Αγαμέμνονος, laudato Dionysio , habet Stephanus Byz. v. Χρυσόπολις. l-— ἀπὸ p ira ino
τῶν πώλων Stephani codd, Rhedigeranus et Vossianus, ἀπὸ τῶν πόλεων cett. οἵ editt.; ab V dete tributis Gillius
utramque lectionem jungens. Przestat τῶν πόρων, nisi fort. erat τῶν [ἐμ]πόρων. Intellexit fabulee auctor pecuniam εἰκῇ
«edibat a mercatoribus vecligal Bosporicum solventibus. || — ἀπὸ τοῦ ante Χρύσου addidi; ἀπὸ habet etiam Stepha-

190
μένος εὐχαιρίαν οὕτω χεχλῆσθαι» χρυσῷ παρομοιούν-
τῶν τὸ θαυμαστόν. (10) Ἴνθεν ἄκρα προπίπτει ταῖς
* τῆς θαλάττης πληγαῖς ἐπίδρομος" πολὺς γὰρ ἐπ’ αὐτὴν
ὠθούμενος ὃ πλοῦς πρὸς τὴν καλουμένην ἀνθαμιλλᾶται :
Βοῦν- ἔστι δὲ οἷον ἀφετήριον τοῦ πρὸς τὴν Εὐρώπην
διάπλου, καὶ κίων λίθου λευκοῦ, χαθ᾽ ἧς βοῦς, Χά- :
pinos ᾿Αθηναίων στρατηγοῦ παλλαχὴν Βοίδιον ἐνταῦθα
χαμοῦσαν ἀποχηδεύσαντος. Σημαίνει δὲ ἣ ἐπιγραφὴ
τοῦ λόγου τἀληθές" οἵ μὲν γὰρ εἰκαίαν xod ἀταλαίπωρον
ποιούμενοι τὴν ἱστορίαν οἴονται τῆς ἀρχαίας λήξεως
εἶναι τὴν εἰκόνα, πλεῖστον ἀποπλανώμενοι τἀληθοῦς.
(11) Μετὰ δὲ τὴν Βοῦν Ἣραγόρα χρήνη καὶ τέμενος
ἥρωος Εὐρώστου. Μεθ᾿ ὃν αἰγιαλὸς ὕπτιος Ἱμέρῳ
ποταμῷ χαταρδόμενος, χαὶ ἐν αὐτῷ τέμενος Ἄφρο-
δίτης, Παρὰ δ᾽ αὐτὸν ὀλίγος ἰσθμὸς πολλὴν πάνυ
περιγράφει χερσόνησον, ἐφ᾽ ἧς ἡ πόλις μικρὸν ὑπὲρ
Χαλχηδόνος ποταμοῦ χαὶ λιμένες ἀμφοτέρωθεν χατὰ
τὰς ἐπὶ τὸν ἰσθμὸν ἀναχωρήσεις, αὐτοφυὴς μὲν ὃ πρὸς
ἑσπέραν ἀφορῶν , χειροποίητος δὲ ὃ πρὸς τὴν ἕω χαὶ
Βυζάντιον. Αὕτη δ᾽ ἀνέστησε λόφου uiv χθαμαλω-
τέρα, πεδίου δὲ τραχυτέραᾳ. Πολλὰ δὲ ἐν αὐτῇ θαυ-
μάσια χατά τε ἀρχαιότητα τῆς χτίσεως χαὶ πράξεις
χαὶ τύχας xdi τὰς ἐπ᾽ ἀμφότερα μεταθολὰς, μάλιστά
q5 μὴν τέμενος χαὶ χρηστήριον ᾿Απόλλωνος οὐδενὸς τῶν
ἄχρων ἀποδεέστερον.

Ἔστω δὲ τέρμα τῷ λόγῳ», ταὐτὸν δὲ
ἐπιοῦσι τὸν Βόσπορον (τῆς ἱστορίας).

χαὶ τοῖς

, .
Διονυσίου Βυζαντίου ἀνάπλους Βοσπόρου.

Διώρθωται πρὸς οὐ πάνυ σπουδαῖον ἀντίγραφον.

Ῥὸ ἐπίγραμμα τὸ ἐπὶ τῆς λιθίνης βοὸς δηλοῦν
τίνος ἐστηλώθη χάριν"

Ἰναχίας οὖν etui βοὸς τύπος, οὐδ᾽ ἀπ᾽ ἐμοῖο
χλύήζετα: ἀντωπὸν Βοσπόριον πέλαγος "

χείτην yàp τὸ πάροιθε βαρὺς χόλος ἤλασεν Ἥρας ^ —
εἰς Φόρον * αὐτὰρ ἐγὼ Κεχροπίς εἰμι νέχυς.

Εὐνέτις ἣν δὲ Χάρητο: ἔπλων δ᾽ ὅτ᾽ ἔπλωεν ἐχεῖνος
τῇδε, Φιλιππείων ἀντίπαλος σχαφέων.

Βοίδιον οὔνομα δ᾽ ἧεν ἐμοὶ τότε, νῦν δὲ Χάρητος
εὐνέτις ἠπείροις τέρπομιαι ἀμφοτέραις.

ANAPLUS BOSPORI.
mirabilia auro comparare solent. (10) Post Chrysopolim. ἊΣ

promontorium maris ictibus expositum prominet ; multa
enim navigatio ad ipsum impulsa contra promontorium
nominatum Bovem concertat. Est autem is locus tan-
quam e carceribus emittens trajicientes in Europam. In -
hoc promontorio existit:columna lapidis albi in qua exstat

Bos, Charetis imperatoris Atheniensium conjux, quam -

hic mortuam sepelivit. Inscriptio autem significat ser-
monis veritatem ; at illi qui vanam reddunt historiam, -
putant antique Bovis statuam, aberrantes a veritate.
(Inscripti enim columnze basi hi versus sunt: Ἰναχίης etc.)
(11) Post locum appellatum Bovém sequitur fons nomi-
natus Hermagora [ Heragora'] et delubrum herois Eurosti.
Secundum id existit litus supinum et planum , lenissimo
(Himero] fluvio irrigatum, in ipsoque Veneris templum,
alque juxta ipsum parvus isthmus multam circumscribit
chersonesum, in qua urbs Chalcedon, paullo supra flu-
vium appellatum Chalcedonem sita, portum utrinque
habens in flexibus in isthmüm recedentibus, unum qui-
dem [natura factum] ad vesperam spectantem , alterura
[arte factum] ad solis ortum. psa quidem effertur
colle quidem humilior, planitie vero asperior. Multa in.
urbe hac admiratione digna ob antiquitatem et res gestas
et fortunas et in utramque partem mutationes, maxime
autem admirabilia Apollinis templum et oraculum nullo
sümmorum oraculorur inferius. "Verum finis esto mea ἡ
Bospori historica.

Dionysii Byzantii Anaplus Bospori.
Emendatus est secundum parum accuratum exernplar.

Epigramma Bovi lapidec inscriptum, quo ostenditur
cuinam stela illa erecta sit : :

Haud Inachicz sum bovis forma, neque a me

nomen habet objeetum fretam Bosporium;

istam enim pridem gravis ira fugavit Junonis

in Pharum, h:ec autem ego Cecropia civis liic jaceo.
Amica Charetis eram ; navigavi quum ille navigavit
hue, Philippicarum adversarius navium.

Bucula tunc mihi nomen erat, nunc vero Charetis
amica ambabus delector continentibus.

nus, qui omisit vocem τάφου. || — S 10. τὴν.. Βοῦν] τὸν.. Boov cod. — Χάρητος] ῥάχητος cod. || — λήξεως] λέξεως Yates.
|| Post verba ἀποπλανώμενοι τἀληθοῦς Gillius inseruit epigramma quod codex noster ad calcem libri in infima pagina
lanquam πάρεργον addidit. Gillius epipramma notissimum et a compluribus servatum nescio an aliunde assumserit.
Certe alia recensio subest versibus quos codex noster probet.|| — $ 11. 'Hoxyópx] Hermagoram in versione Gillius ,
sed in commentario modo Hermagora modo Heragora legitur. || — Ἱμέρῳ] Nomen proprium fuerit , ut Ἵμερος,
priscum Eurotze fl.nomen , ap. Plutarch. De fluv. c. 17. Notus Sicilize fluvius Ἱμέρας vocatur. || — αὐτοφυὴς et xeipo-
ποίητος] omisit aut non legit Gillius. || — ἐπ᾽ ἀμφοτέρας codex. | — In Epigramm. vs. 4 pro αὐτὰρ codex habet αὖ
γὰρ, Gillius ἥδε ἐγὼ ut cett. || — vs. 7 βοίδιον οὔνομα δ᾽ T&v ἐμοὶ τότε] sic. codex et Hesych. Miles.; βοιΐδιον δ᾽ ἤλονον
ἐγὼ τότε Gillius at Planudes , alii aliter. V. Antholog. 7, 169 p. 437 ed. Dübner.

ΤΉ ὙΎ ΎΌν ΨΥ ΟῚ

p—— μ.

Es

e

(B9-MAOIDHACHBHROE SHAH HA δ ΡΝ δ NCC SE HAC ES Meo SU deo S MOS e

INDEX

NOMINUM ET RERUM.

An. Anonymi Periplus; Ar. Aristodemus; Dion. Dion

ysius; Eus. Eusebius ; Joan. Joannes Antiochenus ;

Mal. Malelas; Prisc. Priscus. — Numeri quibus nomen scriptoris non apponitur, ad Critobuli historias pertinent.

A.

- Abascus , Ponti Euxini fl., 4n. 15 et 16, p. 179 et 180.
- Abasgi, gens ad Pontum Eux. Eorum rex Rhesmages,

An. 10, p. 178.

Abydus, Troadis opp., 2, 4, 1. Eo cum classe venit He-

raclius (an. 609), Joan. 218 f, 1.
Acacius, sub Justiniano curator regius , Mal. 1, p. 38.

| Acampsis, Ponti Eux. fl., Am. 2, p. 174.

Achaei, gens ad Pontum Eux. Eorum origo, An. 20 et 24
p. 181 sq.

. Achimenes, a quo Osmani genus ducunt, 1, 4, 2.

Acheus , Ponti Eux. fl., An. 15, p. 179.
Achillis tumulus in Troade, 2, 4, 1. 4, 11, 5.

: "Axgat ῥηιζοῦσαι, prom. Bospori, Dion. Anapl. $ 3 p. 188.

Acris (allis Acra) Ponti Eux. in ora Thraciwe prom. et
castellum, Ibi Hypatius castra posuit (an. 514), Joan.
214 e, 7, p. 33.

Admelus , Molossorum rex , quomodo Themistoclem ex-
ceperit, Ar. 10, 2.

Adrianopolis , ᾿Ἀδριανούπολις vel ἡ Ἀδριανοῦ. Trans ur-
bem ad Hebrum fluvium Mechemetes palatium exstru-
Xit, 1, 12. Scepissime urbis regie mentio fit apud

* Critobulum , ut 1, 23, 1. 1, 74, 1 et4. 2, 3, 2. 2, 9, 8. 3,
3, 1. 3, 9, 10. 3, 20, 2. 3, 24, 2 et 6. 4, 15, 5.

- 4Ea urbs Phasidi fl. adjacens, An. 4, p. 175.

JEgcum mare tempestuosum , 2, 4, 3.

JEgina ins. In. ea exul Aristides degit, Ar. 1, 4. ZEgi-
nete in prolio Salaminio secundas tulerunt, Ar. 1, 6.

JEgisthus et Clyteemnestra, Dion. Anapl. ὃ 9, p. 189.

JEgospotami in Chersoneso , 2, 4, 1.

JEgyplii sub Inaro ab Artaxerxe deficiunt, Ar. 11,3.
Nicorezo Lesbiorum principi tributum solvebant, 4,
13, 3. Post captam Constantinopolim /Epypti et Per-
sarum rex legatos ad Mechemetem misit de re bene
gesta gratulantes , 1, 74, 1.

. ZEnus, Thraci? urbs, JEolum colonia. Ejus situs et pro-

ventus , 2, 12, 1-8. 3, 24, 5. Centum stadia a Cypselis
distat, 2, 14, 3. Prope eam Ilaysia àx:/, 2, 14, 1.
Historia urbis adumbratur, 2, 12, 8. /Eni dominus
Palamedes, 1, 75, 4. Successit ejus filius Dorieus , cu-
jus tempore Mechemetes urbe potitus est, 2, 11-12.
Cf. s. v. Dorieus. Urbs Demetrio despotz datur, 3,
24, 5.

JEolum colonia JEnus urbs , 2, 12, 2.

ZEschylus poeta, Euphorionis f., Aminia et Cynegiri fra-
ler, Ar. 1, 3.

Agamemnon e Chryseide pater Chrysi, Dion. Anapl.
$ 9. Ῥ. 189. ;

- Agrianes fl. in Hebrum influit , 2, 12, 2.
Ajacis tumulus in Troade, 4, 11, 5.

Αἰετοῦ ῥύγχος, prom. Bospori, Dion. $ 1, p. 188. Á

Aimnestus Lacedaemonius Mardonium in prelio ad Pla-
teeas occidit ; Ar. 2, 5.

Alathar, Scytha , sub Hypatio copiarum dux,a Vitaliano
capitur, Joan. 214 e 6 et 10 p. 33.

Albani. Vid. Illyrii.

Alcibiades , Clini: f., quodnam consilium dederit Pericli
tutori de rationibus reddendis anxio, Ar. 16, 4.

Ales pasia, Servie sive Triballicee partis, quam Turci
occupaverant , prefectus, 2, 9, 8. 2, 19, 7. Reliquam
Serviam post Lazari principis mortem in potestatem
redegit, 2, ?1. 3, 9. ;

Alexander, Macedonum rex , post pugnam Salaminiam a
Mardonio legatus mittitur ad Athenienses, qui contu-
meliis affectum amandarunt, Ar. 2. Persas per Mace-
doniam redeuntes concidit , Ar. 3, 1.

Alexander Magnus Taurum trajecit, 4, 4, 3. Eum aemu-
latus est Mechemetes , 1, 5, 1. ;

Alexander et Lillis ἃ Thracio militibus, qui Phocam
imperatorem proclamaverant, legati Constantinopolim
mittuntur, Joan. 218 d, 2. p. 36.

Alexander (Scanderbeg), lMlyriorum sive Albanorum
dux,an. 1459 bellum gessit contra Mechemetem, 3,
10, et postea, 5, 12. Palapanum Illyrie satrapam
Turcicum in fugam vertit, Cruen urbem rebus neces-
sariis instruxit et castellum a Turcis recens exstructum
obsedit; deinde vero, adveniente Mechemete, fuga se
subduxit , 5, 16.

Ali Bestami. Vid. Samius Ales. .

Alpes Celtieze, Am. 11, p. 178.

Amares, Turcorum in Peloponneso satrapa, 3, 9, 3. 3,
24, 2. Venetorum oppida, Naupactum, Coroneam,
Methonem, damnis affecit, 4, 16, 1-2. Missa ex Italia
Venetorum classe, Corinthum se recepit auxiliorum
adventum exspectans, 4, 16, 7. Quas quum sub Ma-
chumute advenissent, magnam Venetis cladem intulit,
castella, quibus Veneti potiti erant, recuperavit, et
Argos, Venetorum opp., evertit, 5, 1-2. Venetos Pa-
tras obsidentes in naves repulit, 5, 13.

Amaresa (aliis Maria vel Mara) , Georgii Service principis
filia, cum Irene matre et Gregorio fratre ad Mechemetem
fugit, 2, 20, 10.

Amastris, Paphlagonic urbs. Major incolarum pars a Me«
chemete Constantinopolim abducta, 3, 11, 2.

Aminias, Euphorionis f., Cynegiti et ZEschyli frater, in
pugna Salaminia strenue rem gessit, Ar. 1, 3 et 5.

Amphistata , Dioscurorum auriga , An. 9, p. 177.

Amyci sinus in Bosporo, Dion. Anapl. $ 2 p. 188.

Amycleeum Laconica , 3, 4, 5.

Anaplus Bospori , Joan. 214, e, 17, p. 34.

Anastasius imperator inilio regni bene remp. administrans

191

192

in sycophantas et delatores animadvertit et debita re-
misit (491). Tumultum in circo ortum armis compri-
mere tentavit. Julianum Alexandrinum populo invisum
a praefectura removit eique substituit Secundinum,
Ossarice sororis maritum, Joan. 214 b, 2, p. 29. Isauros
Constantinopoli degentes, utpote turbarum fautores,
urbe expulit. Longinum , Zenonis fratrem , in Thebai-
dem JEgypti relezavit; ejus uxorem Valeriam et Lon-
ginam filiam et Lalidem, Zenonis et Longini matrem,
in Brochthorum monasterium dimisit, ib. 314 b, 3,
p. 30. Papirii castellum Isauricum dirui jussit. Sti-
pendia Isauris sub Zenone data sustulit. Contra rebel-
lantes Isauros, quorum duces Linginines, Athenodo-
rus, Conon Phuscianus, Longinus magister, Atheno-
dorus alius, exercitum misit sub Joanne Scytha et
Joanne τῷ χυρτῷ, Selymbrianis, quibus adjuncti erant
Justinus Bederianus, Apsical Gothus et Hunnorum
"duces Sizigan et Zolbon. Pr«lio commisso Romani vi-
cerunt et Linginines dux cecidit, ib. p.30.Sustulit Anast.
Brytorum festum sub Helia et Constantino urbis prze-
fectis multorum hominum cede cruentatum , ib. p. 31.
Vitaliani rebellione in magnas angustias adactus tan-
dem classe hostis a Justino in fugam versa ab im-
minente periculo liberatus est (an. 514 et 515), ib.
p. 32-34. Cf. v. Vitalianus. Bithynis vectigal pro pe-
core solvendum diminuit (514), ib. S 2, p. 32. Eo re-
gnante, Hunni Sabiri Ponticam prov. vastarunt, ib.
$ 15. p. 34, et tumultus fuit in hippodromo, ib. $ 12
et Gaslra festo, ib. S 10.

Anastasius, Vitaliano militum dux; captus et Constan-
tinopoli decollatus, Joan. 214 e, 18, p. 34.

Anchialus , Heniochorum rex, An. 8, p. 177.

Anthemius, Heraidis maritus, Zenonis pater, Joan. 214
b, 2 p. 30.

Anthemius consul (515), Joan. 214 e, 15, p. 34.

Anthusa , Illi filia, moritur, Joan. 214, 9, p. 27.

Antiochus Hierosolyma cepit, 1, 68, 7.

Apollinis oraculum Chalcedone, Dion. Anapl. $ 11,

. 190,

Xounonis Thracie opp. ad Pontum Eux., 2, 12, 3.

Apsarus , fl. Ponti, An. 2 et 11, p. 174 et 177 et 178.

Apsical, Gothus, copiarum dux sub Anastasio imp. in
bello Isaurico, Joan. 214 b, 5, p. 3t.

Apsile, Lazis finitimi. Eorum rex Julianus, An. 10,
p. 178.

Arabum scriptores ef grecos in linguam arabicam
versos bene novit Mechemetes, 1, 5, 2., qui eliam
Ptelemei geographiam arabice reddi jussit. V. Ptole-
maus.

Archabis , Ponti Eux. fl., An. 1, p. 174.

Argilus, Thraci& opp. Argilius puer Pausaniz proditio-
nem ephoris patefecit, Ar. 8."

Argonaute per Symplejadas navigarunt, 1, 10, 3.

Argos venit Themistocles Athenis tesserarum judicio
ejectus, Ar. 6, 1. Contra Argos exercitum duxit Me-
chemetes, 3, 12, 4. Venetorum oppidum a Machu-
mute eversum. Incole Constantinopolim abducti, 5
2, 9.

Aríanus, Illyriorum dux, 3, 16, 1.

Ariphron, Xanthippi pater, Ar. 3, 4.

Aristides , Lysimachi f., justus, in ZEgina exul; in proelio
Salaminio , Ar. 1, 4; ad Platcas, Ar. 2, 4.

Aristodemus Lacedaemonius a Thermopylis reversus et
propterea ὁ τρεσᾶς vocatus, prodio Platzeensi strenue
rem gerens cecidit. Cur premium virtutis ei denegatum
sit, Ar. 2, 5.

Aristophanis versus
citantur, Ar. 16,

,

(Pac. 603 sqq., Acharn. 524 sqq.)

INDEX

Armenia. Ex ea Phasis defluit, 4n. 3, p. 175. Armenii -

ad Constantinopolim incolis frequentandam abducuntur,
3, 11, 2. Armeniorum rex Chasanes , 4, 17. "T
Artaxerxes quomodo 'Themistoclem exceperit, Ar. 10, 4.
Contra eum Cimonis expeditio , ib. 11, 1.
Artemiderus ὁ Τρουχούνδου ὑπασπιστής, llli socius, a
Zenone supplicio aíficitur, Joan. 214, 12 p. 98.
Artemisia Halicarnassensis in pugna Salaminia, Ar,
1,5. :
Asanes Mattha us a Demetrio despota Corinthum missus
auxilii ferendi causa. Urbem Turcis tradidit et pacem
pepigit, 3, 7, 4 sqq. Ad despotam rediit, 8, 1. Auxilii
petendi causa Adrianopolim ad Mechemetem missus,

3, 19. 3, 14, 4. Ad eum denuo Corinthum missus in -

libera custodia detinetur, 3, 20, 3, mox tamen dimit-
titur, 3, 20, 6.

Asia, inferior intra Taurum Turcis subjecta, 1, 14, 3.
Asie prefectus Isaacus, 1, 27, 4; Chamuzas, 2,
$5.

Asopus, Boeotic fl., ad quem Mechemetes castra meta-
tus est, 3,3. 5.

Aspasie meretrices, Ar. 16, 3.

Assyrii Hierosolyma ceperunt, 1, 68, 7.

Astelephus, Ponti Eux. fl., An. 6, p. 176. 11, p. 178.

Athenz. Longitudo muri urbani, murorum longorum,
muri Phalerici, muri Piraici,, Ar. 5, 3. Athenienses in
pugna Salaminia ἀριστεύσαντες, ib. 1, 3 et 5. Alexan-
drum Macedonie regem, quem Mardonius Athenas
legatum misit, quomodo exceperint , ib. 2. Urbs eorum
a Mardonio vastatur, ib. 2, 3. Athenienses in prolio
Platzensi, ib. 2, 4. Sub Xanthippo duce ad Mycalen
pugnant, ib. 3, 3. Sestum obsident , ib. 4, 1. Themi-
stoclis consilio et industria urbem muniunt , ib. 5. The-
mistoclem tesserarum suffragiis ejiciunt, ib. 6, 1.

. Graeci , desertis ob Pausanice superbiam Lacedcemoniis,
ad eos deficiunt. Commune Graecorum zerarium e Delo
Athenas transfertur, ib. 7. Themistocles Pausania
proditionis socius fuisse creditur, ib. 10. Naxum

obsident, ib. 10, 3. Classis eorum in ZEgypto a Mega- -
byzo deletur, ib. 11, 4. Ad Tanagra Lacedcmonios,

ad CEnoplhyta Boeotos vincunt, ib. 12. Sub Cimone in
Cyprum navigant; fame ibi detinentur; nihilominus
Persas proelio vincunt. Callia duce feedus cum Persis
pangunt; quibusnam conditionibus , ib. 13. Delphicum
templum, quod Locris Lacediemonii dederant, Pho-
censibus reddunt, ib. 14. Sub 'Tolmide Cheoronea
potiti et domum redeuntes ad Coroneam a Deeotis
prelio vincuntur, ib. 14, 2. Sub Tolmide in Pelopon-

nesum profecti Gytheum capiunt. Eübeam, qui de- -

fecerat, recuperant. Tricennalia foedera pangunt, qu .-
solvuntur anno decimo quarto, quo Samum capiunt ,

ib. 15. Minervae statuam faciendam Phidie commit-

tunt, ib. 16, 1. Corinthiis, licet federatis, auxilium

contra Corcyreos ferendum denegant, sed Corcyrao- -

rum socii proelium navale cum Corinthiis committunt,

ib. 17. Potidzdeam, Corinthiorum coloniam, capiunt , 3

ib. 18. — Atheniensium colonia Trapezus, Crif. 4, 1,
2. Athenas visit Mechemetes , ib. 3, 9.

Athenodorus , vir fortis divesque, cum Longino aliisque -
Constantinopoli in Isauriam profectus est, ibique dux —

fuit Isaurorum contra Anastasium rebellantium , Joan.
914 b, 2, p. 30.

Athenodorus alius, Isaurorum dux, Joan. 214 b, 5, .

p. 30.
Athos mons a Xerxe perfossus, 1, 42, 7.
Athyre sinus pontes restaurantur, 2, 10, f.

Atumani (Otumanidze Chalcocond., i. e. Osmanide sive
Osmani) Turcorum reges , Osmani successores, quorum -

sextus Morates II, septimus Mechemetes, 1, 4, 1; ab
Achemene et Perseo genus ducunt , 1, 4, 2.
Autonomi martyris edes, 150 stadiis a Constantinopoli
— in Asia sita. In eam Mauritius imp. confugit , Joan.
418.) 3,p. 36...

-

B.

. Babylon a Cyro capta, 1, 68, 1. E Babylonia Timur 1n

'Turcorum ditionem irrupit, 1, 14, 16.

. Bacchus Taurum transiit , 4, 4, 3.
- Bactriana regio. Ex ea barbari ad Phasim empor. venire

solebant, An. 3. p. 175.

Baga, castrum ad Pontum Eux., An. 17, p. 180

Bajesides. Vid. Paiazetes.

- Basis, fl. Ponti Eux., An. 15. p. 179.
- Bathys, fl. Ponti Eux., An. 2, p. 174.
- Bederiana, castellum Naisso urbi propinquum , ex quo

oriundus Justinus copiarum dux sub. Anastasio imp.,
Joan. 214 b, 5. p. 31.

- Bithyni. lis τὴν ὑπὲρ τῶν ζώων εἰσφορὰν quarta parte

diminuit Anastasius imp. (514), Joan. 214 e, 2, p. 32.

- Bithynia Turcis subjecta, 1, 14, 3.
. Bidene seu Bydene (Widdin), Mesi» urbs ad Istrum,

5, 19, 4. Ejus regionem Turcis subjectam vastavit Dra-
culis Wallachiv voivoda, 4, 10. 4.

- Blabe, rupes ad Bospori litus Asiaticum , Dion. Anapl.

.$ 6 p. 138.

- Blacherne Constantinopolis, Joan. 218 f, 8. p. 38.

- Boti Mardonii Perse socii, Ar. 2, 4. Ad Oenophyta

ἃ Atheniensibus vincuntur, Ar. 12. Ad Coroneam
prolio.cum Atheniensibus commisso vincunt, ib.
14, 2.

Bolbe sive Cercinitis. palus Macedonice , 3, 3, 2.

Bombarda, ἑλέπολις, ἀφετήριον, σχενή, 1, 30, 8. Bom-
barda maxima ad Constantinopolim Mechemetis jussu
quomodo fabricata sit, 1, 29. Novum bombard: genus,
mortarium, a Mechemete inventum, 1, 38.

Bosnii (Bostri ap. Critob.), qui et Dalmata vocantur,

Poones intra Savum habitantes , cur bello a Mechemete
petiti sint. Capta Jaitza urbe et aliis castellis plurimis
subactis, ad pendenda tributa adiguntur. Jaitzae proe-
sidium Turcicum imponitur. Rex eorum capite plecti-
tur, 4, 15. Quum Paonum rex Turcos ex Jaitza urbe
ejecisset, Mechemetes, altera in Bosniam expeditione
suscepta, denuo urbem obsidione cinxit. De expugna-
tione éjus desperans ad reliqua regionis castella se

- eonvertit, quorum cepit plurima et presidia eorum

interfecit, 5, 4-6. Bosnie oppidum Irene a Meche-
mete datum , 3, 2, 2.

Bosporus Thracius. Litorum et fluxus ratio describitur,
1, 10. Bospori locus Διπλοῦς Κίων, ubi classis Turcica
statio quo tempore Const. obsidebatur, 1, 42, 2, Bo-
sporanum castellum (Rumeli-hissari) cur et quomodo
Mecheinetes exstruxerit, 1, 6-11.

- Bosporus Cimmerius. Ejus rex Cotys, An. 12, p. 178.

- Bostitza, Achaic? urbs, a Turcis capta, 3, 6, 1.

- Bostri. Vid. Bosnii.

|» Boz&vn, pulvis tormentarius, 11, 30.

Brochthi, Βρόχθοι, monasterium in Asiatico Bospori litore
situm, in quod Anastasius Valeriam , Longinam et La-
lidem relegavit. Zeno imp. xstate ibi degere solebat,

—. Joan. 214 b, p. 30.

- Bruchon, Ponti Eux. fl., An. 15, p. 179.

- Brynus. Vid. Drinus.

- Brytorum festum, ἡ τῶν Βρυτῶν πανήγυρις, quod sus-

- tulif Anaslasius, Joan. 214 c, p. 31.

FRAGMENTA HISTOR. CRJEC. — VOL. Y.

ΤΟΣ ΣΝ

NOMINUM ET RERUM.

193

Bunosus, Plocce imp. familiari iij :
pis Ἢ ano PP liaris , Heraclii jussu occisus

Büs, βοῦς, Achai; mons prope Patras , Ὁ, 13. 5.

Βᾷἃ5, Bospori prom., in quo Charetis pellex statuam habet
Dion. $ 10, p. 189. 4

Byrides, locus prope Constantinopolim , ex quo Heraclii
classem Phocas spectavit , Joan. 218 f, 4.

joco regio, ἡ Βυζαντίς, 3, 1, 1. Cf. Constantino-
polis.

Bydene. V. Bidene.

Byzeres , gens Pontica, An. 1, p. 174.

C.

Cabades post Perozem (-- 487) rex Persarum, ad Hunnos
Cadisenos aufugit, a quibus in regnum reductus est ,
Joan. 214,9, p. 27.

Cadiseni Hunni. V. Hunni.

Cosaria Anastasii soror, Secundini uxor, Joan. 214 b, 2,
p. 30.

Ceesarii portus Constantinopolitanus , Joan. 218 f, 4.

Calabresus in Lemni castello przesidii Italici praefectus, 3,
14, 6.

Callias cur Laccoplutus dictüs sit, Ar. 13, 2. Post mor-
tem Cimonis feedus cum Persarum rege pepigit , ib.
Calliopas ὁ Τριλαίμης, Heraclii auriga, Joan. 218

Το δὲ

Callipolis vel Calliupolis, Chersonesi Thr. urbs portusque,
ubi classis Turcorum stationem habebat, 1, 10, 2. 1,
251.1, 705,3. 2, $,5.2, 5,4. 3; 16, 24, 5 2008
passim. Callipolis satrape et classis prcefecti : Paltogles,
1, 22, 1. Chamuzas, 1,41, 4. Ismael, 3, 10, t. Zaganus,
3, 17, 4. Casimes, 4, 8, 3. Jagupes , 4, 14, 4.

Callixtus III (Nicolaus ap. Critob.), pontifex maximus ,
sub Ludovico duce classem in mare 7Egceum misit , ut
insule Turcis suhjecte in libertatem vindicarentur,
q 903.

Calonymus insula Propontidis, in quam appulit Heraclius,
Joan. 218 f, 2. p. 38.

Cappadocia Turcis subjecta, 1, 14, 3.

Caramanus , Phrygie superioris et Cilici&e princeps cuin
Mechemete recens imperium nacto feedera pepigit, 1,
5, 3. Post captam Constantinopolim legatos de re
bene gesta gratulantes Constantinopolim misit, 1,
74, ἃ.

Caratzias, Europ: sSatrapa, Selymbriam , Perinthum ,
Epibatas et quae ad Melanem sinum castella erant et
Mesembriam Turcorum in ditionem adegit, 1, 17, 3.
In Const. obsidione exercitum explicavit inde a porta
lignea usque ad portam palatii regii et hinc usque ad
portam Charsi?, 1, 27, 3. Of. 1, 51, 3. 1, 56, 3 et 6.
Cecidit'ad Pelogradum, 2, 19, 6.

Caria Turcis subjecta, 1, 14, 3.

Carinus, vir Hypatio Thracic praefecto conjunctissimus ,
a Vitaliano comprehensus et coactus ut consiliis ejus
inserviret , Joan. 214 c, 1, p. 32.

Carpiana , vicus Constantinopolis , Joan. 218 c, p, 36.

Carthago bis a Scipione capta, 1, 68, 5.

Casimes , Callipolis satrapa , et Jagupes$, classis duces, in
expeditione contra Sinopen et Trapezuntem , 4, 2, 2.
4, 4, 1. Casimes Trapezuntiorum satrepa a Mechemete
creatur, 4, 8, 3.

Caspium mare hippophagos accolas habet, Am. 9,

S177.

Castoris et Pollucis aurigzee Amphistata et Telchis, He-

niochorum genti nomen dederunt, An. 9, p. 177.
13

194

Castrium , Laconice castellum a Mechemete expugnatum
$.:21.

Castrium , Lemni ins. castellum, 3, 14, 1.

Catabolenus , Thom«e scribze pater, 3, 20, 6. 4, 7, 4.

Catangium, sinus Bospori , Dion. $ 4, p. 188.

Caucasi vertex Strobilus, An. 11, p. 178.

Celarinus sub Hypatio in Thracia copiarum dux (514), a
Vitaliano occisus , Joan. 214 e, p. 39.

Celt Romam ceperunt, 1, 68, 6. Celte transrhenani
contra Romanos rebellant. Pars eorum Tyrrhenorum
(Turonorum?) urbem Gallicam obsident , Euseb. 8,
p. 23.

Celtarum inventum pulvis tormentarius et bombarda, 1,
30, 7.

Celtiberes, 1, 14, 15.

Cephallenia, 4, 16, 5.

Cephalum , Imbri ins. promontorium , 1, 75, 1. 2, 16, 2.

Ceramica ad Constant. et Ceras sinum, 1, 27, 2.

Ceras, τὸ Κέρας, Bospori sinus ad Const., 1, 27, 2. 1,
28, 3. 1, 51, 2 et. passim. Catenis clausus a Galatae
armamentario ad Eugenii portam ductis , 1, 18, 8. In-
timam sinus partem Turci ponte junxerunt, 1, 27, 2.
1, 43, 3. Classis pars e Bosporo per collem Galatensem
in Aquas frigidas Ceratis sinus a Turcis transducitur,
1, 42.

Cerceto-Torete, gens ad Pontum Eux., An, 22 et 24
p- 182.

Qercinitis sive Bolbe palus Macedonis , 3, 3, 2.

Chalce Constantinopolis, Joan. 218 d, 1, p. 36.

Chalcedon , fluvius et urbs. Ejus situs , portus , Apollinis
oraculum , Dion. Anapl. S 11, p. 190. Chalcedonem
aufugerunt Mauritii imp. uxor et liberi, Joan. 218
d, 5 p. 36.

Chalcedoniorum litus Bosporicum , ib. $ 4, in quo na-
vium statio Φιέλα dicta , ib. S 5.

Chaliles, summus Mechemetis minister, in obsidione
Constantinopolis ad latus regis erat, 1, 26, 3. 1, 27, 5.
1, 51, 5. Post captam Const. in vincula conjectus,
deinde interfectus est. Quibus de causis? Bona cjus
fisco adscripta, mox vero filiis ejus reddita, 1, 70.
Isaacus Chalilis successor, 1, 76, 3.

Chalyborum regio Turcis subjecta, 1, 14, 3.

Chammnzas post Paltoglem Callipolis satrapa et classis
prafectus, 1, 41, 4. 1, 51, 1. Rupta catena in Ceras

sinum penetrans naves Grecorum vel demersit vel.

cepit; dein per portam regiam in urbem irrupit, 1, 65.
Critobuli legato concedit ut Imbrus et Lemnus et
Thasus inss. nullo damno afficiantur, 1, 75, 2. Asie
prefecturam obtinuit , 2, 3, 2.

Chares, Atheniensium dux , cujus pellex statuam habet
in bove Bospori prom., Dion. Amapl. S 10, p. 190.

Charieis fl. Ponti Eux., An. 6, p. 176.

Chasanes, βασιλεὺς τῶν τε Τιγρανοχέρτων xoi ᾿Αρμενίων
xxi Μήδων, 4, 1, 7. 4, 3, 8, cum Trapezuntiorum rege
cognatione junctus , 4, t, 7. 4, 4, 4. A Mechemete bello
pelitus matrem in castra misit, quee pacem a rege
impetravit , 4, 6, 2. Abducta a Turcis, sed mox di-
missa, 4, 8, 4.

Chelidoniz inss. ad Lyci? oram , Ar. 13, 2.

Chemmnis , /Egypti urbs in palude sita, ex qua Danaus et
Lynceus in Greciam migrarunt, 1, 4, 2.

Cherreos. Χέρρεως, castellum Isaurie,in quo lllus et
Leontius ab Anastasii ducibus obsidebantur. Indaci
proditione capitur, Joan. 214, 10 p. 28, ibiq. not.

Chersonesus Thracica. lbi castellum (Tzympe) prope
Heles sepulerum situm Turci eccuparunt, 1, 45, 5.
Castellum ibi et allerum in adversa ora Turci struxe-

INDEX
runt, 4, 14, 5, 3, 1. Chersonesi oppida Eleus et Ma -

dytus, 4, 14, 4.
Chius ins. Ad eam ventis adversis classis detinetur quam
Nicolaus pontifex Constantinopolitanis auxilio mittere

voluit, 1, 70, 1. Post captam Const. Chii legati ad -

regem Turcorum miserunt, 1, 74, 1. In Chium Lemnii
nonnulli metu Turcorum emigrarunt , 1, 75. 2. In Chio
Jonutzes classem tempestate dispersam recolligit, 2,

5, 2. Chiorum erat Phocca nova, quam Turci occu- -

parunt, 2, 5, 3. Chii feedera cum Turcis renovarunt,
3, 10, 8. "ATEM
Chobas, fl. Ponti Eux., An. 6 et 11, p. 176 et 178.
Chosroes, Persarum rex, ad quem Mauritius imp. con-
fugere voluit, Joan. 218 d, 5, p. 36. lo.
Chryseis Agamemnoni Chrysum peperit, Dion. Anapl.
$ 9, p. 189. Ἔ

Chrysopolis, ΒΓ γπῖς opp., unde nomen habeat, Dion.
$ 9, p. 189. Memoratur in Joan. 214 e, 7, p. 34. Eo-

abiit Philippicus Mauritii imp. gener, ib. p. 37.
Chrysus, Agamemnonis et Chryseidis f., a quo
Chrysopolis, Dion. Anapl. $ 9, p. 189. —
Ciconium , locus in Bospori ora Asiafica, unde dictum,
Dion. Anapl. $ 8, p. 189. :
Cilici. princeps Caramanus, 1, 5, 3. 1, 74. 2. E Cilicia
profecti Turci Asiam inferiorem subegerunt, f, 14, 3.

dicta

Cimon contra Persas profectus ad Eurymedontem victor, -

Ar. 11, 2. Ad Citium in Cypro moritur, ib. 13.

Cinasus , fl. Ponti Eux., An. 2, p. 174.

Citium, Cypri opp., Ar. 13, 1.

Citheeron mons, 3, 3, 5. 5, 1, f.

Cleombrotus , Pausanic pater, Ar. 2, 4.

Clinias, Alcibiadis pater, Ar. 16, 4.

Clytzemnestra et AEgisthus, Dion. An. $ 9, p. 189.

Colapis fl. Pannonice, cui Novidunum adjacet, Prisc. 1,
p. 24.

Colchi, postea: Lazi, et Colchis regio , An. 3, 7, 14. 18,
p. 175, 177, 179, 189.

Colica regio ad Pontum Eux., An. 3, p. 175.

Commentiolus , militum in Thracia prefectus. Quid ei.

scripserit Mauritius imp. In locum ejus Philippicus
sufficitur, Joan. 218 b, p. 35.
Comnenorum e gente Trapezuntii reges , 4, 1,4. €
Conon martyr. Ejus in Isauria fanum, Joacm. 214, 10,
p. 28.
Conon ὃ ἀγροιώτης , llli socius, supplicio affectus , Joan.
214, 12 p. 28.

Conon Phuscianus, episcopus, dux Isaurorum, Joam.
214 b, 5, p. 30. )
Constantinopolis. Hippodromi pars et vicina zedificia an.

491 sub Anastasio imp. igne deleta, Joan. 214, b. 2,

p. 29. Rossorum in fegionem Constantin. incursio, PAof.

p. 162-173. Constantinopolis semper Turcis infesta
eorumque capot ἐπιφυομένη, 1, 16, 6. A Paiazele εἴ
deinde a Murate obsessa, 1, 16, 10 et 11. Contra Mu-

ratem excitavit Joannem Hunyadem, et fransfugas

excipiendo Turcos laesit, 1, 14 οἱ 17. Quo tempore

Méchemetes bellum intulit, urbs viribus exhausta, r
incolarum , navium et pecunic inopia laborabat atque -

dissidiis ecclesiasticis Italos sibi abalienaverat, 1, 16,

13. 1, 18, 5. Signis infaustis et oslentis lerrebatur. Ἢ
Attamen , quantum ejus fieri potuit, rebus necessariis .
instruitur. Ceras sinus catena clauditur, 1, 18; 8. Ad ^
urbem accedunt exercitus et classis Turcorum, 1, 22, -
3. 1, 24, 1. Mechemetes castra ponit ex adverso portae ἵ
S. Romani , ad Mesotichion et Myriandrium , 1, 23, 1. 1
1. Quomodo relique hostium copice atqüe L
bombard:x juxta muros dispositze fuerint , 1, 27 et 28, -
1 3101 1. cf. 1 51. In urbe Justinianus Genuensis :

1, 96,

NOMINUM ET RERUM.

summi belli dux creatus omnia rite disponit. In portu
Grecis presto erant sex trieres Venete et nonnullae
naves Cretice , 1, 23, 3. Initio obsidionis oppidani ex
urbe erumpentes hostem lacessunt, at mox repel-
luntur. Deinceps porta clause manebant, 1, 25, 5.
. Cuniculis Turci murum suffodunt, 1, 31, 3. Per lacu-
nas muri penetrare tentantes repelluntur; classe in
portum intrare tentant frustra, 1, 36-37. Una ex portus
navibus mortario demergitur, 1, 38. Auxilio adveniunt
tres Italorum naves onerarie, 1, 40, 6. 1, 41, 5. In
majores angustias obsessi devenerunt postquam Me-
hemetes naves 67 e Bosporo per terram in Ceras si-
num transduxerat nec non ponte sinus partem intimum
junxerat, 1, 43. Una triremium Italarum mergitur, 1,
44, 2. Preesagia infausta terrent, 1, 45, 46. Ad ultimum
*€ertamen sustinendum accinguntur, 1, 53. Incipit
pugna vespere d. 28 mens. Maii, Ad solis usque occa-
sum Turci proliantur eminus, 1, 54. Dein cohortes
regie vallum quod oppidani struxerant, adoriuntur.
Swvit pugna per noctis partem majorem , neque tamen
Justinianus ejusque socii de vallo deturbantur, 1, 55.
Haud melius res cedit Zagano et Caratzice ceterisque
Turcorum ducibus, 1, 56. Novis copiis inter easque
jenitzaris in fatizatorum locum subsequentibus , denuo
prolium exardescit. Sed his quoque obsessi strenue
resistunt. Tandem vero Justinianus letali vulnere ictus
concidit-et in tentorium asportatur. Eo casu socii ejus
turbati , deserto vallo, spretisque Constantini precibus,
su& saluti consulentes ad naves se proripiunt, 1, 58.
Imperator cum reliquis copiis pugnam sustinere pergit,
1, 59. At mox Turci vallo potiuntur, ejusque propu-
gnatores partim in fossam pracipites dant, partim per
portulam , quam in magno muro Justinianus aperuerat,
in urbem retrudunt. Eo in tumultu cadit Constanti-
nus , 1, 60. Pars Turcorum per portulam, alii per muri
Jacunas in urbem irrumpunt. Die illucescente, Meche-
metes juxta vexillum in muro stat victor, dum per
urbem grassantur ccedes incolarum , bonorum direptio,
ululatus captivorum , 1, 60-62. Interim in remotiore
urbis parte Grzeci rerum actarum ignari pugnam con-
tinuant, donec hostem a tergo incumbentem conspi-
cientes aut de pinnis precipites se dejiciunt aut abdu-
cuntur captivi, 1, 63. Inter eos etiam Orchanes fuit ,
Mechemetis patruus, 1, 64. Eodem tempore Chamuzas,
«lassis praefectus , rupta catena in portum invadens
naves Grecorum (Itale enim fuga jam evaserant)
parlim mergit partim capit, deinde per portam Basi-
licam in urbem et ipse penetrat , 1, 65. Simul per alias
portas orze maritimae reliquus exercitus cedens pro-
dansque per urbem diffunditur. Ingens Grecorum
multitudo in Sophie templum confugerat, unde cap-
tiva abducitur, 1, 66. Galat: incole sponte sua portas
hosti aperuerunt nec quidquam mali passi sunt. Con-
stantinopolis vero a matutino tempore ad seram usque
diripitur, 1, 67. Occisi in hoc bello viri et mulieres
puerique quater fere mille, capti ultra 50,000; e Tur-
corum exercitu 500 fere interfecti, 1, 67. Mechemetes
urbem ingressus et magnitudinem spectans síragem
miseratus cst , tantam illam quantam neque Troja olim
neque Babylon neque Carthago neque Hierosolyma nec
alia ulla urbs passe sunt, 1, 68. Neque cladem qua
ipsa Constantinopolis antea a Latinis affecta est, cum
presente calamitate comparare licet , 1, 69. Capta urbs
Maii die vicesimo nono, mundi an. 6961; conditze urbis
anno 1124, 1, 71. Urbis splendor pristinus, 1, 69. Cir-

|. «nitus stadiorum 126, ib. 1, 28, 3. S. Romani porta, 1,

23. 1. Eugenii porta ad sinum, 1, 18, 8. Regia porta
ad portum, 1, 65, 1. Charisüs vel Charsic porta, 1,

195

27, 3. Lignea porta, 1,27, 2 et 3. Aurea p. 1,27, 4. 1,
28, 2. 1, 30. Cercoporta vel Xylocerca p. prope Hebdomi
palatium, 1, 60, 2 not. Τὸ Μεσοτείχιον, 1, 20, 1. Mu-
ριάνδριον, 1, 26, 1. Caesarii portus οἵ Sophi:e portus, -
Joan. 218 f, 5, p. 38. Sophic templum , 1, 66, 2, Heb-
domum , Joan. p. 37, sive τὰ βασίλεια τοῦ Πορφυρογεν-
vítov, 1, 27, 3. Chalce, Joan. p. 36. Τὰ Ἁρματίου,
Joan. p. 36. Τὰ Μαξεντιόλου Mal. 2, p. 39. Τὰ ἐπὶ Ὃρ-
μίσδον, Joan. p. 38. Τὰ Καρπιανοῦ, id. p. 36. Τὰ Bo-
ραΐδος, id. p. 38. Τὰ Πιττάκια Mal. 1, p. 38. Τὸ X&yya,
Joan. p. 36. Joannis sedes ad Hebdomum, Joan. p. 37.
Hebdomi campus, ib. p. 36. Blacherne ib. p. 38. Hip-
podromus , ib. p. 38. Preetorium , Forum , Tetrapylum,
Mal. 2, p. 39. Περίδλεπτον monasterium, 5, 2, 4. Στε-
νῖται portus accola, 1, 73, 5. Brytorum et Gastr« festa,
Joan. p. 31. — Mechemetes urbem pristino suo nitori
restituendam esse decernit, 1, 73, 4. Regiam in media
urbe exstrui jubet, 1, 73, 5. Captivis, quos ipse praedae
partem acceperat , juxta portum et Cornu sinum domi-
cilia assignantur et per ratum tempus immunitas con-
ceditur. Ceteris quoque captivis, qui redemptionis
pretium solverent vel soluturos se promitterent, do-
micilia et immunitas dantur, 1, 73, 5. Ex omnibus
regni provinciis coloni in Const. adducuntur Turci,
Christiani et Judaei , 2, 1. 2, 10. Sequentibus annis urbs
incolis frequentatur e Triballide, Poeonia et Moesia, 2,
22; ex Elide et Messenia, 3, 7, 2, et aliis Peloponnesi
oppidis, 3, 9, 2. 3, 23, 6. Insigniores Peloponnesii in
ipsa urbe collocati, reliqui per agrum vicatim distributi,
3, 11, 1. Alii adducuntur ex Amastri urbe Paphlagonize
et ex Armenia, 3, 11, 2; e Phocca nova et vetere, e
Thaso et Samothrace, 3, 17, 4; e Mytilene, 4, 12, 9
(qui in eodem omnes urbis loco domicilia accipiunt ,
4, 14, 1); ex Argis, in Peloponneso Venetorum oppido
( his ad Peribleptum monasterium sedes dantur), 5, 2,
3; e ceteris Venetorum in Pelop. oppidis, 5, 13. —
Restaurantur muri urbis , palatii fundamenta jaciuntur,
castellum ad portam auream exstruitur; 2, 1. 2, 10.
Vic ad urbem ducentes restaurantur et cauponis in.
struuntur, 2, 10, 1 sqq. Urbs balneis, paradisis , aqua-
ductibus ornatur; vicina quoque regio excolitur, 2,
22. Templum splendidissimum in media urbe atque nova
regia in veteris Byzantii colle zedificantur, 3, 11, 4, 5,
9, 1. Aliud templum et circa id deversoria, cdificia
mendicis destinata et paradisos excitavit Machumutes,
3, 12. Anno 1466 pestilentia urbs afflicta est, 5,
18-19.

Constantinus Magnus , Helenz f., Constantinopolis con-
ditor, 1, 69, 4. Naissum urbem condidisse fertur, Prisc.
2 p225.

Dod Aet , urbis prefectus sub Anastasio imp., Joan.
214 c, p. 31. DAE DIM

Constantinus Lydus, sub Hypatio in Thracia militum
dux, a Vitaliano occisus , Joan, 214 e, 1, p. 32.

Constantinus XI, Helene filius (sicut Const. Magnus), 1,
69, 4. Cum Mecheméte recens imperium nacto foedera
init, 1, 5, 3. Bosporani castelli exstruclionem missa
ad regem legatione impedire studet frustra , 1, 7-9. De
consiliis regis certior factus denuo de pace legatos
mittere inutile ducit; instruit quze ad tolerandam ob-
sidionem conferant ; fossas murosque instaurat, castella
prasidiis munit; arma , machinas, pecuniam, frumen-
tam colligit, Ceras sinum claudit, 1, 18; auxilii pe-
tendi causa legatos mittit ad Peloponnesi despotas ,
Rome pontificem , alios Italie cetereeque Europe
principes, 1, 19. Haud obtemperat Mechemeti per le-
gatos deditionem urbis postulanti, 1, 26, 2. Italos, qui
vulnerato Justiniano fugam arripuerunt , frustra hor-

13.

196

fatur ut in stationibus suis perseverarent, 1, 58, 3.
Ipse strenue pugnare pergit, 1, 59. Cadit ad Cerca-
portam, 1, 60, 3. Constantini elogium, t, 72.

Contaesdus fl. in Hebrum influit , 2, 12, 2.

Coraxi et Coraxica regio Ponti Eux., An. 3 et 18, p. 175
et 180.

Corcyra. In eam venit Themistocles, Ar. 10, 1. Corcyroi,
Corinthiorum coloni, cum Epidamniis bellum gerentes
societatem inierunt cum Atheniensibus, Ar. 17. In
Corcyram venit Irene, Lazari Serviorum principis
uxor, 3, 2, 2, et Thomas despota e Peloponneso pro-
fugus, 3, 23, 2.

Corinthii Epidamniis contra Corcyreos opitulantur.
Atheniensium societatem petentes repulsam ferunt , ab
iisque , Corcyrcorum sociis, prolio vincuntur, Ar. 17.
Potida:c colonie auxiliantes cum Atheniensibus pu-
gnant, ib. — Corinthus a Turcis sub Machumute duce
obsessa, 3, 3, 12 sqq. , fame ad deditionem adigitur
et presidio Turcorum munitur, 3, 6-9. Isthmus Co-
rinthius muro a Venetis clauditur, 4, 16, 5, sqq.

Corocondame vicus ad lacum Corocondamitin ;
nunc Opissas vocatur, An. 23, p. 182.

Coronea, Bootie urbs, ad quam Athenienses sub Tol-
mide duce cladem passi sunt , Ar. 14, 2.

Coronea, Venetorum in Peloponneso opp., 3, 23, 2. 4,
16, 2.

Coronides Byzantius, pater puelle quam Pausanias occi-
dit, Ar. 8.

Cos insula a Jonuze Turcorum duce vastatur; urbs in-
sulc frustra obsidetur, 2, 5, 2.

Cotiaium , Phrygic opp., ad quod Isauri copiis Anastasii
prolio vincuntur, Joan. 214 b, 5, p. 30.

Cottunes ὁ δείλαιος, Illi socius, supplicio affectus, Joan.
214, 12 p. 28. Indacus ὁ Κοττούνης, ib. p. 28.

Cotys, Bospori rex, An. 12, p. 178.

Creta. In eam post captam Constantinopolim pars Lem-
niorum sedes transtulit, 1, 75, 2. Creticee naves one-
raric in Cornu sinu aderant quo tempore Turci Const.
obsidebant , 1, 23, 3.

Criszeus sinus , 3, 5, 6. 3, 6, 1. 4, 16, 5

Critobulus, ó ἸΙμδριώτης, 1, 75, 1. 3, 14, 1; ὃ νησιώτης,,
τὰ πρῶτα τῶν 'lu6ptovóv, 1, 1, p. 54. Capta Constan-
tinopoli cives, metuentes adventum classis Turcorum,
bonis animis esse jubet ac missa ad Chamuzam lega-
tione obtinet ut nullo Imbrus et Lemnus insulze damno
afficerentur. Deinde ad ipsum Mechemetem legatos
mittit, qui una cum Doriei et Palamedis legatis ef-
fecerunt ut insulis eodem quo antea fuerant statu
manere permitteretur, 1, 75. /Eno a Turcis capto,
Imbri insule prefectus a Jonuze constituitur, 2, 16.
Ludovjci ducem, qui venerat ut Imbrum Latinis vindi-
caret, verbis donisque adeo demulsit, ut re infecta
abiret, 2, 23. Quomodo Critobuli opera Latinorum
prosidia e Lemno insula ejecta atque Imbrus et Lem-
nus a Mechemete Demetrio despotce dat:e sint, 3,
14-15. 18. Historias suas dedicat Mechemeti epistola
in qua summa operis capita recensentur, p. 51 sq.
Priorem Turcorum historiam peculiari seripto 56 expo-
siturum esse dicit, 1, 2, p. 14. Defendit se contra eos
qui crimini Vas quod suc gentis calamitates scri-
bere sustinuerit ,

Crues, Illyrie opp. a Mdokéniéts bis obsessum frustra ,
5, 12. 5, 16.

Cyaneze insule in Bosporo , Ar. 13, 2.

Cyanides insula in mari 7Egwo, 2, 4,3.

Cycladium. V. Lycadium.

mer γ Euphorionis f. /Eschyli et Aminie frater, Ar.

»3.

Jacus

INDEX

Cynoscephale Chersonesi Thr., 2, 4, 1.

Cyprus. Grecorum expeditio in Cyprum sub Cimone,
qui ibi ad Citium opp. mortuus est, Ar. 13.

Cypsela, Thracie vicus, olim urbs, 150 ab ZEno stadia.
distans, 2, 14, 3.

Cyriacus , patriarchus Const., Phocam coronavit, Joan.
218 d, 5, p. 37.

Cyrillus ab Anastasio in Thraciam missus Vitaliani iic :

sidiis periit, Joan. 214 e, 5, p. 32. Caedem peregit
Tarrach Hunnus, ib. $ 18, p. 34.
Cyrus Babylonem cepit , 1, 68, 4.

D.

δρῶ, 1, 14, 15. 1, 10, 10.2, 18, 1.

Dalmata, 1, 14, 7. 5, 4, 1, etiam Bosnii (Bostri Critob.)
dicuntur, 4,15, 1. Dalmatiz oppidum Irene datur, 3, 22.

Danaus ex 7Egypto in Graciam venit, 1, 4.

Danubio Naissus apponitur errore excerptoris , Prisc. 2,
p. 25.

Dardania Troadis opp., 2, 4, 1.

Datis Persa Eretriam vastavit, 1, 66, 1. 5, 16, 4.

Delphicum templum Phocensibus demtum et Locris da-
tum, deinde vero Phocensibus redditum , Ar. 14. Del-
phicus fripus post victoriam Platcensem dedicatus ;
inscriptum ei epigramma, Ar. 4, 1.

Delus. Ibi commune Greecorum :rarium, quod hinc
Aíhenas translatum , Ar. 7.

Demetrius Asanes Mochlium castellum Mechemeti tra-
didit, 3, 4, 4.

Demetrius, Peloponnesi despota, Turcis Peloponnesum
invadentibus, Monembasiam se recepit, 3, 4. Asanem
Math:eum Corinthiis obsidione pressis auxilio misit, 3,
7. Quibusnam conditionibus post captam Corinthum
pax a Turcis concessa sit, 3, 7, 8. Imbrum et Lesbum
a rege obtinere cupiens , ea de re literas ad Critobulüm
dedit, 3, 14, 2, et Asanem ad regem misit , 3, 14, 3.
Archontes quibus Lemnus traderetur, ab eo petivit
Critobülus 3, 15, 3. Demetrius dissidiis cum Thoma
fratre intercedentibus res suas in summum discrimen
adduxit. Compluribus castellis a fratre orbatus et in
Monembasia ab eodem obsessus, Asanem auxilii pe-
tendi causa ad Mechemetem misit, et filiam et totam
Peloponnesum regi obtulit ea conditione ut ipsi alia
regio daretur, quamquam nonnulli dicunt h»c Asanein
contra despote sententiam proposuisse, 3, 19. Ad
Mechemetem Corinthi versantem eundem Asanem le-
gatum misit, qui ibi in libera custodia detinetur. Rex
vero Corintho profectus non invasit Thom: ditionem,
sed Demetrii. Sparta dedita , despota in castra regis se
contulit. Eodem etiam uxor Demetrii et filia e Monem-
basia solenni pompa deductae sunt, 3, 20. Postquam
omnem fere Peloponnesum Turci obierant plürimisque
castellis potiti erant atque fugiens Thomas in Corcy-
ram abierat, rediens Mechemetes Demetrium, quem
secum habebat, in Boeotia otio commodo Adrianopolim
deducendum praefectis quibusdam tradidit. Quo quum
salvus venisset, a rege accepit Imbrum et Lemnum

et Samothracen et stipendium e fisco regio solvendum, -

3, 24.

Diadromi, Bithynie locus ad Acritam pr. 150 stadiis a
Constantinopoli. Huc fugiens appulit Mauritius imp.,
Joan. 218 d, 5. p. 36.

Dian: fanum in Pirzeeo, Ar. 5,3; Leucophryne Magnesiz,
ib. 10, 5. Diane sacerdos Iphigenia, Dion. $ 9,
p. 189.

]
Y
3
M
hn.
j
N
*
E

NOMINUM ET RERUM.

Diceus (Ineus cod.) , Theocydis f., Atheniensis, quid vi-
"derit in campo Thriasio quo tempore ad Salaminem
pugnabatur, Ar. 1, 9. ,

Dioscurias, opp. ad Pontum , An. 11, p. 178.

Διπλοῦς χίων sive Διπλοχιόνιον, Bospori locus, ad quem
stationem habebat classis Turcorum, 1, 42, 2.

Discus, major et minor, prom. Bospori, Dion. $8,
p. 189.

Domentia, mater Phocs imp., Joan. 218 d, 7, p. 37.

Domentia, filia Phocc et Leontic, uxor Prisci patricii ,
Joan. 218 d. e, p. 37.

Dominicus et Nicolaus, Doriei Lesbiorum principis filii
et successores, discordes inter se, inita cum Ludovico
Italo societate , bellum sibi excitarunt. Postquam vero
Ismael, Turcorum navarchus, Lesbum vastaverat et
Itala, naves in rerum discrimine nullum auxilium
prestiterant, legatis ad regem missis pacis feedera
renovaruntf, 3, 10. Dominicus a fratre occiditur, 4,
11, 1.

Domnicus, sub Vitaliano militum dux Constantinopoli
decollatus (515), Joan. 214 e, 18, p. 34.

Domnitziolus, frater Phocce imp., Heraclii jussu occidi-
tur, Joan. 218, f, 6.

Doriscus, Thracie opp., ad quod Xerxes exercitum re-
censuit, 2, 12, 4. 2, 14, 1.

Dorieus , Mytilenes dominus, post captam Constantino-
polim filio ad Mechemetem misso a rege obtinet , ut
Thasus et Lemnus insula ipsi subjectze maneant, 1,
75, 4. Ejus filii et successores Nicolaus et Dominicus ,
2:10, 1.4, 11, 1.

Dorieus, Palamedis filius. Pater, Eni et Imbri et Samo-
thraces dominus, heredes ex sequo reliquerat Dorieum
et defuncti filii majoris uxorem ejusque liberos. At
Dorieus solus et regno et opibus paternis potitus est.
Quod gre ferens fratris uxor rem detulit ad Meche-
metem , 2, 11, qui, expeditione terra marique suscepta
JEnum urbem occupavit, opes palatii abstulit, proe-
fectum urbis reliquit Moratem. Dorieus , qui hoste ad-
veniente Samothracen abierat , postea Adríanopolim ad
regem se contulit ab eoque Zechnam regionem accepit.
Hinc paullo post Mytilenen, inde vero Naxum aufugit,
ubi filiam viri nobilis uxorem duxit , 2, 15, 16.

Draculis ejusque frater Radus ab Joanne, qui patrem
eorum, Gelarum principem , occiderat. patria pulsi
pueri adhuc ad Moratem confugerant. Deinde Meche-
metes Draculim in regnum reduxerat, pacto fodere.
At violatis pactis, Draculis Istrum transgressus regio-
nem Nicopoli et Bidinze vicinam depopulatus est et le -
gatos regios ea de re missos palis infixit. Itaque rex
an. 1462 Getarum terram vastavit et Draculi, qui in
loea munitissima se receperat, Radurh fratrem suffe-
cit, 4, 10, 1-3. Draculis ad Peeones fugit, qui eum in
vincula conjeecrunt, 4, 10, 9.

Drille, postea Sanni, Trapezuntiis finitimi, An. 8,
p. -177.

Drinus (Βρῦνος ap. Critob.) fl., olim Erigon dictus, ad
quem Machumutes castra posuit , 5, 6, 3.

E.

Ecchirienses, populus ad Pontum Eux., An. 1, p. 174.

Echoa , Bospori prom., Dion, ὃ 7, p. 189.

Eetionia, prom. ad ostium Pirzei portus , Ar. 5, 3.

Eleüs, Chersonesi Thr. opp.; 2, 14, 1. 4, 14, 4.

Jibassan , Mlyrie castellum a Mechemete exstructum, 5,
12,4

197

Eleusis , Ar. 1, 9.

Eleutheria , Ἐλενθέρια, post victoriam Platzensem cele»
brata, Ar. 8, 4.

Elis a Turcis vastata , 3, 5, 6. 3, 7, 1. 4, 16, 5.

Epibat:, Thracic castellum , a Caratzia Turco expugna-
tum, f, 17,3.

Epidamnii, Corcyreorum col., Corinthios contra Cor-

. Cyra&os advocant, Ar. 17, 1.

esed. Limera, e. q. Monembasia, 3, 19, 3. 3, 20,
3 et 7.

Erema, τὰ Ἔρημα, locus ad Pontum Eux., Am. 17,
p. 180.

Eretria Eube a Dati vastata, 1, 66, 1. 5, 16, 4.

Erigon postea Drinus , ut Critob. ait, 5, 6, 3.

Euboea qua defecerat ab Atheniensibus recuperatur, Ar.
15. In eam migrarunt Lemnii nonnulli post captam
Constantinopolim, 1, 75, 2. Euboeenses dona obtule-
runt Mechemeti , 3, 9, 9.

Eudusia, olim Sindica sive Sindieus portus, Am. 2f,
p. 181. Eudusiani ad Pont. Eux, Gothica et,Taurica
lingua utuntur, An. 22, p. 182.

Eugenii porfa Constantinopolis ad Ceras sinum, 1, 18, 8.

Euphorion, Aminic pater, Athen., Ar. 1, 3.

Euripi παλιρροίας Mechemetes spectavit , 3, 9, 8.

Euripus , fl. Ponti Eux., An. 6, p. 176.

Europa prefectus Caratzias, 1, 17, 3. 1, 27, 3. 2, 19, 6.

Eurosti herois lucus ad Bosporum , Dion. ὃ 11, p. 190.

Eusignius, militum dux sub Hypatio (514) ab hoste captus,
Joan. 214 e, 10, p. 33.

Eutropii moles prope Chalcedonem. Ibi Mauritius imp.
interfectus est , Joan. 218, d, 8, p. 37.

Eurymedon, Pamphylic fl. Proelium ad éum commissum.
i (ante y μον δ

F.
Fabia, Heraclii imperatoris mater, Joan. 218 f, 3.
G.

Galata, opp. ad Constantinopolim , 1, 27, 2. Ejus περίδο-
λος, 1, 38, 1; νεώρια, 1, 18, 8. 1, 28; ἄχρα, 1, 38, 3.
Per collem Galatensem naves e Bosporo in Ceras sinum
transvectze , 1, 42. Capta Constantinopoli, Galatce in-
cole sponte sua portas Turcis aperuerunt, nec quid-
quam mali perpessi sunt , 1, 67, 1.

Galatia Asie Turcis subjecta, 1, 14, 3. 4, 3, 2. Anno
1466 peste infestata est , 5, 17.

Galli Romanorum imperium detrectantes seditiosis se ad-
junxerunt, Eus. 8, p. 23.

Gardicium , Peloponnesi castellum a Turcis expugnatum.
3: 23, 1.

Gastro festum, ἣ τῆς Γάστρας πανήγυρις, Constantinopoli,
Joan. 214 e, 16, p. 34.

Gateliuzus, vir Italus, ab imp. Byz. ZEnum et Mytilenen
accepit , dotem uxoris. Ab eo genus ducunt posteriores
JEni domini, 2, 13, 1. 4, 13, 1. 3, 24, 6.

Gennadius, qui Adrianopoli captivus latebat , patriarcha
Constantinopoli creatur, 2, 2. ,

Georgius (Lazarus ap. Critob.) Triballorum s. Serviorum
rex quum tributum solveret negligenter ét cum Paeo-
num s. Ungarorum rege clam societatem iniisset,
bello a Mechemete petitur, 2, 6. Jam olim Morates
regnum ejus occupaverat, sed deinde reddiderat tri-
buto contentus, 2, 7. Mechemete agros vastante, ef

198

Novoprodum obsidente, Georgius incolas in loca al-
tiora abduxit, et Samandriam viro fido commisit,
ipse vero ad Pecones abiit; sed haud multo post
missis legatis pacem petivit, quam nactus est ea con-

- ditione ut Mechemetes qu:e cepisset loca retineret , re-
liqua essent Georgii tributum pendentis paullo minus
eo quod ante solverat, 2, 9. Mechemete denuo Tribal-
lidem invadente, in Daciam fugit, 2, 18, 1. Illo Adriano-

' polim reverso, in patriam redux et Samandriz degens,
a Michaele Pelogradi przefecto in vincula conjectus est.

- Libertate magno pretio redemta, moerore et morbo
confectus obiit. Heredes ex «quo reliquit uxorem (Ire-
nen) et Lazarum filium , 2, 20.

Georgius Ameruces , Trapezuntius , vir doctissimus , cu-
jus consuetudine Mechemetes delectabatur, 4, 9, 2. Ta-
bulam universalem e singulis Ptolemei geographic
tabulis conflavit , 5, 10.

Germanorum vel Celtarum inventum pulvis tormenta-
rius, 1, 30, 7.

Geta, noctis custodibus Constantinopoli profectus in
circensi tumultu interfectus, Joan. 214, e, 12,
Ρ. 33.

Getarum (Walachorum) principes Draculis et Radus fra-
tres, 4, 10. V. Draculis.

Glycerie sedes Heracleo in Thracia, Joan. 218 f, 2,
p. 38.

Gobryas, Mardonii pater, Ar. 2, 1.

Gothi Romam ceperunt, 1, 68, 6. Gothus Apsical dux,
Joan. 214 b,5, p. 31. Gothica lingua utuntur Eudusiani,
An. 22, p. 182. Cf. Scytha.

. Greci. Proelium ad Salaminem, Ar. 1; ad Platzas, ib.

2; ad Mycalen, ib. 3. Eleutheria celebrant. Thebanos
δεχατεύουσι, ib. A Mycale Sestum solvunt, ib. 4, 1.
Delphis tripodem dedicant, ib. Ob Pausanic superbiam
a:Lacedcemoniis ad Athenienses deficiunt. Commune
eorum &rarium in Delo, postea Athenis, ib. 7. Disco
in orbem inscribunt:*nomina civitatum qu: contra
Persas .pugnarunt, ib. 9. Contra Themistoclem et
Artaxerxem expeditione suscepta, Ionicas Asie civi-
tates in libertatem vindicant et ad Eurymedontem terra
marique vincunt, ib. 11, 1. In. Cyprum navigant. In
JEgypto a Megabyzo clade afficiuntur, 11, 4, Grzeca-
nicum bellum quo ad Tanagram pugnatum , 12, et mox
ad, CEnophyta, ib. Graecum bellum de templo Delphico,
ib. 14, 1. Bellum quo ad Coroneam Athenienses vin-
cuntur, ib. 14, 2. Atheniensium in Peloponnesum expe-
ditiones ; Eubox defectio; foedera tricennalia; Sami
expugnatio , ib. 15. Causc belli Peloponnesiaci : Peri-
cles de reddendis rationibus sollicitus, Corcyra, Po-
lidzea , Lacedeemoniorum in Athenienses invidia, ib.
16-19.

Gregoras, pater Nicetw?? ὑποστρατήγον, Joan. 218 c,
p. 37.

Gregorius , Georgii Service principis et Irenes filius , frater
Stephani, Lazari et Amaresce, ab Morate exczecatus ,
2, 20, 10; cum matre et sorore ad Mechemetem fugit,
2, 20, 8.

Gronyelia, campus ad Bosporum, Dion. Anapl.$ 2,
p.d

Gythium , Lacedzemoniorum navale ab Atheniensibus ca-
pitur, Ar. 15.

H.

Hamus mons, 2, 17, 2.
Halys fl., quem transiit Mechemetes AOT

INDEX ^ "^
Hebdomum , palatium Constantinop., jbàit $18. f a. 3

Hebdomi Campus , ib. 218 d, 2, p. 36.

Hebrus (l., Εὖρος, 3, 24, 5. Fontes ef cursus fluvii, i-

fluunt Contaesdus,, Agrianes et Tearus. Adjacet 4Enus
urbs , 2, 12. 2 sqq.
Helena, mater Constantini Magni, 1, 69, 4.

Li

Helena, mater Constantini XI, sub quo capta urbs, d, »

69, rà
Helena, Lazari uxor, post captam Samandriam duo Dal-

matioe et Bosnie oppida a Mechemete accepit. Postea
in Corcyram ad matrem fratremque profecta est, 9, —

20; 12,:91 2,
Helias , urbis prefectus sub Anastasio, Joan 214, c,
p. 31.

Helles sepulcrum , Ἕλλης σῆμα, in Chersoneso, 1, 14, 5.

Hellesponticum fretum , 2, 4, 1. Hellespontica castella a
Mechemete exstructa. 4, 14. 5.3, 1;

Heniochi , gens ad Pont. Eux. ; An. 1, 8. 18, p. 174. 177.
180.

Heptali portus , olim Pagrze portus, Ponti Eux., An. 19 et
21 p. 181.

Heraclea, Thracic opp., edem S. Glyceriz: habet, Joan. E

218 f, 2

Heracleum , prom. Ponti Eux., Az. 15, p. 179; ; promont.

alterum ib. 17, p. 180.

Heracleum Attici e regione Salaminis ins., Ar. 1, 2.

Heraclius patricius, in Africa militum magister. Ad eum:
literas dedit Priscus rogans ut Heraclium filium et Ni-
cetam mitteret ad evertendum Phocze imperium, Joan.
218 e, p. 37.

Heraclius , Heraclii f., cum Niceta ex Africa cum classe
profectus est ut Phocam imp. expelleret , Joan. 218
€, p. 37. Venit Abydum, inde Heracleam ;-Selymbriam.
in Calonymum insulam , ubi coronam S. Virginis Arta-
cenz attulit Stephanus Cyzicenus. Eodem a sociis ejus
Fabia mater adducta est, ib. 218 f, 1-3. Juxta urbem
Const. classem explicavit usque ad Hebdomum. Multi
in navibus milites Mauritani erant. Auriga Héraclii
Calliopa in urbem ingresso , Prasini Ccesarium incen-
dunt ; Phocas imp. comprehensus vinctusque ad Hera-
clium addücitur ejusque jussu decollatur, ib. $ 4

sqq. p. 38.
yer Thracie locus non longe a Perintho dissitus .
"M EN
παῖ ες fons in litore Bospori, Dion. Απαρῖ. ς 11,
p. 190.
Herais, Anthemii uxor, Zenonis mater, Joan. 214 ὃ, 2,
p. 39.

Hercules per Symplegades$ riavigavit , 1, 10, 3 et Taurum
montem transiit, 4, 4, 3.

Hermonassa ad Corocondamitin,paludem sita, Am. 23,
p. 182.

Herodotus citatur, 1, 4, 2. An. 15, p. 179.

Hierii portus, nunc Nicaxin, ad Pontum Eux. Am. 21,
Ρ. 181.

Hierosolyma fer capta, ab Assyriis,
Antiocho, 1, 68, 7.

Himerus fl. ad Chalcedonem , Dion. Anapl. $11, p. 190.

Hippus fl. Ponti Eux., A7. 6 et 11, p. 176 et 178.

Hispani, 1, 14, 15.

Homerus, 4, 11, 5.

Hormisdi tractus , τὰ Ὁρμίσδου, Constantinopoli , Joan.
418 f, 5

ab Romanis, ab

Hunni , Persis vicini. Contra eos pugnans cecidit Perozes

rex Persarum (487), Joan, 214, 9, p. 27. Hunnorum

duces Srgizan et Zolbon sub Anasítasio imperatore

in bello Isaurico , Joan. 214, b, 5, p. 31. Hunni socli
Vitaliani, ib. 214, e, 1. 8. 10, p. 32 sq. Ad Hunnos

UE RETENIR

1
"
1
E

»

imperatoris legati venerunt Polychronius et Martyrius,
ib. $ 11, p. 33. Tarrach Hunnus , Cyrilli interfector, a
- Turgun Hunno proditur, ib. $ 18, p. 34. Hunni Sabiri
Ponticam provinciam invaserunt (515), ib. $ 15,
P- 34. Hunni Cadiseni Cabadem Persarum regem, qui ad
eos confugerat , in regnum reduxerunt, ib. $ 9, p. 28.
Hypatius, Thraci: et Scythi: copiarum dux, contra
quem Vitalianus seditionem movit, Joan. 214 e, 1,
p. 32. Ad Acridem a Vitaliano proelio victus et captus
libertatem auro redemit, ib. $ 7 sqq., p. 33.

J.

Jagupes et Casimes, classis duces in expeditione contra
Sinopen et Trapezuntem , 4, 2, 2. 4, 4, 1. Jagupes,
Callipolis satrapa, castella Hellespontica extruxit, 4,
14, 4. 5, 3, 1.

Jagupes, medicus Mechemetis , vulnus Machumutis cu-
rat, 4, 5, 4.

Jaitza, Bosniorum urbs, a Turcis capta et przesidio mu-
nita, 4, 15, 7 sqq. Presidio turcico a Pzonum rege
ejecto , denuo a Mechemete obsidetur, 5, 4, 6.

Jason et Argonaute, 1, 10, 3; in regionem venerunt
quam postea Heniochi obtinuerunt , An. 9, p. 177.

Iberes Asie , 4, 1, 7, An. 3, p. 175.

lenetzari, γενητζάροι, τὸ χαθαρώτατον τοῦ στρατοῦ, 1, 57,
1; τὸ περὶ αὐτὸν τὸν βασιλέα ἄγημα, νέον σύνταγμα τῆς
φωνῆς σημαινούσης, 1, 5, 5.

Jlium visit Mechemetes , 4, 11, 5.

Illus in Cherreos castello a Zenonis ducibus obsessus
de pace componenda cum Joanne Scytha egit et ad
Zenonem literas misit nihil proficiens. Odoacer cum
eo-societatem inire voluit, Joan. 214, 7 p. 27. Filia
Illi in castello obiit (487) ; inde ab eo tempore custodia
loci negligebatur, ib. 214, 9. Indaci proditione Cherreos
castellum capitur. Illus et Leontius in Cononis mar-
tyris fanum fugiunt, ex quo a militibus abducuntur.
Illus pro Pauli et Illi servorum salute precatur ; filiae
corpus ut Tarsum portetur petit; uxorem et Cononem
clementie victorum commendat. Ipse et Leontius
prope castellum decollantur; capita eorum Constanti-
nopolim missa hastilibus infiguntur. Socii Illi , Conon,
Cottunes, Longinus, Artemidorus, supplicio afficiuntur,
ib. 214, 10-12, p. 58.

Illyricum invadere voluit Valips, Prisc. 1, p. 24.

lllyrii a Morate ad tributum Turcis pendendum adacti ,
3, 16, 3, post captam Constantinopolim legatos ad
Mechemetem miserunt, 1, 74, 1. Sub Alexandro et
Ariano ducibus, rupto fcedere et neglecta tributi pen-
sione, ditionem Turcorum incursionibus infestabant.
Bello a Mechemete petiti e locis planis in altiora se
receperunt. Vasfata regione, misso pracone pacem
petierunt, quam rex concessit obsides dantibus et tri-
butum ac milites pollicitis, 3, 16. Alteram contra
eos expeditionem suscipiens Mechemetes, postquam
Cruen oppidum frustra oppugnarat, castellum exstruxit,
quo Illyrii impejlirentur ne Crue et de montibus in plana
descenderent. Prefectum ibi reliquit Palapanum , 5,
11-12. Hunc Alexander, societate cum P:onibus inita,
in fugam vertit, Cruen rebus necessariis instruxit et
castellum a Turcis recens conditum obsedit. Itaque
exercitum adducens Mechemetes denuo Cruen obsi-
dione cinxit. Alexander tum fugam arripuit, 5, 16.
Quum traheretur obsidio, Mechemetes, relicta exer-
citus parte , reversus est , 5, 19.

Illyriisn Peloponneso. degentes Thom: et Demetrio de-

NOMINUM ET RERUM.

199

spotis tributarii, 3, 1, 2. A Thom: partibus stant , 3,

19; 3:

Imbrus insula. In eam appulerunt naves Ital; e portu
' captae Constantinopolis elaps:e , quibus aufugit Byzanti-
nus insule przefectus. Imbriotas, ne quid sibi timerent
hortatur Critobulus, qui a Chamuza Callipolis satrapa
et a rege obtinet ut insula Palamedi JEni domino sub-
jecta maneat, 1, 75. Postquam /Enum Turci occupa-
verant, et Dorieus , Palamedis. f., regno spoliatus erat
Imbri ins. praefectura Critobulo committitur, 5, 16, 2,
Ludovici dux cum decem Italorum triremibus Imbrum
profectus et cum Critobulo de deditione insulze col-
locutus, re infecta Rhodum revertitur, 2, 23. Imbrus
Demetrio Peloponnesi despote a Mechemete datur 3,
24, 2, cf. 3, 14, ?. Deinde a Venetis occupatur, ἃ qui-
bus eam repetiit Mechemetes, 5, 15, 2. Imbri pro-
montorium Cephalum , 1, 75. 2, 16, 2.

Inaros, Psammetichi f., ab Artaxerxe deficiens Athe-
nienses auxilio advocavit. A Megabyzo debellatus est ;
Ar; 11, 3.

Indacus, ó Κοττούνης, Cherreos castellum Zenonis du.
cibus prodidit , ipse vero cum sociis proditionis occisus
est, Joan. 214, 10 p. 28. :

Ineus. V. Dicceus.

India. Ex ea. barbari quidam ad Phasim emp. deveniunt,
An. 3, p. 175.

S. Joannis zedes Constantinopoli, Joen. 218 d, 5, p. 37.

Joannes Scytha, militum dux sub Zenone et Anastasio
in bello Isaurico, Joan. 214, 7 p. 27. et 214 δ. 5,
p. 30.

Joannes ó Κυρτός, militum Anastasii dux in bello Isau-
rico, Joan. 214 b, 5, p. 30.

Joannes , Valeriane f., consul (514), ab Anastasio legatus
ad Vitalianum mittitur, Joan. 214 e, 13, p. 34.

Joannes Geta, Pzeonum et Dacorum dux , Getarum prin-
cipem , Draculis patrem , occidit, 4, 10, 1.

Joannes Hunyades, Poonum dux contra Moratem II
bellum gessit, 1, 14, 17. In Pelogradum urbem , quam
Turci obsidebant, clam se introduxit, atque hostes
per muri lacunas in urbem jam penetrantes repulit
et in castra usque persecutus est, 2, 18 et 19. Pelo-
gradi praefecturam Michaeli üxoris fratri dedit, 2,
230, 1.

Ionice Asie urbes a Grccis in libertatem vindicantur,
Ar. 11, t. Ionum colonia Trapezus, 4, 1,2. —

Ionius sinus, 1, 14, 7. 3, 16, 1.

Irene, Georgii Servie principis uxor, a Lazaro filio
male habita cum Georgio filio et Amaresa filia fugam
tentavit , sed in castello quodam a Lazaro correpta est,
in quo paullo post obiit , 2, 20, 9.

Ionuzes, classis Turcorum prefectus , exit contra insulas
qua X Rhodiis addict? pacta cum Mechemete inire no-
lebant. Callipoli tendit in Tenedum; hinc profectus
tempestate magnam navium partem amittit. Chium
delatus , classe ibi collecta, in Con navigat ; insulam
vastat sed urbe ejus potiri nequit. In reditu Phocceam
novam occupat, unde Callipolim redit, 2, 4-5. /Enum
cum classe appellit , 2, 14, 1. Samothracen misit navem
qua Dorieus abduceretür, ipse Imbrum venit ibique
praefecturam insule Critobulo tradidit, 2, 16, 1. Regem
hortatur ut ne Dorieo insulas reddat, 2,.16, 4. À rege
varias ob causas irascente occiditur, 2, 5, 4.

Josephus, Judceus scriptor, laudatur, 1, 3, 8.

Iphigenia ad Tauros proficiscens, Dion. Anapl. $ 9,

. 189.

oiu Asie prefectus , in obsidione Constantinopolis
cum copiis suis tractum occupavit qui a Myriandrio
ineridiem versus usque ad mare pertinet, f, 27,4. 1

200

51, 4. In Chalilis locum sufficitur, 1, 76, 3. Memoratur

| eliam 3, 24, 4. ὃ

Isauri Constantinopoli degentes , utpote fautores tumul-
tuum, ab Anastasio urbe pelluntur. Largitiones Isauris
a Zenone destinatze ab eodem Anast. tolluntur. Sedi-
tio in Isauria movetur sub Linginine et Athenodoro
ducibus, quibus se adjunxerunt Conon Phuscianus ,
Longinus magister et Athenodorus alius. Proio ad
Coliaium in Phrygia commisso Isauri fugantur et Lin-
ginines dux occisus est, Joan. p. 30 sq. Cf. v. Ana-
stasius , Illus, Cherreos cast., Papirii cast.

Isdigerdes , pater Perozis regis Persarum, Joan. 214, 9,
p. 27.

Isis, Ponti Eux. fl., An. 2, p. 174.

Ismael, Callipolis satrapa et classis Turcorum prefectus.
Ejus 'expeditio contra Lesbios , 3, 10, 3.

Ismael, Sinopes regulus, urbem Mechemeti dedidit, a
quo Scuporum regionem Triballis vicinam accepit, 4 ,
347.

Ister fluvius, 1145. 7.1,14, 105.279,52. 2,17; 2,041
passim.

Jsthmus Corinthius a Venetis muro clauditur, 4, 16 , 5.
1.2.

Itali Muratem II a Bospori transitu arcere student, 1
8, 3. Itali cum tribus navibus onerariis a Nicolao V
pontifice Constantinopolitanis auxilio missi proelio cum
Turcis commisso salvi in portum urbis deducuntur, 1,
39, 40. Itali Justiniani Genuensis milites ducem vul-
neratum in tentorium asportant , navibusque conscen-
sis e portu aufugiunt, 1, 58, 3. 1. 65, 1. In Lemnum et
Imbrum appellentes Byzantinos insularum praefectos
abducunt, 1, 75, 1. Sub Ludovico duce Thaso et
Lemno insulis potiuntur, 2, 23. E Lemno pelluntur, 3,
14. Cum Lesbi principe societatem ineunt, 4, 11, 1.
Cf. Veneti.

Judei multi Constantinopoli,2, 1, 1. — Judaeorum o$v- |

ooo; Ravenna urbis,
Joan. 214 a, p. 29.

Julianus, Apsilarum rex, An. 10, p. 178.

Julianus Alexandrinus, Anastasio τῶν £x παιδείας xoi
λόγων εἰσηγητής, circi factionibus invisus ἃ munere
removetur, Joan. 214 b, 2, p. 29.

Julianus, &x τοῦ λόγου τῶν λεγομένων μεμοριαλίων, in
"Thracia a Vitaliano capitur, Joan. 214 e, 7, p. 33.
Julianus, post Zimarchum urbis prefectus sub Justi-

niano, Mal. 2, p. 29.

Justinianus imp. Eo regnante Samaritce rebellarunt (530),
Joan. 917 a, p. 35. Sub eodem Prasinorum et Vene-
torum in urbe tumultus, Mal. 1 et 2, p. 38 sq.

Justinianus ( Joannes Justinianus Longus, Genuensis , qui
in codice Critobuli ubique Justinus vocatur) vel sponte
sua vel ab imp. advocatus cum duabus navibus one-
raris et 400 militibus Constantinopolim venit, ubi
summus belli dux ab imp. creatus est. Urbem por-
tumque munivit ad tolerandam obsidionem , ipse sta-
tionem sibi elegit ad eam muri dine quia ex ad-
verso erat castrorum Mechemetis, 1, 25, 1-4. iui
bardarum ictus saccis lance plenis amollire studet ,
:34, 1. Vallum , σταύρωμα, ante magnum murum ex-
struit. Hostes per ruinas muri penetrare tentantes
repellit, 1, 36. Justinianus (?) unam ex duabus navi-
bus onerar iis et tres triremes Italas ad Ceratis ostium
ducit ut hostium naves inclusas coerceret; at bom-
bardi ictu una triremium mergitur. Quo facto reliqua
extra telorum jactum se subduxerunt , 1, 44. Vallum
fortiter defendit, 1, 55, 4. 1, 506, 1. 1, 58, 1. Letali

vulnere ictus concidit et in tentorium asportatur, 1,
58, 3.

in qua Odoacer sepultus est,

INDEX

Justinus, natus in Bederiana castello, copiarum dux stb - τ.

Anastasio in bello Isaurico , Joan. 214 ὃ, 5, p- ΕΣ 3

ἐ

Justinus, excubitorum praefectus , an. 515 in Bon
fugat classem Vitaliani, Joan. 214 e, 17, p. 34. t
Justinus II imperator Justinum nepotem ob struetas in- -

sidias decollari jussit. (570) , Joan. 217 b, p. 85. :
Justinus a Justino II imp. capite plectitur, diri. 217 Ww,

p. 35. :
Justinus. V. Justinianus Genuensis.

j: 4

Lacedemonii in prolio ad Plateas, Ar. 2, 4. Aristo- -
demo virtutis praemium denegant, ib. 2, 5. Ad My- —
calen, ib. 3, 3. Athenas muniri nolentes a Themistocle
decipiuntur, ib. 5. Missa scytala Pausaniam revocant,
revocatum absolvunt, ib. 6, 1. Proditione ejus pate-
facta , inclusum fame enecant, protractum projiciunt.
Statua erecta ejus manes placant et peste liberantur,
ib. 8. Eorum inventum est discus cui nomina civitatum
belli Persici participum in orbem inscripta erant; ib.
9. Themistoclem Pausanix proditionis socium fuisse
contendunt, ib. 10, 1. Eum ab Admeto exposcunt , 10,
2. Ad Tanagram ab Athen. vincuntur, jb. 12. Tem-
plum Delphicum Phocensibus ereptum Locris (Del-
phis?) dant, ib. 14. Gythium navale iis ab Athen.
eripitur, ib. 18. ΐ

[μὰ locus vel opp. ad Pontum Eux., An. 17, p. 180.

Lagumpsas fl. Ponti Eux., An. 6, p. 176.

Lalis, Zenonis et Longini mater, ab Anasfasio in mo-
nasterium relegatur, Joan. 214 b, 2, p. 30.

Lampsacus Themistocli data, Ar. 10, 5.

Laosthenium , locus ad Bosporum... Ibi Vitalianus castra
habuit (514), Joan. 214 e, 15 et 17, p. 34.

Lazarus, Georgii ( Lazari sec. Critob. ) Servie sive
Triballicae principis filius, matrem ( renen), regni
sociam, malis artibus vexatam eo adegit ut cum Gre-
gorio filio et Amaresa filia fugam capesseret. Matrem
Lazarus in fuga comprehendit, frater vero et soror
ad Mechemetem evaserunt, cui Lazarus varias ira-.
scendi causas prabuerat. Sed antequam bellum infer-
retur, diem obiit. Successores reliquit uxorem ( He-
lenam ) et filiam ( Mariam ), 2, 20.

Lazi , gens Pontica , olim Colchi dicti. Eorum rex Malas-
sas, An. 7. 10. 18, p. 177, 178, 180.

Lectum Troadis prom., 4, 12, 1.

Lembus, Bospori prom., Dion. Anapl. S 6. p. 189.

Lemnus insula. Capta Constantinopoli , Byzantinus in-
sula prefectus in Italorum nave aufugit. Pars incola-
rum metu classis Turcice sedes trànstulerunt in
Chium et Eubcam et Cretam. Mechemétes concessit
ut Lemnus et Thasus manerent sub potestate Doriei ,
Mytilenes domino, 1, 75. Turcorum presidia a Ludo-
vico e Lemno ejiciuntur et custodia insule. Loizo com-
mittitur, 2, 23, 2 et 6. Critobuli opera Latini expel-
luntur atque insula a Mechemete datur Demetrio
Peloponnesi despote, 3, 14-15. 3, 24, 4. Postea a Ve-
netis occupatur, a quibus eam Mechemetes repetiit ,
5, 12, 1. Castrum, Lemni castellum, 3, 14, 1 et 7.
Paleocastrum olim Myrine , 3, 18.

Leontius et llus a Zenonis ducibus in Cherreos castello
Isaurico obsidentur (486), Joan. 214, 7, p. 27. Capto
castello Leontius decollatur, et caput Constantinopo-
lim missum conto infigitur, ib. p. 28.

Leontia, Phocce imp uxor, mater Domentie , Joan. 218
d, 7, p. 37.

NOMINUM ET RERUM.

Leontius, Phoca sacellarius , Heraclii jussu interfectus ,
.. Joan. 218 f, 6, p. 38.

Leotychides Laced. dux in proelio ad Mycalen commisso ,
Ar. 3, 3.

Lesbus. Eam a Byzant. imperatore accepit Nicorezus,

. vir talus, primus Gateliuzorum, qui adeo auxit po-

. tentiam , ut vel Syria et /Egyptus tributum ei pende-

. rent, 4, 13. Principes insule Nicolaus et Dominicus ,
Doriei filii, rerum novarum .cupidi societatem cum

. Ludovico inierant et tributum Mechemeti recusabant.
Quapropter bellum intulit Ismael classis regie praefec-
tus, qui Molybum quidem frustra obsedit, sed subur-
bia incendit multamque abstulit praedam. Italae naves
qua tum aderant, nihil Lesbiis praefuerunt. Missis

legatis Lesbii foedera cum Mechemete renovarunt , 3,
10. Nicolaus fratrem interfecit, et solus regno potitus
mox denuo irascendi causas Mechemeti praebuit, qui
misso Machumute insulam occupavit et Nicolaum cum
parte Mytilenzeorum Constantinopolim abduxit , insulce
vero profecit Samium Alen ( AUi Bestami ), 4, 11-12.
Postea Véneti cum magna classe appulerunt ut Turcis

. Leshum eriperent. Duobus oppidis potiti Mytilenen
.obsederunt, at, adveniente Machumute , aufugerunt ,
5,7.

Leucophryne Diana Magnesiz , Ar. 10, 5, p. 13.

Lillis et Alexander a Thracie militibus qui Phocam im-
peratorem proclamaverant, legati Constantinopolim |

- mittuntur, Joan. 218 d, 2, p. 36.

Linginines ( aliis Lingis, Ninilingis, Lilingis), Isaurorum
dux, prelio contra Anastasii copias commisso cecidit ,
Joan. 5, p. 30.

Locris ( Delphis? ) datur templum Delphicum , mox vero
eripitur, Ar. 14.

Loizus a Ludovico Lemno insule praeficitur, 2, 23, 3.

Longina, Longini et Valerie f., Zenoni Anthemii et
Heraidis filio desponsata , cum matre ab Anastasio in
monasterium relegatur, Joan. 214 b, 2, p. 10.

Longinus consul an. 486, Joan. 214, 1, p. 27.

Longinus , Zenonis imp. frater, ab Anastasio in Thebai- |
dem JEgypti relegatur, ubi octo annis post fame mo- |
ritur, Joan. 214, b, 2, p. 30. Ejus uxor Valeria et
Longina filia in monasterium abducuntur, ib. Mater |
Longini Lalis , ib. |

Longinus magister Constantinopoli in Isauriam abiit, |
Joan. 214 b, 2, p. 30.

- Longinus , Longini f., Illi socius, a Zenone supplicio af-

fectus, Joan. 214, 12, p. 28.

Ludovicus , Orientis patriarcha, a Callixto pontifice cum

ς΄ elasse in mare /Egieum missus ut insulas a Turcorum |

jugo liberaret. Quomodo rem gesserit, 2, 23. Cum |
Lesbiis societatem inivit, 3, 10. Ex Rhodo in Italiam
redux 3, 15, 2.

Lycadium aut fort. Cycladium, Bospori sinus, Dion.
Anapl. S$ 7, p. 189.

Lycia Turcis subjecta , 1, 14, 3.

Lydia Turcis subjecta, 1, 14, 3.

Lynceus JEgyptius cum Danao in Graeciam venit , 1, 4, 2.

M.

Macedonia. In ea Perse e Graecia domum redeuntes ab
Alexandro rege trucidati sunt, Ar. 3, 1. Regio Turcis

— subjecta, 1, 14, 6; anno 1466 peste infestata est, 5, 18.

— Machaones ( Chaones ), Illyrizx gens, 3, 16, 1.

— Machelones, gens ad Pontum Eux., An. 1, 8, 10, 18,

E. p. 174, 177, 178, 180

rA

201

Machumutes, genere paterno et materno Grmecus , nepos
Philanini (ἢ), 1, 77, 2; comes in obsidione Constanti-
nopolis Isaaco duci adjunctus, 1, 27, 4. 1, 51, 4. In
Zagani locum sufficitur, vir nullis non ornatus virtu-
tibus, 1, 77, 2. A rege legatus ad JEnios mittitur, 2,
15, 3. Corinthum obsidet, 3, 4, 1. 3, 6, 3. Europa

. prefectus , templum aliaque cdificia Const. exstruit ,
3, 12. M. in expeditione contra Illyrios , 3, 16, 5; in

. secunda expeditione contra Peloponnesi despotas, 3,
20, 3 et 6. 3, 24, 4; in exp. contra Chasanem vulnera-
tur, 4, 5, 1. M. ad Trapezuntem , 4, 7, 4 sq.; in Lesbo,
4, 11-12. Amari Peloponnesi satrapce auxilio missus,
4, 16, 8, ad isthmum Corinthium "Venetos debellat,
5, 1. Argos evertit, 5, 2, 2. In altera contra Bosnios
expeditione Paonum regem clade afíicit, 5, 6. In
Lesbum solvit contra Venetos, 5, 7, 7. M. in tertia
contra Illyrios expeditione, 5, 16, 3.

Μαχρὸν τεῖχος, Thracie opp., Joan. 218 f, 2.

Madytus, Chersonesi opp., 4, 14, 4.

Msotidis accole Sindi, An. 24, p. 182.

Magnesia ad Meandrum, Themistocli data, Ar. 10, 5.
Ihi colitur Diana Leucophryne, ib.

Malassas , Lazorum rex, An. 10, p. 178.

Mantinea, ad sinum Messenium in Maina Peloponnesi
regione oppidum, in quod Thomas despota confugit
quo tempore Turci Pelop. invaserunt , 3, 4, 5. 3, 23, 1.

Mardonius, Gobrys f., Xerxi expeditionem in Graeciam
suscipiendam suasit. Post pugnam Salaminiam in Grze-
ia relictus Alexandrum regem ad Athenienses legatum
misit. Dein Athenas vastavit. Proelio ad Platceas victus
cecidit , Ar. 2.

Martyrius ad Hunnos legationem obiit. Postea auri co-
piam in Thraciam tulit jussu Anastasii, Joan. 214 e,
11, p. 33.

Maria , Lazari filia, 2, 20 , 12.

Maseticas, fl. Ponti Eux., An. 15, p. 19.

Massilize Galatee , 1, 14, 15.

Mater,Dei, ἡ θεομήτωρ. Ejus imago solenni pompa per
Constantinopolim portatur, 1, 45, 1.

Mathias Corvinus. N. Pcoones.

Mauritani milites, quos Heraclius ex Africa secum
Constantinopolim duxit, Joan. 218 f, 5, p. 38.

| Mauritius; imp. ad Comentiolum scripsit ut milites

qui in-Thracia erant, barbaris proderet. Re cognita ,
exercitus ad imp. legatos misit, inter quos Phocas
erat. Comentiolo imp. Philippicum generum suffecit
(599), Joan. 218 b, p. 35. In solenni pompa a plebe -
convitiis lacessitur, 4b. p. 36. Philippicum immerito
sibi suspectum fuisse intellexit. Somnio de instante
sorte docetur, ib. p. 36. Exercitu Phocam imperato-
rem proclamante , Mauritius quamquam podagra labo-
rans cum Theodosio filio et Stephano in Autonomi
martyris edem, ac inde ad Chosroen Persarum re-
gem aufugere voluit, i5. 218 d, 3. Vento contrario
impeditus in Diadromos appulit. Comprehensus et in
Eutropii molem abductus Phoca jussu occiditur. Ibi-
dem etiam liberi ejus occisi sunt, qui cüm matre
Chalcedonem abierant, ib. $ 5-8. Theodosius filius fuga
evasit, ib.

Maxentioli tractus, τὰ Μαξεντιόλου, urbis Constant..
Mal. 2, p. 39.

| Maxentius, ó τοῦ καλουμένου Δουχός, Mcesie profectus

sub Anastasio (514), a Vitaliano occisus est, Joan.
214 e, 1, p. 32.

Mechemetes II, Moratis II filius, septimus Osmanidá-
rum, 1, 4, 3. Patruum habuit Orchanem qui exui
vixit Constantinopoli, 1, 64. Vivente adhuc patre
imperium ei traditum, sed suadente Chalile demtum

02
erat. Post obitum patris, vicesimo :etatis anno ex
Asia, ubi praefecturam gerebat, Adrianopolira advoca-
tur ut imperium suscipiat , 1, 4, 3. Ostentis variis
— futuri regni splendor et instans rerum con-
versio, 1, 4, 4. Rex Alexandri Magni et Pompeji
semulus , rana natur et ingenii dotibus variaque
doctrina "instructus , 1, 5, 2. 5, 10, 4. Quaenam primo
regni anno (6959) gesserit, 1,5, 3-7. ( Uberius hac et
sqq. habes in summario histori iis Critobuli;!przfixo,
p. 40-51). — Anno II, 6960, castellum Bosporanum
exstruit, 1, 6-11. — Anno HI, 6961, Adrianopoli pa-
latium odificat, 1:13. Expugnandze Constantinopolis
consilium oratione exponit, 1, 13-16. Vicinam urbi
regionem depopulari jubet , 1, 17. Collecto exercitu et
classe in Bosporum missa, Adrianopoli profectus ad
Constantinopolim castra metatur. Militum et navium
numerus, 1, 20-23. De deditione urbis ad Constanti-
num legatos mittit, 1, 26. Copiarum juxta murum et
litora dispositio, 1, 27-28. Bombardam maximam in
castris fundit, 1, 29. Fosse partem explet et meatus
fodit suhterraneos, 1, 31. Cum parte exercitus ab urbe
profectus Therapiam et Studii castellum capit, 1, 32,
dum Paltogles Principum insule castellum expugnat ,
1, 33. Ad urbem redux per lacunas muri penetrare
tentans ab Justiniano repellitur, 1, 35-36. Haud melius
Pantogli cedit periculum in Cornu sinum penetrandi,
1, 37. Mortariorum ope naves ad ostium portus posi-
tas destruere vult, sed conatu excidit, 1, 38. Contra
advenientes Italorum naves Paltoglem emittit. Classis
8196. cladem de litore speculatus Pantogli Chamuzam
sufficit, 1, 39-41. Naves sexaginta e Bosporo per col-
lem Galatensem in Cornu sinum transvehit, 1, 42.
Triremem Justiniani bombardis demergit, 1, 44. Post
quinquaginta fere dierum obsidionem ultimo assultu
urbem expugnandam esse decernit, 1, 47. Oratione de
his exponit. Ducibus suum cuique locum assignat , 1

48-51. Crastino die exercitum murummque inspicit, 1,
52. Vergente die classicum cani jubet, 1, 54. Post-
quam per noctem pugna scvierat et Justinianus dux
et Constantinus imp. ceciderant , illucescente die Me-
chemetes victor de muro in urbem prospectat, 1, 55-
62. Eodem tempore classis milites per portas mariti-
mas in urbem irrumpunt, 1, 65. Galata se dedidit , 1,
67. Casorum numerus, ib. Urbem ingressus rex stra-
gem miseratur, 1, 68. Affertur ei Orchanis caput, 1,
64. In castra reversus predam distribuit, 1, 73. Di-
misso exercitu, de urbe restauranda consilia capit.
Regiam in media urbe :edificari jubet. Quomodo cap -
livis usus sit. Notaram aliosque vires nobiles interficit.
Prefecturam urbis Soleimano tradit, 1, 73. Adriano-
polim reversus excipit gentium legatos de re bene
gesta gratulantes, 1, 74. Legatis a Dorieo et Palamede
et Critobulo missis concedit, ut Thasus et Lemnus et
Imbrus im eadem qua antea conditione maneant , 1, 75.
Chalilem , summum ministrum , utpote proditorem
occidit eique Isaacum substituit, 1, 76. Zagano duci
Machumutem sufficit et filiam Zagani ex uxorum nu-
mero dimittit. Auctumno Constantinopolim profisci-
tur, 1, 77. — Annis IV et V, 6962 et 63, novis incolis
undique collectis urbem frequentat, muros restaurat,

palatii fundamenta jacit, castellum ad portam auream
exstrui jubet, 2, 1. Gennadium patriarcham eonsti-
tuit , 2, 2. Prusam profectus patri inferias agit et Asia
res ordinat. In Europam redux Jonuzem classis pra-
feetum contra Rhodios eorumque socios emittit , 2. 3.

Vere contra Triballos exiens Novoprodum urbem mul-

taque castella capit; et pace cum Georgio principe
inita , quee occupaverat ea retinet. Relicto in Triballica

INDEX

sive Servia Ali pasia, domum redit, 2, 8-9. — Anno nó
VI, 6964, vias et pontes restaurat , aqueeductus, idi-

ficat, novos arcessit incolas, 2; 10. Media hieme con-

tra Dorieum profectus num capit et Dorieo Zechnam
regionem dat, 2, 14-16. Veris tempore contra Tribal- -

los et Po»ones exercitum ducit et Pelogradum obsidet.

Vulneratus et de expugnatione urbis desperans rever-

titur, 2. 17-19. — Anno VII, 6965, Georgium et Ama- -
resam Lazari insidiis vexatos et e Servia profugos
comiter excipit et Alen pasiam in Lazari ditionem -

mittit ,

ipse urbi ornand& operam navat, 2, 22. —

Anno VIII, 6966, in Peloponnesum ad despotas mittit

qui debita tributa exigant et de rerum statu inquirant,

3, 1. Samandria Service regia potitus Helens» Lazari :

principis uxori duo dat oppida Dalmatiw et Bosnic,

3,2. Vere in Peloponnesum profectus Corinthum τ
obsidet, 3, 3. Assumta exercitus parte, in inferiora -

progressus Mochlium aliaque castella capit, tum Pa-
tras contendens urbem occupat et hinc copiarum

partem in Elidem et Messeniam mittit, ipse juxta si- -

num €riseum Corinthum redit, quam fame ad ditio-

ném adigit, 3, 4-7. Pacis conditionibus a despotis.

probatis et relicto Corinthi preesidio et Amare satrapa ,
per Athenas et Boeotiam et Thessaliam domum re-
vertitur, 3, 8-9. Cum Lesbiis, qui rebellaverant,

pacis federa renovat, 3, 10. — Anno IX,. 6967, urbis.

et classis augende curis vacat, 3, 11-13. Deme-

trio despotte Imbrum et Lemnum et Samothraeen,

expulsis Latinis, se traditurum esse pollicetur, 3, 14,

Contra Illyrios profectus pacem concedit obsides dan-

libus et tributum militesque pollicitis, 3, 16. — Anno -

X, 6968 , urbi operam dat et res militares ordinat, 3 ,

17. Iterum in Peloponnesum contendens Corinthum .

venit. Obviam missum Demetrii legatum Asanem penes
se detinet. Spartam capit et Demetrium secum abdu-
cit, 3, 20. Castrio et Gardicio et aliis 250 castellis
potitus ,

Thoma despota in Corcyram aufugiente , εἶ

omnem despotarum ditionem in potestatem redigit. -

Amare satrapa relicto , domum redit et Demetrio insu-
las et ex fisco regio stipendia concedit. — Anno IX,

6969, in Asiam transgressus Sinopen deditione capit

ejusque regulo Ismaeli Scuporum regionem in Europa

assignat, 4, 2-3. Hinc classe Trapezuntem mavigante, -

ipse contra Chasanem Armeniorum regem tendens,

superato Tauro, ad Tigranocerta ( Erzerowm ) cdstra |
ponit. Pacem petenti Chasani concedit matremque

ejus abducens pergit Trapezuntem , 4, 4-7. Urbe de-
dita, regem aliosque multos Trapezuntios navibus im-

ponit. — Annus XII, 6970. Inter Trapezuntios illos -
erat Georgius Ameruces, vir doctus, cujus consuetu-
dine magnopere M. delectabatur, 4, 9. Regi Trapez. -
terram Strymoni adsitam dat, ib. Vere hujus anni .

contra Draculim. Getam ( Walachie voivodam) quem
olim regno pulsum M. reduxerat, expeditionem susci-
pit eique ad incitas redacto Radum fratrem sufficit , 4,

10. Deinde Machumutis opera Lesbios subegit. Ipse

per continentem versus Lesbum tendens rudera llii.

visit. — Anno XIII, 6971, Mytilenzis captivis Constan-

tinopoli sedes dat, Nicolaum vero Lesbi prihcipem
interficit. Ad Hellespontum duo castella :edificari
jubet, 4, 14. Bosniis tributum recusantibus, Jaitzam
urbem capit et 300 castella in potestatem redigit , 4 ,
15. Reversus Machumutem in Peloponnesum mittit
contra Venetos, 4, 16. — Anno XIV, 6972, iterum in

Bosniam invadit, ut Jaitzam, quam Mathias Corvinus.

oceupaverat , recuperaret , at spe excidit. Meliore for-.
tuna usus Maehumutes contra Paeones pugnat, 5, 5--
6. — Anno XV, 6973, hiemem Byzantii transigens

m"

᾿ς palatium regium perficit, 5, 9. Milites fatigatos et male

— 'aífectos videns nullam hoc anno expeditionem suscipit.

ο΄ Georgio Trapezuntio mandavit ut ex singulis Ptolemaei

geographize tabulis unam tabulam universalem compo-

τ peret. Deinde geographicum Ptolemaei opus in linguam

Arabicam verti jubet, 5, 10. — Anno XVI, 6974, de-

nuo contra lllyrios et Alexandrum profectus Cruen

oppidum obsidet et quum potiri eo nequiret, novum
oppidum exstruit , cujus pr:sidio impediret quominus

e Crue et de montibus Illyrii in plana descenderent ,

5, 11-12. — Anno XVII, 6975, Venetorum proposi-

- tiones de foedere pangendo non admittit, 5, 15. Tertio

- THyriam invadens Cruen obsidet. Quum traheretur

- obsidio, relicta exercitus parte, in Mysiam superiorem

abiit , et hinc, deficiente pestilentia, quce in Byzantina

regione grassabatur, Constantinopolim reversus est,
E 75, 16-19.
"Medea ex JEa urbe oriunda, An. 4, p. 175. Medec
—. oleum, Eus. 6, p. 22.
Medorum finibus hippophagi finitimi, An. 9, p. 178. Me-
- dorum rex Chasanes, 4, 1, 7.
Megabyzus, Zopyri f., Artaxerxis dux , Inarum et Athe-
- qmienses in JEgypto debellat, Ar. 11, 3.
- Megara , 3, 9, 4. Megaricum decretum cur Pericles scri-
τ pserit, Ar. 16, 1.
Melanchleni, ad Pontum Eux., An. 3 et 18, p. 175 et
Ε΄ 180.
- Melas sinus, 2, 14, 1. Adjacentia ei castella Turcis se
dediderunt (1453), 1, 17, 3.
- Mesembria a Turcis occupatur (1453), 1, 17, 3.
Μεσοτείχιον Constantinopolis , 1. 26, 1.
" Messeniam Turci vastarunt, 3, 5, 6. 3, 7, 1.
- Methone , Venetorum in Peloponneso oppidum, 3, 23, 2.
^ 4, 16, 2.
- Metopum, Bithynie prom. e regione Metopi Europei ,
.. Dion. Anapl. S 9, p. 189.
- Michael, frater uxoris Joannis Hunyadis , Pelogradi proe-
fectus , Georgium Service principem in vincula conje-
cit; postea ter mille aureos solventi libertatem reddi-
dit , 2, 20, 1-5.
- Michael, Μικέλης, in Paleocastro Lemni prefectus pra-
sidii Latini, 3, 18.
- Miletus 4000 stadiis a Salamine abest. In agro Milesio
-. Mycale mons , Ar. 3, 2. Milesiorum colonic Phasis et
Dioscurias , An. 3 et 6, p. 175, 176.
- Minerve Ohalcioci fanum, Ar. 8, 3. Minerva statua ,
Phidie opus , Ar. 16, t.
- Mitylene. V. Mytilene.
- Mizygus , Ponti fl., An. 15, p. 179.
- Moche , Ponti fl., An. 6, p. 176.
Mochlium Peloponnesi cast. a Turcis captum, 3, 4, 4.
Mosi prefectus Maxentius (514), Joan. 214 e, 1, p. 32.
- € Mesia Constantinopolis novis incolis frequentata , 2,
22, 2. Mesi opp. Zaldaba , q. v.

Moesia superior sive Sophia , 2, 17, 2.

- Mogrus seu Nygrus, fl. Ponti Eux., An. 2, p. 174.
Molossorum rex Admetus , Ar. 10, 1.
Molybum, Lesbi opp., quod Ismael frustra oppugnavit,

B 3, 10, 3.

- Monembasia, olim Epidaurus Limera, Pelop. opp., quo

Demetrius despota se recipit, Turcis Pelop. invaden-

tibus, 3, 4, 5. A Thoma obsidione cincta, 3, 19, 3.

B Cf. 5, 20, 8 et 7.

᾿ Morates, Turcorum rex, pater Mechemetis, Draculim

et Radum Getas patria pulsos excepit , 4, 10, 1. Con-

- tra Peeones bellum gessit , 1, 8, 3. Illyrios ad tributum

- adegit, 3, 16, 3. Constantinopolim obsedit, 1, 16, 11.

Contra despotas Peloponnesi res gessit, 3, 24 1. Pe-

"ECHOS"

C * Su

ORUM RON i Re SEA

NOMINUM ET RERUM.

203

cuni publicae administrationem parum curavit, 1. 5

' 6. Vivens imperium filio tradidit, deinde vero Sea
dente Chalile , ademit , 1, 76, 2. Obiit an. mundi 6959
hae natus 52, post regni annos 31. Ejus laus,

, , *

Morates, /Eni praefectus, 2, 15, 5.

Morates, Lemni przefectus , 2, 23, 2, fort. non diversus
a precedente.

Mortaria , Mechemetis inventum, 1,38, 1.

Munychia, portus Pirsei pen., Ar. 5, 3.

u"—À mons agri Milesii. Proelium ibi commissum, Ar.

i

Μυριάνδριον Constantinopolis , 1, 26 , 1.

Myrinupolis (Myrine), Lemni opp., postea Paleocastrum,
3, 14, 7. 3, 15, 1.

Myronides, Athen. dux in proelio ad CEnophyta com.
misso, Ar. 12.

Mytilene s. Mitylene. Eam ab imperatore Byz. Gateliuzus
Italus obtinuit, 2, 13, 1. Mitylen:wi an. 1453 legatos
ad Mechemetem miserunt, 1, 74,1. Mytilenen venit
Dorieus e Zechna regione, 2, 16, 6 Cepit eam Machu-
mutes , 4, 12. Obsederunt Veneti, 5, 7. Cf. Lesbus.

Myfis Themistocli data, Ar. 10, 5.

N.

Naissus urbs a Constantino M. condita , a Gothis obsi-
detur, Prisc. 2, p. 25. Ei vicina Bederiana , Joan.
214 b, 5 , p. 31.

Naupactus, Venetorum opp., 3, 5, 2, cujus regionem
Amares Peloponnesi satrapa vastavit, 4, 16,1. —
Nausiclea, locus Bospori, unde nomen habeat, Dion.

Anapl. S 7, p. 189.

Naxus ab Atheniensibus ebsidebatur quo tempore The-
mistocles in Asiam fugit, Ar. 10, 3. Contra eam ἃ
Mechemete mittitur Jonuzes satrapa, 2, 3, 3 et 4.
Naxii foedus cum Turcis inierunt, 3, 10, 8. Naxum
venit Dorieus , Eni olim dominus, 2, 16, 6.

Neptuni fanum in Tsnaro , Ar. 8, 2.

Nesis, fl. Ponti Eux., An. 15, p. 179.

Nessus , Macedonic fl., Ar. 13, 2.

Nicetas, Gregore f., in Africa ὑποστράτηγος cum Hera-
clio Constantinopolim advocatur ad evertendum
Phocz imperium , Joan. 218 c, p. 37.

Nicolaus ( Nicorezus ap. Critob.), Dorieiin Lesbo prin-
cipis filius, Dominicum fratrem , regni socium , inter-
ficit. Tributum Turcis pendere neglexit et cum Italis
ac piratis qui Turcorum oras infestabant, societatem
inivit. Quare bellum inferentes Turci Lesbo potiuntur
et Nicolaum captivum abducunt, 4, 11-12. Paulio
post Mechemetis jussu interficitur, 4, 14, 1.

Nicolaus V, pontifex maximus. Ab eo auxilia petivit
Constantinus imp., 1, 19. Misit N. tres naves onera-
rias, 1, 39, 1, et deinde alias naves triginta, que re
infecta domum reversa sunt, quum quo tempore ad
Chium insulam vento adverso detinebantur, Const.
caperetur, 1, 70, 1. Nicolaus V pro Callixto III perpe-
ram memoratur 2, 23, 1.

Nicopolis, Moesize. urbs ad Danubium, 5, 19, 4, cujus
regionem vastavit Dráculis, 4, 10, 4.

Nicopsis , opp. ad Pontum Eux., An. 17, p. 180.

Nicorezus , vir Italus, a Byz. imperatore Lesbum obti-
nuit, 4, 13. Nicorezus pro Nicolao memoratur, 4, 11
etc. V. Nicolaus. :

Nitica ( Stennitica cod.) regio ad Pont. Eux., olim Tri-
glitis dicta. in qua Phthirophagi , An. 15, p. 179.

204

Notaras, ó μέγας δούξ, Turcos in portum Constant. pe-

netrare tentantes repulit , 1, 37, 4. Ejus fata postrema.
' Viri elogium, 1, 73, 2 et 10-12.

Nova, Mossi& opp. Hinc Theodorichus exercitum duxit
in regionem Constantinopolitanam ( 486), Joan. 214,
8, p, 27.

Novidunum , Pannonia superioris opp. ad Colopim fl., &
Valipe capitur et a Romanis , qui recuperare oppidum
tentabant, frustra obsidetur, Prisc. 1, p. 24.

Novoprodum , Triballorum castellum in regione metallis
divite, a Turcis obsessum , 2, 8, 4 sqq., deditur, 2,
9, 5

0.

Oclas ( Theclas? Thelas ap. Isidor.), Odoacri f., post
patris cedem a Theodoricho in Galliam mittitur; hinc
in Italiam reversus occiditur, Joan. 214 a, p. 29.

Odessus, ᾿Οδυσσός ap. Joan., urbs Pontica, qua Vitalia-
nus potitur, Joan. 214 e, p. 32.

Odoacer cum Illo societatem inivit. Quare Zeno contra
eum Rogios excitavit; quibus devictis, Odoacer e spo-
liis dona ad Zenonem misit (486 ) , Joan. 214, 7, p. 27.
Ravenne cum Theodoricho fcedus pepigit, sed decimo
die post ab eo occisus est, annos natus 60, post
regni annos 14, In Judcorum Conventu sepultus. Fra-
ter ejus item occisus, Sunigilda uxor fame enecata,
Oclas filius in Galliam relegatus , Joan. 214 a, p. 29.

Ophiüs, Ponti fl., An.-1, p. 174.

Opissas, olim Corocondamitis palus ad Pontum Eux.,
An. 23, p. 182.

Orchanes, Osmanida , patruus Mechemetis , fratris metu
ad Constantinum imp. confugit. Capta urbe, se inter-
fecit. Caput ad Mechemetem affertur, 1, 64 p. 97.

Osmani. V. Atumani.

Ostenta , θεοσημεῖαι, μαντεῖαι, προφοιθασμοί, οἰωνισμοί,

᾿ χλῃδόνες, edita anno quo Mechemetes regnum suscepit,
1, 4, 4; instante Const. obsidione, 1, 13, 4. 1, 18,6;
obsidionis tempore , 1, 45; ingruente pestilentia, 5, 8.
5, 14.

Ὀξύρροος ἄχρα Bospori , Dion. Anapl. S 5, p. 188.

P.

Pachia , παχεῖα ἀχτή, prom. ad /Enum urbem, 2, 14, 1.

Peones, 1, 14, 7. 1, 14, 15. Contra eos Paiazetes et
Morates II bella gesserunt, 1, 10, 10. 1, 8, 3. Rex
eorum Sigismundus, 1, 16, 10. Cum iis fcedus pepigit
Georgius Servii princeps , 2, 8, 1. Eorum urbs muni-
tissima Pelogradum, 2, 17, 2, ad quam Turcos urget
Joannes Hunyades , 2, 18-19. Captivi Pzeones Constan-
linopolim ducti, 2, 52, 2. Ad Paones Draculis fugit ,
4, 40, 9. Pconum pars Bosnii, 4, 15, 1. Pzeonum rex
(Mathias Corvinus) prasidia Turcorum ex Jaitza
urbe ceterisque Bosniz castellis ejecit, 5, 4. Jaitzam
denuo a Turcis obsessam liberare voluit, quod ne
perficeret a Machumute impeditus est , qui Pcones a
Drino fl. recedentes magna clade affecit, 5, 6. Pzeones
cum Alexandro Illyriorum duce societatem ineunt, 5,
16, 1.

Pagr& portus, postea Heptali p., ad Pontum Eux., An.
19 οἱ 22, p. 181, 182.

Paiazetes ( Bajesid), Turcorum rex, contra quem By-
zant. imperator principes Europ: excitavit, 1, t4, 15.
Hostes vincit preelio ad Nicopolim an. 1396 commisso,

INDEX ἶ has
| db. A Constantinopolis obsidione destitit ut contra

Sigismundum Peeonum regem proficisceretur. Praeterea
Timuris motu a rebus Byzantinis avocatus est, 1,
DHT ἄν x
Paleocastrum Lemni, olim Myrinupolis, 3, 14, 7. 3, 18.
Palamedes, /Eni et Imbri et Samothraces dominus.
Capta Constantinopoli, legato ad Mechemetem misso
obtinet ut possessionem servet, 1, 75, 4. Quosnam
regni heredes testamento constituerit, 2, 11, 1. Cf.
Dorieus. Jia us
Palapanus , Illyrize satrapa, 5, 12, ab Alexandro in fu-
gam vertitur, 5 , 16. apu
Palodes sive Pelodes sinus Bospori, Dion. Anapl. $3,
p. 188. f
Paltogles, Callipolis satrapa et classis praefectus , clas-
sem in Bosporum ducit ad obsidendam Constantino-
polim. Numerus navium, 1, 22, 1. Stationes navium ,.
1, 28, 2. Castellum Principum insulie capit, 1, 33. In
Ceras sinum penetrare tentat frustra, 1, 37. Contra
advenientes Italorum naves male rem gessit; ipse vul-
nus tulit; ab irato rege munere remotus et Chamuz
in locum ejus suffectus est, 1, 39-41.
Pamphylia Turcis subjecta, 1, 14, 3.
Pantichium , Bithyni, opp., Joan. 214 e, 18, p. 34.
Paphlagonia an. 511 , Secundino consule, Hunnorum, at
videtur, incursione infestata , Joan. 214 d, p. 31.
Papirii castellum Isauricte jussu Anastasii dirutum,
Joan. 314 b, 4, p. 30.
Parnes, Aítice m., de quo pugnam Salaminiam Xerxes
spectasse dicitur, Ar. 1, 2. 1
Parus insula a Rhodiorum partibus stans, 2, 3, 3.
Patri, Achaie urbs, a Mechemete captae, 3, 5; a Vene-
lis obsessa, 5, 13, f.
Patriciolus, Vitaliani pater, Joan. 214, e, 1, p.*32.
Patricius dux ab Anastasio ad Vitalianum, qui ante
Const. urbem castra posuerat, legatus mittitur (514), -
Joan. 214 e, 3, p. 32. 1
Paulus, Illi servus, Joan. 214, 10, p. 28. :
Pausanias, Cleombroti f., Lacedzemon. dux ad Platzas, |
Ar. 2, 4. Graeciam Xerxi proditurus erat, ut filiam -
regis uxorem acciperet. Tyrannica ejus superbia et.
luxuries, Ὁ. 4. Epigramma ab co tripodi Delphico
inscriptum, ib. Spartam revocatus et causam dicens
absolvitur et proditionem moliri pergit , ib. 6. Acerbi- -
tatem ejus cgre ferentes Grai a Lacedaemoniis ad |
Athenienses deficiunt , ib. 7. Coronidz filiam Paus. in
cubiculo occidit. Placatis puelle manibus ad, mehtis |
sanitatem redit, ib. Proditione ejus per Argilium pue- -
rum patefacta, in Chalcioci Minerva fano inclusus |
fame enecatur ac moriens projicitur. Cur statuam ei :
Lacedaemonii erexerint, Ar. 8. "3
Pelogradum ( Belgrad ) ad Savi et Danubii confluentes :
urbs munitissima, a Mechemete obsidetur, 2, 17, 2. -
Auxilio veniens Joannes Hunyades Turcos repulit , 2,
19, et praefectum urbi dedit Michaelem, 2, 20, 1. :
Peloponnesiaci belli causae, Ar. 16-19.
Peloponnesus, ἡ Πέλοπος, 3, 22, 6.3, 23, 2. 3, 24, 1. Eam -
pervasit Tolmides, Ar. 15. Peloponnesi ad despotas |
Constantinus imp. legatos misit auxilii petendi causa,
1, 19, 1. Capta Constantinopoli , despotz:e ad Mecheme-
tem legatos miserunt de re bene gesta gratulantes, 1,
1, 74, 1. Tributum sexies mille staterum polliciti auxi-
lia contra llyrios ( Albanos) a Mechemete obtinue-
runt. At peracto jam triennio, tributum istud nondum
solverant. Itaque misit rex qui id exigerent. Illi vero
nihil acceperunt atque omnia dissidiis intestinis tur»
bata deprehenderunt, 3, 1. Quare exercitum rex in:
Pelop. duxit. In Beeotia ad Asopum fl. castra metatum -

CRAVE PRI TTA WE VENIO RIGHE RE TP PRIN,

-.€eonvyenere Thom:e despote legati parvem tributi feren-
. tes et de pacis conditionibus deliberaturi. Assumsit
- rex pecuniam , de ceteris in Peloponneso agendum esse
dictitans. Per isthmum ingressus Corinthum obsidione

— cinxit, 3, 3. Cum parte exercitus in interiora progres-

sus Mochlium aliaque castella cepit; inde Patras ador-
tus in potestatem redegit; partem copiarum in Elidem
et Messeniam misit; ipse juxta Criseum sinum ad Co-
- rinthum urbem, quam Machumutes obsidebat , rever-
titur. Omnium rerum penuria urbs ad deditionem
adigitur. Pax ab Asane legato inita et a despotis rata
habita est ea conditione ut queecunque rex in Pelop.
cepisset, ea retineret, despotae vero ter mille aureo-
rum tributum annuum solverent, 3, 7-8. Satrapa a
rege in Pel. Amares relinquitur, 3, 9. Haud multo
post Demetrii et Thoma fratrum dissidiis denuo res
Peloponnesi summa perturbatione laborare cceperunt ,
3, 19. A Demetrio contra Thomam auxilio advocatus

— Mechemetes an. 1460 iterum Corinthum venit et hinc

totam Peloponnesum obiens non modo Thome sed
ipsius etiam Demetrii ditione potitus est, 3, 20-22.
"Thomas in Corcyram aufugit, 3, 23. Demetrius ἃ
Mechemete abductus Imbrum et Lemnum et Samo-
thracen insulas et stipendium e fisco regio solvendum

-- obtinuit, 3, 24.

eneus (l., 3, 3, 4.

- Peribleptum , Constantinop. monasterium , 5, 2, 4.

Pericles, Xanthippi, f., Ar. 3, 4, Samum cepit , ib. 15;
cur decretum de Megarensibus scripserit, ib. 16.
Pericles cum Themistocle confunditur ap. Crit. 1,72, 1.

Perinthus a Turcis subacta , 1, 17, 3.

Peripateticorum scripta in arabicam et persicam lin-
guam versa , 1, 5, 2.

Perozes, Isdigerdz f,, Persarum rex in bello contra
Hunnos gesto vitam finivit (487). Post anni spatium
successit Cabades , Joan. 214, 9, p. 27.

Perse Chrysopoli vectigalium cerarium habebant, Dion.
Anapl. $ 9; victi ad Salaminem , Ar. 1, ad Platoas,
ib. 2, 3, trucidati in Macedonia , ib. 3, victi ad Myca-
lem , ib., ad Eurymedontem, ib. 11, ad Cyprum , ib.
13, quibusnam conditionibus fedus pepigerint , ib. 13.
Of. Xerxes. Artaxerxes. Persarum rex post captam
Constantinopolim legatos ad Mechemetem misit , 17 74,
1. Persarum scriptores bene novit Mechemetes, 1,
5,2. |

Perseus, a quo Osmani genus ducunt , 1 , 4, 2.

Pestis quee an. 1466 per Macedoniam et Thraciam et
Asie minoris partem grassata est, describitur, 5,
17-18.

Phidias peculatus convictus, Ar. 16.

Phiela, Chalcedoniorum locus ad Bosporum, Jion.
Anapl. 5 5, p.

- Philaninus (?) qui Gracie imperasse quasi Caesar dicitur,

]

avus Machumutis , 1, 77, 2.

Philippicus , Mauritii imp. gener, post Comentiolum mi-
litum in Thracia praefectus ( 599), Joan. 218 b, p. 35.
Chrysopolim abiit ibique monachus vixit , ib. p. 36.

Phocea nova, que Chiorum erat, ab Jonuze Turcicc
classis praefecto occupatur, 2, 5, 3.

Phocas , unus legatorum quos e Thracia milites ad Mau-
ritium imp. miserunt (599), Joan. 218 b, p. 35. Ab
exercitu imperator proclamatur in Hebdomi campo,
ib. p. 36. Coronatus est a Cyriaco patriarcha in cede
S. Joannis ad Hebdomum sita , ib. ὃ 7. Thrax genere,
Leontic? maritus , Domentiz filius et Domentice pater.
Regnum quod vitz anno 55 obtinuit, tenuit per annos
octo, ib. Mauritium ejusque liberos in mole Eutropii
necari jussit, ib. $ 8, 5. 37. Generum habuit Priscum

NOMINUM ET RERUM.

205

patricium , qui contra Phocam ex Africa Heraclium
adscivit, ib. 218 e, p. 37. Prasinorum in Phocam vo-
ces , 4b. ὃ 3. Multorum insidiis Phocas appetitus , ib.
218 f, 1. Fratrem τὸν χονδόχειρα in Macron tichos mi-
sit explorandi causa; qui quum Heraclium jam adesse
Abydi audiisset, in urbem rediit. Imperator e Borai-
dis loco adventantem Heraclii classem spectavit, ib.
$4. A Photio in palatio correptus et ad Heraclium
ductus decollatur. Occiduntur etiam frater imperatoris
Domnitziolus et Bunosus familiaris et Leontius sacel-.
larius, ib. ὃ 6.

Phocis,'3, 3, 5. Phocensibus ereptum a Lacedamoniis
templum Delphicum ab Atheniensibus redditur, Ar.
14.

Phoenices in preelio ad Eurymedontem, Ar. 11, 9.

Photius, cujus uxorem Phocas imp. stupraverat , Pho-
cam in palatio comprehendit vinctumque ad Heraclium
adducit , Joan. 218 f/, 6, p. 38.

Phrygie superioris et Cilicie princeps Caramanus,
125, ἢ;

Phryxi sinus in Bosporo, Dion. Anapl. S 5, p. 188.

Phthiotis Thessalicz , 3, 3, 4.

Phthirophagi ad Pont. Eux., An. 15, p. 179.

Pireeus peninsula. Muri ambitus, Ar. 5, 3. Pars Piraei
portus (imo peninsule) est Munychia , ib. Dextrum
portus cornu Eetionia vocatur. In colle peninsula
Diane fanum, ib.

Pittacia, τὰ Πιττάχια,, locus Constantinopolis , Mal. 1,
p. 38.

Pityüs, opp. ad Pont. Eux., An. 13, p. 179.

Platz 80 stadiis a Thebis distant. Proslium ibi commis-

. sum , Ar. 2, 3 sqq. 3, 2.

Platzica regio, ἡ Πλαταιίς, 3, 3, 5. 3, 9, 7.

Pollux. V. Castor.

Polychronius ad Hunnos legatus et in Thraciam (514),
Joan. 214 e, 11, p. 33.

Ponti Euxini longitudo usque ad Apsarum fl. pertinet ,
An. 11, p. 178. Ponti aqua dulcis , ib. 5, p. 176.

Ponticam provinciam Hunni Sabiri invaserunt,an. 515,
Joan. 214 e, 15, p. 34.

Potidea ab Athen. capta, 4r. 18.

Potamonium , Bospori locus, Dion. Anapl. $7, p. 189.

Prasini et Veneti Constantinopoli , Joan. p. 36 , 37 , 38.

Principis insula in Propontide. Castellum ejus a Paltogle
expugnatum, 1, 33.

Priscus patricius, qui Domentiam Phocze imp. filiam in
matrimonio habebat, contra Phocam ex Africa arces-
sivit Heraclium et Nicetam, Joàn. 218 e, p. 37. Ad-
veniente Heraclii classe, podagra se laborare simulavit,
operamque navavit Heraclianis , ib. $ 3 et 5.

Prometheus in Caucaso , An. 11, p. 178.

Prosopitis Nili insula, ad quam classis Atheniensium
stetit, Ar. 11, 4.

Prusa, Turcorum regia, 1,
5. 5, 17, 1.

Psachapsis , Ponti Eux. fl., An. 17, p. 180.

Psammetichus , pater Inari, Ar. 11, 3.

Psyttalia insula a Persis occupafa , quos Aristides confe-
cit, Ar. 1, 4.

Piolemai Geographiam Mechemetes in arabicam lin-
guam verti jussit. E singulis Ptol. tabulis unam tàbu-
lam universalem composuit Georgius Trapez. 5, 10.

Pulvis tormentarius , ἡ βοτάνη, Germanorum 8. Celtarum
inventum , f, 30.

Pyrenwi , 1, 14, 15.

Pyxites, Ponti Eux. promont., An. 15, p. 179.

14,4. 3, 5 fo 3 LN

R. |

Radus ( Radul) , frater et successor Draculis , q. v.

Regium, opp. prope Constantinopolim, 2, 10, 1. Joan.
D.

Rhenwa ins. Rhodiis addicta , 2, 3, 3.

Rhesmages , Abasgorum rex, An. 10, p. 178.

Rhium, Achaicum prom., 4, 16, 5. 3, 5, 6.

Rhodii et insule iis addict , ut Parus, Cos, Naxus,
Rhenea , pacta cum Mechemete inire noluerunt; qua-
propter contra eos mittitur Jonuzes, 2, 3, 3. Rhodum
venit Ludovicus quem cum classe jn mare /Egeum
misit Callixtus III, 2, 23, 2 et 6. Rhodus Magni Ma-
gistri sedes, 3, 15, 2.

Rheum (Rhaoteum) , Troadis opp., 2, 4, 1.

Rogii a Zenone contra Odoacrum excitantur, Joan. 214,
75. 24.

“Ῥοιζοῦσαι ἄχραι Bospori, Dion. Anapl. $8, p. 189.

Roma a Celtis et a Gothis capta, 1, 68, 6. Cf, Nico-
laus V et Callixtus III.

S. Romani porta Constantinopolis, 1, 23, 1.

Rossorum in regionem Constantinopolitanam incursio,
Phot. p. 162-173.

Rubi ( Rugi ?) a Valipe contra Romanos orientales exci-
tantur, Prisc. 1, p. 24.

Rufinus, sub Anastasio militum dux, captos Vitaliani
duces Constantinopolim misit, Joan. 214 e, 18, p. 34.

Rugi. V. Rubi.

Sabiri Hunni. V. Hunni.

Salaminia pugna, Ar. 1.

Samandria, Servie sive Triballicae regia, a Turcis ob-
sessa et capta, 2, 9, 2. 2, 20, 1 et 10. 2, 21. 3, 2.
Samarite sub Justiniano imp. (530) rebellarunt, Joan.

217 a, p. 35.

Samius Ales ( Ales Bestami) , Lesbi ins. praefectus, 4,
11742.

Saqmothrace, JEni urbis principi subjecta, 2, 11, 1. 2,
15, 3. 2, 10, 1; a Zagano satrapa occupata; incole
Constantinopolim abducti, 3, 17, 4. Insula Demetrio
despote datur, 3, 24, 4.

Samus ab Atheniensibus capta, Ar. 15.

Sanniea regio ad Pontum , An. 14, p. 179.

Sannige vel Saniche, gens ad Pont. Eux.; eorum est
Sebastopolis. Rex eorum Spadagas, Am. 10, 15, 16.
p. 159-180.

Saratzias, Turcorum dux , 1, 51, 5. 1, 27, 5.

Savus fl. in Danubium exiens , 1, 14, 6. 2, 17, 2.

Scanderbeg. V. Alexander.

Zucevf, , i. q. bombarda, 1, 20, 8.

Scipio bis Carthaginem cepisse dicitur, 1, 68, 5.

Seupi vel Scopia, τὰ Σχόπια, opp. Triballis vicinum,
ped olim Sinopes regulo, a Mechemete datur, 4,

Scythe ( Gothi ) Naissum obsederunt , Prisc. 2, p. 25, et
Thessalonicen , Eus. 1, p. 21. Scytha Timur, 1, 14, 16,
et Alathar, q. v.

Sebastopolis s. Dioscurias, urbs ad Pontum Eux., An.
6, p. 176.

Selymbria, Joan. 218 f, 2; Turcis se dedidit, 1, 17, 3.

Secundinus , qui Anastasii imp. sororem in matrimonio
babebat, Juliano praefecto successit, Joan. b ἃ,
p. 29; consul an. 51f, ib

INDEX

Sergius, Ludovici dux, quid in Lesbo egerit, 3, 10,4, —

Sestus , Chersonesi opp., 2, 4, 1, ab Atheniensibus ob-
sidetur, Ar. 4, 1. S DR RD

Sicinnus , Themistoclis pzedagogus , Ar. 1. DUC

Sigamis seu Ziganis, Ponti Eux. fl., An. 6, p. 1765 11, —
p. 178. CUm

Sigismundus, Paeonum rex contra Paiazetem bellum ges- -
sit, 1, 16, 10. Ely

Sigizan, Hunnorum dux sub Anastasio in bello Isaurico,
Joan. 214 b, 5 p. 31.

Simeetha meretrix , Ar. 16, 3.

Sindi, paludis Mcotidis accole, Am. 24, p. 182. —

Sindica sive Sindicus portus, nunc Eudusia, Am. 21, -
p. 181 ; 24, p. 182. |

Sinope. Ejus situs et proventus, 4, 3, 3. Ismael regulus -
urbem Turcis tradidit , 4, 3, 4 sq.

Sophia sive Moesia superior, 2, 17, 2.
Sophicz cedes Constantinopoli, 1, 66, 2. Sophicz portus,
Joan. 218 f, 4. :
Sophocles et Pericles, Athen. duces, Samum ceperunt,
Ar. 15. .
Sozopolis, Thracie opp. ad Pont. Eux., quo Vitalianus
potitus est, Joan. 214 e, 11, p. 33.

Spadagus , Sannigarum rex , An. 10, p. 178.

Spartam Mechemetes capit,3, 20, 3 sqq. Prope eam
Zygos mons, 3, 22, 1. 3, 21, 1.

Sperchius fl., 3, 3, 4.

Stachemphlas , Zichorum rex , An. 15, p. 179.

Stenithz , accolde portus Constantinopolitani , 1, 73, 5.

Stentoris palus Thraci: , 3, 12, 6.

Stennitica, V. Nitica. .

Stephanus , bajulus Theodosii Mauritio imp. nati, Joan.
p. 36.

Stephanus et Gregorius fratres a Morate excaecati , 2, 20,
10. V. Gregorius.

Stoicorum scripta in linguam arabicam et persicam
versa, 1, 5, 2.

Strobilus, Caucasi vertex, An. 11, p. 178.

Strymon [l., 3, 3, 2. Ei adjacens regio Trapezuntiorum
regi datur, 4, 9, 1.

Studii castellum ad Bosporum a Mechemete captum,
t, 32.

Suleimanus a Mechemete Constantinopolis prefectus
creatur, 1, 73, 14.

Sunigilda , Odoacri uxor, a Theodoricho fame necatur,
Joan. 214 a, p. 29.

Syca , suburbium Constantinopolis, Joan. 214 6, 17,
p. 34.

Symplegadze de Bosporicis litoribus intelligende, 1,
10, 3.

Syria olim Nicorezo Lesbiorum principi tributum pende-
bat, 4, 13, 3.

Ts

T:enarus mons fanum Neptuni habet, Ar. 8, 2.

Tanagra, Bootiz opp. Proelium ibi commissum , Ar. 12.

Tarrach Hunnus, qui Cyrillum interfecerat, à Turgun
Hunno proditus, ad Pantichium crematur, Joan. 214
€, 18, p. 34.

Tarsuras , fl. Ponti Eux., An. 6, p. 176.

Tarsus, Ciliciee opp., Joan. 214, 10 p. 28.

Taulantii Hllyrie, 3, 106, 1.

Tauri Chersonesi Taurice. Ad eos Iphigenia Venit,
Dion. Anapl. S 9, p. 189.

Taurica lingua utuntur Eudusiani. An. 22. p. 182.

Taurus mons. Fjussitus, 1. 14 3. Transierunt éum Bac.

;

P
;
5

D

E
E
ἢ
3
᾿

H

n

,
?
1
E
E
:
;
[
3

Οὔ ehemetes, ἀ, 4, 1 sqq.

b

"J'earus fl. in Hebrum influit. Ejus fontes , 2, 12, 2.

. "Tegea sive Mochlium castellum Peloponnesi , 3, 4, 4.

. Tela ignifera describuntur, Eus. 4, p. 22.

1 "'Telchis , Dioscurorum auriga , An. 9, p. 177.

TTemertis. V. Timur.
TTenedus insula , 2, 4, 2. 5, 7, 8.

1 "Thasus insula Dorieo Mytilenes domino subjecta, 1. 75.
3

Ὁ

A Zagano satrapa occupatur. Incolae Constantinopo-

lim ducti , 3, 17, 4. A Ludovico Turcis eripitur, 2, 23,

3. A Mechemete Demetrio despotc datur, 3, 24, 4.
Thebe 80 stadiis a Plateis dissit:e, Ar. 2. Thebas fu-

giunt Perse ad Plateas victi, ib. 3, 1. Thebani de-
. €ima muletati , ib. 3, 4.

᾿ Thebais JEgypti. In eam relegatur Longinus Zenonis fra-

ἴον", ραν p. 30.

- "Thecla, Illi filia, Joan. 214, 11, p. 28.

Theclas. V. Oclas.

- Themistocles Xerxem induxit ut ad Salaminem pugnam

committeret, A47. 1, 1. Aristidi inimico copias dedit,
quibus Persas in Psyttalea ins. concideret;-ib. 1, 4.
De Graecorum consilio pontis Hellespontici dissolvendi
Xerxem certiorem fecit, íb. 1, 7. Quomodo effecerit
ut-Athene invitis Lacedcemoniis munirentur, ib. 5.
Civitate ejectus Argos abiit, ib. 6, 1. Argis aufugit in
Corcyram et ad Admetum , hinc ad regem Persarum.
Cur e vita se subduxerit, εὖ, 10. De Themistocle
verba Thucydidis, 1, 72, 1.

TTheocydes, Dicci pater, Atheniensis, Ar. 1, 8.

Theodorichus , rex Gothorum , an. 486 Thraciam vastat,
Joan. 214, 7, p. 27. Anno sequeiite Novis profectus

"ad Regium castra ponit et Viqinam regionem infestat.
Zeno ei nuptias et opes offert ib, $ 8. Cum Odoacro
fedus pangit (493), at decimo die post Ravenne
eum occidit, uxorem ejus Sunigildam fame necat,
Oclam filium in Galliam ablegat et hinc in Italiam re-
versum de medio tollit, ib, 214 «, p. 29.

Theodorus, xerarii praefectus, sub Hypatio in Thracia
militum magistro (514), Joan; 214 e, 6, p. 33.

Theodosius, Mauritii imp. filius, cum patre venit in
Diadromos, unde fugiens salvus evasit, secundum
nonnullos vero jn fuga periit , Joan. 218 d, 5, p. 36.

Θεομήτορος εἰκών, 1, 45, 1.

"Therapii castellum in Bosporo a Mechemete captum,
1, 32.

Thermopyle , Ar. 2 , 5.

Thessalia, 3, 3, 4. Ibi pestis orsa quee an. 1466 sceviit,
5, 17.

Thessalonice urbs a Scythis (Gothis) obsessa, Eus.
1, p. 21.

Thonlas , Demetrii frater, Peloponnesi despota. Cur bel-
lum ei intulerit Mechemetes, 3, 1. Legatum ad Me-
chem. misit, 3, 3. Mantineam se recepit, 3, 4. Quibus-
nam conditionibus pacem nactus sit, 3, 7-8. Fratris
castellis nonnullis potitus est et ipsum fratrem in
Monembasia inclusum obsedit, 3, 19. Turcis castella
quadam eripuit, 3, 20. Bello a Mechemete petitus ,
in Corcyram aufugit, 3, 23. Cf. Peloponnesus.

Thomas, Cataboleni f., scriba Mechemetis, 3, 20, 6. 4,
7, 4 et 6.

Thriasius Atticee campus, Ar. 1, 9.

- "Thraciam invadere voluit Valips, Pisc. 1, p. 24; eam

vastat Theodorichus, Joan. 214, 7, p. 27. Thraciae
duX'sub Anastasio imp. Hypalius, post hunc Cyrillus.
Deinde rebus ibi potitus est Vitalianus, Joan. 214 6,
p. 32. V. Vitalianus. Thracia Turcis subjecta , 1, 14,
6. An. 1466 pestis ibi grassata est 5, 17.

NON n afe mn

NOMINUM ET RERUM.

E ..chus , Hercules , Alexander, Pompejus, Timur, Me-

207

Thucydidis de Themistocle verba, 1, 72, 1

Tibarenia regio ad Pontum , 4n. 14, p. 179.

Tigranocerta ( Erzeroum ) , Chasanis regia, 4, 1 sls ἂρ
4, 5. 4,6, 2.

Timotheus, Anastasio ex corporis custodibus, 1n Thra-
cia a Vitaliani militibus occisus (514), Joan. 214 e, 7,
p. 33.

Timur (Τιμήριος, 1, 14, 6. Τεμήρτις, 1, 16, 10. Τόμιρις,
4, 4,3, Τομήρις, 4, 1, 7), pater Chasanis , 4, 1, 7:
Scytha, e Babyloria in Turcorum ditionem irrupit
(1400), a Byzantinis contra Paiazetem excitatus, 1, 14,
16. 1, 16, 10. 4, 4, 3. - :

Tolmides, Athen. dux ad CEnophyta, Ar. 12. Ejus in
Peloponnesum expeditio , Ar. 15.

Tomiris. V. Timur.

Topsidas fl. Ponti Eux., An. 17, p. 180.

| Torete-Cercete , gens ad Pontum Eux., An. 17, p. 180,

22,.p. 182.

Trapezüs, Ionum et Atheniensium colonia, celebre olim
emporium, temporum decursu evanescens aliquamdiu
jacuit, deinde ad pristinam felicitatem resurrexit et

. regia evasit uiiius ex gente Comnenorum , eujus suc-

. cessores deinceps fortuna prospera usi sunt usque dum
dissidiis intestinis res turbarentur adeo ut post captam
Constantinopolim tributum penderent regi Turcorum.
Postea autem, cognatione cum regibus finitimis con-
iracta, res novas molientes tributi pensionem neglexee
runt, 4, 1. HKtadue an. 1461 Trapezus terra marique
obsidione cincta vicesimo octavo obsidionis die ad de-
ditionem adigitur, 4, 7. Rex Davides aliique Trape-
zuntii mille quingenti ( inter quos Georgius Ameruces,
vir doctissimus ) Byzantium abducuntur. Prefectura
regionis Casimi satrapee committitur, 4, 8. Davidi re-
ei datur regio Strymoni adjacens, 4, 9. — Trapezun-
tiis finitimi Colchi et Drilli sive Sanri, An. 8, p. 177:

Τρεσᾶς Aristodemus, 4r. 2, 5.

Triballorum ( Serviorum ) regio ejusque proventus, 2,
7. A Morate Turcorum rege Lazaro (deb. Georgio )
principi adempta et postea:reddita est, 2, 7. Deindé
partem ejus occupavit Mechemetes, 2, 8 sqq., 2, 17,
2. 2,"19, 2; eique Alem satrapam profecit, 2, 9. Cf.
Georgius. Postquam Lazarus, Georgii filius, diem
obierat , Mechemetes etiam reliquam Serviam sibi sub-
jecit, 2, 21. 3, 2. V. Lazarus. Triballi Constantinopo-
lim abducti, 2, 22, 2. Regia urbs Samandria, 2,.9.
2, 21. 3, 2; Novoprodum opp., 2, 8. Triballis vicina
Scuporum urbs , 4, 3, 7.

Triglitis regio ad Pont. Eux., An. 15. p. 179.

'Trocundes, ὑπασπιστὴς Artemidori, Joan. 214, 12, p: 28.

Troja a Grecis capía, 1, 68, 3. Visit eam Mechemetes ,
4, 1t, 5. In Troade Achillis et Ajacis tumuli, 4, 11,
5. Cf. Lectum. Rhoeum. Abydus. Dardania.

Tuphaces, τούφακες ( foufeng turcice, fusils ), 1, 54,

" 9.^0990x090p0t , 5, 11, 8.

Turci e Cilicia et Tauro monte profecti totam Asiam in-
feriorem qua cis Taurum est, sibi subjecerunt, 1,
14, 3. Prusam regiam constituerunt, 1, 14, 4. Helles-
pontum transgressi Tzympe castellum óccüparunt et
hinc progressi Thraciam, Macedoniam, Meesiam,
Ilyriam, Triballicam , Greciee partem majorem in
potestatem redegerunt ; 1, 14, 5 sqq. Ingenium Tur-
corum , 1, 14, 11 sqq. Γενητζάροι, 1, 5, 5. 1, 57, f.
Anfiquiorem T. historiam peculiari opere tractare
voluit Critobulus, 1, 2, 1. Cetera quae ad res Turco:
rum pertinent, vide s. v. Paiazetes, Morates, Meche-
metes.

Turgun Hunnus Tarrach Hunnum Anastasio prodidit ,
Joan. 214 e, 18, p. 3.

208

Turoni (ἢ). V. Tyrrhem.

Tyrrhenorum ( Turonorum?) urbs, quam Romani in
Gallia tenebant, a QOeltis transrhenanis obsidetur,
Eus. 3, p. 23.

U.

Unni. V. Hunni. .
Uranius cancellarius sub Anastasio imp. (514), Joan.
214 e, 11, p. 33.

V.

Yaleria Longini uxor cum Longina filia ab Anastasio in
Brochthorum monasterium relegatur, Joan. 214 b, 2,
.-90.

valips Rubos contra Romanos orientales excitavit. Novi-
duno potitus a Romanis obsidetur frustra. Cum sociis
Thraciam et Illyricum invadere voluit, Prisc. 1,p. 24.

YXenetorum naves sex in Cornu sinu aderant quo tem-
pore Mechemetes Constantinopolim obsidebat. Eorum

* in Peloponneso oppida, 3, 5, 2. 3, 23, 2. (V. Methone.
Coronea, Argos), et in Hellade Naupactus , q. v. Cum
Thoma despola federa inierunt, 3, 20, 1. Quum
Amares satrapa oppida eorum Lesisset , ex Italia missa
70 navium classe copiisque in regione Corinthia ex-
positis, Veneli isthmum muro clauserunt et complura
Turcorum castella ceperunt. Quo comperto Mecheme-
tes Machumutem cum exercitu in Peloponnesum mi-
sit, 4, 16. Prolio commisso , Veneti in naves repulsi,
dux eorum occisus, 300 milites capti, castra direpta ,
castella, quibus potiti erant, recuperata sunt. Argos
eversum et incolae urbis Constantinopolim abducti, 5,
1-2. Veneli Lesbum Turcis eripere tentarunt frustra,
5, 7. Classe navium 40 in Peloponnesum profecti Pa-
tras obsederunt usque dum ab Amare proelio victi in
naves repellerentur. Capti Byzantium missi, 5, 13. Ad
Mechemetem legatos miserunt de fcedere ea conditione
ineundo, ut qui utrique jam possiderent, ea retine-
rent, At rex Imbrum et Lemnum ( paullo ante a Ve-
netis occupatas) reddi et tributum pendi jussit, 5 , 15,2.

' Veneti, factio circensis. V. Praàsini.

Venus. Ejus templum ad Himerum fl. prope Chalcedo-
nem, Dion. Anapl. $ 11, p. 190.

Wetus Achaia, opp. ad Pontum Eux., An. 17 et 19,
p. 180 s.

Yetus Lazica, opp. ad Pontum Eux., An. 17 , p. 180.

Vitalianus , Patricioli f., e Zaldaba Maessic:e oppido oriun-
dus, homo pusillus balbusque, qui multum cum
Hunnis versabatur, annonce publieze confeederatorum
ab Anastasio praefectus erat. Quo munere quum dein-
ceps destitueretur, milites quos sub Hypatio duce per
Scythiam et Thraciam imperator habebat , ad. seditio-
nem induxit ( 514). Constantinum Lydum et Celari-
num, Hypatio adjunctos, occidit; item Maxentium
Mosie praefectum de medio sustulit, et Carinum,
virum Hypatio conjunctissimum, comprehendit ac coe-
git, ut aurum et Odessam urbem traderet et ipsum
Vitalianum exercitus ducem proclamaret. Quo facto ,
cum 50,000 hominum multitudine Constantinopolim
profectus in suburbiis substitit. A Patricio in cástra
raisso postulavit ut quce Thracie dux preter fas com-
misisset, corrigerentur et salva prastaretur fides or-
thodoxorum. Pollicitationibus imperatoris demulsus
in Thraciam revertitur, Joan. 214 e, 1-4, p. 32. Thra-
cie dux ab imp. creatur Cyrillus. Hunc Vitalianus

INDEX

occidendum curat , ib. $ 5, p. 33. Quare hostis publi- :
cus declaratur bellumque ei inferendum Hypatio com- -

mittitur, ib. ὃ 6. Initio res geritur Marte ancipite; -

deinde vero Vitalianus Hypatium, qui ad Acridem

castra curribus circumvallata habebat, ingenti clade -
affecit et ipsum aliosque duces cepit, qui auro liber- -

tatem postea redemerunt. Plurimis dehinc

et Mosi castellis potitus est. Sozopolim quoque ex ;
insidiis occupavit οἱ magnum auri pondus, quod tunc

in Thraciam imperator mjserat, sibi vindicavit, ib. —

$ 7-11. Paullo post cum classe et exercitu in Bosporo-
ad Laosthenium castra posuit indeque pacis conditio-

nes per Joannem Valeriane filium ad imperatorem -

perferendas curavit. Acquiescente Anastasio, 5,000.

auri pondo accepit et summam Thraciz administranda -

potestatem et amicitie jusjurandum et pollicitationes
de tuenda fide orthodoxorum, ib. ὃ 12-14. Verum
quum pacta quz coactus inierat imperator mox elu-
dere studeref, anno sequente (415) Vitalianus iterum
in Bosporum descendit. Tum vero classem ejus Justi-
nus in fugam vertit; quo viso metuens sibi Vitalianus
cum reliquo exercitu aufugit, ib. $ 17, p. 34. Socius
Vitaliani, Tarrach Hunnus, et corporis custodes
Anastasius et Domnicus , capti Constantinopoli suppli-
cio afficiuntur, ib. $ 18, p. 34.

X.

Xanthippus, Ariphronis f.. Periclis pater, Athen. dux
in prolio ad Mycalen, Ar. 3, 4.

Xenophon ( Anab. 5, 2, 2) laudatur, An. 8, p. 177.

Xerxes, rex Persarum , Hellespontum ponte junxit , 5, 3,
3; ad Doriscum copias recenset, 2, 14, 1; Athon
montem perfodit, 1, 42, 7. Themistoclis nuntio indu-
ctus ad Salaminem prodium commisit. Insulam ponte
continenti jungere voluit. Ad Heracleum venit; de
monte pugnam spectavit; in Psyttaleam multos Persas
trajecit; Artemisiz facinus miratur. Victus fugiensque
de Grecorum consilio pontis Hellesp. dissolvendi a
'Themistocle certior factus, Ar. 1. In Grecia reliquit
Mardonium, Ar. 2. Pausanie filiam promisit , Ar.
4 d.

Z.

Zaganus, Turcorum dux , quemnam locum copie ejus
tenuerint in obsidione Constantinopolis, 1, 26, 3. t,
27, 9. 1, 51, 2. 1, 56, 1. Ei Galatenses se dedidere, -
1, 67, 1. Munere destitutus in Asiam relegatur. Filia
ejus, quam nuper Mechemetes inter uxores receperat,
dimittitur. Successit Zagano Machuinutes, 1, 77, 1 sq.

Zaganus, post lsmaelem Callipolis satrapa et classis

praefectus , Thasum et Samothracen denuo in potesta-
tem redegit et incolas earum Constantinopolim duxit ,
$3,177;

Zaldaba, Moesiz inferioris opp., ex quo Vitalianus,

Joan. 9214 e, 1, p. 32.

Zechna , τὰ περὶ Ζῆχνα χωρία, Mechemetes Dorieo dedit,

2, 16, 5.

Zeno imperator, Lalidis filius, Longini frater, Joan. 214

b, 3, p. 30, Rogios contra Odoacrum Illo faventem
excitat, et deinde missa ab Odoacro victore dona
gaudium simulans accipit. Non obtemperat Illo qui de
pace componenda literas miserat, ib. 214, 7, p. 27.

-Theodoricho Gothorum regi, qui ad Regium prope
Constantinopolim castra posuerat et vicinam regionem
estabat, nuptias et dona offert, ib. $ 8. Illi et
oni capita e Cherreos castello Constantinopolim
ia prope urbem contis infigi jubet, ib. S 11, p. 28.
rinde corpus ex Isauria allatum regia sepultura ho-
orat, jb. JEstate imperator in Brochthis degere sole-
- bat, ib. p. 30. Zenonis bona et ipsam vestem regiam
- vendidit Anastasius , 214, ὃ. 4, p. 30.

"no, Anthemii et Heraidis f., sponsus Longinc Longini
- filie, Joan. 214 b, 3, p. 30.

. gens ad Pontum Euxinum, Acheunte fluvio a

NOMINUM ET RERUM.

209

Sannigis disterminantur, An. 15, 18, 20, p. 172, 180,
181. Eorum rex Stachemphlas, ib. 15.

Ziganis. V. Sigarnis.

Zimarchus, sub Justiniano urbis profectus , cui suffi-
citur Julianus, Mal. 2, p. 39.

Zolbon, Ζόλθων, Hunnorum dux sub Anastasio in bello
Isaurico , Joan. 214, b, 5, p. 31.

Zopyrus, Megabyzi pater, Ar. 11, 3.

Zydrite , gens Pontica, Machelonibus et Heniochis fini-
limi. Eorum rex Pharasmanes, An. 10, p. 178, 1,
p. 174.

Zygos , mons Laconice , 3, 22, 1.

TAMEO PST S TEC IPIE US TIT A T

C INN NECK

2S

d

SCRIPTA
QU/JE HOC VOLUMINE CONTINENTUR.

: Paginz,
Prafatio....... NEED e ae CT APUMETOT onus NUPLN ἢ αν NE P PITE ERU AS qo UE y dy ds A v
EREMO oL ὁ κὸ τρῶν κε Et REA UE COE Ope o re Erw ve WAR Ma UR VII-LXX
De codice Parisino......... UE UB V Ea LATERI OB ON VON E cid Ἐπ a A AMPIA VII-XHI
DE DIR: SCOFDHGDAL ὁ ΠΡ eu basa τὰν ἢ E TOUR «n eia n as da iod ama d non a τς NEM SURE S XIV
De eodice Constantinopolitano.............-...eeleee eese. aai d AP ACER $12 RR xv
De 90di5 AIhÓQ;. ioi ues enr ehh tne USE Ir Mpeg Im Vkeeise Vi ap pa eU M M XVI
De codice Londiniensi musei Britanniei...................L. xol Pe ANE NICE XVI-XVIII
Varia leetio codicis Londin. in Anonymi peripli parte priori........... ἐν Ee 2E ey M XIX-XXII
De Aristodemi fragmento............... ure LE RE QEE TUE TUORAUU IGUAL IM UR Es AE XXII-XXXIV
MEME DIO ADU 01i eio och rear rnn SER NEUE PA χὰ à XXXIV-XLIX
0000 0L LLL ANREISE LAURO Cos ci adit b IR CU T C οὐ TUS nA i RU d Vols ded LEE L-LlV
Addenda ad og Aristodemi : Eusebii. Prisci , Dioaysi y Besipii. ie evass SR LY-LVIII
Polybii fragmenta.............. TES AED UEMSICORUEKS ME E P NEP ἐο ϑαα ko o aei M LIX-LXIY
Appiani fragmentam.. Vdhulesestkus s hoa Ara Re ji cioe S9 d ERO ENERO INTBCUASCUS LXIV.
Lexici geographici fragmenta................. MCN ups enoncer p us uM pde Ver dauA DS LXV-LXX
Aristodemi: fragmentum. ............ Lus. ἘΣ PE QUE SA d POR Ur eae e en 1-20
BEEN DNI του LU AE ἐν νῶν FRI RO μον κεν rasa ER ELS QUUM AD S WS 21-23
Prisci fragmenta... . ...-.. eere APR UAI ESL NN 29 ob a Sica cab d ron τ δ τοι ἌΣ 24-26
Joannis Antiocheni fragmenta............... eese e dis TUR S e qo LER δ γῶν 27-38
gospa Malele fragmenta. πο ur trenhrthnrn Vea Cr 38-39
Critobuli historiz......... Ur, Ud Ur Ue VE QUE ARRA ao va Faq iua d M ἃ ἀρ τ δ αν AQ US Apos 40-161
Photii homilie du: de Rossorum ineursione.............eeeeeennne OU E ; 162-173
Anonymi Peripli Ponti Euxini fragmentum........ PASCHEACISPEI DA n ret dye μπὲ 174-187
ΠΥ Byzantil fragmentutn........esn eee hrrrrh threaten τὸ 188-190
ΝΠ τ εκ δον e e EPIS UU NAA Ka Far CR S AR Qvae dA Mia : 191-208

FRAGMENTA
HISTORICORUM GRJECORUM

VOLUMEN QUINTUM.

FRAGMENTA
HISTORICORUM GR/ECORUM.

VOLUMEN QUINTUM

———

PARS ALTERA

HISTORICORUM GRJECORUM ET SYRIORUM RELIQULE IN ARMENIORUM SCRIPTIS SERVAT.E.

COLLEGIT, VERSIONE GALLICA , PROLEGOMENIS , ANNOTATIONE, INDICIBUS INSTRUXIT

VICTOR LANGLOIS

PARISIIS,
EDITORE AMBROSIO FIRMIN DIDOT,

INSTITUTI FRANCIJE TYPOGRAPIHO.
VIA JACOB, 56

M DCCC LXXII

*

PREFACE.

La littérature arménienne , l'une des plus fécondes et des plus intéressantes
de l'Orient chrétien , n'a commencé à étre sérieusement appréciée en Europe
que depuis un demi-siécle. Jusqu'alors, les tentatives de J. Villotte et de La
Croze, au dix-septiéme siécle, de l'abbé de Villefroy, de Schroeder et des
fréres Whiston , dans le siécle suivant, étaient restées sans résultats. La con-
grégation de Saint-Lazare , fondée à Venise , en 1715, par Mekhitar de Sé-
baste , dans un but à la fois religieux , politique et littéraire , réussit à donner
aux études arméniennes une grande impulsion , dont le contre-coup se fit
sentir en Europe, surtout au commencement de notre siécle. Jean Saint-
Martin , une des gloires de l'érudition moderne, et le chef de l'école des ar-
ménistes francais, en publiant ses « Mémoires sur l'Arménie », inaugura le
point de départ des études arméniennes. Quelques années plus tard , les sa-
vants allemands et russes continuerent la tradition du maitre , et, à l'heure
oit nous écrivons , l'école des arménistes s'est conquis un rang distingué dans
l'orientalisme.

La quantité considérable de textes édités dans les contrées de l'Orient οἱ
les Arméniens ont fondé des colonies , et notamment dans l'ile de Saint-Lazare
de Venise, le nombre imposant de manuscrits précieux que possédent ac-
tuellement les bibliothéques de Paris, de Saint-Pétersbourg et de Venise, ont
contribué puissamment à développer en Europe le goüt des études armé-
niennes. Ce contingent de matériaux , qui faisait défaut aux premiers armé-
nistes, a mis, depuis quelques années , le monde savant en possession d'ou-
vrages d'un intérét capital, dus à la plume des érudits modernes et des
savants de l'Arménie.

Les écrivains arméniens ont abordé presque tous les genres de littérature,
et bien que leurs compositions, soit en prose, soit en vers, se ressentent
profondément de l'influence religieuse exercée sur le peuple par le clergé na-
tional, néanmoins leur littérature profane est beaucoup plus riche que celle
des autres nationalités chrétiennes de l'Asie. Les études historiques ont été,
presque à toutes les époques de l'existence du peuple arménien , une des :
préoccupations favorites de leurs écrivains. Aussi les renseignements que les

vj PRÉFACE.

annalistes nationaux nous fournissent sur les événements accomplis dans l'Asie
occidentale, depuis les origines du monde jusqu'à nos jours, forment une série
non interrompue de documents de la plus grande valeur, et que les chroni-
queurs des peuples voisins ont complétement passés sous silence. En effet , les
détails que racontent les annalistes arméniens sur leurs guerres religieuses
avec la Perse, sur les invasions arabes et mongoles, sur la présence des croisés
en Asie, jettent un jour tout nouveau et une clarté inattendue sur l'histoire
du moyen áge oriental.

Notre but, en entreprenant la publication d'une Co//ection des historiens
anciens et modernes de lU Arménie, traduits en francais , a été de faire con-
naitre au monde savant l'ensemble des richesses que possede la littérature
historique. arménienne. M. AwsnorsE Finury Dirpor a compris l'impor-
tance d'une semblable publication, destinée à rendre le méme service à la
science que les deux grands Recueils des Historiens grecs et latins dont il
fut le promoteur et l'éditeur; aussi n'a-t-il pas hésité à entreprendre cette
nouvelle collection qui augmentera encore la somme des titres que sa maison
s'est acquis à la reconnaissance du monde savant.

La liste nombreuse des historiens arméniens nous oblige à les publier en
plusieurs volumes, en conservant l'ordre chronologique dans lequel les au-
teurs ont écrit. On sera surpris d'apprendre qu'une littérature , sur laquelle
on n'avait que des données fort incomplétes, renferme plus de cinquante
historiens et chroniqueurs , la plupart inédits, et dont l'ensemble n'a jamais
été traduit dans aucun idiome européen (1).

Pour accomplir une semblable táche , nous avons dà nous assurer le con-
cours des membres de la savante congrégation mekhitariste de Venise et des
arménistes francais et étrangers. Tous ont répondu à notre appel avec un
empressement et une sympathie qui assurent le succes de l'oeuvre. Déjà les
RR. PP. del'Académiearménienne de Venise, MM. Brosset, Emin, etc., nous
ont offert leur coopération active , et l'autorité de ces savants nous permet de
dire que les traductions que nous publierons mériteront toute confiance.

(1) L'école des arménistes russes a entrepris de publier, sous les auspices de l'Aca-
démie impériale des sciences de S.-Pétersbourg , une Collection des historiens arméniens ,
traduits en langue russe et qui compte déjà plusieurs volumes édités par MM. Emin et
Patcanian. La collection des traductions en italien, commencée à Venise il y a trente
ans , ne se continue pas. Il n'a pas été donné suite non plus au projet de publication
d'une « Bibliotheque historique arménienne », dont le programme a paru à Paris, il
y ἃ quelques années.

PRÉFACE. «i

S'il a été donné à M. Firmin Didot d'entreprendre la Collection des his-
toriens anciens et modernes de l' Arménie, c'est gráce à la généreuse initiative
l'un des hommes d'État les plus considérables de l'Orient , Sox ExcerrENck
NUBAR-PACHA , qui a bien voulu prendre notre publication sous son haut et
puissant patronage. Le premier ministre de S. A. le vice-roi d'Égypte, en
consacrant sa vie et les ressources de sa vaste intelligence au service du prince
le plus éclairé de l'islamisme, n'a point oublié qu'il était arménien, et il a
voulu participer à l'érection d'un monument littéraire destiné à faire revivre
le passé historique de sa patrie.

Le premier volume de la Collection des historiens anciens et modernes de
[Arménie embrasse toute la période des anciens traducteurs. Nous avons
rassemblé dans ce volume les écrits des historiens grecs et syriens dont les
ceuvres, composées originairement dans les idiomes hellénique et syriaque,
sont aujourd'hui perdues, et n'existent plus que dans les versions que les

Arméniens en ont faites dans leur langue. Ce volume, tout en formant la téte
de notre recueil, servira aussi de complément à l'importante publication
qu'achéve en ce moment M. Charles Müller, sous le titre de Zragrznenta
historicorum grcecorum , et qui fait partie de la « Bibliothéque des classiques
grecs » éditée par M. Firmin Didot.

Nous avons divisé ce premier volume en deux parties : dans la premiere,
nous avons rangé les historiens qui ont écrit, soit en syriaque, soit en grec,
comme Mar Apas Catina et Bardesane, et les historiens grecs qui ont com-
posé , dans leur idiome maternel , des ouvrages dont nous ne connaissons que
des traductions en arménien , comme Agathange et Faustus de Byzance (1).
La seconde partie est consacrée aux historiens syriens et à leurs continuateurs
arméniens, dont les ceuvres originales sont également perdues en syriaque, et
qui nous ont été conservées seulement dans l'idiome arménien, comme Lé-
roubna d'Édesse et Zénob de Glag. Enfin, le volume se termine par une série
de fragments d'historiens grecs perdus, et dont nous avons trouvé des men-
tions ou des extraits dans les auteurs arméniens. Un index des noms propres

d'hommes et de lieux compléte ce premier volume, et permettra au lecteur de

(1) J'aurais dà comprendre parmi ces derniers Euscbe de Césarée, dont la Chronique,
écrite fuanenent eu grec , n'existe plus que dans l'idiome arménien ; mais cet auteur
doit étre publié à part, et au surplus M. Petermann (de Berlin) vient d'en donner
une excellente édition , qui est destinée à remplacer celles du P. Aucher et du cardinal
Mai, épuisées depuis longtemps.

viij : PRÉFACE.

se reconnaitre aisément daus la masse des appellations et des noms géogra-
phiques qui apparaissent à chaque page de l'ouvrage...

Nous ne saurions terminer, sans adresser l'expression de notre vive grati-
tude à M. F. Dübner qui, avec cette inépuisable complaisance qui le carac-
térise, a bien voulu mettre à notre service sa connaissance si fine δὲ si exacte
de la littérature et de la langue helléniques, et s'est obligeamment chargé

de revoir les textes grecs et d'y apporter toutes les améliorations qu'on est
en droit d'attendre d'un critique aussi éclairé.

Vicron LaNGLols.

[ Paris, 1867. ]

—— —— e — M

DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

Le royaume d'Arménie, dont l'histoire remonte aux époques les plus an-
ciennes du monde et qui s'est maintenu , malgré des vicissitudes sans nombre,
jusqu'à des temps assez rapprochés de nous, n'a jamais joué un róle bien
marquant dans les annales de l'Asie. Entourés de tous cótés par de puissants
voisins , sans cesse en lutte ouverte avec eux , pour défendre leur indépendance
menacée et maintenir l'intégrité de leurs frontiéres , constamment arrétés dans
leurs développements par d'audacieux envahisseurs , qui, à plusieurs reprises ,
dévastérent et ruinérent le pays, les Arméniens n'ont jamais pu s'élever à ce
degré de puissance qui assure la stabilité et la force d'un empire.

La littérature de l'Arménie s'est fortement ressentie du marasme continuel
qui a constamment pesé surle génie des populations nombreuses de ce pays.
Si l'on compare ce que l'on connait des ceuvres littéraires des anciens écrivains
arméniens à celles des peuples avec lesquels ils se sont trouvés en contact, on
est obligé de reconnaitré que leurs productions intellectuelles n'occupent qu'un
rang secondaire parmi les autres littératures de l'Orient.

Cependant, il parait qu'à une époque fort ancienne, les Arméniens avaient
une littérature trés-développée; des fragments de longs poémes épiques, de
chants populaires et de ballades , que nous trouvons épars dans les ceuvres de
quelques écrivains d'un àge plus récent, sont là pour attester qu'il existait au-
trefois , en Arménie, de riches trésors littéraires qui sont à jamais perdus.

Ce qui nous est parvenu de ces chants antiques se borne à fort peu de chose ;
quelques vers isolés, quelques strophes que la tradition transinettait aux gé-
nérations successives , le souvenir confus de récits héroiques, dont le sens al-
légorique parait avoir embarrassé les historiens des premiers siécles du chris-
tianisme, tels sont les seuls vestiges qui nous restent de l'antique littérature de
l'Arménie. Ces poémes, composés longtemps avant la prédication de l'Évangile
dans les contrées de l'Ararat, sont attribués aux bardes d'un petit district de
la province de Vasbouragan, qu'on appelait le canton de Koghtén, « pays
lertile en vin (1). » La verve poétique de ces bardes, qui formaient la caste sa-
vante et lettrée de l'Arménie , leur a valu une grande renommée dés les temps .
les plus anciens.

Les chants de l'antique Arménie rappellent principalement des événements,
la plupart héroiques et légendaires, accomplis à des époques trés-différentes,
ce qui donne à penser qu'ils ont dü étre composés, à diverses reprises, par des
rhapsodes, dont les noms ne nous sont point parvenus. Les sujets traités dans

(1) Moise de Khor£ne, Hist. d'Arm., liv. I. ch. 30.

x DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

ces chants. démontrent clairement qu'ils n'ont été inspirés. ni à des prétres
paiens, ni à des poétes qui auraient vécu sous leur influence, en vue d'étre ré-
cités dans des fétes religieuses ou en face des autels. Au contraire, on reconnait
de prime abord que ces chants sont l'oeuvre de bardes nationaux, ayant un
libre accés dans le palais des souverains et à la cour des satrapes. C'est ce qui
fait supposer que ces poémes sont peut-étre dus à des ménestrels, à la solde des
rois et des nobles, et ayant pour emploi de célébrer leurs vertus et leurs
prouesses.

Bien que ces poémes datent de l'époque oü le paganisme florissait en Ar-
ménie , ils étaient encore chantés par le peuple, longtemps aprés que le chris-
tianisme eut jeté de profondes et solides racines dans le pays. Le fanatisme
religieux qui présida à l'établissement de la foi nouvelle dans les contrées de
l'Ararat (1) ne put faire entierement disparaitre les traces du génie poétique
d'un àge antérieur, et l'historien Moise de Khorene,, que l'on considére à juste
titre comme I'Hérodote de l'Arménie, aprés avoir rapporté quelques vers dé-
tachés de ces chants primitifs , ajoute qu'ils étaient encore récités de son temps
parles habitants du canton de Koghten (2). Le prince Grégoire Magistros ,
duc de la Mésopotamie et l'un des écrivains les plus remarquables du onziéme
siécle , rapporte également une strophe d'une ballade antique, que les villageois
chantaient encore de son temps (3).

La foi religieuse est restée complétement étrangére, ainsi que nous l'avons
dit, à la composition des chants antiques de l'Arménie. Les poémes des vieux
bardes du Koghtén nous apparaissent, dans les rares fragments qui nous sont
parvenus , comme des « chants traditionnels et historiques, » et c'est ce nom
que les écrivains arméniens des premiers siécles de notre ére emploient pour
les désigner.

Les critiques les plus autorisés conjecturent, avec beaucoup de vraisem-
blance, que les chants dont parle Moise de Khoréne formaient une épopée
compléte , analogue au Schah-Nameh des Persans (4) , oà se déroulait toute
l'histoire des anciens rois de l'Árménie. Ces chants historiques étaient de trois
sortes : ceux que les critiques appellent chants de premier ordre relataient les
actes de valeur et les hauts. faits des rois et des grands capitaines de l'Ar- .
ménie. On range dans cette catégorie les fragments poétiques relatifs à Ti-
grane, fils d'Erouant (5), à Vahakn, son fils (6) ἃ Ardasches III (7), à Ardavazt

(1) Voir plus loin : Agathange, Histoire de Tiridate et de saint Grégoire lIlluminateur, ch. 108,
$ 129 et suiv., p. 164 et suiv. — Zénob de Glag , Histoire de Daron, p. 344 et suiv. — Gorioun, 2io-
graphie de Mesrob, dans la Pelite Biblioth. arménienne (Saint-Lazare de Venise, 1854), p. 5 et
Suiv. du texte arménien.

(2) Moise de Khoréne , Histoire d'Arménie , liv. I, ch. 30.

(3) Correspondance de Grégoire Magistros ; ms. arm. de la Bibliotheque de Saint-Lazare de Venise;
lettr. 46.

(4) Cf. le Livre des Rois, éd. de M. J. Mohl, dans la Collection orientale.

(5) Moise de Khoréne, Histoire d'Arménie , liv. 1, ch. 24.

(6) Id. ibid., liv. I, ch. 31.

(7) Id. ibid., Viv. W. ch. 50, 54.

DISCOURS PRÉLIMINA!RE. xj

son fils (1) et à Vartkés (2). Les chants de second ordre sont désignés. plus spé-
cialement par Moise de Khoréne sous le nom de « chants métriques ». Dans
ces chants, les bardes arméniens racontaient une longue suite d'événements
accomplis chez les Assyriens, les Médes et les Perses, et qui embrassaient
l'espace de plusieurs siécles. Enfin, les chants de troisiéme ordre sont ceux qui
renferment des tradiuons spéciales aux Assyriens , notamment la légende de
Piourasb, intercalée entre le premier et le second livre de l'Histoire de Moise
de Khoréne (3).

Les invasions et les guerres incessantes qui ne cessérent de désoler les contrées
de l'Ararat et. de bouleverser le royaume d'Arménie, pendant toute la durée
de la dynastie des Arsacides, contribuérent, dans une notable proportion, à
frapper de stérilité le génie poétique de la race d'Haig. Mais la religion chré-
tienne, en pénétrant en Arménie, acheva de porter le coup fatal à l'ancienne
littérature nationale. L'apótre saint Grégoire l'Iluminateur anéanüt, à ce que
racontent ses biographes , jusqu'aux moindres vestiges de cette littérature pro-
fane et paienne , en ordonnant de livrer aux flammes tous les livres qui avaient
échappé à la torche incendiane des envahisseurs venus de la Perse (4). Sans
attacher trop d'importance au récit des hagiographes qui attribuent à saint
Grégoire la destruction des chefs-d'ceuvre de l'antique littérature. nationale,
nous croyons, avec Moise de Khorene, que c'est surtout la coupable négligence
des Arméniens qui fut la cause principale de l'anéantissement de leurs trésors
littéraires. En effet, la religion de l'Évangile , en modifiant d'une maniére trés-
sensible les idées et les coutumes anciennes des Arméniens, et en laissant
échapper de leurs souvenirs les vieilles traditions nationales, contribua , dans
une trés-forte mesure , à la perte des chefs-d'ceuvre de l'anuque littérature , qui
fut complétement oubliée, pour laisser la place à des compositions presque ex-
clusivement religieuses.

On s'apercoit aisément de cette transformation subite opérée dans les idées
du peuple arménien, en lisant les ouvrages que nous ont transmis leurs premiers
écrivains chrétiens. Dés que la foi nouvelle se fut vietorieusement implantée en
Arménie , à la suite du martyre et de la prédication de saint Grégoire , les lettrés
du pays, qui tous faisaient partie de la caste sacerdotale, ne songérent qu'à
consolider l'édifice religieux élevé par l'Iluminateur, en répandant, au moyen
d'écrits nombreux , la doctrine de l'apótre et en remaniant, par de grossiers
procédés, l'histoire primitive du pays. Les ouvrages historiques se ressentent
tellement de cet envahissement des idées chrétiennes dans les esprits , qu'ils

(1) Moise de Khoréne, Histoire d'Arménie , liv. 11, ch. 61.
(2) Id. ibid., liv. IL, ch. 65.
(3) Émin , Vebkh.... Chants de l'ancienne Arménie (en arménien). Moscou, 1850. — Histoire lit-
- téraire de l'Arménie, par le pere Katerdji (en arm.), Vienne 185t. — Le Pazmaveb (Journal arm. des
Mékhitaristes de Venise), septembre 1850 et janvier 1851. — Ztude sur les chants historiques de l'an-
cienne Arménie , dans le Journal asiatique, 1852. — Le P. Karékin, Hist. de la litlér. ürmén. (en
arm.); Venise , 1865, p. 45 et suiv.

(4) Moise de Khorene, Hist. d'Arn., liv. 111, ch. 36, 54.

xi ' .DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

prennent la formie de compositions purement hagiographiques, oü la légende
occupe la plus grande place. Tels sont, par exemple, les biographies du roi
Tiridate et de saint Grégoire par Agathange (1), les récits des premiers
triomphes de la foi chrétienne en Arménie par Zénob de Glag (2), et l'histoire
de la prédication de l'apótre Thaddée, à Édesse, qui nous est parvenue sous
le nom de Léroubna (3).

La découverte , ou plutót la mise en usage des caracteres alphabétiques ar-
méniens par Mesrob, dés les premiéres années du cinquiéme siécle, n'apporta
que des modifications peu sensibles au systéme adopté par les premiers écri-
vains chrétiens de l'Arménie. Cependant, on doit observer que les historiens
du cinquiéme siécle, et notamment Moise de Khoréne, Lazare de Pharbe et
Élisée (4), font exception à cette régle. On trouve dans leurs écrits des traces
irrécusables d'une culture nationale antérieure, et c'est gràce à eux et à leur
école, profondément imbue des idées grecques, fort en honneur de leur temps
en Arménie, que nous devons la conservation des plus vieilles traditions du
pays. ;

Aprés avoir subi une sorte d'éclipse durant plusieurs iécles; la littérature
arménienne reparait sous un jour tout à fait neuf au quatriéme siécle de notre
ére. Le nouvel alphabet dont Mesrob dota son pays , contribua puissamment à
la renaissance des lettres, car presque aussitót sa mise en pratique, les Armé-
niens , qui se servaient pour écrire leur langue de caractéres perses , syriaques
et grecs (5), virent s'ouvrir une ére toute nouvelle pour leur littérature. La
langue nationale, formée depuis longtemps déjà , atteignit, pendant toute la
durée du cinquiéme siecle, son plus haut degré de prospérité.

Toutefois, il ne faudrait pas croire que les écrivains que les Arméniens re-
vendiquent avant le quatriéme siecle et méme à une époque postérieure, comme
leurs compatriotes , appartenaient à leur nation. C'étaient pour la plupart des
Syriens et des Grecs, dont les ceuvres, traduites de bonne heure dans l'idiome
national, forment l'ensemble des sources auxquelles puisérent les annalistes .
arméniens pour écrire l'histoire de leur pays. Ce sentiment d'un patriotisme
exagéré, qui a fait considérer les Syriens Mar Apas Catina (6), Bardesane d'E-

(1) Cf. plus loin, l' Histoire de Tiridate, par Agathange, traduite pour la premiere fois en francais
sur le texte arménien, et accompagnée dela version grecque, p. 105 et suiv. d

(2) Cf. plus loin, P Histoire de Daron, p. 333 et suiv.

(3) Cf. plus loin, la Lettre d'Abgar, p. 313 et suiv., traduite pour la prermiere fois en francais sur le
texte arménien inédit (ms. n? 88, anc. fonds arm.) de la Biblioth. imp. de Paris.

(4) Nous publierons , dans le second volume de cette Collection, les ceuvres historiques de ces trois
écrivains célébres.

(5) Diodore de Sicile, liv. XIX, $ 13. — Polyen , liv. IV, ch. 8, $ 3. — Zénob de Glaz, Histoire de
Daron (en arm.), p. 27 et suiv. — Lazare de Pharbe , Hist. d'Arm. (en arm.), p. 27. — Gorioun, Diogr.
de S. Mesrob, p. 9. — Moise de Khoréne, Hist. d'Ar m., liv. HI, ch. 54. — Cf. aussi les légendes des
médailles arméniennes arsacides, dans notre Numismatique de ᾿ Arménie dans l'antiquité, p. 23 et
suiv.

(6) Cf. plus loin, les fragments d'une Histoire ancienne de lAr ménie, par Mar Apas Cetina , re-
cueillis par Moise de Khorene, p. 1 et suiv.

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. xiij

| desse(1), Léroubna (9) et Zénob de Glag, les Grecs Olympius (3), Ardithéos (4),
Faustus de Byzance (5), etle Perse Khorohpoud (6) comme des écrivaius ar-
méniens, n'a rien de fondé ; car ces auteurs, ainsi que leurs noms l'indiquent ,
étaient trés-certainement des étrangers et composérent leurs ouvrages dans leurs
langues maternelles. Au contraire, les auteurs que les Arméniens peuvent re-
vendiquer à juste iitre, comme appartenant à leur nation , bien qu'ils aient écrit
leurs ouvrages dans une langue étrangére, sont relégués par eux au second
plan. Quelques-uns, il est vrai, se servirent de la langue grecque de préfé-
rence à l'idiome national; ainsi le roi Ardavazt I, fils de Tigrane, qui fut em-
mené prisonnier par Marc-Antoine en Égypte , l'an 34 avant notre ére, et périt
de mort violente à Alexandrie , avait composé des tragédies, des livres histori-
ques et des discours en grec (7). On cite également le rhéteur Barouir, appelé
par les Grecs Proérésios, qui fut maitre d'éloquence à Athénes et à Rome, et
qui avait prononcé en grec des discours et des panégyriques tellement remar-
quables, que ses contemporains lui décernérent le titre de « prince des ora-
teurs (8) ». On n'est pas certain si saint Grégoire l'Illuminateur, qui composa
beaucoup de discours et de priéres, et qui rédigea les premiers canons de r'É-
glise d'Arménie, écrivit en arménien, au moyen de l'alphabet hellénique, ou si
ses ouvrages ont été rédigés originairement dans l'idiome grec. Tout ce que nous
savons, d'une maniére certaine, c'est que tous les ouvrages qu'on lui attribue
nous sont parvenus dans la langue arménienne (9). On doit croire aussi que les
réglements et les canons de saint Nersés le Parthe furent vraisemblablement
rédigés en grec, et que ce ne fut que plus tard qu'ils furent traduits en armé-

nien par les savants du cinquieéme siécle.

(1) Cf. plus loin tous les fragments historiques et philosophiques de Bardesane , qui nous sont par-
venus en arménien, en grec et en syriaque , p. 63 et suiv. :

(2) Cf. plus loin, p. 313 et suiv. :

(3) Olympius, appelé Oughioub par les Arméniens, était un prétre paien qui f'orissait au temps de
Voiogese , roi des Perses , et d'Ardaschés, roi d'Arménie. ἢ] composa une Histoire du fort d'Ani, dans
laquelle ii était question des événements arrivés au temps de Vologése et d'Ardaschés. (Moise de
Khoréne , Hist. d'Arm., liv. II, ch. 48.) — Cf. aussi le P. Karékin, Hist. de la littér. arm., p. 78...

(4) Ardithéos était un néophyte converti par saint. Grégoire l'HIuminateur, qui l'éleva à la dignité
épiscopale. Ardithéos, à la priére d'un cénobite appelé Marc, composa une vie de saint Grégoire qu'il
éerivit sous la forme épistolaire. (Moise de Khorene , Hist. d'Arm., liv. II, ch. 80.) — Cf. aussi le P. Ka-
rékin, op. cit. p., 81.

(δ) Cf. plus loin, p. 201 et. suiv., la traduction de la version arménienne de la Bibliothéque histo-
rique de Faustus de Byzance.

(6) Khorohpoud, secrétaire de Sapor, fut fait prisonnier par Julien l'Apostat, en 362 de notreére. Il em-
brassa le christianisme sous le nom d'Éléazar et traduisit en grec l'ouvrage àe son compagnon de captivité
Parzouma , appelé Rasdsohoun par les Perses. Khorohpoud avait composé une Histoire de Julien, de
Sapor et de Chosroés, oü la fable tenait une grande place. (Moise de Khorene , Hist. d'Arm., liv. il,
ch. 69.

(7) DM Vie de Crassus. — Appien, Guerre Par(hiq., ch. 5. — Suidas, sub nom. Arlabaze.
— Of. aussi Fabricius , Biblioth. grac., t. L, liv. I, ch. 19.

(8) Eunape, Vie des Philosoph. (édit. Didot), p: 492. — Saiat Grégoire le Théolog., Disc. XXe sur
la mort de saint Basile. — Le méme, Épigrammes.

(9) Homélies de saint Grégoire l'Illuminateur (en arm.). Venise, 1837.

xiv DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

Lorsque la littérature arménienne, par suite de l'adoption des caracteres
alphabétiques appropriés à son idiome, eut repris le dessus sur les littératures |
grecque et syriaque , on vit se manifester tout à coup un phénomene bien digne
de fixer l'attention des philologues. La langue arménienne, qui n'était plus em-
ployée que par le peuple et avait été réduite, pendant plusieurs siécles,, à l'état
d'idiome vulgaire , devint la langue sacrée et savante du pays. Le clergé armé-
nien avait compris, en effet, que pour répandre les lumiéres de la foi nouvelle
parmi le peuple, il fallait de toute nécessité employer le langage qui lui était
familier. Or le grec et le syriaque n'étaient compris que des prétres, etles po- -
pulations montraient peu d'empressement à se livrer aux pratiques du nouveau
culte, dont les ministres, syriens pourla plupart, employaient leur langue pour
célébrer les mystéres de la foi.

Pendant prés d'un siécle, c'est-à-dire depuis la conversion du roi Tiridate et
l'apostolat de saint Grégoire, jusqu'au temps de Vram-Schapouh et de Mesrob,
les écoles qu'on avait ouvertes en vue de populariser la religion du Christ ne
formaient que des prétres habiles dans la lecture des textes grecs et syriaques.
Pour étre admis dans les ordres sacrés, la connaissance du syriaque était in-
dispensable. Agathange (1), Zénob de Glag (2), Gorioun (3) et Vartan (4) attes-
tent ce fait. dans leurs écrits. Le clergé national reconnut l'imperfection de
cette méthode et résolut de donner une impulsion toute nouvelle à l'étude de
la langue arménienne, afin de mettre un terme à l'omnipotence des prétres sy-
riens. Pour lui, il ne suffisait pas de précher la foi nouvelle, il fallait, pour la
faire accepter, qu'on formàt et qu'on éclairàt les esprits. Cette éducation exi-
geait le concours de la science; mais l'absence de caractéres alphabétiques,

"propres à la langue arménienne , rendait cette tàche extrémement difficile. C'est
alors que Mesrob concut la pensée de doter sa nation d'une écriture qui per-
mettrait de transcrire avec facilité tous les mots de la langue arménienne.
Cette innovation n'avait d'ailleurs rien de blessant pour les Arméniens, car l'é-
criture est regardée, chez les Orientaux, comme une institution religieuse.
Ludolf a observé avec beaucoup de justesse que l'initiation d'un peuple barbare
à une foi nouvelle est d'ordinaire suivie de l'introduction de l'alphabet, ou d'un
changement dans le caractére national (5).

On a beaucoup disserté sur l'histoire de l'invention des caractéres arméniens.
L'incerütude et le merveilleux qui planent dans les récits des Arméniens,
méme contemporains de l'invention , ont donné lieu à des divergences d'opinion
wés-tranchées. Cependant, si l'on écarte deleurs relations les interventions mi-
raculeuses qui présentent tous les caractéres d'une légende, on parvient à se

(1) Hist. de Tiridate; cf. plus loin , p. 179.

(2) Hist. de Daron; cf. plus loin, p. 337.

(3) Biographie de Mesrob.

(4) Hist. univers. (en arm.). Venise 1862, p. 51 et suiv.

(5) Ludolf , Hist. cethiop., liv. IV, eh. 1, init. — Renan , Hist. gén. des lang. sémit. (3* édit. 1863),
p. 299.

&

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. xv

faire une idée assez exacte du procédé que Mesrob employa pour arriver à
doter son pays de la découverte précieuse à laquelle son nom est. resté at-
taché. :

Lorsque Mesrob concut le projet d'inventer un alphabet pour sa nation, il
consulta d'abord le patriarche saint Sahag et l'engagea à convoquer une as-
semblée dans la ville de Vagharschabad, pour étudier la question. Le roi
Vram-Schapouh, qui assistait à la réunion, ayantappris qu'un évéque syrien, du
nom de Daniel, possédait un ancien alphabet arménien, envoya prés de lui
un prétre, appelé Abel, qui rapporta ces caractéres avec leur épellation. On
suppose que cet alphabet, composé de 22 ou de 27 lettres (1), servit de base
à Mesrob, et c'est lui qu'on est convenu de désigner sous le nom de daniélien.
Cet alphabet, ne remplissant pas entierement le but qu'on s'était proposé,
Mesrob, d'aprés l'ordre du roi et du patriarche, alla trouver Daniel en Méso-
potamie, afin d'avoir de lui des renseignements plus précis. Sa mission ayant
échoué , Mesrob revint un peu découragé en Arménie. Sur ces entrefaites, il
apprit qu'il y avait à Édesse un savant, nommé Platos , qui pourrait l'aider dans
ses recherches. Mesrob vint le trouver, et ne put obtenir de Platos qu'une lettre
de recommandation pour le rhéteur Épiphane, personnage trés-versé dans la
lecture et la connaissance des langues de l'Asie. Une nouvelle déception atten-
dait encore Mesrob : Épiphane était mort, et son disciple, Rufin, s'était retiré
dans la solitude, à Samos. Mesrob se mit à la recherche de ce dernier, mais
il ne put tirer de lui aucun secours. C'est alors, disent ses biographes et les
historiens , que Mesrob, désespéré de son insuccés, s'adressa à Dieu, qui lui
envoya une vision pendant laquelle il apercut une main miraculeuse tracant sur
la pierre les caracteres de la langue arménienne. Mesrob se rendit de nouveau
auprés de Rufin qui donna aux lettres, révélées par Dieu à Mesrob, des
formes gracieuses et élégantes. Tel est en résumé le récit de Gorioun (2). A
ces renseignements , il faut ajouter ce que raconte à ce sujet Moise de Kho-
rene. L'Hérodote arménien , aprés avoir parlé des tentatives infructueuses de
Mesrob, ditque, pendant sa vision, une main divine traca sur la pierre les sept
voyelles de l'alphabet arménien (3). Cette opinion est partagée aussi par Asso-
ghig (4) et par Vartan (5). Cette derniére circonstance de l'invention des voyelles
n'est pas clairement expliquée par Gorioun et Lazare de Pharbe (6); cependant
Gorioun laisse supposer que les Arméniens possédaient, bien avant la décou-
verte de Mesrob , des caractéres qui leur étaient propres (ce sont vraisembla-
blement ceux qu'on appelle daniéliens), et qu'on avait abandonnés depuis long-

(1) Assoghig, Hist. univ. (en arm.). Paris, 1859 , p. 75. — Vartan, Hist. univ., p. 51 et iae CER
Vartan, Explic. des passages de l'Ecriture sainte (ms. dela Bibl. imp.; anc. fonds arm., n? 12), et
Jowrnal asiatique (février-mars 1867), p. 200.

(2) Gorioun, Biographie de Mesrob.

(3) Moise de Khoréne , Hist. d'Arm., liv. HII, ch. 53.

(4) Histoire universelle , p. 75. ;

(5) Histoire universelle, p. 51 et suiv. — Journal asiat. (février et mars 1867), p. 200.

(6) Histoire d'Arménie (en arm.); Venise, 1793, p. 8.

xj C DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

temps déjà, parce que leur emploi était diffieile et qu'ils ne suffisaient pas à
exprimer.tous les sons de la langue (1). Moise de Khoréne compléte ces ren-
seignements en disant que les lettres furent disposées selon l'ordre de l'al-
phabet grec (2). ' :

De tous ces récits 1] résulte que. Mesrob n'inventa pas l'ensemble des ca-
ractéres arméniens, comme le croient certains écrivains nationaux (3), mais
qu'il compléta l'alphabet daniélien au moyen des consonnes et des voyelles qui
manquaient , pour exprimer tous les sons dela langue et faciliter l'épellation des
mots (4). La découverte de Mesrob se trouve donc réduite maintenant à sa
véritable valeur, et on sait du reste que l'introduction des voyelles grecques
dans l'écriture syriaque, attribuée à Théophile d'Édesse, au huitiéme siécle (5),
a été amenée par une nécessité analogue à celle qui engagea Mesrob à em-
ployer ces mémes voyelles, pour faciliter l'épellation des syllabes et la lecture
des mots du langage arménien. ode

Par tout ce qui précéde, on voit que les Arméniens avaient subi, d'assez
bonne heure , l'ascendant exercé sur leur idiome par leur contact avec les Sy-
riens et les Grecs. Leurs plus anciennes traductions portent l'empreinte de l'in-
fluence syriaque et hellénique , et la conséquence linguistique de ces relations
mutuelles fut l'introduction d'un certain nombre de mots.grecs et syriaques
dans l'arménien (6). *

Nous allons étudier maintenant le róle prépondérant de l'hellénisme et l'ac-
tion décisive que la langue grecque exerca dans tout l'Orient, mais surtout en
Syrie et en Arménie , durant les premiers siécles de l'ére chrétienne.

De toutes les langues parlées dans l'antiquité, le grec est assurément celle
qui a été la plus répandue sur la surface du vieux monde. Cet idiome,
qui prit naissance dans la Gréce proprement dite; s'étendit peu à peu sur les
contrées du voisinage , gagna la Thessalie, la Macédoine, les points occupés
parles colonies grecques de l'Asie-Mineure, et finit bientót par envahir une
notable partie de l'Asie occidentale. :

La prépondérance de la langue grecque ne s'exerca pas seulement sur les
idiomes avec lesquels elle se trouva en contact immédiat, elle parvint méme à
en faire oublier quelques-uns, comme ceux qui étaient originairement parlés
dans la Thrace et dans la Thessalie. Dans les contrées oà la langue grecque

(1) Gorioun, Biographie de Mesrob.

(2) Moise de Khorene , Hist. d'Arm., liv. III, ch. 53. :

(3) Nersés Schnorhali, Histoire rimée , dans les ceuvres complétes de cet auteur; en arm. (Venise,
1830), p. 533 et suiv.

(4) Le P. Karékin, dans son Zistoire de la littérature arménienne , p. 8 et suiv., est entré dans les
détails les plus minutieux sur la question de l'invention des caractéres arméniens. Nous avons exac-
tement suivi son systéme, tout en tenant compte des renseignements précieux que M. Emin a donnés
sur le méme sujet, dans une des notes de son édition russe de Moise de Khorene, p. 361 et suiv.

(5) Renan , Hist. des lang. sémil., p. 299.— Cf. à ce sujet. Michaélis , Gramm. syr.,$ 7.— Assemani,
Biblioth. orient., t. 1, p. 64 et 5215 t. III, part. 2, p. 378.

(6) Boetticher, Suppl. ler. aram., cf. Zeitschrift der Deutschen Morgenl. Gesellschaft , t. VH,
p.324. — Renan JHist. des lang. sémil., p. 287.

ΓῚ

DISCOURS PRÉLIMINAIHRE. xvij

ne s'étendait que sur une partie du pays, et notamment sur les littoraux oü les
Hellénes avaient établi des colonies ou des comptoirs, elle réduisit à un rang
secondaire les idiomes parlés dans les différentes localités oü s'exerca l'activité
commerciale du peuple grec. Ainsi, par exemple, en Syrie, en Judée et dans
la Basse-Égypte , le grec s'érigea en langue littéraire et savante, et disputa le
terrain aux idiomes nationaux qu'elle ne put faire entiérement disparaitre.
Lors de sa plus grande extension, la langue grecque était parlée de la Si-
cile aux rives du Tigre, de la Mer Noire à l'Abyssinie. Ce. développement
extraordinaire d'une langue, d'abord resserrée dans des limites géographiques
assez étroites et qui gagna des contrées fort éloignées de son point de départ,
est assurément l'un des plus curieux phénoménes que les fastes du langage offrent
aux méditations de l'observateur. Originairement , le grec était l'idiome parti-
. culier d'un petit peuple issu de la grande famille arienne; plus tard il devint la
langue officielleet savante de toutes les nations avec lesquelles les Grecs se trou-
vérent en rapports, et le développement qu'il aequit est la preuve manifeste
de sa supériorité sur les idiomes indo-européens et sémitiques qu'il parvint à
dominer, lorsqu'il n'arriva pas à les éliminer complétement. M. Renan observe,
avec beaucoup d'à propos, qu'un phénoméne analogue s'est produit durant
tout le moyen-àge, pour une des langues appartenant à la famille des idiomes
sémitiques , l'arabe, avec cette différence, toutefois, que si l'extension de ce
dernier idiome a été plus grande et plus rapide que celle du grec , il n'est point
parvenu cependant à s'imposer victorieusement aux populations soumises durant.
des siécles à la domination de l'Islam (1). Les développements acquis par la
langue grecque, la vulgarisation des chefs-d'eeuvre de sa littérature, ont eu ἢ
pour résultat d'exercer une action civilisatrice et bienfaisante sur le génie des
peuples oü cette langue s'est plus particuliérement exercée ; tandis que l'arabe,
malgré les efforts des conquérants musulmans, n'a pu réussir à annihiler l'effet
produit , plusieurs siécles auparavant, par l'influence de l'idiome hellénique.
Une des causes de l'action décisive exercée par le grec sur les autres idiomes,
avec lesquels il se trouva en contact, est la répulsion marquée que le peuple grec
témoigna à toutes les époques, pour l'étude et la pratique des langues étran-
géres. Les Grecs , regardant comme un privilége tout spécial de parler la langue
nationale, n'ont jamais songé à se familiariser avec les idiomes des peuples bar-
bares, ἄγλωσσοι (2), avec lesquels ils furent en relations; et cette indifférence qu'ils
témoignérent pour les langues étrangéres n'a pas été une des moindres causes
des développements que leur propre idiome a acquis dans les contrées oü les
Grecs étaient entrainés par l'esprit de conquéte ou de commerce. On signale

(1) Renan , Hisl. des lang. sémit., p. 389. :

(2) Les Slaves désignent les peuples qui ne sont pas de leur race et ne parlent point leur langue ,
sous le nom de niemché « muets ». C'est cette épithéte que les populations de race slave donnent en-
core aujourd'hui aux Allemands , parce que ces derniers ne parlent et n'entendent point l'idiome slave.
— Cf. ma traduction de la Chronique de Michel le Syrien , en cours de publication à Saint-Lazare de

Venise , p. 211, note 3. A

xviij DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

toutefois quelques exceptions à cette loi générale, par exemple "Thémistocle
qui étudia et parlait avec facilité la langue des Perses (1). Au contraire, les
Orientaux avaient, comme de nos jours, une aptitude toute spéciale pour ap-
prendre les idiomes des peuples étrangers, et 115 montraient en particulier
une grande prédilection pour l'étude du grec. Peu de temps aprés la conquéte
macédonienne, nous trouvons Bérose à Dabylone, Ménandre à Tyr, Manéthon
en Égypte , compilant , d'aprés les documents originaux, les annales de leurs
patries respectives. C'est donc un fait significatif de voir, peu de temps aprés
le passage d'Alexandre en Orient, la langue grecque cultivée par des écrivains
d'origine barbare, et on chercherait en vain un Grec de ce temps-là qui ait
composé des ouvrages en langue étrangére. j

Ce fut peu de temps aprés la conquéte macédonienne que l'usage dela langue
grecque commenca à se répandre en Orient. A partir du moment oi elle fit son
apparition dans les contrées de l'Asie et de l'Afrique, elle étouffa, pour ainsi
dire, durant l'espace de six siécles, le génie sémitique, qui abdiqua, dit
M. Renan, son individualité , pour subir l'ascendant de la Gréce. Mais, lors de
l'apparition de l'islamisme, l'élément sémitique se réveilla tout à coup, et ses
développements furent tels, qu'à son tour il éclipsa l'hellénisme et s'isola com-
plétement de toute influence indo-européenne. Cependant, à l'exception de la
littérature arabe , toutes les littératures de l'Asie occidentale, syriaque, armé-
nienne, géorgienne, copte, éthiopienne, portent l'empreinte. de l'influence
grecque, devenue inséparable de la religion chrétienne (2).

Ce furent les Syriens d'en-decà de l'Euphrate qui subirent les premiers l'as-
cendant de la Gréce. Le changement politique produit dans l'Aramée, par l'é-
tablissement de la dynastie des Séleucides , amena également des modifications
profondes dans le caractere des Syriens , qui adoptérent sans trop de difficultés
les coutumes et le langage des Grecs. Ceux de la Mésopotamie résistérent avec
plus d'opiniàtreté, bien que les études helléniques aient été souvent florissantes
dans cette contrée.

Dés le cinquiéme siécle de notre ére , le syriaque, qui était la langue propre
de presque toutes les provinces de la Syrie, fut à peu prés éclipsé parles études
helléniques qui prirent un développement tout nouveau dans la Mésopotamie ,
gràce à l'école d'Édesse, devenue l'asile des Nestoriens. Aprés la destruction
de cette célébre école en 489, ces études passérent aux Jacobites et ne eessérent
de produire entre leurs mains d'assez bons résultats , pendant les siécles qui
suivirent (2).

La Syrie fut, de toutes les contrées de l'Asie occidentale, le pays oü la
langue grecque jeta ses racines les plus profondes et exerca une action prédo-
minante sur les idiomes parlés dans l'Aramée , et notamment sur le syriaque.

(4) Thucydides , Bell. Pelop., liv. I, ch. 158. — Cf. aussi Max Müller, Lecons sur la science du lan-
ga9e ; iroisiéme lecon , p. 92 et suiv. de la premiere édit. de la trad. francaise.

(2) Renan, Hist. des lang. sémil., p. 292.

(3) Renan , Hist. des lang. sémit., p. 297.

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. xix

Depuis l'établissement de la dynastie des Séleucides jusqu'au milieu du premier
siécle de notre ére , la domination grecque ne cessa pas en Syrie, et la langue
des conquérants acquit dans cette région une πρρύπαθον et une influence dé-
cisives. La réduction de la Syrie en province romaine n'apporta aucune mo-
dification dans les moeurs et les institutions des habitants, et la langue grecque
ne souffrit aucunement du changement politique advenu par suite de l'arrivée
des Romains. Bien plus, lorsque la religion chrétienne s'implanta en Syrie , la
langue grecque finit par gagner du terrain et envahit peu à peu toutes les
populations qui habitaient au-delà de l'Euphrate.

L'introduction d'un culte nouveau en Syrie fut la cause déterminante de
l'extension que prit l'idiome grec dans la partie occidentale de la Mésopotamie;
mais, comme le peuple n'entendait pas cette langue, le clergé se vit dans la né-
cessité de remédier à l'ignorance des classes inférieures, en entreprenant des
traductions du grec en syriaque , langue vulgaire du pays. C'est à cette circons-
tance qu'est due la version peschito (simple) des Livres-Saints, au. deuxiéme
siecle de notre ére (1). Ce premier essai de traduction n'ayant point paru satis-
faisant, les savants syriens entreprirent , au sixiéme siecle, de refaire une nou-
velle version , dont la rédaction fut confiée à Philoxéne , évéque d'Hiéropolis, et
à Polycarpe. Un siécle plus tard, Thomas d'Héraclée en fit la révision sur le
texte grec. Les conciles tenus en Syrie par les Péres grecs et syriens assembleés,
et dont les actes étaient rédigés en grec; déterminérent un nombre assez con-
sidérable de versions de ces actes en langue syriaque. En méme temps, les
cuvres des Péres grecs, traduits dans l'idiome vulgaire de Syrie, fournirent
une abondante moisson littéraire. Cet ensemble de compositions religieuses ,
empruntées aux écrivains chrétiens de la Gréce, constitue en majeure partie
le fond de l'ancienne littérature syriaque, et c'est à elle qu'il faat demander
les traductions des écrits de plusieurs docteurs de l'Église grecque dont les
cuvres, originairement écrites dans l'idiome hellénique, sont aujourd'hui
perdues. C'est ainsi que nous sont parvenus quelques écrits de Théodore de
Mopsueste, de Diodore de Tarse, de Sévére d'Alexandrie et d'Eusébe de Cé-
sarée (2). Les livres de liturgie, les décrets des conciles furent également traduits
du grec en syriaque, par des fonctionnaires de l'Eglise affectés spécialement
à ces traductions, et qui furent désignés sous le titre d'« interprétes ou traduc-
teurs (3) ». On cite parmi eux Paul, évéque de Callinique en Osrhoéne, au
sixiéme siécle, auteur d'une version syriaque des cuvres de Sévére; Serge
de Résain, traducteur de livres de médecine et de philosophie ; Jacques d'Édesse,
au septiéme siecle, qui, outre les ouvrages des Peres , traduisit plusieurs livres
d'Aristote, notamment les Catégories, les Interprétations, les Analytiques, et

(1) Wichelhaus, De Novi Testam. vers. syr. ant. — Wiseman, Hora syriacc , p. 108. — Perles ,
Meletemata Peschittoniana. — Renan, Hist. des lang. sém., p. 263.

(2) Assemani , Biblioth. orient., t. E, in prologo , p. 1.

(3) Assemani , Biblioth. orient., t, L, p. 475.

XX DISCOURS PRÉLIMINAIRE. :

le Compendium de la philosophie aristotélique de Nicolas (1); enfinle patriarche
Jacobite Athanase II, auquel on doit une version des Homélies de Sévére, de
la Dialectique d'Aristote et de l'Eisxyoyá de Porphyre (9).

La littérature profane fut aussi l'objet de la préoccupation des traducteurs,
et elle fournit un contingent considérable à la littérature syriaque. Ainsi, outre
les ceuvres d'Aristote, les interprétes donnérent des versions des livres d'Hip--
pocrate et de Galien (3). Cependant, les Nestoriens paraissent s'étre adonnés de
préférence à ces traductions profanes , dont quelques-unes devaient servir elles-
mémes à entreprendre d'autres versions, dans les langues parlées par les autres
chrétiens de l'Asie et par les musulmans.

Édesse , capitale d'une toparchie syrienne, et qui était peuplée de savants,
possédait de riches bibliothéques , d'importantes archives, et devint le centre des
études helléniques (4). C'est dans cette ville. que furent entreprises, par les
lettrés réunis dans son école, les premiéres traductions du grec en syriaque.
Vers le milieu du cinquiéme siécle, Cumas, Probus et Ibas donnérent une
version des livres d'Aristote (5). Mais, à la fin du cinquieme siecle, l'école
d'Édesse fut troublée par des querelles religieuses, et l'empereur Zénon
ferma l'école et chassa les savants (6). Les exilés nestoriens transportérent
alors en Perse le σοὰϊ des études , continuérent à traduire des livres grecs dans
leur idiome maternel (7) et donnérent une impulsion trés-grande à l'école de
Nisibe et à celle de Gandischapour qui venait d'étre fondée (8).

Les Syriens chrétiens avaient déjà abandonné en partie la culture du grec,
que certaines villes d'Orient , qui avaient recu d'eux , quelques siécles aupara-
vant, la science hellénique, voyaient fleurir chez iles la littérature grecque,
dont elles conservérent la tradition jusqu'en plein moyen àge. La ville de Carrhes
(Harran), par exemple , qui renfermait une population qui n'était ni chrétienne ,
ni musulmane , possédait une école οὰ l'hellénisme était fort en honneur. C'est
de cette école que sont sorties les nombreuses traductions d'ouvr ages grecs en
syriaque qui furent entreprises au dixiéme siécle, et dont la tradition se con-
tinua jusqu'au douziéme siécle (9).

51 des populations qui ne semblaient point appelées, par leur éloignement .
ou par leurs croyances religieuses, à étre envahies par l'hellénisme , subirent
son influence, d'autres, au contraire, qui furent en contact incessant avec les
Grecs, opposérent une énergique résistance à l'esprit hellénique. Les Juifs de
la Palestine par exemple furent de ce nombre, et les tentatives des Séleucides,

(1) Assemeni, t. IT, p. 46, 47; t. I, p. 468, 475.

Q) Wenrich, de auctorum gracorum. versionibus syr., arab., arm. persisque Comm., p. 126 et
suiv.

(3) Wenrich , op. cit., p. 95 et.suiv.; 241 et suiv.

(4) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. II, ch. 35.

(5) Ebe d-Jesu , Cat. lib. syr., apud. Asseman. Bibl. orient., t. TII, P. T, p. 85.

(6) Assemani , on: cit., t. II, p. 402 et 376, t. ΠΙ, P. I, p. 378.

(7) Assemani , op. cit., t. ΠῚ, P. II, p. 938.

(8) Schultz, dáus les Mis. de l'Acad. de Saint - oiuiug τοίην XIII, p. 437.

(9) Renan, Hist. des lang. sémit., p. 298.

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. ΧΧ]

pour amener les Israélites à adopter leur idiome, échouérent complétement.

Le parti grec qui s'était formé à Jérusalem, à l'époque des Macchabées, dut
céder devant l'opiniàtre résistance du parti national (1). Il semble cepen-
dant, que dans d'autres villes oü s'étaient établies des communautés israélites,

comme à Césarée et à Seythopolis, l'hellénisme était en. faveur chez les Juifs
qui faisaient usage de la version grecque des Écritures (2). Aprés la catastrophe
qui mit fin à la synagogue de Jérusalem , l'antipathie des Juifs pour l'hellénisme
devint de plus en plus déclarée (3). On frappa d'anathéme quiconque appren-
drait les lettres grecques à son fils (4), et il ne resta plus d'autres traces de
l'influence grecque et romaine en Judée, que quelques mots grecs et latins em-
ployés dans la langue de la Mischna et du Talmud (5). Contrairement à leurs
fréres de la Palestine, les Juifs d'Égypte acceptérent la langue et la culture
helléniques. Ce fut en effet à Alexandrie que fut entreprise la version des
Septante (6), et l'école des Juifs hellénistes qui florissait sur les rives du Nil a
produit , outre les traducteurs des Livres-Saints , des hommes assez marquants,
comme Philon le juif, pour qu'on ne puisse pas dire que les études grecques
irouvérent une résistance invincible de la part du mieux doué de tous les
peuples sémitiques. Cependant, cette répulsion des Juifs de Jérusalem pour les
études grecques explique pourquoi on ne trouve point dans la littérature
hébraique de traductions des livres grecs. On ne peut en effet considérer comme
des traductions des ouvrages grecs , les rares versions faites sur des livres déjà
traduits par les Arabes sur des textes syriaques. Telles sont par exemple les
traductions d'Aristote en hébreu, et quelques livres de médecine existant à la
bibliothéque du Vatican (7) et dans d'autres dépóts littéraires de l'Europe.

Les Arméniens furent initiés de bonne heure à la science hellénique par
les Syriens, qui parvinrent méme à l'introduire chez les Perses, et plus tard
chez les Arabes. Mais l'Arménie, qui était devenue chrétienne, subit bien plus
profondément que l'Iran, l'influence des Syriens, dont la langue joua, pendant
quelque temps, chez les populations de l'Ararat, le róle d'idiome sacré. En
effet , lors de l'introduction du christianisme en Arménie sous le régne de Tiri-
date, la grande majorité du clergé arménien se composait de prétres syriens (8),
et les traductions arméniennes de la Bible et des principaux ouvrages ecclésias-
tiques furent d'abord composées sur le syriaque (9). Mais si l'idiome vulgaire
de l'Aramée parvint à supplanter, pendant quelque temps, l'hellénisme en Ar-

(4) Macchabées , II, ch. 3, 4, 5.

(2) Renan , Hist. des lang. sémil., p. 293.

(3) Ernesti, de Jud. odio adv. litt. grac.

(4) Talmud de Jérusalem , Sofa 21, 2.

(5) Renan, Hist. des lang. sémii., p. 295.

(6) Renan, Hist. des lang. sémit. , p. 168.

(7) Wenrich , op. cit., pg. 134, 140 et suiv. p. 138.

(8) Cf. plus loin Agathange , His!. de Tiridate, p. 179. — Jean Mamigonien, Conlin. de l'Hist. de
Daron , Mémorial; ad calcem.— Gorioun, Biogr. de Mesrob.

(9) Wenrich , op. cif., p. 49 et suiv. — Quatremere, Mém. sur les Nabatéens, p. 139.

xxij j DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

ménie, l'étude du grec reprit bientót le dessus; et le clergé national, en se placant
sous le patronage de l'Église de Constantinople et de l'évéque de Césarée,
abandonna les études syriennes, pour s'adonner de préférence aux études
grecques. Les prétres syriens qui habitaient les couvents de l'Arménie, durent
céder la place à des moines du pays, et les supérieurs des couvents, dont quel-
ques-uns étaient des syriens ; furent remplacés par des évéques arméniens (1). La
réunion du concile d'Ephése parait avoir été la cause déterminante de la réaction
qui s'opéra en Arménie contre les Syriens. A ce moment, le patriarche saint
Sahag et Mesrob recurent des Péres qui composaient cette assemblée, une Bible -
en langue grecque qui fut immédiatement traduite , afin de corriger les imper-
fections de la premiere version faite sur le syriaque (2). Cette circonstance dé-
termina saint Sahag à envoyer deux des disciples de Mesrob à Alexandrie, ἡ
pour apprendre le grec (3). Au einquiéme siecle, le nombre des disciples dirigés
en Égypte, à Constantinople et à Athénes, s'accrut. considérablement (4), et
ce sont ces voyageurs qui, rentrés dans leur patrie , jeterent les fondements de
la célébre « École des interprétes ou. traducteurs », qui brilla d'un si vif éclat
jusqu'au commencement du sixiéme siecle (5).

Durant l'espace de vingt années, c'est-à-dire depuis l'adoption des caracteres
alphabétiques, jusqu'au moment dela décadence de l'empire des Arsacides et de
l'ingérance de plus en plus prépondérante de la Perse dans les affaires de l'Ar-
ménie, beaucoup de disciples se formérent dans les écoles fondées dans toutes
les provinces de ce royaume. Les critiques arméniens divisent en deux classes
les disciples qui , durant cette période , s'exercérent au pénible labeur des tra-
ductions. Les plus anciens sont désignés sous le nom de « premiers traducteurs»,
etles éléves qui travaillérent sous la direction de ces derniers, sont appelés
«seconds traducteurs ». On range dans la premiere classe les disciples immédiats
de Sahag et de Mesrob, qui secondérent les efforts de leurs maitres dans leurs
traductions. Les versions de ces premiers traducteurs se reconnaissent à l'absence
de toute influence hellénique, comme pat exemplele Pentateuque, les Arguments.
des Livres de l'Ancien Testament, les Évangiles, quelques anciens chants d'é-
glise, les cantiques des dimanches, les hymnes de Pàques et de la Pentecóte.
La seconde classe se composait des disciples des anciens traducteurs, qui furent
envoyés dans différentes villes de la Syrie, de l'Égypte et de la Gréce, pour
compléter leur instruction.

Parmi les premiers traducteurs dont l'histoire nous a transmis les noms , il -

(1) Cf. plus loin, Jean Mamigonien, Con/in. de histoire de Daron, Mémorial; ad calcem.

(2) Grégoirele syrien, Schol. du psaume XV. — Briani Waltoni, in proleg. Bibl. polygl., (Ed. Dath),
p. 621.

(3) Moise de Khorene , Hist. d' Arm. liv. III, ch. 53. — Lazare de Pharbe , Hist. d'Arm., p. 30-32. —
Gorioun, Biogr. de Mesrob.

(4) Moise de Khorene , op. cit., liv. IIl, ch. 54, 60. — Gorioun, Biogr. de Mesrob.

($) Sukias de Somal , Quadro delle opere di vari autori anticamezte tradotte in armeno. (Ven.,
1825). — Karékin, Hist. de la littér. arm. , p. 179 et suiv.

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. : xxiij

faut citer Joseph de Khoghotsim, dans le canton de Vaiotzdzor (1), qui fut pa-
triarche de l'an 441 à l'an 452, et qui présidale synode d'Ardaschad (2); Hovhan
ou Jean qui fut martyrisé à Ctésiphon; Ghévont ou Léon, prétre de Vanant,
qui aida puissamment Vartan à combattre le mazdéisme, que les Perses vou-
laient imposer à l'Arménie. Léon était le chef des disciples que Mesrob conduisit
avec lui à Méliténe, et qu'il avait laissé dans cette ville, auprés de l'évéque
Acacius, à la demande du général Anatole. Mesrob qui s'était consacré à l'ins-
truction de ses disciples, dans le désert de Schaghakomk (3), nomma Léon
directeur à sa place. Celui-ci, ayant appris que quelques-uns de ses compagnons
se trouvaient à Constantinople , oit ils s'occupaient de la traduction d'ouvrages
grecs , vint les rejoindre. De là, il retourna en Arménie, oü il rapporta des ma-
nuscrits des Livres-Saints et les canons des conciles de Nicée et d'Éphése. On
cite encore parmi les anciens traducteurs , Eznig de Goghp et Gorioun ; le pre-
mier composa une « Réfutation des hérésies (4) » et le second est l'auteur
de la « Biegraphie de Mesrob (5) »; Mouché de Daron et Der ou Dirair de
Khortzen (6); Joseph de Baghin et Hovhan d' Égéghiatz , qui secondérent puis-
samment Mesrob, en exercantses disciples dans la traduction des Livres-
Saints (7). Plus tard Mesrob , étant revenu du pays des Koukar (Gogaréne),
envoya Joseph de Baghin et Eznig, à Edesse, en vue d'obtenir des traductions
des premiers Péres syriens. Ceux-ci quittérent bientót cette ville et se dirigerent
sur Constantinople , pour continuer la version des ceuvres des Péres grecs. Ils
rapporterent de leur voyage des textes authentiques et trés-corrects de la Bible
et des canons d'Ephése en grec, et c'est sur ces exemplaires qu'on entreprit une
traduction nouvelle de ces divers écrits, dontles premiéres versions laissaient
beaucoup à désirer. Ceci. explique pourquoi on rencontre, dans la littérature
arménienne, des versions différentes de certains livres, faitesà peu prés dans le
méme temps , comme par exemple le livre de l'Ecclésiaste (8). Enfin , on cite
encore comme faisant partie de l'école des anciens traducteurs, Hénoch et Tanarí
qui vécurent longtemps parmiles Aghouank, Jérémie , Tatig, Knith, évéque
de Tertchan, disciple. de l'école de Schaghakomk, Artzan l'Ardzrouni , com-
pagnon de Jean d'Egéghiatz, qu'il suivit à Césarée (9), et Ghazarig ou
Ghaznig.

Les seconds traducteurs, dont la réputation semble avoir éclipsé celle de
leurs devanciers, sont l'historien Moise de Khoréne, son frére Mampreé le

) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. III, ch. 61, 67.
) Gorioun, Biogr. de Mesrob.

) Moise de Khorene , Hist. d'Arm., liv. III, ch. 60.

(4) (Venise, 1826), en arm. — Levalllant de Florival, Réfutation des sectes des bd rela. 1853).
(5) (Venise, 1854), en arm.

(6) Lazare de Pharbe, Hist. d'Arm. (Venise, 1793), en arm.

(7) Gorioun, Biogr. de Mesrob. — Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. IIT, ch. 53.

(8) Petite Biblioth. arménienne, (Venise, 1833), en arm.

(9) Moise de Khorene , Hist. d'Arm., liv. 111, ch. 60.

(
Ω
(3

xxiv | DISCOURS PhÉLIMINAIRE.

lecteur, le philosophe David l'invincible, le patriarche Kiud , Jean Mantagouni,
les historiens Élisée et Lazare de Pharbe , et le rhéteur Ezdras d'Ankegh. Enfin,
on peut ranger parmi ces traducteurs, sans pouvoir leur assigner une époque |
précise , Sahag, Jean, Abraham ou Abel, Ananias, Jonathan, Khatchig, An-
dréas, Thothoul et Varos (1). |

La plupart des traducteurs de la seconde classe, qui avaient longtemps ré-
sidé dans les villes grecques , s'étaient pénétrés des bcautés de la langue et de
la littérature helléniques. Ils voulurentfaire profiter leur idiome national des
avantages qu'ils avaient retirés de l'hellénisme, en traduisant , non-seulement
des livres religieux et liturgiques , mais encore des ouvrages profanes. Leur in-
telligence et leur goüt s'étaient développés d'une maniére remarquable sous
l'influence d'une langue bien formée et d'une brillante littérature. C'est ce qui
explique comment, dans les traductions faites au cinquiéme siecle, et dans les
ouvrages originaux composés à la méme époque, on ressent l'influence du
génie grec. Aussi, les traducteurs arméniens produisirent-ils une véritable ré-
volution linguistique dans l'idiome national, qui aequit une plus grande préci-
sion et subit des transformations remarquables.

L'examen approfondi des textes a démontré que l'hellénisme , ou pour mieux
dire, l'initiation des Arméniens à la science des lettres grecques, se fit sentir
de trois maniéres différentes chez les écrivains de ce siécle. Ainsi Moise de
Khoréne, Kiud et David l'invincible ont adopté chacun une méthode différente
dans l'usage qu'ils ont fait de leurs connaissances helléniques , et c'est ce qui a
fait partager ces chefs d'école et leurs disciples en trois groupes distincts :
1* Les traducteurs dont le style est arménien , mais dont les expressions sont
prises avec une acception adaptée au génie de la langue grecque ; 2? ceux qui
emploient des tournures grecques, et rendent ainsi leur style difficile à saisir
de prime abord; 3* enfin ceux qui emploient également des tournures propres

.au génie de la langue hellénique, et ont aussi adopté la syntaxe grecque (5).

Quelques-uns des savants qui firent leur éducation littéraire en Gréce, étaient
revenus dans leur patrie , tellement enthousiastes du style grec, qu'ils voulu-
rent méme appliquer les régles de la Grammaire de Denys de Thrace à la langue
arménienne, de sorte que nous trouvons dans la traduction de cet ouvrage des
mots composés , de véritables néologismes , complétement étrangers aux régles
grammaticales de l'arménien et à ses conjugaisons (3).

On ignore si les modifications et les changements introduits dans la langue
arménienne par les traducteurs, furent accueillis avec faveur par leurs con-
temporains ; mais ce que l'on sait, c'est que ce style tout nouveau , sans unifor-
mité, et qui n'était pas compris par les masses , fut rejeté d'assez bonne heure,
car il disparait complétement aprés le siécle des traducteurs. Au surplus, Moise
de Khoréne nous donne à penser que les innovations introduites par lui et ses

(1) Karékin , Hist. de la litt. arm., p. 192 et suiv.
(2) Karékin, op. cit., et suiv. p. 179,
(3) Chahan de Cirbied, Gramm. de Denys de Thrace, textes grec et arm. avec trad. franc. (Paris. 1830.)

JDISCOURS PRÉLIMINAIRE. XXV

compagnons, dans le style arménien furent généralement peu goütées, car il se
plaint du peu de cas que ses nationaux font de la science des traducteurs et du
dédain qu'ils affectent pour leur érudition (1).

Bien que le cinquiéme siécle soit par excellence l'àge d'or des traducteurs,
cependantles Arméniens ne semblent pas avoir complétement abandonné,
dans les siécles qui suivirent, la tradition des versions des livres grecs. Aprés
un intervalle d'un siécle, nous trouvons Sarkis, qui traduisit les ceuvres de
Julien d'Halicarnasse (2);le vartabed Philon, auquel on doit la version de l'His-
toire ecclésiastique de Socrate, qu'il continua jusqu'au temps du patrice Nerses
Oamsaragan , gouverneur de l'Arménie (3). Au huitiéme siecle , on cite Étienne
de Siounie, auteur de versions nombreuses. des Péres grecs et qui s'était per-
fectionné dans ses études, à Constantinople, οὐ il avait longtemps résidé (4).
Éinfi au onziéme siécle, le prince Grégoire Magistros , investi du titre de duc
de la Mésopotamie par les Grecs, et qui traduisit sur les textes or iginaux les
éléments d'Euclide , le Timée et le Phédon de Platon (5).

Le goüt des traductions s'est du reste transmis de siécle en siécle chez les
Arméniens, et c'est aujourd'hui la célébre congrégation mékhitariste de Saint-
Lazare de Venise, érigée en Académie arménienne, qui s'est imposé la tàche
glorieuse de continuer la tradition des anciens interprétes , en rendant à l'idiome
national le caractere vraiment littéraire dont 1l s'était écarté à partir du sixiéme
siecle.

Les livres religieux et liturgiques; les ceuvres des Péres des églises d'Orient,
constituent l'ensemble principal du travail des anciens traducteurs (6) ; cepen-
dant les Arméniens ne négligérent pas non plus les ouvrages scientifiques et

profanes, et on trouve dans leur littérature des versions des livres de mathéma-
tiques et de philosophie des Grecs (7). Il parait méme qu'ils traduisirent Ho-
mére, car la Bibliothéque impériale de Paris posséde un vocabulaire pour servir à
l'intelligence du texte de l'Hiade.On connait aussi un fragment, malheureusement
irés-court, de la tragédie des Péliades d'Euripide, qui est perdue en grec (8).
On sait encore queles Arméniens avaient traduit les comédies de Ménandre,
notamment les "Ezio£zov:e;, mentionnées dans les Prolégoménes aux Catégories
d'Aristote, de David le philosophe (9).

Il serait peut-étre téméraire d'affirmer, comme le prétendent certains criti-

(1) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 2 et 3.

(2) Sukias de Somal , Quadro delle opere ...., p. 40.

(3) Tchamitch , Hist. d'Arm. (en arm.) t. II, p. 375.

(4) Tchamitch , op. cit., t. IT, p. 399. i

(5) Grégoire Magistros, Correspondance (en arm.), lettre 46. — Sukias de Somal, Quadro della
storia. ..., p. 70, 71. — Le méme, Quadro delle opere ..., p. 33.

(6) Sukins de Somal , Quadro delle opere ...; ; passim. — Le Pazmaveb, 1861, p. 159, 191 et suiv.,
224, 293; 1862, p. 32, 128.

(7) Sukias de Somal , Quadro delle opere ...; passim.

. (8) Moise de Khorene , Rhétorique (Venise, 1843), en arm., p. 383 et suiv.

(9) Neumann, David le philosophe, p. 54 du tirage à part, extrait du Journal asiatique, 1829. Mé-
nandre ( de la collection Didot) p. 18.

xxvj DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

ques , que les historiens grecs cités par Moise de E hope. δε dont il uou
méme conservé des fragments dans son Histoire , ont été traduits autrefois dans
l'idiome arménien , et il est bien plus naturel de supposer que cet écrivain, qui
possédait à un si haut degré la connaissance de Fidioeh hellénique , consulta
simplement les textes originaux. Toutefois, si, dans l'état actuel de nos con-
naissances, il nous est impossible de dire que les ceuvres d'Hérodote, d'Aby-
déne, de Céphalion , de Paléphate , de Manéthon, de Jules l'Africain , etc., ont
existé jadis en arménien, nous pouvons affirmer, d'aprés le témoignage d'é-
crivains trés-véridiques, qu'une version de Dérose se trouvait encore, au
douziéme siécle, en possession des Arméniens(1), et aujourd" hui méme , on
est sur la trace d'un manuscrit de Diodore de Sicile (en arménien), qu'un heu-
reux hasard. aurait protégé, jusqu'à ce jour, contre les incendies et les ra-
vages dont la TTranscaucasie a été le théàtre jusqu'à la fin du dix-huitiéme
siecle (2).

A cóté de la littérature arménienne se place une autre littérature qui a fait
également aux Grecs des emprunts considérables , je veux parler de la littérature
géorgienne. On croit généralement que la langue géorgienne , idiome indo-eu-
ropéen comme l'arménien , et qui a, avec ce dernier, des affinités. trés-appa-
rentes, ne possédait pas de littérature écrite avant l'invention des caraetéres
alphabétiques dont Mesrob gratifia les Géorgiens (3). Cependant certaines per-
sonnes prétendent qu'il existait autrefois, chez les Ibéres et les Colches, une
littérature profane et paienne qui a entiérement disparu. Tout ce que l'on peut
dire, c'est que l'on n'en trouve pas la moindre trace dans les écrivains chré-
tiens des premiers siécles , et il est plus naturel de croire que ce fut par les Ar-
méniens que les Géorgiens , comme aussi les Aghouank, furent initiés du méme
coup à la connaissance des lettres et de la foi évangélique. On n'a également
que des données trés-vagues sur le róle que la langue grecque joua en Géorgie,
avant l'époque de l'introduction du christianisme dans cette contrée de la
Transcancasie. Les colonies helléaiques, échelonnées sur le rivage oriental de la
Mer Noire, n'ont laissé comme témoignage de leur présence dans ces contrées ,
que quelques rares médailles dont les légendes sont en caractéres grecs (4).
Ce furent des prétres syriens, .venus en Géorgie, pour assurer le triomphe
de la foi nouvelle, préchée par sainte Nino (5), qui donnérent au peuple de
Karthlos ses premiers enseignements (6). On ignore l'époque précise à laquelle les

(1) Samuel d'Ani, Chronographie (ms. dela Bibl. imp. de Paris, anc. fonds, n? 96), fol. 1 verso, 3

verso et 7 recto.

(2) On comprend la réserve que m'impose la nouvelle d'une découverte aussi capitale. Si, comme je
l'espere , le manuscrit de Diodore peut étre acquis ou copié par des Européens, la publication fera dans
le monde savant une véritable sensation.

(3) Moise de Khoréne,, Hist. d'Arm., liv. HI, ch. 54.

(4) Mionnet , Descript. des riéd. grecques ; Colchide , Ibérie.

(3) Moise de Khorene , Hist. d'Arm., liv. II, ch. 86 et sniv. — Wakhtang, Hist. de la Géorgie , trad,
de M. Brosset , t. I, p. 202 et suiv.

(6) Brosset , Hist. de la Georgie , t. I, p. 202 et suiv., et Addit. VI, p. 125 et suiv.

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. xxvij

traductions des livres grecs que renferme la littérature géoirgienne furent entre-
prises dans ce pays , et si elles ont été faites directement sur les textes originaux
ou bien sur des versions arméniennes. On sait par le témoignage de Soulkhan
Saba Orbélian , auteur d'un dictionnaire estimé (1), qu'il existait autrefois en
géorgien des traductions des ouvrages de Joséphe ; des Dialogues de Platon, des
Catégories d'Aristote, de l'Histoire de Dion Cassius et des livres de Némésius (2).
L'Eiceyoy?; de Porphyre, qu'on croyait généralement avoir été traduite directe-
ment en géorgien sur le texte grec, n'est qu'une version moderne entreprise en
1735, par Zourab Chanchiani, contemporain de Wakhtang (3). Le περὶ "Eouzyelaz
fut traduit sur la version arménienne par Dosithée Nécrésil. On cite , parmi les
principaux traducteurs géorgiens, Ioané Pétrisi qui vivait au douziéme siecle,
c'est-à-dire à l'époque la plus brillante dela littérature géorgienne; le patriarche
Antoni I*', fils du roi Iésé , qui occupa le tróne pontifical de Metzkhétha, dans
le courant du dix-huitiéme siécle; Gaiotz; le tzaréviteh Ioané, fils du roi
Georges XII, qui traduisit l'Hiade en. vers iambiques, enfin plusieurs autres
encore, dont les noms ne sont pas connus, et auxquels on doit des versions
d'Hérodote , des Vies de Plutarque, etc. (4).

Le goüt des traductions des livres grecs, que les Syriens inspirérent aux Ar-
méniens et aux Géorgiens, fut introduit égalementen Perse à la fin du cinquiéme
siecle , par les BE oe de l'École d'Édesse et par leurs disciples , qui avaient recu
un accueil brillant à la cour des Sassanides. Déjà, avant cette époque, les Par-
thes arsacides se servaient du grec comme langue officielle , et les monuments
numismatiques de cette dynastie nous en fournissent la preuve irrécusable.
Les grands rois s'honoraient méme de porter le titre de φιλέλληνες (5). Au sur-
plus, on ne saurait mettre en doute l'influence de la littérature grecque dans
l'empire iranien , quand Élien nous assure:que les versions des livres de phi-
losophie , de mathématiques et d'astronomie des Grecs , furent précédées d'une
version en langue perse des poémes d'Homére (6). Les tragédies grecques se
jouaient méme sur les théàtres de la Perse, et ce fut pendant une représenta-
tion des Bacchantes d' Euripide, que la téte de €rassus fut apportée devantle roi
Orodes (7). Mais cefut surtout à l'époque des Sassanides, et pendant le régne de
Chosroés Nouschirwan, que nous voyonsles lettres grecques briller del'éclatle
plus vif en Perse (8). Ce prince attira dans ses Ftats les philosophes byzantins

(1) Le Bouquet des mots , ms. de la Bibl. imp. de Paris ; anc. fonds géorgien , init.

(2) Brosset , Gramm. géorg., introd., p. 19.

(3) Brosset , Rapports sur un voyage en Géorgie, VIIe Rapport, p. 63.

(4) Brosset , Catal. des livr. géorg., àla suite de son Discours sur la littér. géorg. (S.-Pét., s. d.)

(5) Mionnet , Descript. des monn. grecques. Cf. Arsacides de Perse. — Longpérier, Mém. sur ἴα
chron. et l'icon. des Arsac., p. 5, 6.

(6) 4Xliani earic histor., liv. XII, ch. 48 (éd. Didot ).

(7) Plutarque, Crassus, XXXIII, p. 673 (éd. Didot ).

(8) Assemani, Bibl. orient., t. I, p. 203, 251, 406; t. II, p. 402; t. III, P. I, p. 226, 376. —
Fabricius, Biblioth. med. et inf. latin., t. IV, p. 204, note. — Wisemann, Hor syriacc , 2e part.,
$ V, note. — Renan. His. des lang. sém., p. 285.

xxviij DISCOURS PRÉLIMINAIRE.

persécutés par Justinien, tels que Damascius le Syrien, Simplicius de Cilicie,
Eulamius de Phrygie, Priscus de Lydie, Hermias et Diogene de Plénicie, Isidore
de Gaza (1), et Uranius de Syrie, admirateur d'Aristote, commencal de Chosroés,
qui discuta si brillamment avec les Mages, et recut une pension sur le trésor
royal (2). Chosroés passe pour avoir été le premier monarque perse qui encou-
ragea les traductions des livres grecs, et ce fut sous son régne que furent en-
treprises les versions des ceuvres d'Aristote et de Platon (3). Sil'on s'en rapporte
au témoignage de Mohammed ben Isaq, ce fut encore sous le régne de ce
méme monarque, que les livres de médecine et de logique furent traduits ; et
c'est sur cette version que Abdullah ben Al-Mokaffa et d'autres entreprirent
leurs traductions arabes (4).

La conquéte de la Perse par les Arabes modifia pendant quelque temps les
habitudes religieuses des populations iraniennes, et ces derniéres subirent pro-
fondément l'influence des conquérants musulmans. Les Perses, qui s'étaient
montrés passionnés pour les études grecques , les abandonnérent, etce ne fut
qu'apres la chute de la domination arabe, que l'hellénisme reprit en Perse un
nouvel essor et arriva à une renaissance tout à fait extraordinaire. La langue
nationale reprit également le dessus, et cette réaction énergique se manifesta
durant toute la période du gouvernement des Ghaznévides et des Seldjoukhi-
des. Sous Djélal-Eddin le seldjoukhide, on entreprit la traduction en persan
des écrits d'Euclide et de Ptolémée. Pendant le régne d'Houlagou, les études
astronomiques furent poussées activement; l'observatoire de Maragha fut fondé
et la direction en fut confiée à Nacer-Eddin , traducteur d'une partie des ou-
vrages de Ptolémée et commentateur des-livres de morale d'Aristote et de
Platon (5).

Toutefois, l$ versions persanes des livres grecs ne furent pas faites directe-
ment sur les textes originaux, etil parait démontré qu'elles furent entreprises sur
des traductionssyriaqueset arabes. Les Arabes, bien qu'ils aient été imitiés à une
époque déjà ancienne, mais seulement sur quelques points restreints de leur ha-
bitation, à la culture hellénique (6), se 1n0ntrérent plus tard. tré:-hostiles à l'é-
tude du grec proprement dite, qu'ils ne connurent que par des traductions
syriaques et persanes (7). Il parait méme certain que trés-peu de musulmans ont
su le grec, et les savants de l'islamisme qui pénétrérent un peu avant dans la
connaissance de la littérature hellénique, se bornérent à consulter les ouvrages

(1) Agathias, De imp. et reb. Justiniani, liv. IL, ch. 30, 31.

(2) Agathias , op. cil., liv. II, ch. 29, 32. :

(3) Agathias, op. cit., liv. II, ch. 28.

(4) Wenrich, op. cit.; passim.

(5) Aboulpharadj, Hist. dynast., p. 548 du texte arabe, et 338 de la vers. lat.

(6) Droysen, Geschichte des Hellenismus, Yl, 645, 731, 746. — Reinaud, Géogr. d'Aboulféda,
introd. p. 382. — Renan, dans le Bulletin archéol. franc., sept. 1856. — Le méme, Hist. des lang.
sémit., p. 299-301.

(7) Renan, De philos. peripat. apud Syros, $ 8. — Le méme, Hist. des lang. sémil., p. 297-
298, 378-379.

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. d

de science et de philosophie , et négligérent de parti pris tout ce qui était litté-
rature proprement dite, histoire, grammaire , etc.

Ce fut seulement à l'époque des Abbassides et par suite de la présence des
médecins syriens à la cour des khalifes, que le goüt des sciences de la Gréce
s'empara des Arabes. Abou-Djafar Al-Mansor, fondateur de Bagdad, attira dans.
cette ville des savants, et se plaisait lui-méme dans l'étude de la philosophie
et de l'astronomie-(1). D'autres khalifes, comme Haroun Al-Raschid, Al-Ma-
moun, Al-Watek Billah, Al-Motawakel, etc., favorisérent de tout leur pouvoir
les études littéraires, encouragérent les savants et les admirent dans leur
intimité (2). Al-Mamoun montra surtout un goüt trés-prononcé pour les études
belléniques, en ordonnant de traduire en arabe les principaux ouvrages de
science écrits en grec. Mais, chez les Arabes comme chez les Persans, les tra-
ductions des livres grecs furent faites de seconde main sur des versions sy-
riaques, par les Nestoriens (3). Aussi faut-il considérer comme une légende le
fait de l'incendie des livres grecs originaux, ordonné par Al-Mamoun , comme.
n'étant plus utiles, depuis qu'il en possédait des versions dans sa langue (4).

Les khalifes , en encourageant a'nsi les traductions des livres grecs et no-
tamment des ouvrages de philosophie, de médecine, d'astronomie et de ma-
thématiques, ont rendu à la littérature hellénique un immense service. Beau-
coup de ces ouvrages, dont ies textes originaux sont aujourd'hui perdus, nous
ont été conservés dans les versions arabes. On doit regretter toutefois que les
musulmans aient complétement laissé de cóté les ouvrages littéraires et histori-
ques des Grecs , et que la poésie des Hellénes n'ait pas trouvé chez les Arabes
un seul interpréte !

Malgré l'immense service que les Syriens et les Arabes ont rendu à la science,
en nous transmettant des versions de beaucoup d'ouvrages grecs , on doit dire
cependant que leurs traductions sont loin, pour la plupart, de reproduire tou-
jours fidelement le sens exact et précis des textes originaux. On comprend au
surplus que des traductions arabes, faites de seconde main sur des versions syria-
ques des textes grecs, ont dà, en passant par différentes transformations, subir
de graves altérations quien ont dénaturé le sens primitif. La Table de Cebós,
traduite en arabe, présente en effet une foule de contre-sens qui dénotent, de
la part des interprétes syro-arabes, un manque d'expérience dans la connais-
sance du grec et une ignorance compléte de tout ce qui concernaitla mythologie
hellénique (5).

Il ne faudrait pas croire que ce furent seulement des Syriens qui se livré-
rent exclusivement au pénible labeur des traductions des livres grecs dans l'i-
diome arabe. Nous connaissons aujourd'hui les noms d'une foule de musul-

(1) Aboulpharadj, Hist. dynast., p. 246 du texte, et 160 de la vers. lat.

(2) El-Macin, Hist. Sarrac., liv. 1, ch. 3, p. 401.

(3) Renan, De philos. perip. apud Syros, S 8. — Le méme, Hisl. des lang. sémil., p. 265.
(4) Brucker, Hist. crit. philos., t. I1I, p. 38.

(5) Wenrich, op. cif., p. 39.

XXX |... pISCOURS PRÉLIMINAIRE.

mans qui avaient appris à fond le syriaque et qui wraduisirent, concu em
avec les Syriens, beaucoup d'ouvrages grecs, dont ᾿ existait des versions syria-
ques. Nous dépasserions le cadre qui nous est tracé, 51 nous voulions rappeler
ici les noms etles travaux de ces savants interprétes (i); contentons-nous de
rappeler qu'à leur téte figure Averroés, qui ne fut pas seulement un des traduc- :
teurs des écrits du philosophe de Stagyre, mais qui commenta aussi Aristote et
devint le chef d'une école célébre à laquelle il a donné son nom (5) .

Malgré son éloignement des limites extrémes de l'extension orientale de la
langue grecque, l'Inde subit à un certaiu degré l'influence de l'hellénisme.
La fondation des royaumes grecs de la Bactriane et de la vallée de l'Indus, oà
des soldats d'Alexandre avaient établi des empires, détermina l'emploi du
grec comme langue officielle. Les monnaies bactriennes et autres qui, depuis.
quelques années, abondent dans. les collections numismatiques , sont là pour
attester ce fait (3). Un passage d'Elien nous donne aussi à entendre que les In-
diens chantaient les vers d'Homére dans leur idiome (4). Nous savons encore

que les Indiens avaient emprunté aux Grecs leur astronomie (5), et que les
brahmines tenaient en grand honneur la littérature des Hellénes (6). t

Les Éthiopiens recurent également des Grecs la Bible, leurs symboles et
toute leur culture intellectuelle , et ils leur furent probablement aussi redevables
de leur alphabet. On connait aujourd'hui beaucoup d'ouvrages grecs, traduits
en gez, langue classique et savante de l'Abyssinie. Ce fut dés le quatriéme sié-
cle de notre ere que la Bible des Septante fut traduite dans l'idiome éthio-
pien, et c'est gràce aux versions éthiopiennes des livres apocryphes de l'Ancien-
Testament, entreprises dans les siécles suivants , que le livre d'Hénoch, dont
le texte original est perdu maintenant, nousa été conservé (7). On croit généra-
lement.que les Éthiopiens ne traduisirent pas directement du grec tous les ou-
vrages dont ils entreprirent des versions dans leur langue, et l'on s'aecorde à
penser queles traductionsdes livres grecs que posséde leur littérature furent faites
sur des traductions arabes (8). Cependant, au sixiéme siecle, le grecétaitla langue
officielle de l'Ethiopie, car ce fut dans cet idiome qu'étaient concus les textes
épigraphiques (9) et les légendes des monnaies (10). Le code des lois dressé et

(1) Wenrich, op. cit.; passim.

(2) Renan, Averroes et l'averroisme ; essai historique (2* édit.).

(3) Raoul-Rochette, Notice sur les médailles grecques de la Baclriane et de l'Inde. (Extr. du
Journal des savants, années 1834, 35, 36.)

(4) liani variz histor., liv. XII, ch. 48.

(5) Weber, Hist. de la littérat. indienne, trad. franc. Ρ. 36, 49, 372 et suiv.

(6) Philostrate, Vie d'Apollonius de Thyane, liv. III. 12. — Weber, op. cit., p. 373. — Reinaul ,
Mém. sur l'Inde , p. 86-87.

(7) Dillmann, Henoch liber, xthiopice cum variis lectionibus ( Leipsik, 1851 ).

(8) Renan, Hist. des lang. sém., p. 335.

(9) Boeckh et Franz, Corp. inscr. grac., t. III, p. 512 et suiv., $ 15, — Letronne, Journaldes savants,
mai 1825.— Le méme, Mém. de l'Acad. des Inscr., t. IX, p. 128 et suiv. — Le méme, Matériaux pour
servir à Vhist. du christ. en Égypte , Nubie, etc., p. 44-52. — Droysen, Geschichte des Helle-
nismus, t. II, p. 744 et suiv.

(10) Ma Numismatique des Arabes avant l'islamisme, p. 148 et suiv.

DISCOURS PRÉLIMINAIRE. xd

mis en ordre par Gergentius , évéque de Zhafar, était aussi écrit en grec (1).
Le nombre des traductions d'ouvrages grecs, conservées dans ce que nous con-
naissons actuellement de l'ancienne littérature éthiopienne, est assez considé-
rable; mais le fonds principal consiste spécialement dans des livres religieux
et liturgiques, des Vies de saints et un recueil de maximes philosophi-
ques (2). Ce dernier ouvrage n'est du reste qu'un extrait de sentences tirées
d'Hippocrate , Galien, Platon, etc., qui a été traduit sur une version arabe.

La littérature copte, qui comporte également beaucoup de traductions d'ou-
vrages g grecs religieux, entreprises à l'époque de l'introduction du christianisme
en Égypte, parait avoir complétement négligé les ouvrages profanes. On ne
connait, pour ainsi dire, aucun livre digne 'étre signalé à l'attention des sa-
vants , et, à part les Vies des saints, qui ont fourni à Quatremére d'excellents
renseignements sur la géographie de l'Égypte (3), on ne trouve, dans cette lit-
térature, que des ouvrages d'un intérét secondaire.

En terminant , nous donpudk la liste des principales sources à consulter sur
les ouvrages grecs traduits dans les différentes langues orientales.

1* Buhle, De stud. grzc. liter. inter Arab. atq. rationib., dans le tome XI
des orbe ai ad de la Société royale de Gettingue.

2* Le méme, 2e libr. Aristotelis interpret. jw in prolegom. (Ed. Bi-
pont. Aristot.) |

3* Renaudot, De barbar. Aristotelis libr. versionib., dans la Jiblioth. erc.
de Fabricius ( Ed. Harles), t. III.

4* Camus, Des traductions des livres grecs faites en arabe et dans d'autres
langues orientales, dans les /Votices et extr. des ms., t. VI.

5? Sukias de Somal, Quadro delle opere anticamente trad. in armeno. (Xe-
nise, 1855.) ;

6* G. de Flügel, Dissertatio de arabicis scriptor. grzcor. interpret. ( Misencw,
1841.)
7^ 1. G. Wenrich, De auctorum graecorum versionib. et commentar. syriac.,
arab., armen. persicisque commentatio. ( Lipsie , 1842.) *

8* Brosset, Eléments de la langue géorgienne, introd., p. 19, et Catalogue
des livres géorg. impr. et ms. (S. WD orqiaie s. d.)

Vicron LawcrLois.

(1) Hammer, Literaturgeschichte des Araber, t. I. — Renan, Híst. des lang. sém., p. 300-344.

(2) Catalogue des ms. éthiopiens de M. d'Abbadie, n? 26 et pesrim; et Catalogue du fonds éthiopien
de la Bibliotheque impériale, n? 40 et passim.

(3) Quatremére, Mém. géogr. sur l'Égypte (Paris, 1841).

PREMIERE PARTIE.

HISTORIENS GRECS-

TRADUITS EN ARMÉNIEN.

—————

MAR APAS CATINA, BARDESANE, AGATHANGE

ET FAUSTUS DE BYZANCE.

MAR APAS CATINA.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE,

EXTRAITE DE L'HISTOIRE DES PREMIERS ANCÉTRES,

TRADUITE DU CHALDÉEN EN GREC PAR ORDRE D'ALEXANDRE LE GRAND ,
ET CONSERVÉE EN PARTIE PAR MOISE DE KHORENE.

' TRADUCTION NOUVELLE EN FRANCAIS

AVEC DES NOTES HISTORIQUES, CRITIQUES ET PHILOLOGIQUES,

PAR

VICTOR LANGLOIS.

MAR APAS CATINA. : à 1

4

INTRODUCTION.

Α une époque trés-reculée de l'histoire du
monde, Babylone était le centre d'une culture
intellectuelle trés-développée. Une peuplade d'o-
rigine arienne , détachée de la famille iranienne ,
et sortie des montagnes de la Chaldie, région située
sur les rivages méridionaux du Pont-Euxin (1),
ayant émigré dans les contrées de l'Euphrate et du
Tigre , fut amenée, par une série de circonstances
restées inconnues, à régner sur Babylone, dans
le commencement du huitiéme siécle avant notre
ére (2). Cette peuplade, désignée par les Juifs
sous le nom de ΣΤ, Kasdes (3), et par les Grecs
sous celui de Χαλδαῖοι, Chaldéens , semble indi-
quer, d'aprés les écrivains hébreux, une nation
militaire, tandis que chez les Grecs, et selon le
témoignage d'Hérodote (4), elle représenterait
une caste sacerdotale et plus tard un corps de
savants (5). A quelle époque la science prit-elle
naissance chez les Chaldéens ? C'estlà un probléme
que, dans l'état actuel de nos connaissances, il est
impossible de résoudre. Tout ce que l'on peut
conjecturer, c'est que longtemps avant notre ére
il existait dans la Chaldée, en dehors des livres
chaldéens composés par les Juifs , et de ceux qui
furent écrits en syriaque par les chrétiens, une
vaste littérature araméenne , paienne et profane,
qui a complétement disparu.

La science moderne s'est vivement préoccupée,
dans ces derniers temps , de rechercher les traces

(1) Knobel, Die Volkertafel der Genesis , p. 163. —
Winer, Bibl. Realverterbuch, t. T, p. 217-218. — Renan,
Histoire des langues sémitiques (3* édit.), liv. I, ch. 2,
p. 05 et 66. — Cf. aussi. Constantin Porphyrogéneéte , de
Thematibus , p. 30 (éd. Bonn.).

(2) Diodore de Sicile, liv. II, ch. 24 et suiv. — Alexan-
dre Polyhistor [ Accvgixx&] dans les Fragmenta histo-
ricorum gra&corwm de M. Ch. Müller, t. III, p. 210, $2
(éd. de MM. Didot). — Nicolas Damascene, dans le

.3néme recueil, t. ΠῚ, p. 358, $ 9. :
- (3) Jérémie, XXI, 4; XXII, 25; et passim. — Ezéchiel,
XXII, 23.
(4) Hist., liv. 1, 181, 183.
(5) Daniel, II, 2, 5, 10; IV, 5; V, 7, 11.

de cette littérature (1), etla critique est arrivée
à découvrir d'importants fragments dans les écrits
de littératures plus modernes , et notamment dans
les livres des Sabiens ou Mendaites, appelés im-
proprement les chrétiens de saint Jean (2), et dans
ceux des Arabes (3), des Syriens (4) et des Armé-
niens (5).

Cette littérature, que les Grecs avaient désignée
sous le nom de chaldéenne, qui prit naissance à
Babylone et se développa durant une longue suite
de siécles dans l'Asie occidentale, semble à beau-
coup d'égards étre identique à la culture intel-
lectuelle que les Arabes attribuent aux Nabatéens,
assimilés par eux aux Babyloniens ou Chal-
déens (6). Et en effet les Nabatéens, tels que nous
les représententles Arabes, sont un peuple savant
en agriculture, en médecine, en magie, et ce
peuple n'est autre que les habitants de la Chal-
dée (7).

(1) Quatremére, Mémoire sur les Nabatéens , dans
le Journal asiatique (1835). — Larsow , de Dialect.
lingue syriace reliq. — Kunik, dans les Mél. asiat.
de l'Acad. des 80. de S.-Pétersbourg, t. I. — Chwolsohn,
Die Ssabier wnd der Ssabismus. — Le méme, Uber die
Ueberreste der Allbabylonischen Lileratwr, dans le
t. VIII des Mémoires de l'Acad. des sc. de 5.- Pétersbourg.
— Renan, Hist. des langues sémitiques , liv. ΠΙ, ch. 2.

(2) Renan, Hist. des lang. sémit., liv. VI, ch. 2, $3.

(3) Agriculture nabatéenne de Kouthami, traduite
en arabe par Ibn Wahschiyah, publiée par M. Chwolsohn.
La traduction francaise de cet ouvrage a paru récemment
à Paris (1864); elle est due à M. Clément-Mullet. — Re-
nan, Mémoire sur l'áge du livre intitulé : Agriculture -
nabatéenne (Mém. de l'Acad. des Inscr. et Bell.-Lettr.,
t. XXIV, 1'* partie). |

(4) W. Cureton, Spicilegium syriacum, p. 26. — Jour-
nal asiatique (1852), p. 296 et suiv.

(5) Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. I, ch. 2,
3, 9, 18, 21 ; et Appendice du liv, I.

(6) Cf. Quatremere, Mém. sur les Nabatéens; passim.
— Chwolsohn, Die Ssabier, t. I, p. 703 et suiv. —
Weyers, Specimen criticum exhibens locos Ibn-Kha-
canis, p. 101 et la note (Leyde, 1831).

(7) Quatremére, Mém. sur les Nabatéens , p. 58 et
suiv. — Chwolsohn, Die Ssabier, t. I, p. 698 et suiv.,

1 1;

h INTRODUCTION.

Il ne reste de cette littérature nabatéenne ou
chaldéenne que des écrits fort peu nombreux (1),
dont le plus important est le traité d'agriculture
de Kouthami, traduit en arabe au dixiéme sié-
cle (2). Ce que les Grecs et les Latins nous ont
transmis touchant la science chaldéenne a les
rapports les plus intimes avec ce que les Arabes
nous ont appris relativement à la littérature na-
batéenne,. Toutefois nous devons ajouter que si ,
à l'époque romaine, le nom de science chal-
déenne servait à couvrir le plus grossier charlata-
nisme, il ne s'ensuit pas qu'il faille nier d'une
maniére absolue un développement trés-sérieux
de sciences mathématiques et astronomiques en
Chaldée (3).

En dehors des renseignements que nous four-
nissent les Arabes, les Grecs et les Latins, sur la
littérature chaldéenne, nous trouvons, chez
d'autres peuples , la mention trés-précise de livres
chaldéens, que nous n'hésitons pas à identifier
avec les productions du génie nabatéen, Bérose,
Bardesane et Moise de Khoréne, qui appartiennent
à trois nationalités orientales différentes, citent
souvent, dans leurs écrits, des compositions ap-
partenant à la littérature chaldéenne (4) ; et leurs
compilations , malgré de nombreux contre-sens et
peut-étre quelques impostures , renferment à n'en
pas douter des lambeaux de cette culture scien-
tifique (5) qui, depuis un áge trés-reculé jus-
qu'à une époque voisine de l'ére chrétienne, prit
une grande extension dans l'Asie occidentale, et
eut une influence trés-sensible sur le développe-
ment intellectuel du monde grec et romain.

La littérature chaldéenne ou nabatéenne,
comme on voudra l'appeler, eut une durée beau-
coup plus longue que celle des grands empires au

t. II, p. 163, 6060, 780. — Renan, Hist. des langues sé-
mitiques, liv. VI, ch. 2, p. 242 et suiv. Y

(1) Weyers, Specimen criticum, p. 100-101 et note.

(2) Chwolsohn, Ueber die Ueberreste der Altbaby-
lonischen Literatur. — Renan, Mémoire sur l'áége du
livre intitulé : Agricullure nabatéenne. -

(3) Renan, Histoire des langues sémitiques, liv. III,
Ch. 2, p. 248 et suiv.

(4) Fragmenta historicorum gracorunm, t. 1I, p. 495
et suiv. Derosus Chaldaus ; passim. —. Cureton, Spicil.
syriac., p. 24. — Journal asiat. (1852), p. 296 et suiv.
— Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. 1; ch::2,:3,
9, 18, 21 et passim.

(5) Renan, Hist. des langues sémiliques, liv. lII,
€h. 2, p. 249 et suiv.

sein desquels elle avait pris naissance et s'était
développée. Sortant peu à peu des limites de la
Babylonie, elle s'était étendue dans toute la Mé-
sopotamie , et c'est de là surtout qu'elle se pro-
pagea dans l'Occident. Le christianisme, qui sévis-
sait d'une facon si violente contre les anciennes
doctrines philosophiques et religieuses, ne put
anéantir complétement l'influence exercée sur les
masses par la littérature chaldéenne , mais il fut la
cause principale de la transformation qui s'opéra
chez lespopulationsaraméennes dela Mésopotamie,
en donnant naissance à une littérature nouvelle,
le syriaque, dont le point d'attache avec le chal-
déen ou nabatéen n'échappe point complétement
à notre appréciation. « C'est un fait assez singu-
lier, dit M. Renan (r), qu'une littérature appa-
raissant ainsi sans antécédents et sans qu'aucune
tradition nous ait été conservée d'une littérature
nationale antérieure; mais la surprise que nous
cause cette brusque apparition n'est qu'un effet
de l'ignorance οἷ nous sommes sur les anciennes
études araméennes. » Cependant la science a ac-
quis aujourd'hui la certitude que la langue sy-
riaque n'est que le prolongement chrétien du
nabatéen; car ce que nous savons des écrits de
Bardesane et les fragments qui nous en restent (2)
nous prouvent que ce gnostique se rattache à
l'école chaldéenne par ses ouvrages (3), si vive-
ment réfutés par saint Éphrem, le représentant le
plus glorieux de l'école chrétienne d'Édesse (4).

Cette entrée en matiére était nécessaire pour
bien faire comprendre la liaison qui unit la litté-
rature ancienne de la Chaldée à celle de la Syrie
chrétienne, et en méme temps pour appeler l'at-
tention du lecteur sur l'influence que la littérature
syriaque elle-méme devait exercer sur celle des
Arméniens, voisins des Syriens, et qui , à une cer-
taine époque, se fusionnérent avec ces derniers
dansla toparchie de l'Osrhoéne (5). Édesse, en s'é-

(1) Hist. des langues sémitiques, liv. II, ch. 3, p. 259.

(2) Journal asiat. (1852), p. 296 et suiv.

(3) Assemani, Bibliotheca orientalis, t. 1, p. 122 et
suiv. — QZuvres de saint Éphrem, t. Ul (yr. et latin),
p. 144 et suiv.

(4).Cf. Vita S. Ephremi dans ses CEuvres, t. ΠῚ,
p. 23. — Chron. Edess. dans Assemani, Biblioth.
orient.,t. I, p. 397. — Villemain, Essai sur léloquence

chrétienne au quatriéme siecle; passim. — Allemand .

Lavigerie , Essai historique sur l'école chrétienne d'É-
desse, ch. II, p. 41 et suiv.
(5) Bayer, Historia Osrhana; passim. — Cf. aussi

INTRODUCTION. 5

levant au rang de capitale de cet état demi-sy-
rien, demi-arménien , sur le tróne duquel on vit
monter tour à tour des princes syriens et des rois
arméniens d'origine arsacide, devint presque en
méme temps le centre d'un mouvement littéraire
trés-remarquable et le siége d'une école célé-
bre (1) qui eut une influence considérable sur la
formation et les développements de la littérature
chrétienne de l'Arménie.

Les Arméniens, dans les siécles qui précédérent
l'introduction du christianisme dans leur patrie ,
n'avaient qu'une littérature relativement tres-
restreinte , et on ne trouve nulle part, dans leurs
écrivains , qu'ils aient cultivé avec éclat les lettres
et les sciences. Tout ce que nous savons à cet
égard , c'est que les Arméniens avaient des chants
populaires conservés par tradition , et dont Moise
de Khoréne, a recueilli quelques fragments dans
son Histoire (2). Le méme écrivain fait obser-
ver, en outre, que ses compatriotes montrérent
toujcurs une grande indifférence pour les ceuvres
de l'esprit, et qu'ils ne cherchérent jamais à
connaitre l'histoire de leur passé (3). Il blàme à
plusieurs reprises cette conduite, et exprime le
regret de voir une nation, célébre par son anti-
quité , illustrée par la valeur et l'héroisme de ses
chefs , privéeainsi , par sa faute , d'une collection
d'annales dont l'absence est irréparable (4).

ll est difficile, en effet, de s'expliquer comment
il a pu se faire que la nation arménienne soit
restée ainsi en. arriere du degré de civilisation et
au-dessous du niveau intellectuel atteints par les
peuples de son entourage. Toutefois nous savons
que l'une des raisons principales invoquées par

la Chronique de Denys de Thelmahr ( Dionys. Thelma-
harensis chronici lib. 1) ; éd. Tullberg (Upsal, 1850). —
— Assemani, Biblioth. orient., t. Y, p. 417 et suiv. —
Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. II, ch. 24 et suiv.
— Ma Numismatique de l'Arménie dans l'antiquité ,
p. 48 et suiv.; p. 55 et suiv.

(1) Allemand Lavigerie , /'École chrétienne d'Édesse,
ch. I, p 17 et suiv.

(2) Liv. I, ch. 10 et passim. — Emin, Vebk.....; Études
sur les chants populaires de l'ancienne Arménie ; en
arménien (Moscou, 1850). — Journal asiatique (1852);
Étude sur les chants historiques de l'ancienne Armé-
nie. — Revue des Dcuz-Mondes (15 avril 1852) ; les
Chants populaires de l'ancienne Arménie.

(3) Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. I, ch. 3
et 21.

(4) Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie liv. I, ch. 1
et 3.

1

les Arméniens, pour excuser leur indifférence en
matiére littéraire, c'est qu'ils ne possédaient pas
de caracteres alphabétiques qui leur fussent pro-
pres (1) et qu'ils étaient obligés d'avoir recours à

ceux des Perses, des Syriens et des Grecs (2).

Moise de Khoréne, qui rapporte cette circons-
tance, ne trouve pas cette excuse suffisante, et
ses reproches envers ses compatriotes s'exhalent
en plaintes améres (3). Quoi qu'il en soit, il pa-
rait probable quel'absence ou l'insuffisance de ca-
ractéres alphabétiques fut pour beaucoup dans
les retards apportés au développement de la cul-
ture des lettres chez les Arméniens, Aussi, quand
le christianisme eut pris des racines solides dans
leur pays, les prétres, qui représentaient la par-
tie savante de la population, concurent le projet
d'inventer un alphabet approprié à l'idiome ar-
ménien , et, dés le quatriéme siécle de notre ére,
nous voyons la race d'Haig en possession des ca-
ractéres alphabétiques dont l'introduction en Ar-
ménie est attribuée , à ce qu'il parait, à saint Mes-
rob (4). A partir de cette époque, une école se
forma , en vue de faire passer tous les chefs-d'ceu-
vre des littératures grecque et syriaque dans l'i-
diome national (5). Les livres sacrés furent tra-
duits (6), et durant plusieurs siécles l'école des
saints traducteurs, c'est ainsi qu'on a coutume de
la désigner, travailla sans relàáche à doter l'Ar-

(1) Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. I, ch. 3.

(2) Diodore de Sicile, liv. XIX, $ 13. — Polyen, liv. IV,
ch. 8, $ 3. — Zénob de Glag, Hist. de Daron; en armén.,
p.27 etsuiv. — Lazare de Pharbe, Hist. d'Armén., en
armén., p. 27. — Gorioun, Biographie de saint Mesrob,
en armén., p. 9. — Moise de Khoréne, Hist. d'Armé-
nie, liv. IIL, ch. 54. — Cf. aussi les légendes des médailles
des Arsacides, dans notre Numismatique de l'Arménie
dans l'antiquité, p. 23 et suiv.

(3) Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. I, ch. 1
à 3.

(4) Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. HI,.
ch. 52-54. — Vartan, Hist. wnivers., en armén., ch. 25.
— Assoghig, Hisí. univers., en.armén., 2* part. ch. I,
— Cf. Emin, Moise de Khoréne, trad. russe, p. 361 et
suiv., e£. Revue d'Orient (1865) , de l'Alphabet armé-
nien, trad. du russe.

(5) Sukias de Somal, Quadro delle opgre di. vari au
tori, anticamente (tradotte in armeno, p. 7-29 (Venise,
1825).

(6) Dans l'origine de l'établissement du christianisme
en Arménie , le clergé nese servait que de bibles syria-
ques. — Cf. Lazare de Pharbe, Histoire d'Arménie
p. 25-26. — Saint-Martin, Mémoires sur l'Arménie,
t. I, p. 11-12.

6 INTRODUCTION.

ménie de versions d'ouvrages appartenant aux
li:tératures étrangéres, Ces traductions formérent
ainsi comme les premiéres assises des monuments
littéraires de l'Arménie (1).

La liste des traductions d'auteurs profanes

dans lidiome arménien est considérable. Un
savant mékhitariste, feu Msr Sukias de So-
mal, en a donné le détail dans un écrit spécial
rédigé en italien (2). On y trouve mentionnées,
siécle par siécle, les ceuvres des écrivains grecs
et syriens que le zéle des traducteurs avait fait
passer dans l'diome national. Ce sont d'abord
les écrits d'Aristote (3), la vie d'Alexandre du
Pseudo-Callisthéne (4), 1᾿Εἰσαγωγή de Por-
phyre (5), les ceuvres d'Eusébe (6) et de Philon le
:Juif (7), un commentaire sur Nonnus de Panopo-
lis (8), la grammaire de Denys de Thrace (9), la
Géographie de Pappus d'Alexandrie(10),la Chroni-
que de Jules l'Africain (11), l'Histoire de Flavius

(1) Histoire de la renaissance de la littérature ar-
ménienne sous les traducteurs (en armén.), dans la
Petite Bibliotheque choisie, t. 11 ( Venise, 1855-1861).

(2) Quadro delle opere di vari autori , auticamente
tradotte in armeno.

(3) Quadro, p. 8-9. — Quelques écrits d'Aristote ont
été publiés à Venise, en arménien (1833), conjointement
avec les cuvres de Porphyre et de David le philoso-

he. ,
: (4) Quadro, p. 9. — Cette version a été publiée à Ve-
nise en 1843 dans la Collection des classiques arméniens.

(5) Quadro, p. 9. — Cf. les Gzuvres de David le
philosophe, en armén. (Venise, 1833).

(6) Quadro, p. 9. — La Chronique d'Eusébe a été
publiée, en 1818, à Venise par le P. Aucher, et à Milan
par le cardinal Ang. Mai et Zohrab. La version latine
d'Aucher est de beaucoup préférable à celle de l'édition
de Milan.

(7) Quadro, p. 10. — Les textes de trois discours ont
été imprimés à Venise en grec et en arménien avec une
traduction latine, par le pere Aucher, en 1822, in-4^,

(8) Quadro, p. 18. — Les critiques pensent qu'il s'agit
d'un autre Nonnus que l'on aurait confondu à tort avec
l'auteur des Dionysiaques ( Biographie universelle, au
mot Nonnus).

(9) Quadro, p. 26. — Cette grammaire a été impri-
mée à Paris par Chahan de Cirbed en 1894, en grec, en
arménien et en francais, dans les Mémoires de la So-
ciété des Anliquaires de France.

(10) Cet ouvrage dont Moise de Khoréne nous a conservé
un trés-long fragment dans sa Géographie (Saint-Martin,
Mém. sur l'Arménie, t. YI, p. 318 et suiv.) sera publié à
la suite des Geegraphi graci minores, édités par
M. Ch. Müller, dans la collection des classiques grecs de
MM. Didot.
ον (41) Quadro, p. 27.

J oséphe (1), la Bibliothéque historique de Diodore
de Sicile (2), les ceuvres d'Olympiodore (3), de
Callimaque (4) et les écrits philosophiques d'An-
dronic de Cerra (5). A une époque plus récente,
au onzieme siecle de notre ére, le goüt des tra-
ductions s'était de. nouveau manifesté chez les
Arméniens, qui continuerent la tradition de l'é-
cole des saints traducteurs , en faisant passer dans
leur langue quelques écrits de Platon, tels que
le Timée et le Phédon (6), les éléments d'Eu-
clide (7), etc., etc.

Cependant, longtemps avant le quatriéme siécle
de notre ére, époqueglorieuse qui donnanaissance
au goüt des lettres en Arménie, les princes arsa-
cides de ce pays, qui ne possédaient pas, comme
les ainés de leur race établis dans la Parthie, des
annales et des documents écrits touchant les ori-
gines dela nation, comprirent la nécessité de con-
naitre l'histoire du pays qu'ils avaient été appelés
à gouverner. Nous savons que jusqu'à l'avénement
dela dynastie arsacide, vers le milieu du second
siécle avant notre ere, l'Arménie avait été presque
toujours placée dans une sorte de dépendance et
de vassalité vis-à-vis des grands empires de l'Asie
occidentale, etne formait qu'une satrapie de pre-
mier ordre, relevant d'abord de l'Assyrie, puis plus
tard de Babylone, ensuite dela Médie et enfin
des Perses. Quand Arsace V le Grand, appelé aussi
Mithridate I*, eut rangé sous son autorité une
notable partie des populations de l'Asie centrale et
occidentale, il confia le gouvernement héréditaire
de l'Arménie à son frére Valarsace, en le char-
geant d'organiser le pays et de lui donner une
administration calquée sur le méme modéle que
celle qui régissait l'empire des Parthes (8). Va-

(1) Quadro, p. 28.

(2) Quadro, p. ?8.

(3) Quadro, p. ?8.

(4) Quadro, p. 38.

(5) Quadro, p. 29.

(6) Quadro, p. 33. — Cf. CEuvres de Grégoire Ma-
gistros (en armén.); Leiires à Serge, abbé de Sevan
(Msc. de S. Lazare de Venise). — Quadro della sto-
ria letteraria di Armenia (Venise, 1829), p. 72.

(7) Quadro delle opere....., p. 64. — Quadro della
storia....., p. 72. -

(8) Moise de Khoréne, liv. I, ch. 8 et suiv., liv. II,
ch. 6, 7. — Jean Catholicos, Hist. d'Arm., ch. VIII,
de la trad. Franc. de Saint-Martin (Paris, 1841). —
Saint-Martin, Fragments d'une histoire des Arsacides ,
1.1, p. 54 et suiv., 92 et suiv. (Paris, 1850).

INTRODUCTION. 1

larsace prit à tàche de remplir exactement le pro-
gramme politique que lui avait tracé son frére.
L'Arménie, lors de son arrivée dans ce pays, n'é-
tait régie par aucune loi; tout y était livré à l'ar-
bitraire. Les satrapes et les toparques, maítres
" d'une partie du sol, se disputaient entre eux le
pouvoir et cherchaient à se dépouiller mutuelle-
ment de leurs domaines (1). Il n'existait aucun
document relatif à leurs propriétés; la tradition
était leseul titre que les satrapes invoquaient pour
prouver leur droità la propriété de la terre et des
hommes qui l'hàbitaient, Afin de mettre un terme
àun tel état de choses, Valarsace résolut de régu-
lariser l'organisation satrapale, de tracer à chacun
des grands vassaux de sa couronne et des topar-
ques nationaux des limites territoriales qu'ils ne
devraient plus franchir, et d'assurer à tous les sa-

trapes, qu'il confirmait dans la possession de .

leurs domaines, une sécurité dont ils n'avaient ja-
mais joui jusqu'alors (2). Dans cette vue, Valarsace
songea à s'entourer de documents authentiques,

Ayant appris qu'il n'en existait pas en Arménie,
il chargea un lettré syrien d'aller trouver son

frepe Mithridate I**, et de lui demander l'autori- |

sation de rechercher dans les dépóts d'archives
de son royaume les documents dont il avait be-
soin pour mener son ceuvre à bonne fin, Moise de
Khoréne raconte, dans son Histoire, que Valar-
sace, ayant distingué Mar Apás Catina, lui confia
cette importante mission auprés de son frére (3).

Le voyage de Mar Apas Catina,, sa réception à
la cour du roi parthe, ses recherches et ses dé-
couvertes dans les archives de Ninive, ont été
mis en doute depuis longtemps déjà par les cri-
tiques francais, Fréret (4) le premier, et ensuite
Étienne Quatremére (5), se sont appliqués à nier
la véracité du récit de Moise de Khoréne. Qua-
tremére surtout n'hésite pas à déclarer que tout
ce que raconte l'historien arménien présente les
caracteres d'une fable qui , flattant l'orgueil des

(1) Jean Catholieos, Hist. d'Arm., ch. VIII, P 18 et
suiv. de la traduction francaise.

(2) Moise de Khoréne, Hisl. d'Arménie, liv. 1L, ch.
6, 7.

(3) Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. I , ch. 8, 9.

(4) Fréret , Mémoire sur l'ére arménienne, dans ses
Qzwvres completes, t. ΧΙ, p. 187-254. — Mémoires
de l'Acad. des Inscr. et. Belles-Lettres, t. XLVII, p. 98
et suiv.

(8) Journal des Savants (1830), p. 364-365.

Orientaux, aura été accueillie avec transport par
Moise de Khoréne, et à son exemple par tous les
historiens de l'Arménie. D'autresau contraire (1)
prétendent que le récit de Moise de Khoréne est
vrai dans ses moindres détails, que les objections
que Fréret et Quatremére ont soulevées au sujet
de l'existence de Ninive et des archives de cette
ville, à l'époque de Mithridate I**, et touchant le
nom de Mar Apas Catina lui-méme, sont dénuées
de fondement. Sans vouloir entrer dans le fond
de ce débat, nous ferons remarquer que nous
avons déjà combattu les idées trop absolues du
savant Quatremére, et l'opinion par trop opti-
mistede son contradicteur du Journa asiatique (2).
Selon nous, Mar Àpas Catina ne peut étre qu'un
personnage appartenant à l'école naissante de la
littérature qui se développa dans les premiers
siécles de notre ére, sous le nom de syriaque.
Toutefois nous sommes loin d'admettre l'opinion
de M. Renan, qui veut que ce personnage soit un
chrétien (3). En effet, dans les fragments de cet
écrivain, que Moise de Khoréne nous a transmis,
on ne trouve pas un seul passage qui révéle la
moindre pensée chrétienne; on n'y rencontre pas
non plus de traces d'une réminiscence biblique ;
au contraire, on y voit dominer le senüment
d'une époque paienne et particuliérement lesidées
du mazdéisme.

D'aprés le livre compilé par Mar Apas Catina et
résumé par Moise de Khoréne, la terre a com-
mencé par étre peuplée d'étres fabuleux, de géants
en lutte ouverte avec les dieux, qui confondent
leur orgueil en renversant la tour au moyen de
laquelle iis voulaient tenter l'escalade des cieux.
On sent là qu'un syncrétisme trés-prononcé s'est
produit dans l'esprit de l'auteur du livre compilé
par Moise de Khoréne, et c'est pour nous une
preuve que cet ouvrage ne fut pas écrit bien long-
temps avant l'ére chrétienne. En effet, Mar Apas
nomme les géants Zérouan, Titan et Japétos, per-
sonnages fort en vogue à l'époque da dév eoppe:

(1) Journal asiatique (1852); Étude sur les chants
historiques de l'Arménie, p. 19-21, note I.

(2) Cf. notre Étude sur les sources de Moise de
Khoréne, dans les Mélanges asiatiques de l'Acad. des
sciences de Saint-Pétersbourg, et dansle Bulletin dela
méme Académie, t. III, p. 531 à 583.

(3) Renan, Hist. des langues sémiltiques, liv. 111,
ch. 3, p. 262-263.

8 INTRODUCTION.

ment des idées syncrétiques en Orient (1), et qui
sont de création moderne, relativement aux
temps que Moise de Khoréne assigne , dans son
Histoire, au livre chaldéen traduit en grec par
ordre d'Alexandre. Si Mar Apas eüt appartenu à
l'école chrétienne d'Édesse, il n'eüt pas manqué,
à propos de ces étres fabuleux, de faire le rappro-
chement que Moise de Khoréne n'a eu garde d'ou-
blier lorsqu'il décritla filiation de Noé : « Japhétos,
Mérod , Sirat, Taghlat, c'est-à-dire Japhet , Go-
mer, Thiras et Thorgom. » Mais au contraire, si
Mar Apas Catina est un Syrien paien, voisin de l'é-
poque qui précéda immédiatement l'introduction
de la foi évangélique à Edesse et. l'établissement
de la célébre école chrétienne qui jeta un si grand
lustre dans les siécles qui suivirent, il est impos-
sible de le faire exister, comme le veut Moise de
Khoréne , à l'époque du Parthe Mithridate I** et
de l'Arsacide Valarsace.Il y adonc nécessairement
dans le récit de Moise de Khoréne, soit un anachro-
nisme inspiré par une croyance trop aveugle aux
traditions qui avaient cours deson temps parmi les
Arméniens, soit une erreur volontaire, qui aurait
son excuse dans la nécessité oü cet auteur se serait
trouvé d'établir une eomparaison louangeuse en-
tre Isaac Pakradouni, auquel son livre est dédié, et
Valarsace, que Mar Apas Catina représente comme
un prince avide de connaitre les antiquités de la
nation sur laquelle il avait été appelé à régner.
Peut-étre méme Moise de Khoréne aura-t-il cru
étre véridique en disant que Mar Apas Catina était
le contemporain de Valarsace ; car, la compilation
du lettré syrien s'arrétant au régne d'Ardaschir I**
successeur de Valarsace, Moise aura supposé que
cette raison était suffisante pour établir un syn-
chronisme entre le fondateur de la dynastie ar-
sacide d'Arménie et l'historiographe de ce mo-
narque. Cependant, malgré notre répugnance à
reprocher à Moise de Khoréne un subterfuge aussi
grossier, nous avouons que nous sommes trés-dis-
posé à nous arréter à cette derniere supposition,
Et en effet voici ce que nous écrivions dans notre
Mémoire sur les sources de l'histoire de Moise de
Khoréne (2) : « Que faut-il donc voir dans la fable
de l'envoyé de Valarsace se rendant à Ninive (3),

(1) Renan, Hist. des langues sémitiques, liv. III,
ch. 2, p. 246.

(2) Mélanges asiatiques. de l'Académie des sciences t

de Saint-Pélersbourg, t. ΠῚ, p. 344-345.
(3) On trouvera, dans les notes qui accompagnent les

pour compulser les archives? Nous croyons qu'il
s'agit d'un simple rapprochement imaginé par
Moise de Khoréne et dans un but que l'on va com-
prendre tout de suite. Comme tous les écrivains
de son école et de son siécle; Moise, quelquefois
crédule , il faut le reconnaitre, se plaisait à enre-
gistrer des faits et des données d'une authenticité -
parfois contestable , et à opérer des rapproche-

ments artificiels qui ne trouvent leur excuse que

dans l'absence de critique qui est le propre des

écrivains orientaux. Personne ne met plus en

doute la fausseté des lettres soi-disant échangées

entre le Christ et Abgar, et les théologiens eux-

mémes les repoussent comme des documents apo--
cryphes (1), qui ne sont autre chose que l'ceuvre

de ces sectaires des premiers siécles, auxquels on

doitle Testament d" 4dam (2) et autres écrits sin-

guliers considérés par les Sabiens actuels comme

des livre$ sacrés. Moise, qui vivaità une époque

oü ces écrits jouissaient d'une certaine faveur, et

qui ne discute pas toujours, avec bonheur quel-

ques-uns des rapprochements qu'il a faits dansson

Histoire , a commis peut-étre, sur la foi d'une tra-

dition populaire, fort accréditée de son temps,

l'anachronisme qui l'a fait si sévérement taxer-
d'imposture. Ce que nous voyons dans la préten-

due relation de l'ambassade scientifique envoyée

par Valarsace auprés de son frére Mithridate I*",

c'est tout simplement une flatterie adressée à

Isaac Pakradouni, à qui Moise de Khoréne a dé-

dié son livre. Ille compare à Valarsace, qui aurait

chargé un lettré syrien de composer une histoire

d'Arménie , lui (Isaac) qui vient aussi d'engager

Moise à rédiger les annales de la nation. Le fait

est on ne peut plus naturel, et c'estlà que réside,

selon nous, l'explication de toute cette légende

imaginée et racontée par Moise de Khoréne , si

toutefois on ne veut pas admettre qu'il ait été

dupe d'un mensonge. »

fragments de l'Histoire de Mar Apas Catina, ce qu'il faut
entendre par archives de Ninive; cf. plus bas, ch. IX.
(1) Allemand Lavigerie, Essai sur l'école chrétienne
d'Édesse, p. 120 et suiv. — Il parait que W. Cureton,
vers la fin de sa vie, voulait essayer de prouver, dans -
un ouvrage qui est resté inachevé, que la correspondance
échangée entre le Christ et Abgar réunissait tous les -
caractéres de l'authenticité ! ;
(2) Journal asiatique (1854); cf. Renan, Fragments
du livre gnostique , intitulé : le Testament d'Adam.
— Le méme, Hist. des langues sémit., liv. 1H, eh. 2.

| p. 248.

INTRODUCTION. 9

Il nous reste maintenant à parler de la com-

pilation de Mar Apas Catina et du livre chal-
. déen dont il fit usage pour rédiger les annales
de l'ancienne Arménie (1). Moise de Khoréne ra-
conte que le lettré syrien, ayant été introduit
dans les archives de Ninive, trouva, parmi la
masse de documents qui y étaient conservés, un
livre portant cette suscription : « Commencement
du livre, » avec cette rubrique : « Ce liere a. été

traduit du. chaldéen en grec par ordre d'4-
— dexandre; il contient l'histoire des premiers an-
cétres (2). »
vrage, qu'il nie avoir été traduit par ordre du
conquérant macédonien , lui parait étre un exem-
plaire du livre de Bérose. On comprend quelle
réserve est imposée à la critique, lorsqu'il s'a-
git d'attribuer à un auteur comme Bérose,
dont les ceuvres ne sont connues que par quel-
ques fragments trés-peu étendus (4), un ouvrage
qui était déjà anonyme à l'époque οὐ Mar Apas
le consulta. Bérose est le nom d'un historien d'o-
rigine perse, car il est facile de reconnaitre sous
la forme défigurée dans laquelle les Grecs nous
ont transmis cette appellation Περωζής, le nom
de Firouz (5). Il parait certain que les Grecs ont
groupé autour de la figure de Bérose une no-
table partie de la littérature profane de la Chal-
dée, et que c'est à ce personnage, dont le nom
leur était le plus familiér parmi ceux des autres
écrivains de l'école babylonienne, qu'ils attri-
buaient indistinctement toutes les productions
littéraires et scientifiques d'origine chaldéenne,

ou qu'ils croyaient provenir de la méme source,

En effet, selon les traditions helléniques, Bérose
aurait non-seulement composé des livres histo-
riques, comme les Βαδυλωνιαχά ou. Χαλδαῖχά (6),
mais encore des traités d'astronomie et d'astro-

(1) Le P. Karékin Djimedjian, savant mékhithariste de
Yenise, dans le premier volume de son Histoire de la
littérature arménienne (p. 63 et suiv., en arménien),
a consacré un long chapitre à Mar Apas Catina, oü il
rend compte de toutes les controverses auxquelles a
donné lieu la compilation de cet historien. Son travail
est fort estimable et sera consulté avec fruit.

(2) Moise de Khoréne , Hist. d'Arm., liv. I, ch. 9

(3) Journal des Savants (1850), p. 365...

(4) Cf. Fragm. hist. grec., de M. Ch. Müller (éd. Di-
dot), t. IL, p. 435 et suiv.

(5) Renan, Hist. des langues sémit., liv. ΤΠ, e o,
p. 249, note 7.

(6) Fragm. hist. grxc., de M. Ch. Müller, t. IT, p. 495 |

et suiv.

Selon M. Quatremére (3), cet ou-*

|

logie (1). En sa qualité de principal représentant
de la culture scientifique et littéraire de la Chal-
dée, aux yeux des Grecs, Bérose eut bien vite sa
légende (2), absolument comme Orphée, qui, pour
les anciens, centralisa autour de lui la science pri-
mitive, et dont l'individualité fut transformée plus
tard, méme pgr les mystiques et les néoplatoni-
ciens, en un mythe surchargé de subtilités et de
réveries dignes de figurer dans la Kabale. M. Qua-

. tremére a donc eule tort, selon nous, d'attribuer
à Bérose le livre anonyme découvert dans les

archives de Mithridate I*" par Mar Apas Catina.
Nous savons d'une maniére positive que Moise
de Khoréne connaissait trés-bien l'ouvrage his-
torique de Bérose, car il le cite à plusieurs re-
prises dans son livre (3), et méme il représente
aussi cet écrivain comme un traducteur des li-
vres chaldéens en langue grecque (4). De tout
ceci on peut donc induire que le livre chaldéen,
mis en lumiére par Mar Apas Catina, était la
traduction en langue grecque d'une histoire gé-
nérale des grands empires de l'Asie centrale,
autre que celle de Bérose, d'autant plus que
Moise de Khoréne a soin de dire qu'il n'a extrait
de cet ouvrage que ce qui regardait spécialement
l'Arménie.

Moise de Khoréne raconte qu'au retour de
Mar Apas à la cour de Valarsace , il présenta au
roi une copie de sa compilation, écrite en ca-
ractéres grecs et syriens (syriaques) et que ce
prince la fit placer dans son palais, et en fit gra-
ver une partie sur la pierre (5). Ce renseigne-
ment est fort précieux, car il nous apprend,
d'une part, que l'ouvrage de l'écrivain anonyme
qu'il découvrit dans les archives des Parthes, fut
traduit par lui du grec en syriaque, ou dans
cet idiome désigné sous le nom de syro-cAal-
daique, qui est la transition entre la langue
chaldéenne ou nabatéenne et le syriaque. En se-
cond lieu, le texte de l'historien arménien peut
nous laisser encore soupconner que les annales
de Mar Apas Catina furent vraisemblablement
traduites en arménien, et écrites avec des carac-
téres grecs et syriaques, qui, nous l'avons vu pré-

(1) Fragm. hist. gracc., t. I, p. 495, 509.

(2) Joséephe, Antiq. judaiq., Y, 3, 6. — Tatien, Orat.
adv. Gracos, ch. 58. — Le Syncelle , p. 28.

(3) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. 1, ch. 2.

(4) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 2.
(5) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 9.

10 INTRODUCTION.

cédemment, étaient employés par les Arméniens
à défaut d'un alphabet spécial à leur idiome et
qui ne fut inventé que beaucoup plus tard.

Il y a deux parties bien distinctes dans la com-
pilation de Mar Apas Catina, dont Moise de
Khoréne nous a transmis des extraits. La pre-
miére est l'oeuvre de l'auteur chaldéen anonyme
qui raconte l'histoire des premiers temps de
l'Arménie et du gouvernement des Haiciens, et
termine son récit à une époque antérieure à
l'avénement des Arsacides, puisque la rédaction
de son livre a dà précéder l'arrivée d'Alexandre
à Babylone, si l'on s'en référe à la suscription
méme de l'ouvrage. La seconde partie est une
continuation de cette histoire due à Mar Apas
Catina lui-méme. Ce compilateur, aprés avoir
traduit l'ouvrage de l'anonyme chaldéen du grec
en syriaque, ajouta, soit dans sa langue, soit en
arménien, — nous manquons de renseignements
précis à cet égard, — plusieurs chapitres relatifs à
l'avénement des Arsacides en Arménie, et à l'or-
ganisation politique que Valarsace donna à son
royaume.

Nous avons tout lieu de croire que Moise
de Khoréne n'est pas le seul écrivain qui ait eu
entre les mains l'ouvrage de Mar Apas Catino,
car on peut induire d'un passage de Jean Catho-
licos, auteur d'une Histoire de l'Arménie écrite
au neuviéme siécle, que cet annaliste,, qui s'est
trés-certainement aidé du texte de l'Histoire
de Moise, dont ila tiré beaucoup d'extraits, a
aussi consulté l'original dela compilation de Mar
Apas Catina, En effet Moise de.Khoréne ne parle
pas des souverains qui, aprés la mort d'Anous-
chavan, gouvernérent l'Arménie, et il passe im-
médiatement du régne de ce prince à celui de
Barouir en disant « qu'il serait trop long de
rapporter cette histoire (1) ». Jean Catholicos
comble cette lacune dans son livre, et nous
donne méme des dérails assez circonstanciés sur
les usurpateurs qui s'emparérent du tróne apres
la mort d'Anouschavan et gouvernérent l'Armé-
nie jusqu'au régne de Barouir, l'allié de Varbace
ou Arbace le Méde, qui renversa l'empire de Ni-
nive (2). De plus, nous remarquons des diffé-
rences assez notables dans la liste onomastique

| (1) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 20.
(2) Jean Catholicos, Hist. d'Arménie, trad. franc. de
saint-Martin, p. 14.

des rois d'Arménie, dressée par Moise de Kho-
réne, et celle que Jean Catholicos nous a égale-
ment transmise. Ces additions d'une part, et ces -
variantes d'autre part, nous autorisent donc à
penser que la compilation de Mar Apas Catina
existait encore en Arménie au neuviéme sié-
cle, et que cet ouvrage, dont la perte est ir-
réparable, n'a disparu qu'aprés cette époque.
Toutefois c'est notamment au quatriéme et au
cinquieéme siécle que l'ouvrage de Mar Apas Catina
fut surtout consulté, Le livre de Mar Apas fut
*également connu de saint Jéróme , qui cite cet
auteur dans le chapitre I*" de ses Commentaires
sur Ézéchiel, sous son surnom de Catina, épithéte
qui, dit-il, signifie, « λεπτόν, id est acutum et in-
geniosum, » chez lesSyriens (1). Ce détail ne nous
permet pas de douter qu'il ne soit question ici de
l'auteur dela compilation dont s'est servi Moise
de Khoréne. Si une grande incertitude régne
sur l'áge du livre composé par Mar Apas Catina,
la méme difficulté existe pour fixer l'époque
exacte oü florissait cet historien. Moise de Kho-
réne nenous a transmis aucun détail sur la biogra-
phie de ce personnage, et, bien qu'il répéte son
nom, à plusieurs reprises (2), il ne dit rien qui
puissejeter quelque lumiére sur sa vie. Un passage
du Pseudo-Agathange, qui nousa été conservé dans
l'Histoire de l'empereur Héraclius pav Sébéos (3),
nous donnerait à penser que Mar Apas Catina
était un Arménien, car il est qualifié du titre de
philosophe de Madiógtih, qui est le nom d'une
ville de la Haute-Arménie mentionnée par Faus-
ius de Byzance (4). Toutefois, à part le nom de
Mar Apas, et son surnom de Catina qui en sy-
riaque ale sens de « subtil (5), » nous ne savons
absolument rien dela vie de ce personnage. Le
titre de 7Mar qui veut dire également dans le
méme idiome « seigneur » etqui correspond

(1) Gzuvres de saint Jéróme, t. IV, p. 732, e. (édit. de
Paris, 1579).

(2) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. 1, ch. 8, 9,
11, 14, 18; liv. II, ch. 9.

(3) Βαϊ. arménienne de M. Mibrtad ( Constantinople,
1851), p. 1; et trad. russe de M. Patcanian (Saint-Pé-
lersbourg, 1862), p. 1.

(4) Faustus de Byzance, Hist. d'Arménie, liv. IV,
ch. 14 (éd. de Venise, 1832), p. 115. — Cf. aussi Saint-
Martin, Mémoires sur l'Arménie, t. I, p. 51.

(5) Quatremére, dans le Journal des Savants (1850),
p. 364-365, ne fait que répéter l'étymologie donnée par
Lacroze, d'aprés saint Jéróme.

*

'
exactement au mot der des Arméniens, dominus

| des Latins, dom et don des Occidentaux, indique
que Mar Apas Catina était revétu d'un caractére
réligieux ou scientifique. On a cru longtemps
-que ce titre de Zar impliquait une idée chré-

"

üenne, et M. Quatremére partageait cet avis;
mais Moise de Khoréne nous aide à rectifier l'o-
pinion de ce savant critique, en attestant (1) que
66 titre était porté par un officier paien de la
cour d'Abgar, Mar Ihap, envoyé par son souve-
rain auprés du gouverneur de la Syrie Julius Mari-

mus, et qui eut l'occasion pendant ce voyage d'en-
tendre parler de Jésus-Christ pour]la premiere fois.
Le titre de Mar employé dans l'idiome syriaque
m'était pas purement religieux à l'époque qui
précéda immédiatement la prédication de rÉ-
vangile dans l'Aramée; ce ne fut qu'aprés l'in-
troduction de la foi chrétienne chez les Syriens
qu'il fut appliqué aux prétres, et servit à dési-
gner en général les membres du clergé.

—. En faisant entrer la compilation de Mar Apas
Catina, écrivain syrien appartenant à cette épo-
que intermédiaire entre la culture chaldéenne
et le développement syriaque, qui en fut la con-
tinuation, dans un recueil destiné à réunir les
fragments d'auteurs grecs perdus dans cet idiome
et conservés en arménien, nous avons voulu
montrer les liens qui unissent la vieille littéra-
ture, dont Babylone fut jadis le centre, à celles
desSyriens, desGrecs etdes Arméniens. Voici donc
un écrit historique d'un intérét immense qui,
aprés avoir été concu primitivement en chal-
déen, fut traduit en grec, ensuite en syriaque,
puis traduit encore du syriaque en arménien,
dans lespace de plusieurs centaines d'années.
C'est une étude curieuse en effet de suivre , pour
ainsi dire siécle par siecle, l'histoire d'un livre ap-
partenant à l'une .des plus. vieilles littératures de
l'Orient, et de voir par combien de filiéres suc-
cessives a dà passer l'ouvrage écrit originaire-
ment par l'anonyme chaldéen, avant d'arriver
jusqu'à nous, dans la compilation de Mar Apas
Catina, abrégée par Moise. de Khoréne. Certes,

- (1) Hist. d'Avm., liv. IT, ch. 30.

, INTRODUCTION. 1

si ce texte, d'une importance capitale, à en ju-
ger par les lambeaux qui nous sont parvenus,
nous avait été conservé dans toute son intégrité,
C'eüt été, sans contredit, un des monuments
les plus précieux de l'histoire du passé de l'A-
sie, et qui, à lui seul, eüt suffi à assurer la
gloire du génie littéraire de la Chaldée.

En publiant pour la premiére fois, isolément,
les fragments de la compilation de Mar Apas Ca-
tina, nous avons suivi exactement le texte de
l'Histoire de Moise de Khoréne, sans nous préoc-
cuper des interpolations et des réflexions qui sont
du fait de cet écrivain, et qu'il est facile de re-
connaitre dans les passages qui appartiennent
en propre à l'eeuvre du lettré syrien. Nous avons
conservé l'ordre des chapitres tel qu'il a été ar-
rété dans les éditions modernes de l'Histoire de
l'Hérodote arménien, et notamment dans celles
publiées à Venise, par les savants mékhitaristes.
Ces éditions, exécutées avec le plus grand soin
par les membres de l'Académie arménienne de
Saint-Lazare , ont été faites à l'aide des nombreux
manuscrits conservés dans leur riche bibliothé-
que. Nous avons tenu compte des variantes que
ces doctes religieux ont jointes à leur édition des
OEuvres complétes de Moise de Khoréne (1), et de
celles qui ont été signalées dans une brochure
spéciale, publiée par M. Jacques Garinian (d'Er-
zeroum) sousle titre : Comparaison de l'édition
de l'Histoire de Moise de Khoréne éditée à Venise,
avec deux nouveaux manuscrits (2). Notre traduc-
tion présente donc toutes les gáranties d'exacti-
tude qu'on peut désirer. Nous avons donné aux
chapitres de la compilation de Mar Apas Catina
une suite réguliére de numéros, en ayant soin
de conserver entre parenthése, à cóté de cha-
cun de ces chiffres, les numéros des chapitres de
l'histoire de Moise de Khoréne; de cette facon,
le lecteur n'éprouvera aucune difficulté à retrou-
ver dans les éditions vénitiennes de cet écrivain
les passages correspondants.

(1) Colleclion des classiques arméniens, t. 21; en

arménien (Venise, 1843, in-8?).
(2) Paghtadouthioun..... en armén. (Tiílis, 1588)

L

Emu ESAE IHE ED HEIDE IN ACESDHRLESO HALBE HULE SS Qt A Sid ce

MAR APAS CATINA.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE.

I. (ExrRAIT DE r'Hisrorne nz Moisr nr Kuonkwz,

Livnr 1, Cu. vir.)
Qui a trouvé ces récits et d'ou sont-ils tirés?

eee e. Varlarsace (Vagharschag) (1),ayant
disposé et réglé d'une maniére grande et digne
toutes les parties de sa puissance, et organisé son
empire, voulut savoir quels étaient les princes
qui, jusqu'à lui, avaient régné sur e pays des
Arméniens; si enfin il'tenait la place de princes
généreux ou fainéants, Ayant trouvé un Syrien,
Mar Apas Catina (2), homme profond et trés-
versé dans les lettres grecques et chaldéennes , il
l'envoya avec de riches présents chez son frere
ainé Arsace ( Arschag), en le priant de lui ou-
vrirles archives royales. .

II. (Cz. 1x.)

Lettre de F alarsace , roi des -4rméniens, ἃ Arsace
le Grand, roi des Perses.

« À Arsace, souverain couronné 'de la terre

et de la mer, toi, de qui la personne et l'image

-sont semblables à celles de nos dieux, dont la
fortune et les destinées sont au-dessus de celles
de tous les rois, dont les conceptions sont aussi

vastes que l'étendue du ciel sur la terre, Va-

larsace , ton frére cadet et ton compagnon d'ar-

mes, par ta gráce roi des Arméniens, salut et vic-

toire à toujours! L'ordre que tu m'as donné d'al-

lier la sagesse à la vaillance, je ne l'ai jamais

oublié; j'ai veillé sur toutes choses , autant que

(1) Valarsace , frére d'Arsace V appelé aussi Mithri-
date I**^, fut choisi par son frére pour gouverner les Ar-
méniens , qui avaient volontairement appelé les Parthes ,
à la suite des troubles qui agitaient leur pays. Ce prince,
qui fut le fondateur de la dynastie arsacide d'Arménie,
régna de l'an 149 av. J.-C. jusqu'à l'an 127. — Cf. Moise
de Khoréne, Histoire αὐ Arménie, liv. 11, ch. 3 et suiv.
— Jean Catholicos, Histoire d'Arménie, éd. St-Martin,
ch. vui, p. 9.

(2) Un msc. donne la variante Mar Ipas Catina. — Le

- Pseudo-Agathange ( Cf. Sébéos, Hist. d'Héraclius, éd.
Mihrtad, cre. 1851, p. 1) l'appelle Marappas en un seul
-. mot.

13

me l'ont permis mes forces et mon habilete,
Maintenant que ce royaume est solidement éta-
bli par tes soins, il m'est venu à l'esprit de con-
naitre quels furent les princes qui avant moi ont
régné sur le pays des Arméniens, et d'ou vien-
nent les satrapies qui y sont établies, Car ici,
il n'y a point de réglemen[s connus, ni de culte
déterminé; on ne sait qui est l'homme le plus
considérable du pays, et qui est le dernier. Rien
n'est réglé; tout y est confus et à l'état sauvage.

« Je supplie donc ta Majesté de faire ouvrir
les archives royales à celui qui se présentera
devant ta vaillante Majesté. Aprés avoir trouvé
ce que désire ton frére, ton fils, il s'empressera
de lui rapporter des documents authentiques.
Notre satisfaction venue de l'heureux succés de
nos désirs, est, je le sais, un sujet de joie pour
toi. Salut, toi, illustré par ton séjour parmi les
immortels. »

Arsace le Grand, ayant recu la lettre des mains
de Mar Apas Catina, ordonna avec plaisir et em-
presseement de lui ouvrir les archives de Ni-
nive (1) ; heureux qu'une si noble pensée fut ve-
nue à son frére, auquel il avait remis la moitié
de son empire. Mar Apas Catina, ayant examiné
tous les manuscrits , en trouva un, en grec, sur
lequel, dit-il, était cette suscription :

« COMMENCEMENT DU LIVRE (2).

« Ce livre fut, par ordre d'Alexandre le Ma-

(1) 11 ne parait pàs probable qu'au temps de Mithri-
date I*', cinquiéme roi ( sixiéeme, selon P. Orose, liv. V,
ch. 4) parthe de la dynastie des Arsacides, qui vivait
dans le courant du deuxiéme siecle avant notre ére, la
ville de Ninive füt encore debout et renfermát des ar-
chives royales (Cf. Quatremére, dans le Journal des
Savants, juin 1850). Mais on peut croire que, par archives
de Ninive, il faut entendre, soit les débris de ce dépót
qui auraient été rassemblés parles soins des Séleucides
et seraient ensuite passés aux mains des rois parthes,
qui les possédaient quand Mar Apas Catina vint les con-
sulter; soit enfin les archives d'Ecbatane qui existaient —

. encore sous les premiers rois de Perse, à ce que raconte

Esdras (liv. I, ch. 6, vers. 1-2).

(2) C'est ici que commencent dans Moise de Khoréne
les extraits du livre de T'anonyme chaldéen compilé par
Mar Apas Catina.

14 MAR APAS CATINA.

cédonien, traduit du. chaldéen en grec (t), et
contient l'histoire des premiers ancétres (2). »

Le commencement de ce livre traite, dit-il,
de Zérouan, de Titan et de Japhétos; chacun
des personnages célébres des trois lignées de ces
trois chefs de race y est inscrit par ordre, cha-
cun à sa place, durant de longues années.

De ce livre, Mar Apas Catina, ayant extrait
seulement l'histoire authentique de notre nation,
la porta au roi Valarsace à .Medzpine (3), écrite
en caractéres grecs et syriens (4). Valarsace le

(1) Les mots Ouin, « Grec », et Qunasdan, «la Grece»,
qui sont la transcription des noms Ἴων, "Ivi, sont éga-
lement employés par les Arabes, sous la forme Joundn,
par opposition aux Aowmis qui sont les Grecs modernes.

(2) On ne saurait mce'tre en doute ici qu'il s'agit d'un
ouvrage historique, appartenant à la littérature naba-
téenne, dont la science s'est fort oceupée dans ces der-
niers temps (Cf. à ce sujet E. Quatremére, Mémoire
sur les Nabatéens, dansle Journal asiatique, 1835. —
Chwolsohn, Die Ssabier und der Ssabismus, Pétersb.,
1856, t. LI, p. 705 et suiv., t. II, p. 910-911. — Le méme,
Ueber die Ueberreste der Altbabylonischen Literatur
t Arabischen | Uebersetzungen , Pétersb., 1859. —
Renan, Hist. des langues sémitiques, 3* édit., 1863,
p. 242 et suiv.) Cet ouvrage, dont l'auteur n'est pas
nommé , n'est pas l'euvre de Bérose, comme l'a supposé
E. Quatremére, dans le Journal des Savanis (1850,
p.364 et suiv.); il est plus probable que c'est un écrit
chaldéen qui , ayant été traduit dans la langue grecque ,
aurait été attribué à Bérose, sur le compte duquel l'an-
tiquité classique se plaisait à placer tous les écrits de la
littérature babylonienne dont elle avait eu connaissance.
(Cf. notre Mémoire sur les sources de Moise de Kho-
rene, dansles Mélanges asiatiques de l'Académie des
Sciences de S.-Pétersb., et Pulletin de la méme compa-
gnie, t. III, p. 531 et suiv.)

(3) Medzpine était une ville du pays des Aghedznik ,
dans la partie de la Mésopotamie qui appartenait aux
Arméniens. Elle fut, pendant toute la durée de la dynastie
arsacide, la capitale du royaume, et cessa d'étre la
résidence des rois à l'époque οἱ Abgar, premier prince
chrétien de l'Arménie , transporta le siégé de son gou-
vernement à Édesse (Moise de Khoréne , Zist. d'Arme-
nie, liv. IT, ch. 27). Aujourd'hui Medzpine s'appelle
Nisibe , nom qu'elle porta aussi pendant l'antiquité et le
moyen àge.

(4) L'histoire de l'écriture chez les Arméniens est un
des problémes les plus intéressants que l'antiquilé nous
ait légués. On ne sait que fort peu de chose à ce sujet,
et tout ce que l'on en peut dire se borné à quelques pas-
sages obscurs, conservés dans les historiens et les écri-
vains arméniens, et qui peuvent donner lieu à beaucoup
de controverses. Toutefois on doit présumer, non sans
quelque raison, que le mode d'écriture en usage chez
b Arméniens, à l'époque qui précéda l'avéne-

€ la dynastie arsacide, était le méme que celui

employé par les Assyriens, les Babyloniens et les Aché-
ménides, et que l'on désigne, à cause de la forme des
Signes, sous le nom générique d'écriture cunéiforme. En
E is à découveit à Van, à Malatiyah, à Palou, au
&ellachim et. en dernier lieu à Kalincha ou Kanlidja, des
inscriptions cunéiformes , appartenant à un systéme d'é-

beau, habile à tirer l'arc, prince éloquent, in-
génieux et subtil, estimant cette histoire comme

criture différent de ceux employés par les Assyriens,
les Babyloniens et les Achéménides, et que l'on croit étre
concues en langue arménienne ancienne ou arméniaque.
(Cf. Schultz, Mémoire sur le lac de Yan, dans le
Journal asiatique , 1840, p. 257 et suiv. — C. Ritter,
Monaísberichte über die Verhandlungen der Ge-
sellschaft fur Erdk. in. Berlin, 1840, p. 70 et suiv. —
G. F. Grotefend , dans les Original papers read before
the Syro-Egypt. Soc. of London, t. E, p. 127 et suiv.
— A. Layards, Niniveh and. its remains, t. II, p. 137.
— Le méme, /nscripf. in. the cuneif. character from.
Assyr. monuments, f. 74. — Khanikoff, dans les Mé-
lang. asiat. de Acad. des Sc. de St-Pétersbourg, t. IIT,
p. 76 et suiv. — Brosset et Kunik, Notice sur deur
Inscr. cunéiformes de l'Arménie russe, dans les Mé-
lang. asiat., V. IV, p. 671 et suiv.). Bien que la lecture.
de ces inscriptions , dites ayméniaques, soit encore un
probléme, puisque les savants ne sont pas d'accord sur
l'idiome qu'elles représentent, et que les uns veulent y
voir une langue sémitique (Saulcy, Recherches sur les
inscriptions de Van, Paris, 1848 ), les autres une langue
indo-européenne ( E. Hincks, dans le Jowrnal ofthe
Royal asiatic Soc. of Great Britain, t. IX, p. 387 et

| Suiv.), les troisiémes enfin un idiome composé d'éléments

touraniens et arméniens, mais n'ayant rien de sémitique
(Mordtmann, dans la. Zeitschrift der D. M.G.,t. XIH,.
p. 704-705), nous croyons qu'un jour ou l'autre, on.
pourra découvrir le moyen de les déchiffrer, en s'aidant
des méthodes qui ont contribué à expliquer les inscrip--
tions assyriennes etcelles des Achéménides. M. J. Oppert,
qui s'est occupé aussi des inscriptions dites arménia-
ques, croit que ces textes cachent, à n'en pas douter,
un idiome indo-européen, et il a à plusieurs reprises
exprimé cette opinion ( Archives des missions scienti--
fiques, t. V, p. 179 et suiv. — Athencum francais, 1854. '
Remarques Sur les différ. écrit. cun., p. 992, col. I. —
Expédition de la Babylonie , t. 11, pag. 9.). Quoi qu'il -
en soit, il parait certain que l'ancienne langue arménienne
qui, on le sait, est composée en notable partie de.
racines indo-européennes (Neumann, dans la Zeitschrift |
fur die Kunde des Morg., Y, p. 242. — Gosche , de
ariana lingua gentisque Armen. indole, p. 50 et suiv.), -
et de quelques éléments sémitiques, par suite du |
mélange de la race d'Haig avec les populations ara- .
méennes primitivement établies sur le sol de l'Arménie -
(Renan, Histoire des langues sémitiques, liv. L, ch. IE, -
p. 52), a été écrite d'abord avec des caractéres cunéi-

formes. A une époque relativement plus moderne, et qui

s'est prolongée jusqu'au quatriéme siécle de notre ere,

l'antique écriture en forme de clous fut abandonnée, et -
les Arméniens employérent pour écrire leur langue les 1
caractéres persans, grecs et syriens (Xgathange, Hisloire |
de Tiridate, éd. Ven., p. 85, 136. — Moise de Khoréne, -
Histoire d'Arménie, liv. ΠΙ|, ch. 4 et 52. — Lazare de

Pharbhe, Histoire d' Arménie, éd. Ven., p. 27. — Diodore -
de Sicile, liv. XIX, 23. — Polyen, liv. IV, ch. 8, $ 3). |
Cependant on raconte qu'au temps d'Arsace les Armé-
niens avaient un systéme graphique qui leur appartenait
en propre (Philostrate, Vie d'Apolionius de Tyane, -
liv. IT, ch. 2); ce fait serait de nature à modifier toutes
les idées recues jusqu'à présent sur l'emprunt que les |
Arméniens avaient fait aux Perses, aux Syriens et aux -
Grecs de leurs alphabets. Il pourrait se faire eneífet que, Ὁ

Bi dateuidi.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 45

l'objet le plus précieux de ses trésors, la place
dans son propre palais, pour qu'elle y soit
gardée en süreté, et en fait graver une partie
sur la pierre. |

dans quelques provinces de l'Arménie, on se füf servi
d'un alphabet. national, tandis que dans d'autres au
contraire, et notamment dons celles qui étaient limi-
trophes de la Perse , de la Syrie et dez possessions grec-
ques, on aurait employé les caracteres propres aux
idiomes parlés dans lé voisinage. Dans la premiere hypo-
these , l'alphabet dont l'invention est attribuée à Mesrob ,
écrivain du cinquiéme siecle , aurait été en usage depuis
un temps assez long dans certaines parties de l'Arménie,
et ce personnage n'aurait fait que le réformer, et le
compléter par l'addition de quelques caracteres, et l'in-
" troduction des signes voyelles (cf. notre Mémoire sur
la culture des lettres en Arménie , dans la Revue d'O-
rient (1863), et le tirage à part, p. 12-13. — J. B. Emin,
de l'alphabet arménien, dans sa traduction russe de Moise
de Khoréne ( Moscou, 1858), p. 361 et traduction fran-
caise de cette note dansla Revue d'Orient (1865), L'al-
phabel arménien). Chacun sait que l'alphabet syriaque, —
et cela a lieu dans presque toutes les langues sémitiques ,
— est dépourvu de voyelles, et qu'il fut complété au hui-
tiéme siecle de notre ére, au moyen de signes voyelles
empruntés à l'alphabet grec ( cf. Assemanni , Bibliotheca
orientalis, t. I, p. 64 et suiv.; t. III, 2* p. p. 378. —
Renan, Hist. des langues sémitiques, p. 291 et suiv.).
On reconnait également à premiere vue que les voyelles
arméniennes sont la copie des voyelles grecques légere-
ment altérées, et il est évident dés lors que Mesrob,
auquel les historiens arméniens, et particulierement
Moise de Khoréne (Hist. d'Arménie, liv. HI, ch. 52-54),
attribuent l'invention des voyelles, et qui avait été en
Gréce, pour travailler à la recherche de l'alphabet dont
il voulait doter son pays, se décida dans ce dernier pays
à emprunter aux Grecs les signes voyelles qu'il fit entrer
dans l'alphabet arménien (Moise de Khoréne, op. cit.,
liv. UI, ch. 53). On peut lire histoire miraculeuse de
la découverte des caracteres arméniens , non-seulement
dans Moise de Khoréne, mais aussi dans I Histoire wuni-
verselle de Vartan (éd. Ven., 1862, 49 et suiv.) et dans As-
soghig ( Hist. universelle, Paris, 1859, 2* partie, ch. 1),
qui racontent qu'une main invisible traca, sur les rochers
du Palou, les caractéres arméniens, devant Mesrob,
comme autrefois Dieu avait révélé au législateur Moise
Ja loi d'Israél sur le mont Sinai. En résumé, ce fut seu-
lement au cinquiéme siécle de notre ére que l'alphabet
arménien oncial (iergathakir, écriture de fer), ou comme
on l'appelle encore, l'alphabet mesrobien, qui avait rem-
placé les caractéres syriens, pelhvi et grecs, fut mis en
usage parmi les Arméniens, et dés lors il fut constamment
employé pour la transcription des écrits concus dans
l'idiome national. Cet alphabet se composa d'abord de

22 lettres , puis de 14 ( cf. Emin., op. cit., De l'alphabet

arménien ), et enfin plus tard, au xu* siecle , on y ajouta
deux nouveaux caractéres également empruntés à l'al-
phabet grec, et qui étaient destinés, le premier, o, à
remplacer la diphthongue au, et le second, c, à rendre le
son p* ou ph, le φ grec, dont la forme n'a presque point
subi d'altération, et qui est encore trés-reconnaissable
aujourd'hui, méme dans l'alphabet cursif ou nodorkir,
assez différent des caracteres iergathakir ou onciaux.
Le lecteur qui voudra étudier à fond la question si inté-
ressante de l'alphabet arménien consultera avec fruit la

"Ainsi, assuré de l'authenticité et de l'ordre
des événements, nous les répétons ici pour sa-
tisfaire ta curiosité. L'histoire de nos satrapies
y est prolongée jusqu'au Sardanapale des Chal-
déens, et méme au delà. Voici dans ce livre le
commencement des récits :

« Terribles, extraordinaires étaient les pre-
miers dieux, auteurs des plus grands biens dans le
monde , principes de l'univers et de la multipli-
cation des hommes, De ceux-ci se sépara la race
des géants, doués d'une force terrible, invinci-
bles, d'une taille colossale, qui, dans leur or-
gueil, concurent et enfantérent le projet d'élever
la tour. Déjà ils étaient à l'eeuvre : un vent fu-
rieux et divin, soufflé par la colére des dieux,
renverse l'édifice (1). Les dieux, ayant donné à
chacun de ces hommes un langage que les au-
tres ne comprenaient pas, répandirent parmi

savante notice de M. Emin, qui a tiré des textes armé-
niens des données toutes nouvelles et a éclairci, avec cette
sagacité qu'on lui connait, une question qui, avant lui,
était toujours restée insoluble. I] est bon de tenir compte
des observations du P. Karékin, mékhitariste de Ve-
nise, contenues dans son Histoire de la littérature
arménienne (en arm., Venise, 1865), au sujet de l'al-
phabet arménien, chapitre intitulé « Caractéres » (Kir)
p. 8 et suiv., oü ce savant a également émis , au sujet de
l'invention des caractérés , des idées fort ingénieuses.

(1) Lalégende de la destruction dela Tour de Babel par
suite d'une tempéte soulevée par la colére céleste, se
trouve aussi bien chez les auteurs profanes que dans les
écrits apocryphes de l'Ancien Testament, et en cela elle
differe du texte dela Genése, qui dit seulement que le
Seigneur, ayant confondu lelangage des constructeurs,
ceux-ci se dispersérent et cessérent de bátir leur ville
(Genése, ch. XI, versets 4-9. — Abydene, Fragm. histor.
grac., ed. Müller, t. IV, p. 282. — Alexandre Polyhistor,
ext. du Syncelle, p. 44, Fragm. hist. grac., t. 11, p. 502,
10; t. III, p. 212. — Joséphe, Antiquités judatques,
liv. 1, ch. 4). Ces deux derniers, d'aprés une tradition
qu'ils appellent /a. Sibylle, racontent que, les hommes
ayant báti une tour trés-élevée, les dieux excitérent
contre elle une violente tempéte qui la renversa. Ces
deux témoignages sont non-seulement d'accord avec ce
que raconte l'auteur chaldéen dont Mar Apas Catina
rapporte ici le texte, mais ils sont encore corroborés par
un passage du Livre du juste ou de la génération ,
composition apocryphe, dont on doit la traduction faite
sur le texte hébreu rabbinique au chevalier Drach
(cf. Dictionnaire des Apocryphes [Migne, 1858], t. Hj,
p. 1069 et suiv.), qui dit que la terre, ayant ouvert sa
bouche, 'engloutit un tiers de la tour, et qu'un feu des-
cendu du ciel consuma un autre tiers, ne laissant sub-
sister qu'un troisiéme tiers qui existe jusqu'à présent.
La tour de Babel ou tour de Bélus n'est autre chose que
la Birs Nimrod. dontles ruines sont encore trés-appa-
rentes dans la Babylonie (Fresnel, Journal asiatique,
juin 1853. — Oppert, Expéd. de la Babylonie, t. 1,
p. 132 οἵ suiv. et dont on trouve aussi la mention dans
Hérodote , liv. 1, 178, 183.)

16

eux la confusion et le trouble (1). L'un de ces
hommes était Haig (2), de la race de Japhétos,
chef renommé , valeureux, puissant et habile à
tirer l'arc, »

Un tel récit doit s'arréter ici, car notre but
n'est pas d'écrire l'histoire universelle, mais de
nous efforcer de faire connaitre nos premiers
ancétres , nos anciens et véritables aieux. Or, en
suivant ce livre, je dirai : Japhétos, Mérod, Si-
rat, Taglat, c'est-à-dire Japhet, Gomer (3), Thi-
ras (4), Thorgom; puisle méme chroniqueur,
poursuivant, mentionne Haig, Arménag (5) et
les autres par ordre, comme nous l'avons dit plus
haut (6).

(1) Lenom de Babel, δπ3 et mieux 5454 signifie con-
fusio (linguarum). La critique moderne a reconnu que
la légende dela Tour de confusion, fondée sur l'étymo-
logie fictive du nom de Babel, reposait sur l'extréme
difficulté que les diverses classes de la population de
Babylone y trouvaient à s'entendre (Renan, JJist. des
lang. sémil., liv. I, ch. 2, p. 58). Eusébe dit en effet :
Ἐν δὲ τῇ Βαδυλῶνι πολὺ πλῆθος ἀνθρώπων γενέσθαι ἀλλοέ-
θνῶν χυτοιχησάντων τὴν Χαλδαίαν (Chronique; edit.
Aucher, t. I, p. 19-20). Rapprochez ce passage du vers
qu'Eschyle fait prononcer au cheeur dans sa tragédie des
Perses, 52 et suiv.

(2) Haig, que les traditions arméniennes nous repré-
sentent comme le premier patriarche de la nation , n'est
autre chose que l'éponyme national. Les Arméniens, de
toute antiquité, se sont appelés Haik, nom qu'ils por-
tent encore aujourd'hui.

(3) Un msc. donne la variante Kamir.

(4) Thiras n'est pas nommé dans la Genése ; c'est un
personnage mythique dont la création remonte aux pre-
miers temps du christianisme. Les Arméniens l'ont placé
entre Gomer et Thorgom, oü il sert de trait d'union
entre les fils de Noé et Haig, en vue de rattacher les
ancétres nationaux aux filiations bibliques. Au surplus
Moise de Khoréne n'est que l'écho de cette tradition, car
il déclare dans son Histoire (liv. I, ch. 5) que Thiras n'est
pas mentionné dans les Livres Saints, et qu'il a dressé la
généalogie des patriarches de la nation arménienne sur
la foi d'un savant syrien qu'il ne nomme pas. On sait que
tous les peuples chrétiens de l'Asie font remonter,
par un procédé identique, leurs ancétres nationaux,
éponymes ou autres, aux enfants de Noé. Les premiers
historiens chrétiens ont employé cette méthode syncré-
tique, en vue de trancherla question si grave des origines
des peuples, et de ramener toutes les familles d'hommes
à une commune origine biblique. C'est ainsi que « les
Géorgiens , les Raniens , les Mowakaniens, les Hers et les
Lecs, les Mégres ( Mingréliens ) et les Caucasiens, sont
tous issus d'un méme pére nommé Thargamos , fils de
Tharchis, fils d'Avanan (Tavan), fils de Japhet, fils de
Noé. » (Cf. les Annales de Wakhtang , traduites du
géorgien en francais, par M. Brosset, dans son Histoire de
la Géorgie, S.-Pétersb., 1849, t. I, p.15 etsuiv.). — Une
tradition identique existe chez les Afgans; cf. Hanway,
Beschreib. der neusten Reichsveründer. in Persien ,

. 19.

d (5) Un msc.*donne la variante Aramaniag.

(6) Moise de Khoréne donne en effet la généalogie des

premiers patriarches de sa nation dans le ch. 5 du 1** livre

MAR APAS CATINA.

III. (Cn. x.)
De la rébellion de Hag.

« Haig, dit-il, célebre par sa beauté , sa force,
sa chevelure bouclée, par la vivacité de son re-

gard, par la vigueur de son bras, prince valeu-

reux et renommé entre les géants, s'opposa
à tous ceux qui levaient une main dominatrice
sur les géants et les héros. Dans son audace, ii
entreprit d'armer son bras contre la tyrannie de

Bélus (1), lorsque le genre humain se dispersa

sur toute la terre, au milieu d'une masse de
géants furieux , d'une force démesurée. Car cha-
cun, poussé par sa frénésie, enfoncait le glaive
dans le flanc de son compagnon ; tous s'effor-
caient de dominer les uns sur les autres, Cepen-

dant la fortune aida Bélus à se rendre maitre -

de toute la terre. Haig, refusant de lui obéir,

aprés avoir engendré son fils Arménag à Ba-

bylone, s'en va au pays d'Ararat, situé du
cóté du Nord, avec ses fils, ses filles, les fils de
ses fils, hommes vigoureux, au nombre d'envi-
ron trois cents, avec les fils de ses serviteurs,
les étrangers qui s'étaient attachés à lui, et avec
tout ce qu'il possédait. Il s'arréta auprés d'une
montagne Οὐ quelques-uns des hommes, précé-
demment dispersés, avaient fait halte pour s'y

fixer. Haig les soumità son autorité (2), funda j

de son Histoire. Selon lui, Haig était fils de Thorgom ; -

Haig engendra Arménag, qui engendra Aramais, qui
engendra Amasia , qui engendra Kégham , qui engendra
Harma, qui engendra Aram, qui engendra Ara. J'ai déjà
fait observer que le nom de Haig est l'éponyme de la
race; je dois en dire autant dés noms d'Arménag ou Ara-
maniag, d'Aramais, d'Harma, d'Aram, qui tous sont
dérivés du radical arm, et qui sont des formes plus
ou moins différentes d'une des appellations spéciales de
la race d'Haig, et dont les Grecs et beaucoup d'autres
peuples ont fait les noms Arménie et Arméniens
( €f. Moise de Khoréne, liv. I, ch. 12. — Jean Catho-
licos, Histoire d'Arménie, ch. 8. — Samuel d'Ani,

Chronographie, éd. Zohrab et Mai, p. 24.) Ἐπ

arménien le mot arm. a la signification de racine ; mais
je n'oserais pas affirmer avec certitude qu'il entre pour

quelque chose dans la formation des appellations précé-

dentes.
(1) Bélus ou Bel parait correspondre ici, dans le récit
de l'historien, au Nemrod des Livres Saints (Genése, X,

8,9). Belétait une divinité assvrienne analogue au

Jupiter des Romains ( Rawlinson, On the relig. of the
Babylonians and Assyrians, dans son Histoire d'Héro-

dole, t. Y, p. 594 et suiv.). C'était PÉtre primitif, le.

créateur de tout ce qui existe (Chwolsohn , Die Ssabier
und der Ssabismus, t. II, p. 39, 165, 171). — Cf. aussi
J.-B. Emin, Recherches sur le paganisme arménien:
(Paris, 1864), p. 33 et 34.

(2) Ce passage du récit de Mar Apas Catina, emprunté
au livre chaldéen anonyme qu'il a compilé , révele la pré-

VV Wo PAPIER

POVNET ΝΕ ΨΥ ΣΝ ΟΡ TET NIRE SATURNI

»ἀα πο NE emm

T TATE RREERS

"T

νὰ ΨΥ ΨΥ

sete

.en ce lieu un établissement, et le donna en apa-
| nage à Gatmos, fils d'Arménag. » Ceci donne
raison aux récits des anciennes traditions non

écrites (1). |
᾿ς « Quant à Haig, il s'en va, dit-il , avec le reste
. de sa suite au nord-ouest, s'établit sur une plaine
- élevée, appelée Hark (Péres) (2), ce qui veut
. dire : Ici habitérent les Péres de la race de Thor-

Sence, aux environs de l'Ararat, de populations au-
- tochthones antérieurés aux Arménüiens. Si l'on rapproche
- ce passage des données qui sont contenues dans les Livres
- Saints, on s'apercoit bien vite que ces populations pri-
mitives ne pouvaient étre que des Araméens, que nous
savons avoir occupé une partie de l'Arménie et notam-
- ment Our-Kasdim qui est la méme chose qu'Arphaxad ou
pays des Kasdes. Il existe en effet une autre tradition
- conservée aussi par Moise de Khoréne (liv. I, ch. 6) qui
fait arriver Sim , fils de Xisuthre, en Arménie, aprés le
déluge, oü il aurait fondé des établissements au pied des
montagnes qui s'étendent depuis le lac de Van à l'ouest
. jusqu'au Tigre. Or, Sim; selon Moise de Khoréne , serait
Sem, fils de Noé, qui aurait donné son nom à ces mon-
tagnes. De cette maniere la présence de populations
araméennes en Arménie antérieurement à l'arrivée de
Heig se trouverait ainsi démontrée. Il est probable que
ce fut l'arrivée des'Arméniens qui occasionna le mouve-
'ment des Araméens vers le sud, mouvement auquel est
:attaché le nom de Térach ou Tharé (Genése, XII, 31),
' et qui détermina cette marche du nord-est au sud-ouest
que les Sémites prennent aussitót aprés la formation des
grands empires de l'Asie, et notamment aprés l'établis-
sement de celui de Babylone. Cette migration des Sémites
vers le sud,ayant eu lieu vers l'an 2,000 environ avant no-
tre ére, se trouve étre en effet contemporaine de l'arrivée
de Haig ou des Arméniens dans le pays d'Ararat , que les
"ehronographes fixent vers l'année 2,107 avant notre ére.
(Renan, Hist. des langues sémif., liv. I, ch. 2, $1 et 2.
— St-Martin, Mém. sur l'Arménie, t. 1, p. 407. — Tcha-
mitch, Hist. d'Arménie; en arménien, tables). Ce premier
contact des Araméens et des Arméniens dans la région
d'Arphaxad, explique la présence, dans la langue armé-
nienne , d'éléments sémitiques fort anciens; aussi les ana-
logies que Posidonius, cité par Strabon( Géogr. , éd. Didot,
liv. 1, ch. 2, p. 34 et suiv.), croit trouver entre les Syriens
et les Arméniens par la langue, les mceurs et la physiono-
.mie, ne sont peut-étre pas sans fondements. M. Renan
est toutefois d'un avis contraire ( Lang. sémit., liv. I,
€h. 2, $ 2), et il considere ces analogies comme des res-
semblances purement superficielles.
(1) Le mot zro?í(z signifie en arménien « une histoire
en prose, une tradition antique transmise oralement ,
puis recueillie dans la suite des áges et consignée par
écrit. » (Emin, Vebkh.... Chants de l'ancienne Arménie

(en arménien), Moscou, 1850, Préface, p. 6 et 7. — |

€f. aussi "Etude sur les chants historiques de l'an-
cienne Arménie, dans le Journal asiat., 1852, et tirage
à part, p. 9 et suiv.). Outre ces zro?íz, les anciens
Arméniens avaient encore des vebkh, « poésies tradition-
nelles ou historiques », auxquelles Moise de Khoréne
ἢ fait de nombreux emprunts. (Emin, op. cit., préface,
Eo)

(2) Le canton de Hark, dans le Douroupéran, est le
méme que la Χάρκα de Constantin Porphyrogénéte, De
adm. imp., ch. 44.

MAR APAS CATINA,

b HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 17

gom (tr). Puis il bátit un village qu'il appela Hai»
gaschen (construit par Haig). » L'histoire dit
encore : « ÁÀu milieu de ce plateau, prés d'une
montagne à large base (2), quelques hommes
s'étaient déjà établis, et ils se soumirent volon-
tairement au. héros, » Ceci donne encore raison
aux anciennes traditions non écrites.

IV. (Cz. x1.)
De la guerre d'Haig et de la morl de Bélus.

Poursuivant sa narration, (Mar Apas Catina)
dits « Bélus, ce Titan, ayant affermi sur tous sa
domination , envoie dans le nord vers Haig , un
de ses fils, accompagné d'hommes fidéles, pour
l'obliger à se soumettre à lui et à vivre en paix :
— Tu t'es fixé, dit-il (à Haig), au milieu des glaces
et des frimas; réchauffe, adoucis l'àpreté gla-
ciale de ton caractére hautain, et, soumis à mon

(1) L/épithéte de race ou maison de Thorgom, d'oü ies
Arméniens ont formé le nom de Thorgomatzi, est souvent
donnée à leur nation ( Ezéchiel, XXVII, 14). Ils préten-
dent en effet que le patriarche Thorgom , que les autres
peuples appellent Thogorma, était fils de Thiras, fils de
Gomer, ainsi que nous l'avons vu plus haut. Les Géor-
giens et. différents peuples du Caucase se donnent éga
lement le nom de Zhargamosiani , du nom de Tho-
£orma dont le fils ainé, Haos, serait le méme que Haig
(Brosset, Hist. de la Géorgie, t. 1, p. 15 et suiv.). Toute-
fois cette tradition est purement biblique, et n'a eu cours
en Arménie et en Géorgie qu'aprés l'introduction de la
foi chrétienne, puisque Mar Apas Catina dit qu'Haig
était fils de Thaglat, qui est un nom d'origine babylo-
nienne, et qui entre dans la composition de plusieurs ap-
pellations royales, comme Thaglat Pileser, etc. L'assimi-
lation que Moise de Khoréne a tentée entre les deux
noms de Thorgom ou Thogorma et Thaglat est sans fon-
dement, et n'a eu d'autre but que de rattacher les
traditions nationales aux données fournies par les textes
sacrés.

(2) La montagne dont il est ici question est probabte-
ment une de celles qui font partie dela chaine qui s'étend
depuis l'Araxe jusqu'aux bords de l'Euphrate, du Tigre
et du lac de Van. La partie de cette chaine qui est la
plus élevée et qui est perpétuellement couverte de neige,
porte chez les Arméniens le nom de Masis, qui est con-
sidéré comme l'Ararat des Livres Saints. Toutefois i] parait
que ce nom de Masis, qui ne s'applique maintenant
qu'aux parties montagneuses de l'Arménie centrale , s'é-
tendait autrefois bien plus loin vers le midi, du cóté
de la Mésopotamie, car les anciens géographes désignent
sous le nom de Masius, la partie du Taurus, voisine
d'Amid, qui séparait l'Arménie de la Mésopotamie.
(Strabon , Géogr., liv. XI, ch. 12, p. 447. — Ptolémée,
liv. V, ch. 18. — Ammien Marcellin, liv. XVIII, ch. 6).
Les auteurs arméniens donnent encore au Masis, le nom
de Medj-Liaren, « grande montagne » , parce qu'il est le
point le plus élevé de leur pays (Moise de Khoréne, His.
d'Arm., liv. I, ch. 30. — Faustus de Byzance, Hist
d'Arm., liv. V, ch. 25).

2

18 MAR APAS CATINA.

autorité, vis tranquille là οὐ il te plait, sur
toute la terre de mon empire. Mais Haig, con-
gédiant les envoyés de Bélus, répondit avec dé-
dain et le messager retourna à Babylone.

« Alors Bélus le Titan , rassemblant ses forces ,
marcha au nord, avec une nombreuse infanterie
contre Haig, et arriva au pays d'Ararat, non
loin de l'habitation de Gatmos (1). Celui-ci s'en-
fuit vers Haig , et envoie en avant de rapides cou-
reurs : — Sache, dit Gatmos, ó le plus grand des
héros, que Bélus vient fondre sur toi avec ses
braves immortels , ses guerriers à la taille élevée,
et ses géants. En apprenant qu'ils approchaient
de mon domaine, j'ai prisla fuite, Me voici,

j'arrive en toute háte; avise sans plus tarder à ce .

que tu dois faire.

« Bélus, avec son armée audacieuse et impo-.

sante, pareil à un torrent impétueux qui se pré-
cipite du haut d'une montagne, se presse d'ar-
river sur les confins des possessions de Haig. Délus
se confiait dans la valeur etla force de ses sol-
dats; mais [ Haig], ce géant calme et réfléchi , à
la chevelure bouclée , à l'ceil vif, rassemble aus-
5itót ses fils et ses petits-fils, guerriers intrépides,
habiles tireurs d'arc , mais trés-peu nombreux,
avec les autres hommes qui vivaient sous sa. dé-
pendance, et arrive au bord d'un lac dont les
eaux salées nourrissent de petits poissons (2). Là,
haranguant ses troupes, il leur dit: — En marchant
contre l'armée de Bélus, efforcons-nous d'arriver
à l'endroit oü il se tient entouré par la multitude
de ses braves; si nous mourons, ce que noxs
possédons tombera aux mains de Bélus; si nous
nous signalons par l'adresse de nos bras, nous

(1) Au cinquiéme siecle, les peuples de la partie sud-
est de l'Arménie portaient le nom de Ga£méan, ou Gaí-
méagan. Quelques critiques, et Sainte-Croix en particu-
lier, ont confondu Gatmos avec Cadmos; nous n'avons
pas besoin d'insister sur l'impossibilité d'une semblable
analogie qui n'est basée que sur une ressemblance de
noms, purement accidentelle.

2) Le lae de Van, le plus grand des lacs de l'Armé-
nie, est situé dans sa partie méridionale au delà du
Tigre. Les Arméniens lui ont donné différents noms , tels
que lac ou mer d'Aghthamar, des Peznouni, de Resch-
douni , de Dosp et de Vasbouragan. C'est le méme que
les géographes grecs appellent lac d'Arséne , d'Arsissa
ou de T'hopitis (Strabon, Geogr. liv. XI, ch. 14, p. 453.
— Ptolémée, liv. V. ch. 13). Le lac de Van est salé , aussi
portait-il encore chez les Arméniens le nom de Aghi
dzov, « mer salée». (Moise de Khoréne, G éographie, dans
Stànt-Martin, Méih. sur lArménie, t. 11, p. 361. —
Indjidji, Arménie ancienne (en armén.) p. 172. — L.
Alischan, Géograph. wniverselle ; Arménie, p. $87.
— Saint-Martin, Mémoires sur UArménie, t. 1, p. δά
et suiv.). L'espéce des petits poissons, dont parle ici
l'auteur, Se trouve encore dans le lac de Van, au dire de
Jaubert ( Voyage en Arménie, p. 138-139 )

disperserons son armée, et nous serons maitres de -
la victoire. ; i

« Aussitót, franchissant un large espace, les:
soldats de Haig s'clancent dans une plaine située.
entre de trés-hautes montagnes, et se retranché--
rent sur une hauteur, à droite d'un torrent, |
Alors levantles yeux, ils virent la masse confuse.
de l'armée de Bélus, courant cà et là avec une.
audace farouche , et dispersée sur toute la surface.
du pays. Cependant Bélus, tranquille et confiant,
se tenait, avec une forte escorte, à la gauche du.
torrent, sur une éminence, comme dans un poste.
d'observation. Haig reconnut le détachement οὗ,
était Bélus en avant de ses troupes, avec des sol--
dats d'élite et bien armés, Un large espace de
terre le séparait de sa troupe. Bélus portait un.
casque de fer à la criniére flottante , une cuirasse-
d'airain qui lui garantissait le dos et la poitrine, |

ΤΡ ΟΡ ΤΥ

T ow

des cuissards et des brassards ; au cóté gauche et.

fixée à la ceinture une épée à double tranchant;
de la main droite, il portait une bonne lance et.
dela gauche un épais bouclier. A sa droite et
à sa gauche se tenaient ses troupes d'élite, Haig,
voyant le Titan ainsi armé de toutes piéces, et.
flanqué des deux cótés d'une escorte choisie,
place Arménag avec ses deux fréres à sa droite,
Gatmos et deux autres de ses fils à sa gauche, parce.
qu'ils étaient habiles à tirer l'arc et à manier l'é-
pée ; pourlui, se placant à l'avant-garde, il forma.
derriére lui en triangle ses autres troupes qu'il fit.
avancer doucement,

« S'étant rapprochés de tous cótés les uns sur
les autres , les géants, dans leur choc impétueux, |
faisaient retentir la terre d'un bruit épouvantable,
et par la fureur de leurs attaques ils répandaient.
parmi eux la terreur et l'épouvante. Grand nom-.
bre de robustes géants, de part et d'autre, at--

D

teints par le glaive , tombaient renversés à terre;
cependant des deux cótés la bataille restait in-.

décise. A la vue d'une résistance aussi inattendue.
et pleine de dangers, le roi effrayé remonte sur |
la colline d'oü il était descendu, car il croyait.
trouver un abri sür au milieu des siens, jus--
qu'à ce qu'enfin, toute l'armée étant arrivée, il.
put recommencer l'attaque sur toute la ligne.
Haig, l'habile tireur d'arc, comprenant cette ma-
nceuvre, se place en face du roi, bande son arc à |
la large courbure, décoche une fleche munie de .
trois ailes , droit à la poitrine de Bélus , et le trait, -
letraversantde part en part, sort par le dos, et re- :
tombe à terre. C'est ainsi que le fier Titan, abattu
et renversé , expire, Ses troupes, à la vue de ce
terrible exploit, prennent la fuite, sans qu'aucun
se retournát en arriere. » Mais assez sur ce sujet, |

1
|

TTHENSUUESSETPPRNFNOR MG

. Haig couvre de constructions le champ de ba-
'taille et lui donne le nom d'Haik, à cause de la
victoire remportée; d'ou le canton encore à pré-
sent s'appelle Zaiotz-tzor (vallée des Armé-
miens) (1). La colline οὰ Bélus succomba avec ses
braves guerriers fut nommée par Haig Kérez-

man (les tombeaux ), et l'on dit encore à présent.

Kérezmank (2). Le corps de Bélus étant peint de
divers couleurs, dit [ Mar Apas Catina ], Haig le fit
transporter à Hark, et enterrer sur une hauteur
àla vue de ses femmes et de ses fils. Or notre
pays est appelé Haik, du nom de notre ancétre
Haig.

V. (Cnm. xi.)

Races et familles issues de Haig. — Faitset gestes
de chacun de ses descendants.

Aprés ces événements, une foule de faits sont
racontés dans ce livre; mais nous n'inscrirons ici
que ce qui est nécessaire à notre histoire.

« Aprés cette expédition, Haig, dit [Mar Apas
Catina ], retourna à sa méme habitation , et donna
à Gatmos, son petit-fils, une grande partie du
butin fait à la guerre , ainsi que plusieurs des plus
braves de ses gens ; puis il lui ordonna de demeu-
rer dans son séjour primitif. Ensuite Haig, s'en
étant allé, s'arréta au lieu appelé Hark. Il avait
engendré son fils Arménag à Babylone, ainsi que
nous l'avons dit plus haut; aprés quoi, ayant
vécu encore de longues années, il meurt, laissant
à Arménag le gouvernement de la nation tout en-
tiere (9).

— (4) EHa?oiz-izor porte encore actuellement le nom
vulgaire d' Ha?ou-izor ( Mékhitar abbé, Dictionn. géogr.
(en arm. ), p. 304. — Indjidji, Géogr. anc., p. 199-200.
— Le méme, Arménie moderne, p. 144. — L. Alischan,
G6éogr. de l'Arménie, p. 94).

- (2) Injidji ( Arm. anc., p. 200. — Le méme, Arménie
moderne, p. 145, dit que cette localité s'appelle au-
jourd'hui Kérezman medj, « le grand tombeau, » ou
Satanoi Kérezman, « tombeau de Satan ». La Géogra-
phie de Pappus d'Alexandrie, qui nous a été conservée
en partie dans celle de Moise de Khoréne, dit que ce
fut dans l'ile de Troprobane qu'eut lieu la chute de Sa-
tan ( Cf. Saint-Martin, Mémoires sur. l'Arménie, t. ΤΠ,
p. 377). Toutefois nous devons dire que ce passage est
interpolé, car il ne se trouve méme pas dans tous les
manuscrits.

-. (3) Le pére Arséne Bagratouni, mékhitariste, a publié à
Venise en 1858, en arménien , un poéme épique en vingt
€hants, intitulé Za79, qui est, sans nul doute, la plus
magnifique épopée imaginée par le génie poétique des
Arméniens. Le style en est trés-élevé et les vers sont
habilement cadencés : on doit regretter seulement que
lauteur ait représenté les anciens Arméniens comme
étant monothéistes , car il est. facile de démontrer la

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 19

Arménag laisse deux de ses fréres, Khor et
Manavaz avec toute leur suite, au lieu appelé
Hark, ainsi que Paz, fils de Manavaz. Celui-ci re-
cut Hark en apanage; son fils eut en partage au
nord-ouest le littoral de la mer salée, qu'il ap-
pelle de son propre nom, ainsi que le canton. De
Manavaz et de Paz sont issus , dit-on, les familles
satrapales desManavazian, des Peznouni, des Ouor-
touni (1) qui, aprés saint Tiridate (Dertad), se
sont détruites , assure-t-on , l'une l'autre dans les
combats (2). Khor multiplie au nord et fonde des

fausseté de cette opinion, en s'appuyant sur les plus
anciens textes historiques qui nous sont parvenus. Au
surplüs M. Emin a annoncé devoir rendre compte deT'é-
popée d'Haig du pére Arséne, dans un travail spécial
qu'il prépare en ce moment ( Cf. Recherches sur le pa-
ganisme arménien (en russe), Moscou, 1864, et en
francais , Paris, 1864, p. 6). — Nous ferons remarquer
en passant que les Arméniens ont donné le nom d'Haig
à la constellation d'Orion , comme on peut le voir dans
la version arménienne de la Bible ( Job, ch. 38, v. 31.
— Isaie , ch. 13, v. 10). Ce nom d'Haig donné à Orion
provient sans doute de la ressemblance que le& Armé-
niens avaient cru découvrir entre leur éponyme et pa-
triarche national, et Orion, qui était aussi un grand
chasseur, haut de taille, bien fait et d'une force hercu-
léenne (Diodore de Sicile, Biblioth. histor., liv. IV,
ch. 85).

(1). Un autre manuscrit porte, au lieu de Ouortouni ,
le nom des Kenouni.

(2) Les trois satrapies dont il est ici question faisaient
partie de la province de Douroupéran. — Les Mana-
vazian possédaient le canton de Hark en apanage, et le
conservérent jusque vers l'an 320 de notre ére, aprés la
mort de Tiridate ( Dertad). A l'avénement de son fils
Khosrov 11, une guerre éclata entre les Manavazian ef
les Ouortouni, et le roi, pour mettre fin aux scénes de
carnage et de dévastation auxquelles se livraient ces
deux familles rivales, essaya de rétablir la paix entre
eux, Ne pouvant y parvenir, il fit marcher son armée .
contre ces satrapes, et anéantit ces deux familles, dont
les possessions furent données à l'évéque Aghpianos qui
jouissait d'un grand crédit en Arménie (Faustus de
Byzance, Hist. d'Arménie, liv. III, ch. 4 ). La ville prin-
cipale des Manavazian s'appelait Manazguerd ou Mandz-
guerd; on trouve son nom souvent mentionné dans les
auteurs byzantins sous les formes Μαντζιχκίερτ, Μαζίχερτ
(Constantin Porphyrog., De admin. imp., ch. 44. —
Cedrenus, t. II, p. 780. — Bryenne, liv. I), dans les
écrivains syriens sous la forme Manazguerd ( Aboulpha-
τὰ], Chron. syriaque, p. 22, 8, 244, 449) et chez les
Arabes qui l'appellent Melazdjerd, Melazkerd ( Aboul-
féda, Géogr., éd. de M. Reinaud , texte arabe, p. 394 et
395. — Annal. Mosl., t. HII, p. 125, 145. T. IV, p. 112.
— Cf. aussi Saint-Martin, Mém. sur lArm., t. L, p. 105).
— Les Peznouni avaient pour apanage un canton situé au
nord-ouest du lae de "Van et qui faisait également
partie de la province de Douroupéran. Cette satrapie
subsista jusqu'au régne de Khosrov II qui, pour punir
le chef de la famille des Peznouni, qui s'appelait Tada-
pen, de l'avoir trahi en faveur des Persans, le fif tuer,
lui et toute sa famille, et réunit ses possessions au do-
maine royal (Moise de Khoréne, liv. ΠῚ, ch. 2. —

2.

20 MAR APAS CATINA.

villages, De lui est issue la grande satrapie de la
race des Khorkhorouni, hommes braves et re-
nommés , comme le sont encore leurs descendants
actuels (1).

Arménag, emmenant avec lui toute la multi-
tude des siens, se dirige au nord-est, arrive et
débouche dans une plaine encaissée, entourée de
hautes montagnes, traversée par des fleuves im-
pétueux venant de l'ouest; cette plaine,située à
l'est, s'étend au loin sous les rayons du soleil. Au
nd des montagnes jaillissent quantité de sources
limpides qui, réunies en fleuves à leurs cenfins, à
la naissance des montagnes , au bord de la oos.
jeunes encore, se proménent comme des jeunes
filles. Mais la montagne au sud, qui regarde le
soleil, — avec son sommet neigeux, s'élevant à
pic, qui ne peut étre atteint en moins de trois
jours par un voyageur muni d'une bonne cein-
ture, à ce que rapporte un des nótres , — se ter-
mine doucement en pointe; c'est véritablement
une vieillemontagne au milieu de montagnes d'une

Faustus de Byzance , liv. III, ch. 8). — Les Ouortouni
possédaient en apanage une plaine située sur les deux
rives de l'Araxe et qui portait le nom de Pasen / Moise
de .Khoréne , liv. II, ch. 7). Quand Khosrov II détruisit
cette famille en 320, i1 donna le pays d'Ouortoron qui
formait son apanage à lévéque de Pasen (Faustus de
Byzance , liv. HI, ch. 4).

(1) La satrapie des Khorkhorouni, en vulgaire Khos-
chorni ( Mékhitar, Dici. g£ogr.), faisait partie du Dou-
roupéran; elle portait aussi le nom de satrapie des
Maghkhazouni , du nom de Maghkhaz, chef de la garde
de Vagharschag ou Valarsace fondateur de la dynastie
arsacide d'Arménie ( Moise de Khoréne, liv. II, ch. 7).
La principauté des Khorkhorouni joua un róle assez
important dans les affaires de l'Arménie ( Agathange,
Hist. de Tiridate. — Mesrob, Vie de saint Nersés,
ch. I. — Moise de Khoréne, liv. TH, ch. 9. — Élisée,
Hist. des Vartaniens , ch. 4. — Lazare de Pharbe, Hist.
d'Arm., p. 114). Cette famille subsistait encore en 768,
puisque le prince Vahram assista au concile de Bardaah ,
présidé par Sion, catholicos ou patriarche d'Arménie
( Ganonkirk ou livre des canons de l'Église armé-
"ienne; manusc. de la Bibl. imp. ; anc. fonds 84, fol.
223 verso ). — Le nom de Maghkhaz , qui était primiti-
vement un nom propre d'homme , devint, dans le langage
particulier du pays, synonyme de chef ou prince, car en
effet, la forme de cette appellation, par suite de la
transmutation du gA arménien en 7, se rapproche tout à
fait du mot arabe malek qui veut dire roi. Dans Aga-
thange (p. 594, 647) , ontrouvelenom malkhazouthioun,
comme titre de la fonction des Maghkhaz ou Malkhaz.
Yl est probable que c'est de ce nom Maghkhaz ou Mal-
khaz, qu'est venu plus tard le titre de mélik, en arabe
sialik, que portent encore aujourd'hui eertains chefs ar-
méniens de la Transcaucasie. On trouve le nom des
Maghkhaz conservé encore actuellement chez les Armé-
niens de la Lithuanie polonaise, sous le nom de Mal-
m — Cf. Indjidii, Antiq. de l'Arménie, t. 1I,
p. 139.

'lémée (liv. V, ch. 13). Cette ville resta, pendant une

formation plus récente. Dans cette plaine pro-
fonde, Arménag s'établit; il couvre d'édifices
une partie de ce séjour du cóté du nord, et
nomme , conformément à son nom , le pied de la
Padi: du méme cóté : Arakadz (1), et ses do-
maines : le pied d'Arakadz (2). » |
Le méme historien raconte ce fait merveilleux,
que sur beaucoup de points se trouvaient établis
des hommes, dispersés cà et là dans notre pays,
avant l'arrivée de notre ancétre Haig. |
Cet Arménag engendra Armais, et, ayant nd
vécu un grand BOIS d'années, il mcurut, Son
fils Armais construisit son habitation sur une col-
line au bord du fleuve et, de son nom, la nomma
Armavir (3); et du nom de son petit-fils Arasd,
il appela le fleuve, Eraskh (4). Son fils Schara.
multipliait et mangeait beaucoup; il l'envoya.
avec toute sa suite dans une plaine voisine, trés-.
fertile, arrosée par beaucoup de cours d'eau, der-
riére le nord de la montagne, et appelée Arakadz,.
On dit que du nom de Schara, le canton est ap-
3

]
1
3

(1) La chaine des monts Arakadz, dans la provinee:
d'Ararat, se réunit à l'ouest. au Barkhar, à l'est aux.
montagnes qui environnent le lac de Sévan et à ian
de la province de Siunik. Le géographe Vartan rapporte
que l'ascension de la montagne d'Arakadz exige une
journée et demie de chemin depuis le pied jusqu'au som-.
met. Ce sommet est divisé en vingt-quatre grands.
pics, et au milieu se trouve une vallée oü sont quatre
autres sommets de rochers vis-à-vis les uns des autres,
de maniere à former une croix. Saint Grégoire consa-
cra en cet endroit une croix miraculeuse. (Cf. Saint-Mar- |
tin, Mém. sur lArménie, t. HI, p. 416-417 ). L'Arakadz-
s'appelle aujourd'hui Allahgueuz ( cil de Dieu ).

(2) Le pied d'Arakadz, en arménien Arakadzodn, est:
un canton de la province d'Ararat, qui fut appelé da ns.
le onziéeme siécle, canton d'Anpert. ( Tchamitch , Hist.
d'Arm., t. III, Tables, p. 135. — Saint-Martin, Mém.
sur Üárm., id. 108). Ἷ

(3) Cette ville, qui remonte à une haute antiquité ,
était située dans la province d'Ararat, au nord de l'A-
raxe. Saint-Martin ( Mém. sur l'Arm., t. I, p. 123) n'hé
site pas à identifier Armavir avec l'Apgaouoía de Pto-

longue série de siécles, la capitale de l'Arménie et fuf
abandonnée pour Ardaschad ou Arfaxaía,à la fin du
premier siecle de notre ére.

(4) Un manuscrit donne la variante Erasd,

L'Araxe, aujourd'hui appelé par les musulmans Aras.
ou Ras, iraverse l'Arménie dans toute son étendue de
louest à l'est, et recoit dans sa partie supérieure bom
nombre de rivieres. L'Araxe était connu des anciens sous
le méme nom ἃ Ἀράξης ; il prend sa source dans les monts
Abos (Strabon, liv. XI, ch. 14, 2), aujourd'hui appelés
Bing-9ueul [mille lacs], et se jette dans le Cyrus ou
Gour, non loin de son embouchure. (Cf. Indjidji, Geogr.
anc., p. 486. — Le méme, Géogr. mod., p. 24 et suiv.—
— L. Alischan , Géogr. de lArm., p. 41) E

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 21

pelé Schirag (1). Ainsi s'explique le provee en
usage chez les villageois , disant :

« Si tuas le gosier de Schara, :
« Nous n'avons pas les greniers de Schirag. »

Cet Armais engendra son fils Amasia , et mourut
aprés avoir encore vécu de longues années,
Amasia , établi à Armavir, engendre Kégham;
aprés Kégham ,le valeureux Parokh (2) et Tzo-
lag (3); puis passant le fleuve, il s'en va à la
montagne du midi, au pied de laquelle il établit
. à grands frais, dans la vallée, deux habitations ;
l'une à l'orient prés des sources qui jaillissent à
la base de la montagne, l'autre à l'ouest de celle-
οἱ, distante d'une bonne demi-journée de marche
. à pied. Il donna en apanage ces deux habitations
à ses fils, le valeureux Parokh et Tzolag à l'oeil
flamboyant ; ceux-ci, en s'y fixant, appelérent ces
lieux de leur propre nom, Parakhod (4), du nom
de Parokh, et Tzolaguerd (5), de celui de Tzolag.
Amasia nomma la montagne de son propre nom,
Massis; puis étant retourné à Armavir, il vécut
seulement quelques années et mourut,
Kégham engendra Harma à Armavh, et l'y
laissant avec les siens, il s'en alla vers l'autre mon-
tagne au nord-est, sur les bords d'un lac (6), y

(1) Le canton de Schirag faisait partie de la province

d'Ararat. Il est situé sur les bords du fleuve Akhourian
et renferme les villes d'Ani, capitale des Bagratides ar-
méniens depuis le huitiéme jusqu'au onziéme siecle, et
de Kars qui fut également le siége d'une dynastie Ba-
gratide, durant les dixieme et onziéme siécles. — Le
canton de Schirag parait répondre à la Σιραχκηνή de Pto-
lémée (V, 13, 9). Aujourd'hui ce pays est désigné par les
Arméniens sous les noms de Schiragran et de Gharsou
ergir (territoire de Kars). — Cf. Mékhitar, Dict. géogr. —
Arakhel de Tauris, Histoire d'Arménie et de Perse au
dix-septiéme siécle ( en arm.) p. 36 et 51. — Indjidji,
Géogr. anc. p. 416, 427. — Le méme , Géogr. moderne,
p. 121.

(2) Deux manuscrits donnent la variante suivante :
aprés Kégham, Parokhari.

(3) Les deux noms de Parokh et de Tzolag signi-
fient en arménien, le premier « le glorieux » et le second
« l'oeil flamboyant ». Ces épithétes sont placées quelques
lignes plus bas, à la suite des noms de ces deux per-
sonnages, ef confirment ainsi leur étymologie.

(4) Cette localité voisine de l'Ararat est mentionnée
aussi par Elisée, Hísloire des Vartaniens, ch. III,
p. 60 (Venise, 1838, en arm.) ; sa position n'est pas trés-
bien déterminée. Cf. Indjidji, Géogr. ancienne, p. 538.

(5) La position de Tzolaguerd auprés de l'Ararat n'est
pas exactement connue , car Mar Apas Catina est le seul
écrivain qui ait fait mention de cette localité. Cf. Ind-
jidji, Géogr. anc., p. 538.

(6) Le lac dont il est question ici est celui de Kégham
ou de Kégharkhouni, du nom d'un petit canton situé
sur ses rives occidentales. II est dans la partie septen-
irionale de l'Arménie sur la rive gauche de l'Araxe et

bátit sur les rives et y laissa des habitants, I1 ap-
pela la montagne de son nom Kégh, et les villages
Kéghakouni (1), ainsi que la mer qui porte aussi
cette appellation. Dans cet endroit, il engendra
son fils Sissag, personnage renommé par sa noble
fierté, sa force , sa beauté, son éloquence et son
adresse à tirer l'arc. Il lui remit une grande partie
de ses biens, beaucoup d'esclaves, et lui donna
en apanage tout le pays depuis la mer à l'orient
jusqu'à une grande plaine oü le fleuve Eraskh,
aprés s'étre frayé un lit dans les cavernes des
montagnes, avoir traversé des vallées boisées et
franchi des gorges étroites, descend dans la plaine
avec un bruit effrayant. Là, Sissag, ayant fait
halte, couvre de constructions le sol de son do-
maine, et appelle le pays de son nom , Siunik,
mais les Perses le dénommérent plus exactement
Sissagan (2). Valarsace, premier roi parthe d'Ar-
ménie , ayant rencontré là des hommes célébres,
de la descendance de.Sissag, les institue sei-—
gneurs du pays; c'est la race de Sissagan. Ce que
fit Valarsace , d'aprés le sens précis de l'histoire,

parait répondre au lac appelé Λυχνῖτις par Ptolémée
(liv. V, ch, 12, 8 ). Les Arméniens P'appellent aujourd'hui
lac de Sévan, du nom d'une petite ile qui se trouve
dans sa partie septentrionale et qui renferme un célebre
monastére, dont il est souvent question dans l'histoire
d'Arménie. ( Indjidji, Géogr. anc., p. 264. — Le méme,
Géogr. moderne, p. 256. — L. Alischan, Géogr. de
l'Arm., p. 8, 13, 76.)

(1) Le canton de Keghakouni ou Kegharkouni (Ara-
khel de Tauris, ch. 7, p. 79, 82) se trouvait dans le
nord de la province de Siunik, dont il faisait partie.
(Indjidji, Géogr. anc., p. 263 ).

(2) La province de Siunik s'étendait depuis l'Araxe
jusqu'au delà du lac de Sévan qu'elle environnait de
toutes parts. Les limites de cette province ont beaucoup
varié ; dans l'antiquité, elles s'arrétaient au confluent de
lAraxe et du Cyrus, et le pays comprenait les pro-
vinces d'Artsakh et de Phaidagaran, les cantons de
Koghten et de Nakhdjavan. La province de Siunik for-
mait l'apanage de satrapes arméniens qui la possédé-
rent jusque vers le douziéme siecle, et dont le titre,
consigné dans les actes de la chancellerie de Byzance,
était, au dire de Constantin Porphyrogénéte (De ceremo-
niis, t. L, p. 397) Ἄρχων τοῦ Συνῆς. Les princes Orbé-
lians devinrent ensuite maitres de cette province, dont
ils furent dépouillés parles musulmans. Nous possédons
une histoire dela province et des princes de Siunik
écrite par Étienne Orbélian au treiziéme siecle, et dont
le texte arménien a été publié à Paris en 1859 (2 vol. in-
12 ). M. Brosset vient d'en donner une traduction com-
pléte en francais, à Saint.Pétersbourg (1864, in-4?) sous le
titre : « Histoire de la Siounie par Stéphanos (Étienne)
Orbélian. » On peut croire que la province de Siunik est
la méme que la Sacasséne de Strabon (liv. XE), Saca:
pene de Ptolémée (liv, V, ch. 13, 9). — Cf. Indjidji, Geogr.
anc., p. 226 et suiv. "f A Alischan, p. 86. — Saint-Mar-
tin, Mém. sur l'Arménie, t. L, p. 142 et suiv.

22

et comment il s'y prit? nous le raconterons en
son temps (1).

Kégham retourne à la plaine au pied de. la
montagne, et dans un vallon escarpé, il bátit
lui-méme un village, qu'il appelle de son nom
Kéghami, et qui, dans la suite, fut nommé
Karni (2), par son petit-fils Karnig. De sa descen-
dance était issu , à l'époque d'Ardachés petit-fils
de Valarsace, un jeune homme appelé Varj (3),
adroit à la chasse des cerfs, des chévres sauvages
et des sangliers, habile à lancer le javelot ; Arda-
chés l'institue gardien des chasses royales, et lui
donne des villages sur les bords du fleuve appelé
Hraztan (4). On dit que c'est de lui qu'est issue la
maison des Varajnouni (5). Kégham, comme nous
l'avons rapporté, engendra Harma et d'autres
enfants; puis il mourut, en enjoignant à son fils
Harma de résider à Armavir.

Tel est cet Haig, fils de Thorgom, fils de Thi-
ras, fils de Gomer, fils de Japhet , ancétre des
Haiasdani ( Arméniens); tels sont ses races, ses

(1) Cf. Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. II,
eh. 7.

(2) Cette ville était située dans la partie méridionale
du canton de Kégharkouni, au pied du mont Kegh, sur
les bords du torrent du méme nom. Le roi Tiridate y fit
élever, dans le troisiéme siecle de notre ére, un palais
pour sa scur Khosrovitoukhd ( Moise de Khoréne, ist.
d'Arménie, liv. 11, ch. 90). Cet historien raconte qu'il
le décora de magnifiques bas-reliefs, et qu'il y fit gra-
ver une inscription en caracteres grecs, en l'honneur de
la princesse sa sceur. Karni n'est plus qu'un village qui
a fait donner à la contrée voisine le nom de vallée de
Karni ou Karnoudzor (Arakbel de Tauris, ch. I, p. 6;
IV, 39, 45, 48 et passim. — Indjidji, Arm. anc., p. 265.
— Le méme, Arm. (od., p. 256 ).

(3) Varj signifie en arménien, « adroit , habile. »

(4) Cette riviere est un des affíluents de l'Araxe; elle
traverse Erivan, et porte aujourd'hui le nom de Zengui-
801, en turc , en arménien Zangou-ked [ riviére de Zen-
gui]. (Indjidji, Arm. od., p. 25. — Le méme, Arm.
anc., p. 457.)

(5) La satrapie des Varajnouni se trouvait dans la
province d'Ararat. Cependant il parait que les membres
de cette famille possédaient encore des apanages dans le
Douroupéran et le Vasbouragan et qu'ils donnerent leurs
noms à des cantons de ces deux provinces (Cf. la Géogr.
de Moise de Khoréne, dans Saint-Martin, Mémoires
sur lArménie, t. IL, p. 362 et 366). Les princes appar-
tenant à la race des Varajnouni ont laissé peu de traces
dans l'histoire; on sait toutefois qu'en 360 et quelques
années plus tard, un certain Dikran (Tigrane] et un sa-
trape du nom de Méhentag possédaient en apanage le
territoire de Varajnouni ( Mesrob , Vie de saint Nersés,
en arménien » p. 61 et 75). Un Sahag Marzban [gardien
des frontieres], de la famille des Varajnouni, vivait en
l'an 1000 de notre ére ( Mathieu d'Édesse , Chronique,

liv. I, ch. 33). Leur principauté cessa d'exister dans le
courant du onziéme siecle.

MAn APAS CATINA.

descendances, et l'endroit de son séjour. Dés -
lors, dit [Mar Apas Catina], sa postérité com- -

menca à se multiplier et à remplir le pays.

Harma engendra Aram sur le compte duquel |
on raconte une foule d'actions d'éclat, d'actes de |
valeur.dans les combats, et qui étendit de tous -
les cótésle territoire des Arméniens. C'est de sun
nom que tous les peuples appellent notre pays : -
les Grecs, Armen (1), les Perses et les Syriens,-

(1) Le nom d'Aram, qui, selon notre historien, a été 1

appliqué par les Grecs aux Arméniens, se retrouve sous.

la forme Ἄρμενος dans Strabon ( Géogr., liv. XI, ch. 4, —

p. 432) qui dit que le thessalien Arménos qui faisait
partie de l'expédition des Argonautes , donna son nom à
l'Arménie. Justin (XLII, 2) raconte également la méme

fable. Le nom d'Arménie parait avoir été appliqué au pays —
qui porte encore aujourd'hui cette appellation, à une épo-
que fort ancienne et qui est vraisemblablement antérieure —
à celle à laquelle les Arméniens lui donnérentle nom de —
pays d'Haig ou Haiasdan. Dans les livres zends, l'Armé-
nie, selon quelques critiques , est désignée sous le nom -
d'Eérieméno (Vispered, ch. I, 2. — I1zechné, ch. 32, 33, —
45. — Vendidad, ch. 22. — Cf. Anquetil Duperron (Zend.
Avesia , t. 1, part. 2. p. 5). — Toutefois cette opinion

n'a pas été admise par M. Max Müller (Science du lan-.
gage , p. 260 de la trad. fr.). Eug. Burnouf suppose sans

trop essayer de le démontrer que le nom de l'Arménie -
eontient le méme élément, airya ( Commentaire sur le.

Yacna, note 2, p. cvir ). I1 parait toutefois fort difficile
de trouver une racine indo-germanique dans le nom de

l'Arménie, et nous croyons plutót que cette appellation —
dóit avoir sa racine dans les langues sémitiques. On sait .

que l'Arménie avant d'étre occupée par la race d'Haig ,.
fut habitée par des Sémites ou Araméens. Or, le nom

d'Aram est purement biblique et indique un ethnique -
comme Arphaxad et Canaan (Renan, Lang. sémit.,liv. L, |

ch. 2, p. 28). Un des membres de la famille d'Aram ,
Masch (Genése, X, 23), rappelle le mont Masius qui sé-
pare l'Arménie de la Mésopotamie ( Bochart, Phaleg.
liv. IT, ch. 11), et on sait que les Araméens sortaient du
pays de Kir [ Gour ou Cyrus ]. ( Cf. Amos, IX, 7.) Lenom

d'Aram qui semble indiquer une terre primitivement -

occupée par les Sémites, a persisté à rester l'appellation

prédominante de l'Arménie , méme aprés l'arrivée de la

race d'Haig, et cette appellation qui a toujours été celle

que lui ont donnée les peuples étrangers, ἃ été aussi ac-

ceptée par les Arméniens, bien que , dans leur langage -

national, le nom d'Haiasdan ait constaminent prévalu.

Le rapprochement que Bochart ( Phaleg,liv.I, ch. 3)a -
fait entre les mots Har-mini de la paraphrase chal- -
daique de Jérémie et le nom de l'Arménie , est, je crois,

purement accidentel. Le nom d'Aram appliqué aux Sy- |
riens par Strabon, d'aprés Posidonius ( I, 2, 34; XIII, -

4, 6; XVI, 4, 27), provient, à n'en pas douter, de la méme

source que celui qui a servi à désigner l'Arménie, et i| |
est présumable qu'il a été transporté de ce dernier pays -

en Syrie par les Sémites descendus de l'Arménie dans ia

Mésopotamie lors de l'émigration de Tharé. Ce nom d'A-

A

ram ἽΝ ou d'Aramée qui servait à désignerles contrées -

connues sous la désignation de Συρία, forme abrégée
Α᾽ Ἀσσυρία,, fut remplacé à l'époque des Séleucides par

celui de Syrie. Toutefois le nom d'Aram ne se perdit -

pas entierement, et il continua à désigner, en Orient ,
ceux des Araméens qui n'adoptérent pas le christia-

x

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE.

4trméni. Mais pour ce qui est de rapporter son
histoire tout entiére, ses actes de courage, de
dire le quand et le comment , nous le ferons, si
tu veux, dans un autre ouvrage; ou bien nous
laisserons de cóté ces particularités, ou bien en-
core nous les noterons ici,

E VI. (Cm. xmr.)
Guerre d'Aram contre les orientaux ; sa victoire.
; iMort de Nioukar Matés.

Puisqu'il nous a paru ( agréable) de regarder
le travail entrepris par ta volonté, comme une
source de jouissances plus grandes que ne le sont,
pour les autres , les somptueux festins , avec leurs
mets et leurs vins, nous avons voulu rappeler en
peu de mots les combats d'Aram le Haicien. Ce
guerrier, ami des labeurs et desa patrie, comme
nous le montre le méme historien, eüt préféré
mourir pour son pays, que de voir les fils de l'é-
tranger fouler le sol natal, et commander à ses
compatriotes et à ses fréres.

- Aram, peu d'années avant l'avénement de Ni-
nus en Assyrie, à Ninive, inquiété par les na-
tions voisines, rassemble toute la multitude de
ses braves guerriers, habiles à manier l'arc et
à lancer le javelot, jeunes, nobles, doués d'une
grande adresse et d'une beauté remarquable ,
troupe qui , pour le courage et dans l'action, va-
lait autant que cinquante mille hommes. Aram
rencontre sur les confins de l'Arménie la jeunesse
des Médes, sous la conduite de Nioukar, sur-
nommé Matés, guerrier orgueilleux et vaillant,
comme nous le montre le méme historien. Déjà à
l'exemple des Kouschans (1), Matés, imposant son

nisme, tels que les Nabatéens et les habitants de Car-

rhes (Harran). — Cf. Quatremére, Mémoire sur les
Nabatéens, dans le Journal asiatique, 1835 et tirage
à part p. 70. — Renan, Hist. des lang. sémit., liv. HI,
οἷν. I, p. 2, 3 et suiv., note 1.

(1) Les Kouschans (Couschites) dont parle ici Phis-

'torien, nous font remonter à l'époque la plus ancienne
,

des annales du monde. La critique moderne, se basant

'sur les plus anciennes traditions consignées dans la Ge-
mése et dans les livres zends , suppose qu'à une époque

anté-historique , il existait sur le Tigre et le bas Eu-
phrate une race étrangére aux Sémites , les Couschites ,
représentés dans les souvenirs des Hébreux par le per-
sonnage de Nemrod (Genése, X, v. 8-10) et dans les
écrits zends par le nom de Améreétat , le merdad des
Persans ( Boetticher, Arica, p. 17; Rudim. myth. se-
mit. p. 19, 20). Ces Couschites sont vraisemblablement
les 2*2 ou Cuthéens, les Κίσσιοι d'Hérodote ( Mo-
vers, die Phanizier, t. II, p. I, p. 269, 276, 284 et s.;
t. II, p. Il, p. 104, 105, 388. — Knobel , Die Valkerta-

23
joug à l'Arménie, la tient esclave pendant deux
années, Avant le lever du soleil, Aran, fondant sur
lui à ll'improviste, extermina toute la multitude
de son armée. Quant à Nioukar, appelé Matés,
Aram,l'ayant fait prisonnier, le conduit à Arma-
vir, et là, au sommet de la tour des murailles , le
front traversé avec un long clou de fer, Nioukar
est fixé au mur, par ordre d'Aram, à la vue de
tous les spectateurs qui étaient venus là, et de:
passants, Tout son pays jusqu'à la montagne. ap
pellée Zarasb, est soumise au tribut, jusqu'a
regne de Ninus en Assyrie et à Ninive.

Cependant, Ninus devenu roi de Ninive , nou
rissait dans son coeur un souvenir de haine, à
cause de son ancétre Bélus, car il connaissait le
passé par la tradition. Il songeait depuis de lon-
gues années aux moyens de se venger, épiant le
moment d'exterminer et d'anéantir, jusqu'au der-
nier rejeton, toute la race des fils du brave Haig.
Mais la crainte de se voir lui-méme dépouillé de
son royaume , en exécutant un tel projet, le re-
tint, Il cache ses perfides desseins, et ordonne a
Aram de conserver la puissance sans inquiétude,
lui accorde le droit de porter le bandeau de
perles, et le nomme son second. Mais c'est assez ;
car notre but en ce moment ne nous permet pas
de nous étendre sur cette histoire.

fel der Genesis , p. 251, 339 et suiv.) identiques aux
Céphénes, auxquels la tradition grecque attribuait la
fondation du premier empire chaldéen (Ch. Müller,
Fragm. hist. grac. t. T, p. 67 ). Les Couschites, établis
d'abord dans la Susiane et la Babylonie, se.répandirent
sur l'Assyrie oü ils fondérent Ninive, Babylone et d'au-
tres centres de populations groupées autour de Ninive.
C'est à eux qu'est attribuée la premiere fondation de ces
villes ( Renan, Hist. des langues sémitiques, liv. I,
ch. 2, p. 59). Refoulés plus tard par les Sémites vers
le sud, oü ils avaient conservé des établissements , les
Couschites conservérent leur nom jusque dans le moyen
áge, dans les régions occupées encore à présent par
leurs descendants de P'Yémen et de P'Éthiopie, les Hy-
miarites et les Abyssins. Michel le syrien, patriarche
jacobite d'Antioche , qui, au douzieme siecle, a écrit une
chronique syriaque dont nous ne possédons plus que la
version arménienne, donne aux Éthiopiens £e nom de
Kouschans, dérivé de. la forme réguliére Kousch ou
Kous. —. Nous verrons plus loin au ch. 2 du second
livre,:ce que Moise de Khoréne entend par le pays des
Kouschans. Selon cet historien, ce pays répondrait à la
Parthie ou Bactriane, puisqu'il dit que lawille de Pahl,
( que nous savons étre la Βάχτρα ou Bactres des Grecs,
la Balkh des modernes, située à peu de distance de l'an-.
cienne, entre les possessions actuelles de l'émir de Bou-
khara et du khan de Kaboul), était au pays des Kous-
chans. A l'appui de ce témoignage, on peut invoquer aussi
celui du géographe Vartan qui dit également, qu'aprés
le pays des Persans, on trouve « la terre de Kouschan,
puis celle de Djen (le Djénastanou la Chine). » ( Cf.
Saint-Martin, Mém. sur lArménie, t. IL, p. 436-437. )

'

24 MAR APAS CATINA.

VII. (Cu. xiv.)

Contestations d'A4ram avec les. Assyriens; $a vic-
toire. Baiabis Kaghia. Césarée. Arménie Pre-
miére et autres contrées du méme nom.

Nous raconterons briévement les grands faits
d'Aram, ses actions glorieuses en Occident, rap-
portées dans le livre , ses différends avec les Assy-
riens, en signalant seulement les causes et l'im-
portance des événements, et en montrant
rapidement ce que l'historien raconte avec de
longs détails,

Ce méme Aram, aprés avoir terminé sa guerre
contre l'Orient, marche avec les mémes troupes
en Assyrie, Il y trouve un homme qui ruinait sa
patrie avec quarante mille fantassins et cinq
mille cavaliers; il était de la race des géants et
avait nom Parscham. A force d'opprimer le pays,
de l'accabler d'impóts, il changeait en désert
toute la contrée d'alentour. Aram lui livre ba-
taille, le jette, fugitif, au milieu du pays des
Gortouk (1), dans Ja plaine d'Assyrie, et exter-
mine un grand nombre d'ennemis. Parscham
mourut sous les coups des soldats d'Aram. Déifié

à cause de ses nombreux exploits, ( Parscham) fut

adoré longtemps par les Syriens (2). Une grande

(1) Le canton de Gortouk ou Gortrik faisait partie de
la province de Gordjaik, nom composé qui annonce une
fusion des deux races kurde et arménienne. Le pays des
Gortouk parait répondre à la région nommée Γορδναῖα
par Ptolémée (liv. V, ch. 13, 5 ), tandis que la province de
Gordjaik semble étre la méme quela Gordyene ( Strabon,
liv. XI, ch. 14, 2. — Plutarque, Vies de Lucullus et de
Pompée) , ou la Cordouéne (Dion Cassius , liv. XXXVII.
— Ammien Marcellin , XIV, 8; XXV, 7. — Pline, liv.
VI, ch. 15) et le pays connu par Xénophon, sous le
nom de pays des Karduques, populations qui étaient de
son temps en possession de Ja contrée appelée encore
aujourd'hui Kurdistan ou pays des Kurdes. ( Cf. Saint-
Martin, Mém. sur l'Arménie, t. I, p. 176 et suiv. —
Indjidji, Géogr. anc., p. 138.)

(2) Parscham, Parschamin ( Moise de Khoréne, Hist.
d'Arm.,liv. H, ch. 13), ou plutót Barchimnia , est une
divinité d'origine assyrienne qui passa dans le panthéon
arménien à une époque trés-ancienne. Barchimnia avait
son temple au village de Tordan, canton de Daranakhi ,
dans la province de Bardzer Haig. Agathange ( Vie de
Tiridate, p. 58 de l'édit. arm. de Venise) lui donne le
surnom de « glorieux ou éclatant de blancheur »,
Spitakapar ; et ^nanie de Schirak (msc. de S. Lazare de
Venise) l'appelle « assyrien », ce qui ne laisse aucun doute
sur l'origine de ce dieu. Le nom de Barchimnia, en as-

syrien Barchamnin, signifierait, selon M. Emin, « le
maitre ou le seigneur de la guerre » ( Recherches sur le
paganisme arménien, p.. 17-18). — Diodore de Sicile
(liv. If, ch. I) parle d'un ancien roi d'Arménie 3
appelé Barzanés, qui fut vaincu par Ninus. Malgré 1a
ressemblance qui semble exister entre les noms de Bars-

:

partie des plaines de l'Assyrie devint, posee
de longues années, tributaire d'Aram., 1

Il nous faut parler maintenant des prodiges de

valeur qu'Aram fit en Occident contre le Titans,
Il marche ensuite sur l'Occident , avec quarante
mille fantassins et deux mille cavaliers , arrive en.
Cappadoce, dans un endroit appelé aujourd'hui
Césarée (1). Comme il avait soumis l'Orient et le.
midi et qu'il en avait confié la garde à deux fa-
milles , l'Orient à celle des Sissagan et l'Assyrie ἃ.
ceux de la maison de Gatmos, il n'avait plus dés.
lors aucune crainte de troubles.

Pour cela, Aram s'arréte longtemps en Occi-
dent. Baiabis Kaghia (2) lui livre bataille; ce Titan
occupait tout le pays situé entre les deux grandes
mers , le Pont et l'Océan (3). Aram fond sur lui,
le défait, le refoule jusque dans une ile de la mer
asiatique. Puis laissant un de ses parents, nommé
Mschag (4), avec dix mille hommes de ses troupes
pour garder le pays, il retourneen Arménie, -

Aram enjoint aux habitants du pays d'appren-
dre à parler la langue arménienne, c'est pour-
quoi jusqu'à ce jour, ils appellent cette contrée τ
Proton Armenia (5), qu'on traduit par Premiere
Arménie (6). Le village que le gouverneur éta-:
bli par Aram , et qui s'appelait Mschag , fonda et
entoura de petites murailles, et auquel il donna
son nom, les anciens habitants du pays le nom-
maient Majak, ne pouvant bien prononcer ; jus-

cham ou Parscham et Barzanés, il parait impossible de
les identifier, à moins d'admettre que Diodore n'ait fait.
une confusion entre les souverains de l'Assyrie et ceux
de l'Arménie.

(1) Césarée de Cappadoce, autrement appelée Mazaca,
Μάζαχα ou Mát« en grec, prit le nom de Césarée sous
Tibére, sans que ce nouveau nom ait fait disparaitre
entierement le premier. Mazaca est 1a transcription grec-
que du nom arménien Majak (Cf. Agathange, Viede Ti-
ridate, p. 594. éd. de Venise). Julien l'Apostat, irrité
contre les chrétiens de Césarée, lui enleva ce nom et
lui fit reprendre celui de Mazaca. iji

(2) Une variante donne : Babais Kaghen.

(3) L'historien entend parler ici de l'Asie Mineurg , et
plus spécialement de la Cappadoce qu'il dit avoir été
occupée par son parent Mschag ou Majak , fondateur de
Césarée de Cappadoce.

(4) Mschag en arménien signifie « agriculteur, labou-
reur. »

(5) Les manuscrits écrivent aussi Profin, Protoson.

(6) On désigne sous le nom de Premiere Arménie, la
province formée de la partie orientale de la Cappadoce
et qui s'étend jusqu'à l'Euphrate. Elle sépare la Seconde
Arménie de la Troisiéme, qui est au sud. Ses limites
ont toutefois considérablement varié, selon que le nom-
bre des émigrés arméniens venus de l'autre cóté de
l'Euphrate ἃ été plus ou moins considérable. ( Indjidji ,
Arm. mod., p. 309 et suiv. — Saint-Martin, Mém. sur
ÜAvm., t. I, p. 135 et suiv. )

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 95

qu'à ce qu'ensuite agrandi par d'autres, ce village
fut nommé Césarée. C'est ainsi qu'Aram, depuis
ces lieux jusqu'à son propre empire, remplit
d'habitants beaucoup de contrées désertes, et le
pays fut nommé la Deuxiéme, la Troisiéme etméme
la Quatriéme Arménie (1). Voilà la premiére etla
véritable raison d'appeler les parties occidentales
de notre pays, Premiere, Seconde, Troisiéme et
Quatriéme Arménie. Et ce que disent certaines
personnes de l'Arménie grecque, ne nous plait
aucunement : que les autres fassent à leur guise!

Le nom d'Aram est tellement puissant et re-
nommé jusqu'à ce jour, comme tout le monde le
sait, que les nations qui nous entourent, le don-
nent à notre pays. On raconte d'Aram bien d'au-
tres actions d'éclat; mais nous en avons dit assez

sur ce sujet,
Mais pourquoi ces faits ne furent-ils pas consi-
.gnés dans les livres des rois et des temples (2)?

(1) Ces quatre provinces sont décrites dans la Géogra-
phie de Pappus, dont la traduction est attribuée à
Moise de Khoréne ou à un de ses contemporains qui a
intercalé dans le texte de Pappus des détails spéciaux
sur l'Arménie. (Cf. Saint-Martin, Mém. sur l'Arm., t. 11,
p. 354-355 et 360-361. — Indjidji, Géogr. mod., p. 284,
322 et suiv.) — Ces provinces sont aussi connues des
géographes sous le nom de Petite-Arménie (Saint-Martin,
Mém. sur lC Arm., t. I, p. 180 et suiv.).

(2) Les Arméniens , comme tous les peuples dont l'o-
rigine est fort ancienne et qui font remonter leurs an-
nales à une époque antérieure aux temps historiques ,
n'ont consigné par écrit que fort tard les traditions na-
tionales. Leur histoire fut conservée d'abord par 1a tra-
dition orale; et ensuite, à une époque relativement
plus moderne, ces traditions furent recueillies et con-
signées dans des livres qui se conservaient, comme nous
l'apprend Moise de Khoréne, dans les palais des rois
et dans les sanctuaires des temples ( Hist. d'Arm.
liv. I, ch. 3,5; HI, 27). Les traditions orales se com-
posaient de chants, erk, de narrations, veb, et de tra-
ditions, zrozíz. Ces récits furent d'abord rassemblés
dans des livres de traditions (Moise de Khoréne, liv. I,
ch. 3, 6, 7 ) ou bien seulement gardés d'àge en áge dans
la mémoire du peuple arménien ; et ces derniers livres fu-
rent mis à profit, aussi bien que les traditions écrites , par
l'Hérodote arménien ( liv. I, ch. 2, 3, 9, 10 ). A cóté de
ces documents se rattachant à l'histoire positive, les Ar-
méniens avaient aussi des fables ou mythes , arasbel ,
qui étaient des récits réels au fond , mais présentés sous
le voile de l'allégorie ( Moise de Khoréne, liv. I, ch. 3,
5, 7, 12, 19, 30 ; liv. II, 50, 51, 54, 61, 70, etc. ) et qui
peuvent étre comparés à des légendes créées par l'ima-
gination et oü le merveilleux tient une plus grande place
que la réalité ( Emin, Veb£..... préface et passim ).
— Ainsi que nous l'avons dit tout à l'heure, tous ces
chants, narrations, traditions et légendes furent ras-
semblés en corps d'ouvrage et conservés dans les palais
des rois et dans les archives des temples. Les dépóts les
plus célebres en fait de documents de ce genre se trouvaient
à Ninive (?), Medzpin, Édesse et Sinope ( Moise de Kho-
τόπο, liv. I, ch. 2, 3; II, 27, 49). Il parait que les

Cependant que personne ne concoive à cet égard
ni doute , ni suspicion. Car premiérement, Aram
est antérieur au régne de Ninus , époque οὰ per-
sonne ne se préoccupait de tels soins; et deuxié-
mement, les peuples ne sentaient ni l'utilité , ni
le besoin, ni l'intérét de s'occuper des nations
étrangéres, des pays lointains, de recueillir les
anciennes traditions, et les récits des premiers
áges dans les livres de leurs rois ou de leurs tem-
ples; d'autant plus que la valeur et les exploits
des peuples étrangers n'étaient pas pour eux un
motif de vanité ou d'orgueil. Et, bien que non
consignés dans leurs propres livres, ces faits,
comme le raconte Mar Apas Catina, ont été ex-
traits des ballades et des chants populaires, com-
posés par quelques obscurs écrivains, et se trou-
vent réunis dans les archives royales. Il y a
une autre raison, dit-il encore, c'est que, comme
je l'ai appris, Ninus , homme imprudent et égoiste,
voulant se donner comme le principe unique, le
premier auteur de toute conquéte , de toute qua-
lité et detoute perfection , fit brüler quantité de.
livres d'annales des premiers áges , qui se conser-
vaient dans différents endroits et relataient les
actes de bravoure de tels ou tels personnages; il
fit également détruire les annales relatives à son
époque, exigeant que l'histoire n'écrive que pour
lui seul. Mais il est superflu de répéter tout
ceci,

Aram engendra Ara; puis ayant encore vécu
de longues années, il mourut,

prétres n'étaient pas seulement les dépositaires des ar-
chives historiques de la nation, mais qu'ils étaient
chargés en outre d'écrire, jour par jour, les événements
qui touchaient en quelque facon, soit au sacerdoce,
soit à la vie politique du pays. Ces annales étaient con-
nues sousle nomi d' Histoire des temples. Moise de Kho-
réne nous a conservé le nom d'un de ces prétres anna-
listes d'Ani, Oghioub [Olympios] qui vécut dans la .
seconde moitié du premier siécle de notre ére. (Moise de
Khoréne, liv. II, ch. 48. — Cf. aussi Emin, Recherches sur
le paganisme arménien, p. 54.) — Peut-étre doit-on rat-
tacher à cette classe de prétres historiographes, des fonc-
tionnaires spéciaux chargés.de réunir les matériaux his-

.toriques et de les conserver. Moise de Khoréne donne

à ces officiers le titre d'inspecteurs « véragatzouk » des
mémoriaux (liv. I, ch. 21). Il est probable que Mar
Apas Catina, qui fut chargé de recueillir les anciennes
traditions nationales, était un inspecteur des mémoriaux.
— Ce n'était pas seulement en Arménie que les prétres
étaient chargés d'enregistrer les faits historiques sur des
livres conservés dans les temples, car à Rome, le
méme usage existait depuis une époque fort ancienne
( Denys d'Haliearnasse , Anf. rom., XI, 62 ). Ce fait n'a
pas échappé à l'auteur dela Vie de Jules César (t. 1,
p. 14, note 3 ).

26 MAR APAS CATINA.

VIII. (Cu. xv.)

ra. Sa mort dans une guerre suscitée par Sémi-
ramis.

Ara, peu d'années avant la mort de Ninus,
obtint le gouvernement de sa patrie, jugé
digne d'une telle faveur par Ninus, comme
[antérieurement] son pére Aram. Mais lim-
pudique et voluptueuse Sémiramis (Schami-
ram) (1), ayant entendu parler depuis longues
années de la beauté d'Ara, brülait du désir de
satisfaire sa passion; cependant elle ne pouvait
agir ouvertement, Mais aprés la mort, ou plutót
aprés la fuite de Ninus en Créte, comme je le
crois, Sémiramis mürissant en süreté sa passion,
envoie des messagers au bel Ara, avec de riches
cadeaux, accompagnés d'instantes priéres, de
promesses magnifiques , pour l'engager à venir la
trouver à Ninive, à l'épouser et à régner sur tout
l'empire de Ninus, ou seulement à satisfaire son
ardente passion, et à retourner ensuite en paix
dans ses propres états, comblé de présents.

Déjà les ambassades s'étaient succédé sans in-
terruption , et Ara refusait toujours, Alors Sémi-
ramis, furieuse du mauvais résultat de ses mes-
sages, léve toute la multitude de ses troupes,
se hàte d'arriver sur le territoire des Arméniens,

(1) Le nom de Sémiramis porté par la reine d'Assyrie,
femme de Ninus, présente au point de vue philologique
une étude assez curieuse. Un savant linguiste, M. Ph.
Luzzato, suppose que cette appellation est tirée du sans-
erit et qu'elle se compose du radical smri ou smar,
« aimer » et du suflixe »c avec la voyelle de liaison a,
ce qui donnerait la forme Smarama ou Smirama , par
suite de l'affaiblissement de l'a en i. D'aprés cette éty-
mologie, le nom de Sémiramis acquiert le sens de « celui
qui ame » ( Le Sanscritisme de la langue assyrienne,
p. 32. — Le méme, Sur l'existence du Dieu assyrien
Sémiramis , dans le Journal asiatique, 1851). Diodore
de Sicile (liv. IT, ch. 4) donne toutefois une autre éty-
mologie du nom de Sémiramis qui, selon lui, signifie
« colombe » en langue syrienne. ( Cf. Creuzer, Relig.
de l'antiquité, trad. Guigniaut, t. II, p. 1, p. 33. —
Maury, Hist. des rel. de la Grece antique, t. III, p. 211-
212. ) — On n'est pas d'accord aujourd'hui sur l'époque
exacte oü vécut Sémiramis , et les dernieres découvertes,
amenées par le déchiffrement! des textes cunciformes 2
donnent'à penser que la reine d'Assyrie ne serait pas
l'épouse de Ninus, comme le disent Ctésias et Diodore
de Sicile, mais bien la fémme de Bélochus III , le dernier
roi de la deuxieme dynastie ninivite, qui véeut environ
huit siécles avant notre ére. — Quoi qu'il en soit , nous
croyons que la guerre entreprise par Sémiramis contre Ara
roi d'Arménie n'est qu'une allégorie, et qu'il faut voir dans
ces récits des historiens grecs et orientaux le développe-
ment de la puissance assyrienne cherchant à étendre sa

puta sur les empires voisins et à les réduire sous
e joug.

et de fondre sur Ara, Mais il était évident que ce
n'était pas tant. pour tuer Ára ou le mettre en
déroute, qu'elle se hátait ainsi, que pour le sub-
juguer, s'emparer de lui pour satisfaire ses pas-
sions; car devenue folle d'amour au seul portrait
qu'elle avait entendu faire d'Ara , comme si elle
l'eàt vu, elle brülait de feux dévorants. Elle ac-
court en se précipitant dans la plaine d'Ara, ap-
pelée de son nom Ararat. Au moment d'engager
le combat, elle ordonne à ses généraux de faire
en sorte, s'il est possible, d'épargner la vie d'Ara.
Mais au fort de la mélée , l'armée d'Ara est niise
en piéces, et il meurt dans l'action, frappé par
les soldats de Sémiramis. La reine envoie aprés
la victoire sur lelieu du combat ceux qui dé- -
pouillent les cadavres, afin de chercher parmi
les morts l'objet de son amour. Ara fut trouvé
sans vie au milieu de ses braves compagnons d'ar-
mes. Sémiramis le fait placer sur la terrasse de
son palais.

Cependant, comme les troupes arméniennes se
ranimaient au combat contre la reine Sémiramis,
pour venger la mort d'Ara ; elle dit : — « J'ai
ordonné à mes dieux, de lécher les plaies d'A-
ra (1), et il reviendra à la vie. » — Elle espérait
par la vertu de ses maléfices ressusciter Ara,
tant la fureur de sa passion avait égaré sa raison,

(1) Les Recherches sur le paganisme arménien de
M. Émin contiennent, touchant ces divinités dont la
fonction était de lécher les plaies des guerriers tombés
sur le champ de bataille et de les rappeler à la vie, de
curieuses révélations. Il parait que les dieux d'un rang in-
férieur qui s'appelaient Aralez ou Arléz (mot composé
dont la signification propre, en arménien, est « léchant
continuellement »), étaient des étres surnaturels nés d'un
chien, à ce que nous apprend Esnig (Aefut. des héré-
sies, p. 98 et 100, éd. armén. de Venise). Ces dieux se-
condaires , qui étaient passés de l'Assyrie dans le pan-
théon arménmien, persistérent dans les croyances du peu-
ple d'Haig, méme apres l'introduction du christianisme,
car Faustus de Byzance, auteur du quatriéme siecle , en
racontant la mort du général arménien Mouscheg, arri-
vée sous le régne du roi Varazdat, dela dynastie arsa-
cide (384 ans apres J.-C.), ajoute que sa famille espérait
que les Arléz descendraient des espaces de l'air pour
lécher la blessure de Mouscheg et 16 ressusciter (Faustus
de Byzance, Hist. d'Arménie, liv. V, ch. 15. — Cf. sur
le mythe des Arlez la traduction russe de l'histoire de
Moise de Khoréne par M. Émin (Moscou, 1858), p. 251-
258, note 57. — Le méme, Vebk.., p. 83 et suiv. — Le
méme, techerches sur le pagan. armén., p. 36 et suiv.)
— Le mythe des Araléz parait avoir été connu des Grecs,
car Platon, à la fin de sa République, raconte d'Er l'ar-
ménien qui fut tué dans une bataille, que son corps fut
trouvé intact aprés le combat, et qu'ayant été ensuite
rappelé àla vie, ce personnage donna des détails sur ce
qu'il avait vu dans l'autre monde. ( Cf. GEuvres de Pla-
ton, (trad. de V. Cousin), T. X. p. 279 et suiv. — Moise
de Khoréne , iraduction russe, ad calcem, note 57.)

PAUSE EMEN NR eS

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 917

Mais quand le cadavre fut en putréfaction , elle
le fit jeter [ par ses serviteurs (1) ] dans une fosse
profonde pour le dérober ainsi à la vue de tous.
Puis ayant travesti en secret un de ses amants, elle
publie sur Ara la nouvelle suivante ; — « Les
dieux,en léchant les plaies,d'Ara, l'ont rendu à
la vie, et ont ainsi comblé nos voeux les plus
- chers; aussi dorénavant ils doivent encore étre da-
vantage adorés et glorifiés par nous, comme les
auteurs de notre félicité et de l'accomplissement
de nos désirs. » — Sémiramis érige une nouvelle
statue aux dieux (2), lui offre des sacrifices,
. comme si la puissance de ces dieux avait sauvé
Ara (3). A l'aide de ces bruits répandus en Armé-
nie touchant Ara, Sémiramis persuada tous les
esprits et fit cesser la guerre.

En ce qui regarde Ara, il suffit de le rappeler
ence peu de mots : ayant vécu....... (4) années,
Ara engendra Gartos (5).

IX. (Cn. xvi.)

Comment aprés la mort d' 4ra, Sémiramis bátit la
ville, la chaussée du fleuee (6) et son palais.

Aprés ces succés, Sémiramis, s'étant. arrétée
peu de jours dans la plaine appelée Ararat, du
nom .d'Ara, passe au sud de la montagne, car
on était alors en été, pour se promener dans les
vallons et les campagnes en fleurs. En voyant la
beauté du pays, la pureté de l'air, les sources lim-
pides qui jaillissent de toutes parts, le cours ma-

(1) Les mots ajoutés entre crochets manquent dans
beaucoup de manuscrits.

(2) Le mot dev qui a généralement chez les auteurs ar-
méniens le sens de « bon génie », parait avoir eu chez les
premiers écrivains de l'Arménie et notamment dans
Moise de Khoréne , le sens de « mauvais génie ». — Cf.
Émin, traduct. russe de l'histoire de Moise de Kho-
réne, p. 256, note 59.

(3) Ce passage ne laisse aucun doute sur la nationalité
assyrienne des Araléz. M. Émin ne doute pas que l'Aralez
était représenté avec une téte de chien. ( Traduction
russe de l'Histoire de Moise de Khoréne, p. 251-2506,
note 57; et Recherches sur le pagamisme arménien ,
p. 39.) Il serait curieux de rapprocher le mythe des Ara-
léz du culte d'Anubis, ce dieu du panthéon égyptien ca-
ractérisé par une téte de chacal ou de chien, et qui avait
présidé avec Horus aux détails de l'embaumement d'O-
siris. Le chacal, dans la mythologie de l'antique Égypte,
était le symbole d'Anubis, et one représente couché
sur des coffrets funéraires , comme un gardien des morts.

(4) Les manuscrits présentent tous la méme lacune en
cet endroit.

(5) Gartos fut surnommé Ara, du nom de son pere,
que lui imposa Sémiramis (Jean Catholicos, Hist. d'Ar-
ménie, ch. vm).

(6) Quelques manuscrits disent : des /leuves.

jestueux des fleuves au doux murmure : — « ll
nous faut, dit-elle, dans un pays oü le climat est si
tempéré et l'eau si pure, fonder une ville , une
demeure royale .pour résider [ici (1)] en Arménie,
au milieu de toutes les délices, la quatriéme par-
tie de l'année; les trois autres saisons plus froi-
des , nous les passerons à Ninive. »

Sémiramis, ayant visité beaucoup de sites,
arrive du cóté oriental, sur le bord du lac
salé (2); elle voit sur ces bords une colline
oblongue , exposée dans salongueur au couchant ;
un peu oblique au nord; au midi une grotte s'é-
levant droit et perpendiculairement vers le ciel;
à peu de distance au sud , une vallée plate, confi-
nant à l'orient avec la montagne, et qui, en
s'allongeant vers le lac , s'élargit et prend un as-
pect grandiose. À travers ces lieux, des eaux
pures, tombant de la montagne dans les ravins
et les vallées, réunies à la large base des mon-
tagnes, devenaient de véritables fleuves. A droite
et à gauche des eaux, s'élevaient dans cette vallée
de nombreux villages; et à l'est de cette riante
colline, se dressait une petite montagne.

Ici, l'active et impudiqueSémiramis, ayant tout
examiné en détail, fit aussitót venir de l'Assyrie et
des autres parties de son empire, et rassembler en
ce lieu douze mille ouvriers et six mille maitres de
toutétat, pourtravaillerle bois, la pierre, le bronze
et le fer, tous trés-habiles dans leur art. Tout
s'exécutait selon les ordres de la reine. On voyait
accourir en háte des ouvriers et des maitres de
tout état. Sémiramis fait d'abord construire la
chaussée du fleuve, avec des blocs de rochers,
liés entre eux avec de la chaux et du sable [fin (3)],
cuvre gigantesque pour l'étendue et la hauteur
et qui existe, à ce que l'on dit, encore à pré-
scnt (4). Dans les fentes de cette chaussée, nous
le savons par oui-dire, les voleurs et les vaga-
bonds du pays y cherchent un refuge et s'y ca-
chent en süreté comme sur les cimes désertes des
montagnes, Si quelqu'un veut en faire l'expé-

(1) Ce mot manque dans plusieurs manuscrits.

(2) Le lae de Van ou d'Aghthamar dont il a été ques-
tion plus haut.

(3) Cet adjectif manque dans quelques manuscrits.

(4) €f. sur ces travaux gigantesques attribués à Sémi-
ramis, Indjidji, Géogr. mod., p. 138-139. — Le méme,
Géogr. anc., p. 177-186. — Jaubert, Voy. en. Armé-
nie οἱ en Perse , p. 136-137. — Schultz, Letire à Saint-
Martin, et notice de ce dernier, intitulée : Voyage litté-
raire em Orient de Schulliz et découvertes qwil a
faites dans la. ville de Sémiramis, dans le Journal
« siatique, 1828. — Inscriptions de Van relevées par
Schultz, dans le Journal asiatique, 1840, avec planches. -
— Léon Alischan , Geogr. de l'Arménie, p. 49 et suiv.

28

rience, il ne pourra. pas máme, en employant
toutes ses forces, détacher de cette construction
une pierre de fronde; en examinant la parfaite
liaison des pierres , on croirait que la cimentation
a été faite avec de la cire coulée. Cette chaussée,
longue de plusieurs stades , va jusqu'à la ville.

La reine fait ranger cette multitude de travail-
leurs en plusieurs classes, et donne pour chef à
chacune le meilleur des artisans. Ainsi à force
de fatigues continuelles, elle achéve en peu d'an-
nées ces merveilleuses constructions, qu'elle en-
toure de fortes murailles avec des portes d'ai-
rain, Elle bátit aussi dans la ville de nombreux et
magnifiques palais, ornés de différentes pierres de
diverses couleurs, élevés de deux ou trois étages,
chacun, comme il convient, exposé au soleil. Elle
distingue par de belles couleurs les quartiers de
la ville, les divise par de larges rues ; elle cons-
truit, selon les besoins, des thermes au milieu de
la ville, avec un art admirable. Distribuant dans

la cité une partie des eaux du fleuve, elle les
améne partout oü il en est besoin, et aussi pour
l'arrosement des jardins et des parterres. Quant
à l'autre portion des eaux, prés des bords du lac
à droite et à gauche, elle les destine aux usages
de la ville et de tous les environs, Toutes les par-
ties de la ville, à l'est, au nord et au sud, sont
décorées par elle de beaux édifices, d'arbres
touffus, produisant des fruits et des feuillages
différents; elle plante aussi quantité de vignes
dans les terrains fertiles en vins. Elle rend de
tous cótés magnifique et splendide la portion de
la ville entourée de murailles, et y fait entrer une
immense population.

Quant à l'extrémité de la ville et aux merveil-
leux édifices qui s'y trouvent, bien des gens igno-
rent l'état des choses; il est donc impossible d'en
faire la description. Sémiramis garnit le sommet
des murailles, ouvre des entrées d'un accés dif-
ficile, et éléve un palais royal, avec de terribles
oubliettes. Le dessin et le plan d'un semblable
édifice ne nous ont été transmis par personne
avec vérité, aussi nous ne croyons pas opportun
d'en parler dans cette histoire, Nous dirons seu-
lement, que de tous les ouvrages royaux, comme
nous l'avons appris, c'est le premier et le plus
splendide.

Sur le cóté oriental de la grotte, là oü actuel-
lement on ne peut tracer un seul trait avec la
pointe , tant la pierre en est dure, on a creusé
des palais, des chambres, des caveaux pour mettre
les trésors et de longues galeries (1). Personne

(1) Tous les détails circonstanciés que notre auteur

MAR APAS CATINA.

ne sait comment ces merveilleuses constructions
ont pu s'élever. Sur toute a surface de la pierre,
comme sur de la cire, avec une pointe, sont
tracés beaucoup de caractéres (1). Or, la vue d'un
semblable prodige jette tout le monde dans l'é-
tonnement; mais assez sur ce sujet. Dans beaucoup

PEE

com ΩΝ Mél

d'autres cantons de l'Arménie, la reine fit graver.

sur la pierre le souvenir de quelqu'événement;
sur beaucoup de points, elle fit dresser des stéles
avec des inscriptions tracées de méme (2). Mais,
en voici assez sur les travaux exécutés en Armé-
nie par Sémiramis,

X. (Cn. xvi.)

De Sémiramis ; pourquoi elle ftt périr ses enfants ἢ
Comment s'enfuit-elle en Arménie pour échap-
per au mage Zoroastre ? Elle est tuée par son
fils Ninyas.

La reine, voulant toujours aller passer l'été
dans le nord, dans la ville qu'elle avait fondée en
Arménie, laissa comme gouverneur de l'Assyrie

et de Ninive Zoroastre (Zrataschd) mage et chef

religieux des Médes ( Mar); pendant longtemps
les choses étant ainsi réglées, Sémiramis remit
tout le pouvoir aux mains de Zoroastre.

donne ici sur la ville dont la fondation est attribuée à
Sémiramis et qui s'appela de son nom Schamiramaguerd
sont confirmés par Diodore de Sicile, (liv. IT, ch. 13, 14),
par les géographes et les voyageurs modernes et no-
tamment par Indjidji, Schultz, Jaubert et autres. Le
nom de Schamiramaguerd fit place à celui de Vanaguerd
ou Vanapert [ville ou cháteau de Van], dont le nom
s'est conservé intact jusqu'à nous. Ptolémée l'appelle
Βουάνα ( Géogr., liv. V. ch. 13, 21) et les Byzantins ᾿1θάν.
(Cédrénus, t. II, p. 774.) Cette ville dut son nom de Van
à un roi d'Arménie ainsi appelé, qui la fit reconstruire, et
ce nom finit par lui rester, bien que le souvenir de Sémi-
ramis ait persisté pendant toutela suite des siécles.

(1) Il s'agit ici des inscriptions cunéiformes en langue

arméniaque (Oppert, Expéd. de ἴα Mésopotamie,.

t. II, p. 9) qui jusqu'à présent n'ont pas été déchif-
frées. Cependant on doit dire que ces inscriptions don-
nent des noms de rois complétement inconnus dans l'his-
toire, ce qui permettrait de supposer qu'elles ont été
gravées par ordre de princes appartenant à une dynas-
tie arménienne qui régnait à une époque fort ancienne
sur les bords du lac de Van, dans le pays de Vasbou-
ragan. On a là parmiles noms de ces princes celui du roi
Argistés (Schultz, Inscriptions de Van, planche VI.
— Hincks, dans le Journal de la Soc. asiat. de Londres,
t. IX, n? 18, p. 387 et suiv.) qui se retrouve aussi dans une
inscription récemment découverte à Kalincha, et dont le
fac-simile a été donné dans les Mélanges asiatiques de
l'Acad. des Sciences de Saint-Pétersbourg (t. YV, p. 674).

(2) Cf. Diodore de Sicile (liv. II, ch. 13), qui dit que
ces inscriptions étaient « en caractéres syriens », c'est-
à-dire assyriens.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE.

Souvent reprise par ses enfants à propos de sa
conduite déréglée et par trop voluptueuse , la
reine les fit tous périr, à l'exception de Ninyas,
le plus jeune. Dans son amour pour ses favoris ,
elle leur (1) remet son pouvoir souverain, ses tré-
sors, etne prend aucun soin de ses fils. Ninus, son
mari, n'était pas mort; et ne fut pas enterré,
comme on le dit, par ses soins, dans le palais, à
Ninive; mais voyant la corruption de sa perfide
épouse, il abandonna l'empire etse réfugia en Créte
(Gridé). Ses fils, devenus grands, reprochent àleur
mére sa conduite, croyant la faire rougir de ses
vices, de ses méfaits diaboliques, etla déterminer
àleur céder le pouvoir et ses trésors, La reine
devint plus furieuse encore et les fit tous mourir.
Ninyas fut seul épargné, comme nous l'avons dit
plus haut.

Par suite des torts deZoroastre envers lareine et

deleur querelle, Sémiramis prend les armes contre
| lui, car il songeait à établir partout sa tyrannie.
Au fort du combat, Sémiramis s'enfuit devant
Zoroastre, et gagne l'Arménie, Ninyas trouve le
moment opportun pour se venger; il tue sa mére,
et régne sur l'Assyrie et Ninive. Nous avons dit
la cause et les circonstances de la mort de Sémi-
ramis (2).

XI. (Cn. xvm.)

Premiére guerre de Sémiramis dans les Indes ,
puis sa morten Arménie.

J'ai en vue Céphalion (3), pour ne pas m'expo-
ser à étre un sujet de risée; il parle d'aprés d'au-
tres écrivains, d'abord de la naissance de Sémi-
ramis (4), ensuite de sa guerre dans les Indes (5).
Mais les faits qui résultent de l'examen que fit

(1) Deux manuscrits donnent la variante suivante :
« Dans son amour pour ses favoris , elle abandonne à ses
amants et à ses courtisans toutes les affaires..... »

(2) Comparez ce récit de la mort de Sémiramis avec
. ce que disent Diodore de Sicile (liv. II, ch. 20) et Justin
(liv. I, ch. 2), qui rapportent qu'à la suite de la conspi-
ration de Ninyas contre sa mére, celle-ci lui remit l'em-
pire et disparut, pour se méler au rang des dieux. Dio-
dore ajoute qu'elle prit la forme d'une colombe, et que
C'est pour cela que cet oiseau est vénéré parles Assy-
Vg — Cf. aussi Lucien, De la Déesse syrienne ,
ch. 14.

(3) Cf. les Fragm. histor. grec. de M. Ch. Müller
(t. III, p. 625 et suiv.), οὰ ont été réunis tous les frag-
ments de Céphalion qui nous ont été conservés par Eu-
sébe, Moise de Khoréne, le Syncelle et Malala.

(4) Deux manuscrits ajoutent : « puis de sa guerre
contre Zoroastre , de sa défaite, ensuite..... »

(5) Cf. Eusébe (Chronique, t. I1, p. 90 et suiv.) et le
Syncelle (p. 133).

29

Mar Apas Catina, dans les livres chaldéens, nous
ont paru plus certains que toutes ces particula-
rités; car il parle avec savoir etil expose les causes
de la guerre. Ajoutons encore que les fables (1)
de notre pays donnent raison au savant syrien,
en disant qu'ici (en Arménie) eurent lieu la mort
de Sémiramis, sa fuite à pied, sa soif ardente,
ses recherches pour avoir de l'eau , son empres-
sement à se désaltérer, et à l'arrivée des soldats
armés de glaives, le jet du talisman dans la
mer (2), d'oü est venu ce chant : « Les perles de
Sémiramis dans la mer. » Aimes-tu les fables?
Écoute celle-ci : « Sémiramis changée en pierre,
bien avant Niobé. » Assez sur ce sujet, occupons-
nous des faits postérieurs.

XII. (Cn. xix.)

Evénements qui eurent lieu aprés la mort de Sé-
miramis.

Je veux dans cet ouvrage te montrer tous les
événements avec ordre, les ancétres les plus re-
nommés de la nation, toutes les traditions qui
les concernent, chacun de leurs faits et gestes,
en omettant toutes les choses imaginaires ou incon-
venantes dans nos récits, et en racontant ce qui
se trouve dans les livres, et notamment dans les
discours des hommes sages et profonds, d'oà nous
avons précisément cherché à rassembler et à
extraire les documents de notre antiquité, Et
nous dirons : dans cette histoire, nous nous som-
mes attaché à la justice et à la vérité , aussi bien
par inspiration que par conviction. C'est avec
de telles dispositions qu'est faite notre compila-
tion. Dieu le sait! louable ou blàmable aux
yeux des hommes, leur jugement importe peu ;
mais l'uniformité de notre récit, la suite ré-
guliére des personnages, sont une garantie suf-
fisante de l'exactitude de nos recherches. Ceci
posé, certain ou presque assuré de la vérité, je
commencerai par t'exposer les faits postérieurs ,
en suivant l'ordre historique.

Or, aprésla mort de Sémiramis , tuée par son
fils Zamassis (3), c'est-à-dire Ninyas, né aprés le
meurtre d'Ara, nous savonsavec certitude l'ordre

(1) Le mot arasbel, en arménien, est susceptible de
plusieurs acceptions, et dans ce passage, ii peut bien
vouloir dire, « légende », bien que cette signification ne
Soit pas donnée par les dictionnaires. 2

(2) Il est question ici de la mer de Van.

(3) La Chronique d'Eusébe (éd. du P. Aucher; Ve-
nise, 1818, 2 vol. in-4?) donne au fils de Sémiramis et

. de Ninus le nom de Zamés (t. I, p. 98, t. II, p. 15).

A

30

des faits. Ninyas régne, aprés avoir fait périr 5a
mére voluptueuse, et vit en paix. Sous Ninyas ,
Abraham termina ses jours.

Comparaison de la généalogie de notre nation
avec celle des Hébreux, des Chaldéens, jusqu'à
Sardanapale, appelé Tonos-Concholéros (1).

Hébreuzx. Chaldéens. Arméniens.
Abraham, Ninyas. Aram.
Isaac. Arios (2). Ara.
Jacob. Aralios. Ara,

qui était fils de notre Ara, appelé Ara par Sémi-
ramis qui lui confie le gouvernement de notre

pays.

Levi. Sosarés (3). Anouschavan.
Cahat. Xerxés. Bared.
Amram. Galéos. Arpag.

Moise. Armarnithrés(4). Zavan. .
Josué. Bélochus. Parnas.

Depuis Josué, ce n'est plus par ordre de filia-
tion, mais de prééminence , que tous descendent
d'Abraham. Défaits par Josué, les Cananéens,
fuyant leur exterminateur (5) , passérent en Afri-
que (Akras) (6), naviguant sur Tharsis, événement
constaté par une inscription gravée sur des stéles
en Afrique, et'qui se conserve jusqu'à présent.
Voici ce qu'elle rapporte en propres termes :

« Mis en fuite par le brigand Josué,
« nous, les chefs des Cananéens ,
« sommes venus habiter ici. »

Un de ces chefs était notre illustre Cananitas , en

Arménie. Tout bien examiné , nous avons trouvé |

que la descendance des Kentouni provient de lui,

MAR APAS CATINA.

sans aucun doute (7). Le caractére de ces derniers |
| ettraduetion francaise de Saint-Martin éditée par M. La-
, jard (Paris, 1841), p. 14 et note; p. 385 et suiv.). Elle
| Offre aussi quelques différences avee celle que Grégoire

démontre bien qu'ils sont Cananéens.

(1) Cf. ces généalogies qui offrent quelques diffé-
rences, avec les tables données par Eusébe (Chronique,
t. I, p. 98-100 ; t. II, p. 15 et suiv., et passim).

(2) Ariosa, Arisa.

(3) Sovarés, Sovaren.

(4) Amamithrés.

(8) Josué, liv. XVII, v. 16-18.

(6) Cette tradition est aussi rapportée par Procope
( Hist. bell. Vandal., YI, 10), ce qui permet de corriger
d'aprés lui le texte de notre auteur, et de restituer le
mot « Afrique » au lieu d' « Akras ». — Pour ce qui est
du nom de Tharsis qui se lit dans Moise de Khoréne
Procope l'éerit Tigisi.

(7) €f. plus bas, liv. I, ch. 23, et liv. IT, ch; 7, ou il
est question des Kénouni , qui étaient chargés de revétir
Valarsace de ses ornements royaux.

Hébreux. Chaldéens. Arméniens.
Gothoniel. Altadas. Sour (1).
Avod. Mamithus. Havanag.
Barac. Macaléus. Vaschdag.
Gédéon. Sphoerus, Haigag.

Mamylus,

Sparethus.

Ascatades.

Amyntas.

Bélochus.

Haigag qui vivait, à ce que l'on dit, sous Bélochus,

ΠΥ Ma

périt dans une émeute follement soulevée par lui. -

Abiméleck, Balatorés. Ambag.
Thola. Lampridis. Arnag.

Jair. Sosarés. Schavarsch.
Jephté. Lampareés. Norair. .—
Eséphon. Panyas. Vsdasgar (2).
Aglon. Sosarmus (3). Korag. |
Labdon. Mithrceus. Hrand (4).
Samson, Teutamus(5). Entzak,
Héli. Kéghag.
Samuel. Horo.
Saul. Zarmair.

David: (6), et ainsi de suite.

Zarmair,envoyé au secours de Priam par Teu-
tamus avec une armée d'Éthiopiens, meurt de la
main des braves Hellénes (7).

Chaldéens. Arméniens.
Teutéus. Berdj.
Tineus. . Arpoun.
Dercylus. Pazoug.

(1) La liste des rois d'Arménie donnée ici par Moise
de Khoréne, d'aprés Mar Apas Catina diffeére sous beau-
coup de rapports de celle que nous a laissée Jean Ca-
tholicos dans son Histoire (Cf. édit. de Moscou, p. 14,

Magistros nous a transmise dans sa lettre en réponse à
Sarkis. Les lettres de Grégoire Magistros, qui existent
en manuscrit à Venise et dans d'autres bibliothéques,

| n'ont pas encore été publiées. Il serait à souhaiter que

les Mékhitaristes de Venise fissent entrer cet auteur dans

. la série des écrivains qui composent la collection si pré-

cieuse des auteurs arméniens dont ils ont entrepris de

| donner des éditions.

(2) Ce nom est écrit différemment dans Phistoire de
Jean Catholicos ( ch. vur ) et dans les lettres de Grégoire
Magistros, qui le sépare en deux mots : Vesdam et Gar.

(3) Sosmarus.

(4) Hradn.

(5) Tevmomos.

(6) Plusieurs manuscrits, aprés David, ajoufent : « Sa-
lomon, Roboam, Abia, Asa, Josaphat, Joram. »

(7) €f. plus bas, ch. xxxi.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 31

Chaldéens. zrméniens,
Eupalmeus, Ho.

Laosthénés. Housag.

Priétiadés. Gaibag.

Ophrateus. Sgaiorti (fils de géant).
Ophratonés.

Acrazanés.

Sardanapále. |

XIII. (Cn. xx.)

— Zra fils d'Ara. — Son fils .4nouschaean, sur-
nommé Sos,

. Sémiramis, en souvenir de sa premiére passion

pour le bel Ara, appelle Ara le fils né de lui et de
sa femme bien-aimée Nouart, et qui était àgé d'en-
viron douze ans à la mort d'Ara (1). Sémiramis,
pleine de confiance en ce prince, l'investit du gou-
"vernement de notre pays. Ara meurt, à ce que
l'on dit, dans la guerre contre Sémiramis.

Voici l'ordre des événements postérieurs : Ara
fils d'Ara meurt dans la guerre contre Sémira-
mis, laissant un fils, appelé Anouschavan, trés-
puissant et trés-capable dàns l'action et dans le
conseil. Il était surnommé Sos (peuplier argen-
tifére) (2), car il était voué aux fonctions sacerdo-

(1) Cf. la derniere note du ch. XV ci-dessus, p. 27,
note 5, oü il est dit que Ara [II] s'appelait Gartos.

(2) L'iuterprétation du mot Sos a donné lieu à beau-
€onp de controverses et méme à une polémique assez
violente entre deux savants, MM. Lajard et Quatremére.
Le premier attribuait au mot Sos la valeur de cyprés, en
se conformant ainsi à la traduction qu'en avaient don-
née les fréres Whiston dans leur édition de l'Histoire de
Moise de Khoréne (Londres, 1736, p. 54). M. Quatre-
mére et M. Levaillant ( Moise de Khoréne, trad. franc.,
p. 95) prétendaient au contraire que le mot Sos signi-
fie « platene ». Ces deux opinions sont également erro-
nées. Le Sos est trés-certainemepnt le peuplier : ar-
geutifóre. — Le texte de Jean Catholicos (Histoire
d'Arménie, édit. Émin, p. 13) donne à Anouschavan
le surnom de Sossanever « consacré au bois de Sos, »
qui parait préférable (Cf. Émin, Recherches swr le
paganisme arménien, p. 44, note 3). — Les Armé-
niens rendaient pareillement un culte à l'arbre pardi,
sorte de peuplier différent du peuplier argentifére; ce
€ulte se continua à Samosate jusque dans le courant du
douziéme siecle, et S. Nersés nous en a conservé le sou-
venir dans une 46.565 lettres (Venise, 1838, p. 238-253).
Cf. Émin, Recherches sur le paganisme arménien,
p. 43 et suiv. — On sait que dans l'ancienne religion ira-
nienne, les eaux et les arbres étaient l'objet d'un culte qui,
dela Perse, était venu s'implanter chez les Arméniens.,
On lit dans le Zend-Avesta ce passage : « J'invoque, je
célebre les eaux pures, et toutes les eaux données de
Mazda, et tous les arbres donnés de Mazda. » (Anquetil-
Duperron, Zend- Avesta, t. E, 2* partie, p. 87. — E. Bur-
nouf , Commentcire sur le Yacna, ch. 1, p. 380-381.)

tales , dans les foréts de peupliers d'Aramaniag ,
à Armavir. Le tremblement des feuilles de peu-
plier, au souffle léger ou violent de l'air, était
l'objet d'une science magique en Arménie et le
fut longtemps. t

Cet Anouschavan, ayant à souffrir pendant de
longues années le mépris de Zamassis, languissait
à la cour. Aidé par ses partisans, il réussit à ob-
tenir le gouvernement d'une partie du pays,
moyennant tribut, ensuite du pays tout entier (1).
Maisce serait trop de rapporter dans cette histoire
tout ce qui est digne d'étre rappelé, les paroles,
les faits et les entreprises.

XIV. ( Cn. xxr.)

DBarouir fils de Sgaiorti est le premier roi cou-
ronné en Arménie. — 11 aide Farbace le Méde
ἃ s'emparer du royaume de Sardanapale,

Laissant de cóté les faits les moins considéra-
bles, nous dirons ce qui est le plus important,
Le dernier de ceux qui vécurent sous l'empire
des Assyriens, depuis Sémiramis ou depuis Ninus,
est, Je le dis, notre Barouir, contemporain de
Sardanapale (2). Aidé puissamment par Varbace

(1) Si Pon en croit le témoignage de Jean Catholicos
(Hist. d'Arménie, ch. vni), la dynastie des Haiciens
fut renversée aprés le régne d'Anouschavan, et dés lors
la race des premiers monarques aurait été supplantée
par une dynastie étrangére à cette famille, dont Zamas-
sis semble avoir été le chef. Voici ce que raconte à ce
sujet le patriarche Jean qui parait avoir eu entre les
mains un exemplaire de l'histoire de Mar Apas Catina,
puisqu'il donne à ce propos des détails assez circons-
tanciés dont Moise m'a pas jugé opportun de faire
usage : « Pendant quelque temps , Anouschavan ne ré-
gna que sur une partie de l'Arménie, mais ensuite il
devint maitre de toutle pays. Ce prince ne mourut qu'a-
prés un long régne. Ni ses fils, ni ses parents n'héri-
térent de sa souveraineté; des hommes étrangers à sa
race s'en emparerent violemment et ils régnerent sur
Ja nation de Thorgoma, non par droit de succession, mais
par droit de conquéte » ( Jean Catholicos, Hist. d'Ar-
ménie, trad. de Saint-Martin, p. 14). On peut conclure
de ce passage que des usurpateurs, ayant renversé la dy-
nastie haicienne, dont le tróne était déjà chancelant de-
puis le régne d'Ara [II], puisque son fils Anouschavan en
avait été lui-méme éloigné par Zamassis, continuaient à
gouverner le pays, comme vassaux du roi d'Assyrie, qui,
ainsi que nous l'avons vu plus haut, avait étendu sa do-
mination sur tous les peuples d'alentour.

(2) Les monuments assyriens récemmenf mis en lu-
miére par la lecture des textes cunciformes donnent à
ce Sardanapale, surnommé improprement Concholéros
parles Grecs, le nom de Sardanapale V qui régna de
790 à 741 avant J.-C. (Cf. Oppert, Rapport sur une
mission en, Angleterre ; ?* partie, Chronologie des As-
syriens et des Babyloniens, dans les Archives des mis-
sions scientifiques, t. V, p. 203 et suiv. — Le méme,

32

le Méde (1), il ravit le royaume de Sardanapale.
A présent j'éprouve du bonheur et de la joie en
arrivant au véritable ancétre de notre nation (2),
dont les descendants furent élevés au rang de
roi; aussi nous avons une grande táche à accom-
plir, bien des sujets à traiter. Nous avons cru de
notre devoir de lire les preuves de ces faits dans
quatre livres composés par cet homme sage et
éloquent, le plus sage d'entre les sages (3).
Varbace, d'un canton de la Médie, à la pointe
extréme de la province la plus fortifiée, homme
d'une grande astuce, célébre dans les combats,
voyant la vie efféminée et la mollesse volup-
tueuse du faible et vil Concholéros (4) , gagne par
sa conduite , par ses largesses , beaucoup de par-
tisans, parmi les personnages braves et puissants

Les inscriplions assyrienmes des Sargonides, p. 6,
extr. du t. VI (V* série) des Annales de philosophie
chrétienne, 1862.)

(1) Varbace ou plutót Arbace, comme l'appelle Dio-
dore de Sicile (liv. II, ch. 24 et suiv.). — Cf. aussi
Ch. Müller, Fragm. hist. grac., t. ΠΙ, p. 357 et suiv.;
210.

(2) On peut présumer d'aprés ce passage, rapproché
du témoignage de Jean Catholicos (ch. vru), que Ba-
rouir était de la race de Haig, qu'il reprit sur les usur-
pateurs étrangers qui s'étaient emparés du gouverne-
ment de l'Arménie sous Anouschavan, le tróne de ses
ancétres. « Aprés eux (les usurpateurs), dit Jean Ca-
tholicos, régna Barouir qui rétablit le nom de la nation
arménienne, dont la souveraineté était détruite depuis

longtemps. Il fut le premier qui ceignit chez nous le dia-

deme des rois..... Les écrivains de notre nation ont déjà
célébré les louanges de Barouir, et je n'ai pas envie d'en
parler aprés eux. » (Jean Catholicos, Hisl. d'Arménie,
trad. de Saint-Martin, p. 14-15.)

(3) Cet écrit en quatre livres a pent-étre quelque
rapport avec ces panégyriques que des écrivains armé-
niens, aujourd'hui perdus, avaient composés à la louange
de Barouir. — Cf. Jean Catholicos, His. d'Arménie,
p. 15, et la note précédente.

(4) Le nom de Κονοσχογχόλερος n'a jamais été, comme
les Grecs l'ont supposé, un surnom de Sardanapale ;
C'est un titre royal qui se trouve dans les inscriptions de
ce prince, expliquées par les assyriologues, et. qui signi-
fie mot à mot : ego rex, vicem gerens Dei Assori (Arch.
des miss. scientif., t. V, p. 205). — Au surplus les in-
terprétes anciens des textes cunéiformes ont commis
une erreur bien aussi grave en donnant pour pére, à
Sardanapale, un personnage imaginaire du nom d'Ava-
ξυνδαράξης Ou ᾿Αναξυνδαραξάρης, nom qui n'est autre
chose que le titre royal de Sardanapale : ego rez augu-
stus Assyri2 , que nous ont conservé les textes en lan-
gue assyrienne. Les Grecs qui ne comprenaient pas la va-
leur des mots de cette langue, ont pris ce titre tout
entier pour un nom propre et ont forgé ainsi une appel-
lation barbare qui eut une grande vogue dans toute l'an-

liquité et qui a été souvent rappelée par les écrivains -

classiques , à propos de l'inscription célébre du tombeau
de Sardanapale. Cf. notre Mémoire sur le tombeau de
Sardanapale à Tarsous, dansla Revue archéologique,
(1853) ; et notre Voyage en Cilicie, p. 265 et suiv.

|

MAR APAS CATINA.

qui alors souteaaient avec dignité et une grande
fermeté l'empire d'Assyrie. Il se concilie l'amitié
de notre brave satrape Barouir, lui promettant.
la couronne et tout l'éclat de la royauté ; il s'at-
tache aussi un. grand nombre de vaillants guer-
riers habiles à manier le javelot, l'arc et le glaive.
Varbace,s'emparant de cette maniére des États de.
Sardanapale , commande à l'Assyrie et à Ninive;
mais il y établit des gouverneurs et transporte
aux Médes l'empire des Assyriens; bi

Si ces faits, chez les autres historiens, sont
rapportés différemment (1), ne t'en étonne pas;
car comme plus haut, dans les premiers chapi-
tres (2), nous avons blámé les usages de nos pre-
miers ancétres qui ne prenaient aucun souci de
la science, il arrive encore ici la méme chose,
Les faits et gestes du pére de Nabuchodonosor ont
été consignés dans les annales et les registres
de ses inspecteurs des mémoriaux (3); or nos.
princes n'ayant pas songé à faire de méme , il n'y
a eu de transcrit que les faits accomplis dans les
derniers temps. Si on demande : « oà donc avons-
nous trouvé les noms, les faits et gestes de beau-
coup de nos ancétres? » je répondrai : « dans les.
anciennes archives des Chaldéens, des Assyriens,
des Perses (4), à cause de la mention faite. dans
les écrits royaux des noms et des actes de nos
aieux comme chefs de l'administration, chargés
par les rois du gouvernement général. »

XV. (Cn. xxi.)
Suite de nos rois. — Leur nombre de pére en fils,

Je vais compter nos grands hommes, surtout
les rois, jusqu'à l'empire des Parthes , parce qu'ils
me sont chers ces descendants de notre monarque
couronné, comme mes compatriotes, mes proches
et mes fréres, Comme il m'eüt été doux, si le Sau-
veur (Perguitch) fut alors venu me racheter, d'en-
trer dans le monde sous de tels monarques , de
jouir du bonheur de les voir et d'échapper aux
dangers du temps présent (5)! Mais ce sort heu-

1 '

(1) Cf. notamment Diodore de Sicile, liv. II, ch. 24 ef
suivants.

(2) €f. Moise de Khoréne, Histoire d' Arménie, liv..I,
ch. 3.

(3) M. Emin a rendu l'expression ichogouthiantz ve- .
ragatzoukh par « préposés à la garde des archives »,
dans sa traduction russe de l'ouvrage de Moise de Kho-
réne, p. 60; et ad calcem, note 81.

(4) Rapprochez ce passage de ce que dit Moise de Kho-
réne (liv. rt, ch. 3), au début de son Histoire, dans sa
dédicace à Isaac Bagratouni.

(5) Moise de Khoréne fait allusion ici à la domination

E.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 33

reux, cette fortune a fui loin de nous. Mais ces
| rois nationaux vivaient sous le gouvernement des
. Médes, et nous allons en rappeler ci-dessous les
. noms (t).

En ce temps-là , le pouvoir royal de notre na-
tion existait véritablement, comme l'atteste le
. prophéte Jérémie, appelant aux armes contre
. Babylone : « Convoquez, dit-il, le royaume d'A-
rarat et la troupe d'Ascanaz (2). » Il est donc
- évident que notre empire existait alors. Mais, en
. réglant la succession de nos rois, nous mettrons
à cóté celle des rois médes :

Premier roi lNVotre premier roi

des Médes (3). couronné par V'arbace
; fut :
Varbace. Barouir, fils de Sgaiorti.
Maudacés (4). Hratchia,
Artysis, Parnouas.
Déjocés. Badjouid]J.
Phraortes. Gornag.
Cyaxares. Pavos.
Astyage. Un autre Haigag.

Erouant qui vécut peu.
. Dikran (Tigrane) (5).

Du nom des deux derniers furent appelés les
derniers Erouant et Tigrane (6), sans doute à
cause des espérances qu'ils donnaient, Le temps

des rois perses de la dynastie sassanide en Arménie,
qui s'étaient emparés de ce pays en 428 sous le regne de
Bahram V et avaient mis fin à la dynastie des Arsacides
arméniens représentés à cette époque par Ardaschés IV.
— Cf. aussi l'Élégie de Moise de Khoréne sur les mal-
heurs de sa patrie (Hist. d Arm., liv. III, ch. 68).

(1) L'édition arménienne des Fr. Whiston donne la va-
riante suivante : « Vivant aujourd'hui sous le gouverne-
ment d'étrangers , je donnerai en méme temps ici et la
succession de nos rois et celle des autres. »

(2) Jérémie, ch. LI, v. 28.

(3) €f. cette liste des rois médes avec celles données
par Eusébe (Chronique, éd. Aucher, t. 1, p. 101 et t. II,
p- 32), qui offrent quelques différences. Les deux tables
d'Eusébe ne sont méme pas d'accord entre elles.

(4) Mandacés , selon une variante.

(5) Jean Catholicos (Hist. d'Arm., ch. vim) dit que
tous les princes issus.de Barouir ont une histoire trés-
connue, rapportée dans les livres chaldéens, écrits du

temps de Tibére et qui se trouvaient à Ninive etf à.

Édesse. :
(6) 1] s'agit ici d'Erouant, prince arsacide, qui régna
aprés Sanadroug, de 58 à 78 aprés J.-C., et conquit toute

l'Arménie (Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie, liv. HI, .

ch. 37 et suiv.), et de Tigrane-le-Grand, fils d'Ardas-
chés, qui occupa le tróne des Arsacides d'Arménie de 89
à 36 av. J.-C. (Strabon, liv. XI, ch. 14, $ 15. — Justin,
liv. 38. — Moise de Khoréne, liv. IT, ch..14 et suiv. —
Jean Catholicos, ch. vur.—Plutarque, Lucullus etPompée.
— Dion Cassius, liv. 36 et suiv. — Velleius Paterculus,
liv. 11.)

MAR APAS CATINA.

n'est pastrés-éloigné oü nous mentionnerons leurs
noms. ! |
Hratchia (1) était ainsi appelé à cause de la vi-
vacité de ses traits et de l'éclat pétillant de ses
yeux. Sous lui, dit-on, vivait Nabuchodonosor,
roi de Babylone , qui emmena les Juifs en capti-
vité, On raconte que liratchia lui demanda
l'un de ces principaux captifs hébreux, appelé
Champat, le conduisit dans ses États et le combla
d'honneurs. De Champat, dit l'historien, descend
larace des Pakradouni (2); cela estcertain. Mais ce
que firent nos rois pour convertir cette famille au
culte de leurs dieux, combien et quels furent ces
Pakradouni qui moururent dans 16 sein du culte
divin, nous le raconterons plus tard avec dé-
tail (3). Certains individus, indignes de croyance,
par pur caprice et non selon la vérité , disent que
c'est de Haig que descend la race des Thakatir (4)
Pakradouni; mais je réponds à ceci : Ne crois pas
à de pareils contes, ear il n'y a aucun semblant
de vérité, aucun indice de probabilité; et dàns
ce qui te fut dit, rien qui dénote la vérité. Ce
sont des paroles absurdes, dénuées de sens et de
valeur, contre Haig et ses pareils. Mais sache que
le nom de Sempad que les Pakradouni donnent
souvent à leurs fils, correspond exactement dans
leur langage primitif, qui est l'hébreu, à Cham-
pat (5).

(1) Ce nom en arménien signifie « yeux de feu ». —
Cf. aussi Jean Catholicos, ch. vir.

(2) Les Pakradouni ou Bagratides, famille illustre de
l'Arménie , qui parvint au tróne d'Ani dans le courant du
huitiéme siécle de notre ére, et donna également des
rois aux pays de Kars et de Daschir dans le dixiéme
siecle, et enfin à la Géorgie depuis le sixiéme siecle jus-
qu'à la fin du dix-huitiéme. C'est cette méme fa-
mille des Bagratides, divisée en une grande quantité de
branches, qui subsiste encore actuellement en Russie
sous le nom de Bagration, ef qui a fourni à cet empire
plusieurs célébrités. Les descendants des rois Bagratides
de Géorgie portent encore aujourd'hui le titre de « Princes
de Géorgie »; mais ce titre est purement honorifique.

(3) Cf. Moise de Khoréne, Hist. d'Arménie , liv. V,
ch. 9: 63. L]

(4) Thakatir. est un mot arménien formé de thak
« couronne » et de lir « pose », qui veut dire, « celui
qui pose la couronne ». — Cf. plus bas, xxvi (liv. II,
ch. 3), et la note.

(5) On peut supposer que le nom de Sempad , venu de
Champat, dérive de l'hébreu pax, « quies, sabba-
tium », qu'on trouve comme nom propre d'homme sous
la forme ὑπ), Sabbathai , dans le livre. d'Esdras
(II, Esdr. XI, verset 16). — Quant au nom de Pakarad,
Moise de Khoréne (liv. II, ch. 63) lui donne également
une origine hébraique.

3

34 "A MAR APAS CATINA.

XVI. (Cn. xxu.) sud-est du pays (1); c'est de lui, dit l'historien, |

que descendent les Ardzrouni et les Kénouni (3).3

Des fils de Sennékérim. — Les Ardzrouni, les Ké- | Voilà la raison qui nous a fait rappeler Sennaké- |
nouni et le prince εἰ Aghdznik en sont issus. — rib. UE 1
Démontrer dans le méme chapitre que la. mai- La maison d'Ankegh, dit le méme historien , 1
son d'Ankegh vient de Baskam. est issue d'un certain Baskam , petit-fils de Hai- :

gag (3). spa
Avantde commencer l'histoire du grand Tigrane

(Dicran) qui est le neuviéme de nos ancétres cou- XVIL Ci, ki.) '

ronnés, prince vaillant, renommé et toujours vic - : |

torieux entre les conquérants, nous raconterons De Tigrane (4), tel qu'il fut en toutes choses. ——
ce qui est le plus important. Ce qui concerne Sen- Ad
nakérib ( Sennékérim) a été mis en oubli. En ef- Passons actuellement à ce qui regarde Tigrane |

fet, environ quatre-vingts ans avant le régne de | et ses entreprises. C'est, de tous nos rois, le plus -
Nabuchodonosor, vivait Sennakérib , roi d'Assy- | puissant, le plus vertueux, le plus brave de tous |
rie , celui-là méme qui assiégea Jérusalem sous | ces princes et de tous les guerriers. Il aida Cyrus
Ezéchias , chef des Juifs (1). Ayant tué leur pére, | à renversér l'empire des Médes (5), il retint long-
les fils de Sennakérib , Atramelek etSanassar, se | temps sous son obéissance les Grecs, et il étendit
réfugiérent chez nous (2). notre territoire jusqu'à nos anciennes frontiéres,
L'un d'eux, Sanassar, fut établi par notre vail- | Objet d'envie pour tous les contemporains, il fit
lant ancétre Sgaiorti au sud-ouest de notre pays; | aussi, lui etson siecle, l'admiration dela postérité, -
prés des confins de l'Assyrie. Les descendants de C En effet, qui donc parmi les vrais guerriers et
Sanassar ont peupléla montagne de Sim (3). Les | les admirateurs de la valeur et de la vertu ne
plus grands et les plus illustres d'entre eux, ayant | tressaille au souvenir de Tigrane, ne désire ar-
signalé dans la suite leur dévouement envers nos | demment l'égaler en grandeur? Chef et modéle
rois, furent jugés dignes d'obtenir le gouverne- | des guerriers, signalant partout son courage , il
ment (4) de ces contrées. Arkamozan se fixe au | éleva haut notre nation; nous étions courbés

(1) Le mot eradchnort signifie en arménien littéral | tionnaire arménien rendent par ὕπατος, consul, duc,
« conducteur, chef, nrince »; c'était un titre purement | signifie à proprement parler un gouverneur militaire de
civil. De nos jours, cette expression a pris un fout | province, un satrape commandant à l'une des grandes
autre sens εἴ s'applique spécialement à un fonctionnaire | divisions de la monarchie arménienne. Selon M. Brosset ,
de l'ordre religieux chargé de l'administration civile | le mot ptiaschkh serait dérivé des deux moís bed,
d'une province oü résident des Arméniens. Les fonctions | « chef », et aschkharh, « contrée », et signifierait un
de laradchnort ont été définies dans le projet de cons- | satrape de province (Histoire de ἴα Siounie d'Étienne
titution nationale que se sont donnée les Arméniens de | Orbélian , p. 15, note 2). Le titre de ptiaschkh était sur-
la Turquie en 1860 (cf. Azkazn sahmanatrouthioun..... | tout donné au chef de la province de Goukark , la Po-
Constitution nationale des Arméniens (Constantinople, | γαρηνή de Strabon (liv. XI, 14, 4.), qui correspond au
1860), p. 8, article 4; et traduct. francaise(Paris, 1862), | Somkheth des historiens et des géographes géorgiens ;
p. 6, article 4). C'estla partie de la Géorgie située au sud de la Khram

(2) Isaie, XXXVII, 38, — IV, Rois, XIX, 37. — Cf. | ou Ktzia. On connait une pierre gravée, faisant partie
Josephe (Anf. judaiq., X, 12), d'aprés Bérose dont les | des collections de la Bibliotheque impériale, oà est repré-
fragments sont conservés dans la Chronique d'Eusébe | senté un péiaschkh du Goukark. La légende grecque qui
(Éd. Aucher (Venise, 1818), t. 1, p. 39 et suiv.) οἵ dans | entoure le buste du personnage rend le mot péiaschkh.
le Syncelle, p. 78, c., etpubliés dans les Fragm. histor. | par πητιαξης (Cf. Visconti, Jconog. grecque, t. I, p. 269
gracorum, t. Y, p. 504, $ 12. et suiv., pl. XLV, n? 10).

(3) Cf. Indjidji, Géogr. ancienne, p. 70. — Selon (1) Arkamozan est le surnom d'Atramelek; mais
Moise de Khoréne (liv. I, ch. 6), Sim fils de Xisuthre | comme ce surnom n'est pas donné dans les Livres saints,
(autrement Sem fils de Noé) vint em Arménie et s'établit | on doit croire qu'il s'était conservé dans les traditions
au pied d'une montagne à laquelle il donna son nom. Le | nationales , ou que Moise de Khoréne l'avait trouvé men-
méme historien cite à propos de cette montagne le nom | tionné dans lelivre de Mar Apas Catina.

d Olympiodore , historien grec dont les ceuvres ne sont (2) Ce dernier nom manque dans certains manuscrits.
pas v ue jusqu'à nous (liv. II, ch. 74) et qui est différent | Surcesdeux familles, cf. plus bas ; xxxur (liv. II, ch. 8).
d pem Vitigetion org du méme nom. Quoi qu'il en (3| Le canton d'Ankegh ou Ankegh -doun [ maison
udis : - : «iai; von savons seulement que les Ar- d'Ankegh], VIngilene des Grecs, faisait partie de la Qua-

Pont ad eg e nom de Sim aux montagnes qui | trieme Arménie. — Cf. plus bas, xxxii (liv. IL, ch. 8).
p de l'ouest de Van et S'étendent jusqu'au Tigre (4) C'est du: nom de Dikran que les Grecs'ont fait
(St-Martin, Mém. sur l'Arménie, t. 1, p. 54). Τιγράνης.

(4) Le mot pteschkhouthioun dont le radical j i i
᾿ ; , Δ] esf 5) Xénoph C liv. II, ch. 4.; liv. III,
pteschkh. ou ptiaschkh, que les auteurs du grand dic- à ἐς PIANO DN : :

] HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 35

sous le joug, il la mit en état de subjuguer et de
faire payer tribut à de nombreux peuples. Par-
tout s'élevaient des monceaux d'or, d'argent, de
pierres précieuses ; partouton voyait des vétements
de toüte forme, de toute couleur pour hommes
'et pour femmes ; si bien que la laideur paraissait
aussi belle que la beauté, etla beauté, selon l'es-
prit du temps, était déifiée (1). On voyait les fan-
Xassins chevaucher, les frondeurs devenus d'ha-
biles tireurs d'arcs, les hommes auparavant ar-
més de pieux manier le glaive et la lance, les
gens autrefois sans armes, couverts de boucliers
οἵ d'armures de fer. La vue des soldats rassem-
blés, le feu, l'éclat resplendissant de leurs armures
οἰ de leurs armes , suffisaient pour dérouter l'en-
memi, Tigrane inaugure la paix, multiplie les €di-
fices et féconde tout le pays avec des ruisseaux
d'huile et de miel.
Tels sont, avec beaucoup d'autres encore, les
bienfaits dont gratifia notre patrie Tigrane fils
-d'Erouant, prince à la blonde chevelure bou-
clée (2), au visage coloré, au regard doux, puis-
samment membré , large des épaules, à la marche
rapide, le pied bien tourné, sobre toujours dans
le boire et le manger, et réglé dans ses plaisirs.
Nos ancétres le célébraient au son du pampirn (3),
en chantant sa prudence, sa modération dans
les plaisirs de la chair, sa sagesse , son éloquencce,
et son désir d'étre utile à l'humanité (4). Quel
plus grand plaisir pour moi, que de prolonger
ces sujets louangeux pour lui, et qui sont la vé-
rité de l'histoire! Toujours équitable dans ses ju-
gements, sa balance, égale pour tous , pesait sans
partialité la conduite de chacun, Il n'était point

(1) Deux manuscrits portent :
'surpasser les divinités ».

(2) Cf. Emin, traduct. russe de l'Histoire de Moise de Kho-
réne ,p. 95. — Les dictionnaires arméniens et tous les tra-
ducteurs de Moise de Khoréne ont rendu l'expression agé-
peg par « chevelure argentée » ou « grisonnante », ce qui
n'est pas exact.

(3) Le pampirn était un instrument à cordes métalli-
«ues ou en boyaux, que l'on faisait résonner au moyen
d'un petit morceau d'os ou d'ivoire, ou bien avec un ar-
«het (Emin, Vebk.... p. 97-98). Cet instrument devait
donc présenter quelque analogie avec le (hampour ou
guitare des Persans, ou le psalfer des Arabes. On peut
voir dans la Palestine de M. Munk (coll. de P Univers
pittoresque), p. 454-455, la description des instruments*
de musique à cordes en usage chez les Hébreux et parmi
lesquels i! s'en trouve plusieurs qui ne sont pas sans une
grande ressemblance avec le pampirn des Arméniens,
notamment le Kinnor et le Nébel.

(4) On peut comprendre aussi ce membre de phrase un
peu différemment: « et ses qualités utiles dans tout ce
qui touche à l'humanité ».

« etla beauté paraissait

jaloux des grands; il ne méprisait pas les petits ;
il n'avait d'autre volonté que d'étendre sur tous
le manteaudesa sollicitude. [Tigrane], depuis long-
temps déjà, lié par des traités avec Astyage (As-
chtahag) (1), roi des Médes, lui donne en mariage
sa sceur Dikranouhi, qu'Astyage recherchait avec
empressement; car celui-cise disait: « Par cette
alliance, j'aurai pour Tigrane une constante affec-
tion, ou je lui tendrai facilement des embüches
pour le faire périr. » En effet, pour lui, Tigrane
était un sujet de crainte, car une prophétie indé-
pendante de sa volonté lui avait annoncé l'évé-
nement que voici :

XVIII. (Cu. xxv.)

Crainte et soupcon d' Astyage , en voyant Ü'étroite
amitié de Cyrus et de Tigrane.

La cause premiére:de ces craintes était l'al-
liance et l'amitié qui unissaient Cyrus et Tigrane.
Souvent aussi le sommeil fuyait loin d'Astyage
lorsqu'il rappelait ses souvenirs. Il faisait sans
cesse à ce sujet des questions à ses confidents :
« Comment pourrons-nous,: disait-il, rompre
les liens d'amitié entre le Perse et le descendant
d'Haig, fort de tant de myriades d'hommes? »
Pendant qu'il est agité par ces pensées, une vision
lui apparait, qui lui révéle sa situation et qu'il
raconte ainsi :

XIX, (Cn. xxvi.)

Comment Astyage, la haine au ccur, voit sa des-
tinée présente dans un songe singulier.

« Un grand danger, dit-il, menacait le Méde
Astyage, par le fait de l'union de Cyrus et de
Tigrane. C'est pourquoi , de l'effervescence de ses
pensées, lui apparait dans le sommeil de la nuit
un songe, oü il vit ce qu'étant éveillé il n'a ja-
mais vu ni entendu. Il se réveille en sursaut, et,
sans attendre le cérémonial usité, l'heure du
conseil, car il restait encore bien des heures de la.
nuit, il appelle ses confidents. Le visage triste,

(1) Le nom d'Astyage, en arménien Aschtahag, en an-
cien persan Ajdahag, signifie « dragon ». En arménien le
mot dragon ou serpent est rendu par Vitchab, d'oü s'est
formé le nom des Vitchabazounk, « descendants des
dragons » c'est-à-dire, « d'Astyage » ( Cf. Emin, Vebk.....
p. 16, 17). En persan, le mot Mar qui, en arménien, veut
dire les Médes, a la signification de « serpent ». On sait
qu'en Orient les deux expressions de « dragon » et de
« serpent» se confondent habituellement chez les écri-
vains qui ont enregistré des faits de l'époque héroique,

ἂν

36 MAR APAS CATINA.

les yeux fixés à terre, il gémit du plus profond
de son cceur et soupire. Pourquoi cette douleur?
demandent les confidents. Et lui reste plusieurs
heures sans répondre ; enfin, poussant des gémis-
sements, il commence à dévoiler toutes ses se-
crétes pensées, les soupcons de son coeur et aussi
les détails de l'horrible vision :

« Il advint, ὁ mes amis, dit-il, que je me trou-
vais aujourd'hui sur une terre inconnue , prés
d'une haute montagne dont la cime paraissait
enveloppée de glaces et de frimas. On disait que
c'était le pays des descendants d'Haig. Mon re-

gard plongeait au loin vers la montagne, lors- ;

qu'une femme revétue de la pourpre, enveloppée
d'un voile bleu céleste (1), m'apparut assise au
plus haut de la cime. Ses yeux étaient beaux, sa
stature était élevée, son teint était de rose; elle
était dans les douleurs de l'enfantement. Comme
j'avais le regard tendu vers ce spectacle étonnant,
cette femme mit au monde tout à coup trois hé-
ros accomplis pour la taille et pour la force. Le
premier, monté sur un lion, prit son vol vers
loccident; le second, sur un léopard, s'élanca
vers le nord ; le troisiéme , sur un énorme dragon,
se précipita avec fureur sur notre empire.

« Au milieu de ces visions confuses, il me sem-
blait que, debout sur la terrasse de mon palais, j'en
voyais la frise ornée de magnifiques tentures, et la
plate-forme couverte de tapis émaillés de diverses
couleurs, Nos dieux, à qui je suis redevable de la
couronne , étaient là présents dans tout l'éclat de
leur majesté, et moi avec vous, leur offrant des
sacrifices et de l'encens. Tout à coup, levant les
yeux, je vis le héros, monté surle dragon, prendre
son vol avec des ailes d'aigle ; en fondant sur nous,
il croyait venir exterminer nos dieux; mais moi ,
Astyage, me précipitant à sa rencontre, je sou-
tins ce choc formidable et je combattis ce mer-
veilleux héros. D'abord nous nous frappámes l'un
l'autre de la lance et nous répandimes des flots de
sang, et la plate-forme du palais, inondée des
rayons du soleil, se transforma en un mur de
sang. Puis, recourant à d'autres armes, nous
tombattimes encore des heures entiéres (2).

« Mais à quoi bon prolonger ce récit, puisque
la fin de tout était ma ruine? L'impression du dan-
ger me couvrit d'une sueur violente, le sommeil
s'enfuit loin de moi, et depuis ce jour jene compte

(1) Deux manuserits portent : « d'un voile trés-
ample ».

(2) Sur les songes d'Astyage, cf. Hérodote (liv. I,
€h. 107-108). Dans le récit de ce dernier, les songes d'As-

tyage avaient rapport à Cyrus son petit-fils et à sa fille
Mandane.

plus parmi les vivants. Car le résultat d'un tel
songe n'a d'autre signification que la terrible in-
vasion que Tigrane, le descendant d'Haig, doit faire
chez nous. Mais quel est l'homme qui, avec le
secours de nos dieux, nous venant en aide par ses
conseils et ses actes, ne croirait pas partager le.
tróne avec nous? » :

Ayant oui beaucoup d'avis utiles de la part
ses confidents, le roi les honora de ses remerci-
ments. ;

XX. (Cn. xxvi.)

Opinions des confidents εἰ Astyage ; ses réflexions
et ses projets; leur exécution immédiate.

I
i
:
i

« Aprés avoir entendu de vos bouches bien des.
avis sages et ingénieux, ὃ mes amis, je dirai ce
qui, en fait de conseils et de réflexions, me pa-
rait à moi préférable, si les dieux daignent m'as--
sister. Il n'y a rien de plus utile contre un ennemi,
quand on connait ses desseins, que la présence
d'une personne qui, avec l'apparence de l'amitié,
lui tende des embüches. Ce n'est ni avec des tré-
sors, ni avec des paroles trompeuses , que nous
pouvons réussir, mais c'est en agissant ainsi que:
jele veux. L'instrument de mes desseins , l'agent
de cette trame est la sceur de Tigrane, la belle et
prudente Dikranouhi; car de telsliens de parenté:
à l'étranger lui donnent toute facilité d'ourdir
en secret de sourdes menées, en allant et en
venant ; ou bien à l'improviste, à force d'argent.
et de promesses pour engager quelqu'un des fa-.
miliers de Tigrane à le poignarder ou à l'empoi-
sonner; ou pour séduire avec de l'or, détacher
de lui ses partisans et les gouverneurs des pro-
vinces, C'est ainsi que nous nous saisirons de Ti-
grane comme d'un faible enfant. » |

Les confidents du roi, regardant le projet
comme efficace, en machinerent l'exécution, As-
tyage envoie un de ses conseillers à Tigrane avec
de riches trésors et une lettre ainsi concue :

XXI. (Cn. xxvm.)

Lettre d'Astyage. Consentement de Tigrane. De-
part de Dikranouhi pour la Médie.

« Mon frére bien-aimé le sait : rien ne nous
fut donné par les dieux de plus utile dans cette
vie qu'un grand nombre d'amis, c'est-à-dire d'a-
mis sages et puissants; car ainsi les troubles du
dehors ne nous atteignent pas, et, s'ilsparviennent
chez nous, aussitót on les repousse ; au dedans,
la perfidie ne peut trouver accés, et toute per-

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 31

turbation est étouffée. Or, en voyant tous les
avantages qui résultent de l'amitié, j'ai songé à
rendre la nótre plus stable et plus profonde.
Ainsi, fortifiés de tous les cótés, nous maintien-
drons notre empire ferme et inébranlable. Et
cela, tu peux le faire, en m'accordant la fille
de la grande Arménie, ta scur Dikranouhi,
pour épouse. J'espére que tu considéreras cette
union comme avantageuse pour ta sceur, qui de-
viendra la reine des reines. Porte-toi bien, mon
compagnon royal et mon frére bien-aimé. »

Sans prolonger ce récit, je dirai : L'envoyé ac-
court et accomplit la négociation au sujet de la
belle princesse; car Tigrane consentit à donner sa
8051} Dikranouhi pour épouse à Astyage. Ignorant

complétement les ruses ourdies par ce dernier,
Tigrane envoie sa scr, comme c'était la coutume
des rois (1). Ayant recu la princesse, Astyage,
non-seulement pour le succés des ruses qu'il mé-
dite en son ceur, mais encore à cause de la
beauté de Dikranouhi, l'éléve au premier rang
de ses femmes, mais en lui-méme il miürit ses
perfides projets.

XXII. (Cn. xxix.)

Comment la perfidie d' Astyage fit découverte, ct
comment s'engagea la bataille οἱ il fut tuc.

Aprés cet événement, dit [l'historien ], Astyage,
ayant élevé Dikranouhi à la royauté, ne faisait rien
dans le royaume sans sa volonté; i! réglait tout
avec elle, et ordonnait à tous ses sujets d'étre
soumis à ses ordres, Ayant ainsi disposé toutes
choses, il commenca doucement à lui insinuer ces

-perfides paroles : « Tu ne sais pas, dit-il, que ton
frére Tigrane, excité par sa femme Zarouhi, est
jaloux de te voir commander aux Arik (2)?

Y '

(1) Un manuscrit porte : « Tigrane envoie sa soeur, avec
, une pompe royale. »

|. (2) Lenom d'Arik, qui en arménien signifie les braves,
. S'applique aux Médes dans tous les passages de Moise
| de Khoréne oü on le trouve employé. Aryaka est en
| effet un des noms de la Médie, et M. J. Müller (Journal
- asiatique , 1839, p. 298) n'hésite pas à rapprocher ce
- nom de celui d'Arik employé par les Arméniens. Ceux-ci
| l'ont également par extension appliqué aux Perses , no-
: iamment Lazare de Pharbe ( Hist. d'Arménie, p. 149,
- 970, 271), Faustus de Byzance (Hist. d'Arménie, p. 136),
| Élisée (Hist. des Vartaniens, passim), Esnig ( Réfut.

| doire des Mongols, par Rachid Eddin (collect. orien-
"dale, p. 241 et suiv., note 76), n'hésite pas à assimiler
Je mot Arik à Iran, en s'appuyant sur la. formule qui
86 lit sur la légende des monnaies sassanides, oi! les mo-
narques perses prennent le titre de Malkan malka.

Qu'en adviendra-t-il? D'abord je devrai mourir,
et ensuite Zarouhi régnera sur les Arik, et occu-
pera la place des déesses. Donc, il faut que tu
choisisses l'un de ces deux partis : ou, par amour
pour ton frére, d'accepter sous les yeux des Arik
la ruine et linfamie; ou bien, consultant ton
propre intérét, proposer quelque utile conseil et
conjurer les événements. »

Cependant, au milieu de ces perfides détours,
se cachait encore le projet de faire périr Dikra-
nouhi, si son avis n'était pas conforme à la volonté
du Médo-Perse. Mais la prudente et belle prin-
cesse, devinantl'artifice, répondit trés-tendrement
à Astyage; et aussitót, par de fidéles messagers,
elle révéle à son frére les trames perfides de son
époux.

Dés ce moment, Astyage se met à l'oeuvre; il
demande par des messages une entrevue à Ti-
grane aux frontiéres des deux États, simulant une
affaire importante qu'il est impossible de traiter
par lettre ou par ambassade , si les deux souve-
rains ne sont pas en présence. Mais Tigrane, ayant
su par le messager le but proposé, ne cacha rien
de ce que pensait Astyage, et lui déclara par
lettre connaitre toute la noirceur de son ceeur.
Cette perfidie une fois découverte, il n'y avait
plus dés lors ni paroles ni fourberies qui pus-
sent pallier tant de méchanceté, et la guerre se
préparait ouvertement,

Le roi des Arméniens rassemble des frontiéres
de là Cappadoce, de l'Ibérie ( Vratsdan) (1) et de

Iran ow Aniran, qui répond exactement à une expression
identique de Moise de Khoréne, /es Arik οἱ les Anarik
(C£. Letire de Sapor aux habitants de Tigranocerte; Hist.
d'Arménie, liv. WII, ch. 26). Élisée ( p. 9, 22 et passim),
Lazare de Pharbhe (p. 80, 145, 270, 275) et Eusébe (vers.
arm. dela Chron., t. I, p. 2) emploient aussi les mémes
expressions Arik et Anarik. M. Quatremére croit que les
formes Arik et Anarik servent à désigner, chez les auteurs
arméniens, les Médes et les Perses. A l'appui de son opi-
nion, le savant critique invoque le témoignage d'Hérodote
qui dit que les Médes avaient été anciennement connus
dans toute l'Asie sous le nom d'Ag:ot (liv. VII, ch. 62),
et on sait que Hellanieus, qui écrivait avant Hérodote,
cite ᾿Αρία comme un nom de la Perse ( Fragm. hist.
grac., t. I, p. 68, n? 168). Étienne de Byzance nous a
conservé également le nom 'Aguxv(a pour l'Atropaténe, qui
est la partie septentrionale de la Médie. — Il n'entre
pas dans notre sujet de parler ici des Aryas ou Ariens,
dont le nom se rattache aux Arik des auteurs arméniens ;
nous nous contenterons de citer les principaux ouvrages

| oü les origines de ce peuple ont été étudiées, notam-
- des hérésies, p. 122, 123). M. Quatremére, dans son His- |

ment Ad. Pictet, Origines européennes ou Aryas pri-
mitifs. — Burnouf, Commentaire sur le Yacna, noteK,
p. Ixij, note 2, p. cv, 66. — Max Müller, /« Science du
langage ( Paris, 1864), p. 254 et suiv. de la traduction
francaise, etc. etc.

(1) Le mot Vratsdan est l'appellation donnée par les

38

l'Aghouanie (1) des troupes d'élite, ainsi que
toutes celles de la grande et de la petite Armé-
nie (2), et marche avec toutes ses forces contre le
pays des Médes. Astyage se trouve alors en dan-
ger d'avoir à se mesurer avec le descendant
d'Haig , auquel il ne peut pas opposer des forces
inférieures. La lutte se prolongea pendant cinq
grands mois, car la vivacité, l'ardeur de l'action
se ralentissaient lorsque Tigrane songeait au sort
de sa seur bien-aimée; aussi il manceuvrait de
facon à sauver les jours de Dikranouhi. Cependant
l'heure du combat approchait.

Maisje ne saurais trop louer mon héros, sa
taille majestueuse, son sür coup de lance, la juste
proportion de tous ses membres, la beauté par-
faite de son visage; car il était agile, en tout
bien conformé, et nul ne l'égalait en force. Pour-
quoi prolonger ce récit? L'affaire engagée, le hé-
ros , d'un coup de lance, fend comme [ une lame
d'jeau la lourde armure d'airain d'Astyage, le
transperse avec le fer de sa longue lance, puis, re-
tirant là main , il raméne avec l'arme la moitié de
ses poumons (3). Le combat était magnifique, car

Arméniens à l'Ibérie, comme le nom de Vir sert à dési-
gner chez eux les anciens Ibériens etles Géorgiens ac-
tuels. On trouve aussi la forme Vratís-doun [maison
des Virk] usitée chez les auteurs arméniens. Selon
M. Brosset le nom Ἰδερία dontles Grecs se servent pour
désigner le pays des Virk ou Ibériens, serait dérivé de
la préposition arménienne ver, i vera [en haut ], doi se
sont formés Verin et Verializi , noms qui servent égale-
ment à désigner l'Ibérie et les Ibériens (Brosset, Hist.
de la Géorgie, t. 1, introd., p. 1v et v).

(1) Le pays des Aghouank ou l'Aghouanie , nommé
improprement par:les géographes occidentaux Albanie
du Caucase , se trouvait à l'est de l'Ibérie οἱ s'étendait
depuis la Sarmatie prés du Caucase jusqu'à la mer Cas-
pienne et aux frontiéres de l'Arménie prés du Cyrus ou
Gour (Cf. la Géogr. attribuée à Mose de Khoréne, dans
les Mémoires sur l'Arménie de St-Martin, t. IL, p. 358-
359). Les limites de ce pays ont varié à différentes épo-
ques ; dans l'antiquité le pays des Aghouank ne compre-
nait que les contrées actuellement appelées Schirwan et
Daghestan; mais plus tard, les Aghouank conquirent sur
l'Arménie tous les pays situés sur la rive droite du Cy-
rus (St-Martin, Mém. sur l'Arménie, t. 1, p. 214 et
suiv.).

(2) Quelques critiques pensent qu'il ne faut pas
prendre à la lettre les expressions de: notre auteur, et
en tirer cette conclusion que Tigrane appela sous ses
drapeaux tous les hommes d'élite de l'Arménie propre-
ment dite et des provinces connues sous le nom de
petite Arménie, mais qu'on doit donner à ces paroles un
sens différent. Ainsi les éditeurs de l'édition italienne de
VHistoire de Moise de Khoréne (Venise, 1850, p. 79,
note 2) disent « per grandi e piccoli , intendiamo i nobili
e i cittadini ».

(3) Ce récit de la mort d'Astyage n'est pas d'accord

avec ceux d'Hérodote (liv. I, ch. 130), de Xénophon
(Cyropédie, lis. I, ch. 5), de Ctésias et de Justin (liv. I, |

MAR APAS CATINA.

c'étaient braves contre braves, ne tournant pas
facilement le dos; aussi l'action dura longtemps.
Ce qui mit fin au combat fut la mort d'Astyage.-
Cet exploit, ajouté à tous les succés de Tigrane,
augmenta sa gloire. ΚΈΡΕΑ

XXIII. (Cn. xxx.)

Pourquoi Tigerane envoya sa seur Dihranouhi ἃ
Tigranocerte, — Anouisch, premiére femme |
d'Astyage. — De la résidence assignée aua
captifs. ;

On raconte aussi qu'aprés le succes de cette af--
faire, Tigrane, avec une pompe royale, envoya
sa sceur Dikranouhi accompagnée d'une trés-forte |
escorte en Arménie, au bourg qu'il appela de son.
nom Tigranocerte (Dikranaguerd ) (1), et il or--
donne à toute la contrée d'obéir à la princesse
Là, une noble famille appelée Osdan (2), dit.
[l'historien], est une race royale issue de cette.
derniére. [

Enfin Anouisch, la premiére des femmes;
d'Astyage, et beaucoup de jeunes princesses ses.

ch. 6), qui s'accordent à dire quele roi méde survécut
à la perte de son empire. Cependant Isocrate (Évago-
ras, S 38) dit qu'Astyage fut mis à mort par Cyrus.

(1) Tigranocerte est une localité fort ancienne sur
l'emplacement de laquelle s'éléve aujourd'hui la ville
d'Amid ou de Diarbékir. Cette ville faisait partie de la
province d'Aghdznik (Faustus de Byzance, liv. IV, ch.24;.-
liv. V, ch. 27). Selon les Grecs, cette ville aurait eu pour.
fondateur non pas Tigrane le dynaste haicien, mais
Tigrane (Dikran II) le grand monarque arsacide, célebre.
par ses conquétes dansle premier siecle avant notre ére-
(Strabon, 1. XI, ch. 14, $ 15. — Appien, de bello Mithrid.,
ch. 8. — Plutarque, Lucullus). Tigranocerte est appelée.
par Appien T'igranopolis, qui est la traduction du nom
arménien. — Tigranocerte fut prise par le roi de Perse
Sapor en 359 (Ammien-Marcellin, liv. XVIII, ch. 9, 10:
liv. XIX, ch. 1-9. — Moise de Khoréne, liv. ΠῚ, ch. 263
28. — Faustus de Byzance, loc. cit.). — Cf. sur cette im-
portante cité : Indjidji, Géogr. anc., p. 74 et 330. — Le
méme, Géogr. moderne, p. 211. — St-Martin, Mém.
sur l'Arménie, t. 1, p. 165-173. :

(2) Osdan qui veut dire : « royal , noble, » est à la fois.
un nom de famille et l'appellation du territoire οὶ se
fixa cette famille, comme on peut le voir dans les écrits.
d'Élisée ( Hist. des Vartaniens, p. 10, 71), et de Faustus
de Byzance (Hist. d'Arm., p. 129). Toutefois il ne faut
pas confondre le territoire occupé par la satrapie d'Os-
dan avec deux autres localités du méme nom situées ,.
l'une dans le pays des Rechdouni, sur les rives méri
dionales du lac de Van, et qui fut au onzieme siecle ]a.
résidence des rois Ardzrouni du Vasbouragan (Matthieu.
d'Édesse, Chronique, liv. II, ch. 38, p. 42 de la trad
franc.), et l'autre dans la province d'Ararat ( cf. Indjidji,
Géogr. anc., p. 167, 458. — St-Martin, Mémoires sur.
lArm., t. L, p. 141). — Selon certains critiques, l'Osdan-
désignait quelquefois une sorte de unicipe. i

adr
sow

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE.

filles , avec de jeunes garcons et beaucoup d'au-
tres captifs, au nombre de plus de dix mille, fu-
rent établis dans le pays situé depuis l'orient de
a grande montagne (lArarat) jusqu'aux con-
trées de Koghten (1), pays qui comprend Dam-
pad , Osguiogh, (2), Tajkouink .(3). On leur con-
céde aussi, sur les rives du. fleuve ( Araxe), les
autres villages dont l'un est Vrandchounik (4)
jusqu'en face du fort de Nakhdjavan (5), les trois
bourgs Khram, Dchougha (6) et Khochagou-
mik (7); de l'autre cóté du fleuve, toute la plaine
- qui va d'Ajtanaghan (8) jusqu'au méme fort de
Nakhdjavan. Quant à la princesse Anouisch, Ti-
grane l'installe avec ses fils sur un vaste terri-
toire au pied des ruines de la grande montagne,
amenées, dit-on, par l'effet d'un horrible trem-
blement de terre (9), comme leracontent les voya-
geurs qui, par ordre de Ptolémée, mesurérent non-
seulement le séjour des hommes, mais aussi en
partie la mer et les contrées désertes depuis la
zone torride jusqu'au pays des Cimmériens (Ki-

. (1) Le pays de Koghten était à l'est du canton de
Nakhdjavan, dans la province de Vasbouragan au nord
de l'Araxe. C'est la contrée de Colíhéne de Ptolémée
(Géogr., liv. V, ch. 13). — Cf.sur ce pays Indjidji, Géogr.
anc., p. 212, et St-Martin, Mémoires sur lArm., t. I,
p. 237 et suiv.

(2) Ou Osqgui-gogh , c'est-à-dire: « le cóté doré ».

(3) Tikouink, donné par une variante, signifie : « pàle,
décoloré ».

(4) Vendehounik , selon un msc. — Cette localité est
aussi mentionnée par Assoghig, II, 3. — Cf. Indjidji,
Géogr., anc. p. 538.

(5) Ville et canton du Vasbouragan, dont le nom s'est
conservé jusqu'à aujourd'hui presque sans. altération.

. Ptolémée lappelle Naxuana (liv. V, ch. 13). — Cf.

Indjidji, Géogr. anc., p. 217: — Le méme, Géogr. mod.,
p. 266. — L. Alischan, Géogr. de l'Arm., p. 80. — St-
Martin, Mém. sur l'Arm., t. I, p. 131 et suiv.

(6) St-Martin, Mém. sur l'Arm.,t. 1, p. 135.

(7) Indjidji, Géogr. anc., p. 523.

(8) Quelques manuscrits séparent Ajían-agan, én
deux mots; cela voudrait dire alors : « le fossé d'Ajtan. »

(9) Les tremblements de terre qui ont à plusieurs re-

. prises bouleversé les plaines situées à la base de l'Ararat,
- étaient plus fréquents dans l'antiquité qu'à l'époque mo-
. derne. Toutefois, la derniere catastrophe de ce genre
- qui se fit sentir le 20 juin de l'année 1840, et qui a en-
- glouti le village d'Arkhouri, rappelle tout à fait l'hor-

. rible tremblement de terre dont parle Moise de Khoréne.
M. de Gille ( Lettres sur le Caucase, p. 307) raconte les

. détails de ce désastre qu'il tenait de la bouche raéme
- d'un vieillard, seul survivant de ce.cataclysme qui en-

gloutit 500 maisons : « La nuit, un grand bruit se fit
entendre; la terre trembla sous moi; tout effrayé, son-
geant aux miens , je descendais de la montagne. Lorsque
jarrivai le matin là, oü au milieu de la vallée s'élevait
le village habité par mes fils et leurs familles, je ne vis
plus que des roches entassées. Sous ces roches étaient
ensevelis:mes enfants, et je demeurai seul au monde,
ou je vis encore! »

39
miouron) (1). Tigrane donne à Anouisch des ser-
viteurs pris parmi ces mémes Médes établis au pied
de la montagne.

Ceci est confirmé par les chants métriques (2)
que conservérent avec passion, comme je l'ai
appris, les habitants du Koghten , canton fertile
en vin, dans lesquels sont mentionnés Ardas-
chés (3) et ses fils, et d'une maniére allégorique
les descendants d'Astyage, sous le nom de des-
cendants du dragon, car Ajtahag, dans notre
idiome, veut dire « dragon » (4). On dit encore
qu'Arkavan (5) donna un festin en l'honneur
d'Árdaschés, et lui dressa des embüches dans le
temple;des dragons. Ardavazt (6), le vaillant fils
d'Ardaschés, ne trouvant pas d'emplacement
convenable pour un palais, lors de la fondation
d'Artaxata ( Ardaschad) (7), alla bátir chez les
Médes Maraguerd (8), située dans la plaine ap-
pelée Scharoura. La princesse Satinig (9), dit-

: (1) Un manuscrit donne la variante Kimernos.

(2) Les mots erkkh, thovéliaiz présentent une assez
grande obscurité ; selon M. Émin ( Vebk..... p. 19), ce
nom de chants métriques était attribué à un genre spé-
cial de poémes dans lequel les auteurs s'astreignaient
à conserver l'ordre chronologique. Les Mékhitaristes ,
dans leur édition italienne de l'Histoire de Moise de
Khoréne (p. 82, note 2), supposent que ces poésies
étaient rimées et en vers, et en effet le mot ?iv signifie
« nombre et métre ». Au surplus les erkkh thovéliatz
sont une de ces expressions fort difficiles à rendre, puis- Ὁ
que nous manquons complétement de données précises
sur l'ancienne métrique arménienne, antérieure à l'ia-
troduction du christianisme.

(3) Il est question ici d'Ardaschés II, fils de Sanadroug,
le onziéme des Arsacides d'Arménie (88 à 129 de J.-C.),
en l'honneur duquel les poétes composérent des vers,

" comme le dit Moise de Khoréne (liv. 11, ch. 48).

(4) Cf. plus haut xvir, et note 1, p. 35.

(5) Le méme personnage est mentionné de nouveau
dans l'histoire de Moise de Khoréne (liv. IT, ch. 41), qui
dit de lui : « Cet Arkam est celui que dans la fable on
nomme Arkavan. » — Cf. encore Moise de Khoréne, liv.
II, eh. 47-51.

(6) Ardavazt ou Artabase II, dont. parle longuement
Moise de Khoréne ( Hist. d'Armeénie, liv. II, ch. 61). Cet
historien cite méme quelques-unes des fables qui cou-
raient sur le compte de ce prince.

(7) Ville de la province d'Ararat, sur le territoire de
Tovin, au confluent de PAraxe et du Medzamor, fondée
d'aprés avis d'Annibal par Artaxias, gouverneur de
l'Arménie pour les Séleucides, et puis ensuite roi de ce
pays ( Strabon, liv. XI, ch. 14. $ 15. — Plutarque, Lu-
cullus ). — Cf. aussi Indjidji, Géogr. anc., p. 485. —
Saint-Martin, Mém. sur l'Arm., t. I, p. 117 et suiv.

(8) C'est-à-dire « la ville des Médes », car le nom des
Médes est toujours rendu par Mar chez les auteurs ar-
méniens.

(9) Satinig , femme d'Ardaschés, fut chantée aussi par. -
les bardes arméniens dans des poésies dont Moise de
Khoréne nous a conservé un fragment à la suite de l'his-

40

on encore, convoite avec ardeur, de la table
d'Arkavan, Plherbe ἘΡΘΟΣΉΘΕΝ et l'herbette
ditz (1).

N'admires-tu pas davantage ici encore notre
véracité historique, et comment nous avons pu
découvrir le secret des dragons qui habitent sur
le libre Massis (2)?

XXIV. (Cm. xxxr.)

Quelles sont les races issues de Tigrane, et quels
sont les rameaux de ces races ?

Peindre avec exactitude et sincérité Tigrane
premier, et rapporter tous ses actes , est pour
moi, historien, une táche agréable au milieu de
mes récits ; et pour toi, lecteur, tous ces dis-
cours sur Tigrane, fils d'Erouant , seront remplis
de charmes. Comme le héros et. ses hauts faits
nous intéressent , il en sera de méme aussi de son
histoire. C'est pourquoi il me plait de nommer
et de rappeler pour la valeur Haig, Aram, Ti-
grane; car selon moi les fils des braves sont des
braves, Quant aux hommes de second ordre,
qu'on les appelle comme on voudra. Mais, d'a-
prés l'opinion adoptée lorsqu'il s'agit des héros,
notre appréciation est juste : il n'y a pas d'Ara-
mazd; mais quelques-uns veulent qu'il y en ait
plusieurs, méme quatre appelés Aramazd , dont
.Tun est un certain Gunt Aramazd (3). Ainsi

toe de la guerre d'Ardaschés contre les Alàins (Cf.
liv. II, ch. 49-50).

(t) Ce passage qui est fort obscur a trait sans doute
à quelque légende relative à l'histoire romantique de
Satinig, dont il ne nous est parvenu que quelques frag-
ments frés-courts, dans le livre de Moise de Khoréne
( Hist., liv. II, ch. 50). — Quant à l'herbeappelée arda-
khour, et à la petite plante nommée di/z, les diction-
naires arméniens n'en donnent pas la signification.

(2) Rapprochez le passage de Yhistoire de Moise de
Khoréne, liv. II, ch. 61. — Quant àl'épithéte de libre,
azad, donnée à l'Ararat, cf. à ce sujet les conjectures
de Indjidji ( Archéol. ar mén., t. I, p. 6), de Mesrob Thag-
hitian (V. oyage en Arménie (Calcutta, 1847), t. IL p, 167)
et de M. Émin ( Vebl....., p. At- 42) qui ajoute quelques
détails sur l'introduction en Géorgie dela légende d'Arta-
baze, mais imprégnée d'une couleur chrétienne. —. Re-
marquons encore que c'est à partir du regne d'Arta-
base II, dans la premiere moitié du deuxiéme siecle de
notre ére, que Moise de Khoréne cesse de faire des em-
prunts aux chants populaires et aux traditions poéli-
ques de sa patrie ; car il est probable que c'est à cette
époque aussi que l'inspiration. poétique commenca à
se perdre chez les Arméniens.

(3) Ce passage est vraisemblablement une inter pola-
tion, et ne parait se rattacher en aucune facon au reste
du chapitre. Toutefois il est précieux pour les rensei-
gnements qu'il fournit sur la divinité principale de l'an-
cienne religion arménienne. Aramazd, lAhura Mazda

MAR APAS CATINA.

beaucoup de princes se nomment Tigrane : un

L3 - 1e. Sas ἡ ἡ
seul est descendant de Haig, c'est celui qui tua.
Astyage, emmena sa maison en captivité, ainsi

qu'Anouisch, la mére des dragons, et, avec le con-
sentement et l'appui de Cyrus, s'empara de m
pire des Médes et des Perses. sel
Ses fils furent Pap, Diran, V ERHE (1), au. ^
sujet duquel la fable dit : í

« Le ciel et la terre étaient dans l'enfantement ,

« La mer aux reflets de pourpre était aussi en travail,
« Dans la mer naquit un petit roseau vermeil ,
« Du tube de ce roseau sortait de la fumée,

« Du tube de ce roseau jaillissait de la flamme,
« De cette flamme s'élancait un jeune enfant , Ἢ
« Ce jeune enfant avait une chevelure de feu "

« Il avait une barbe de flamme,

« Et ses petits yeux étaient deux soleils. »

"
{ε}

On chantait ses louanges au son du pampirn , et.

nous les entendimes de nos propres oreilles; puis

on répétait dans les chants ses combats, ses

du Zend avesta [l'étre sachant beaucoup], Oromazés,

Ourmouzd, Ormizd, avait, chez les Arméniens, le
surnom de pére de tous les dieux ( Agathange,
p. 586), de fort et de puissant (p. 47, 48, 57, 102),
de créateur du ciel et de la terre ( p. 57) et pro-

duisant labondance et la fertilité (p. 102). Son temple -

se trouvait dans la province de Bardzer Haig, dans le
fort d'Ani, lieu de sépulture des rois arméniens arsaci-
des (Agathange, p.-586. — Moise de Khoréne, liv. II,

ch. 53). — Cf. sur l'Ahura Mazda, Burnouf, Commen-

laire sur le Yacna ; invocation, p. 71 et suiv. — Nous
n'avons aucun renseignement précis sur les quatre Ara-

mazd dont Moise de Khoréne parle dans ce passage, et
M. Émin lui-méme, dans sa savante dissertation sur le

Paganisme arménien , n'a tenu aucun compte de ce ren-

seignement (p. 9-10). — Quant au mot Gunf , servant -
c'est un mot persan qui signifie

à qualifier Aramazd,
« fort, intrépide , belliqueux. »

(1) "Yahaken appartient à cette série de demi-dieux -
qui, dans le panthéon arménien, servent de trait d'u- -

nion entre les dieux et les hommes, et indiquent le

passage graduel du monde visible au monde invisible. -

Ces demi-dieux portaient chez les Arméniens le nom de
lulzazn , c'est-à-dire, hommes d'origine divine ( Émin,
Recherches sur le paganisme ariénien, p. 41). On -

;
[

ne sait que fort peu de chose touchant Vahaken ; ce-
pendant la tradition nous a transmis quelques détails re--
latifs à ce demi-dieu, que nous allons rapporter. Vaha-
ken, selon les Arméniens,, avait volé de la paille au dieu -
assyrien Barcham, dont nous avons parlé plus haut (p.24), -

et comme trace de sa fuite avec sa charge dans les es-

4

paces célestes, apparut la voie lactée qui, chez les Ar- |
méniens, porte le nom de « trace du voleur de paille » -
(Émin, Recherches sur le paganisme, p. 17, 42). Aga- |
thange, qui parle de Vahaken, lui donne le surnom de |
Vitchabakal (destructeur des dragons), ce qui s'ae- -
corde parfaitement avec ce que notre auteur dit de ce
demi-dieu qui était célébré dans des chants populaires |

par ses combats et ses victoires contre les dragons,
ce qui veut dire, dans le langage de la symbolique, qu "bo
purgea le pays d'animaux nuisibles et malfaisants.

eta

Y WAP

| victoires contre les dragons, et ses exploits éga-
| Jant ceux d'Hercule (1). On disait méme qu'il
- était placé au ràng des dieux (2), et, dans le pays
- des Ibériens ( Virk), on lui éleva une statue à
- laquelle on offrit des sacrifices. De lui descendent
Ὴ les Vahnouni (3); de son fils puiné Aravan sont
- issus les Aravéniens (4). De Vahaken naquit Ara-
» van; d'Aravan, Nerseh ; de Nerseh , Zaréh; des
- rameaux de la race de Zaréh viennent les races
: appelées de Zarehnavan (5) : Armok (6), pre-
-mier-né de Zaréh; Pakam, fils d'Armok; Van (7),
-fils de Pakam; Vahé, fils de Van. Vahé périt
| en combattant contre Alexandre de Macé-
. doine (8).

—. Depuis cette époque jusqu'au régne de Valar-
. sace en Arménie, je n'ai plus rien de certain à
te rapporter ;'car, au milieu du conflit des bandes
- insurgées, on voyait beaucoup d'ambitieux se
- disputer le gouvernement de notre patrie (9).
—. C'est pourquoi Arsace (Arschag) le Grand, ayant

E E

- (1) Vahaken était assimilé à Hercule, et en effet les

|. traducteurs arméniens des Livres-Saints n'ont pas hésité
-. à rendre le nom d'Hercule , appelé Ἣ ραχλῆς par les Sep-

- fante, par Vahaken ( Cf. Bible arménienne ; 11, Macha-
bées, ch. iv, v. 19.) Ἢ
— (2) Le temple de Vahaken se trouvait à Achdichad,
dans la province de Daron, sur les rives de l'Euphrate;
C'était un temple fort riche, car il était rempli d'or,

. d'argent, et d'offrandes offertes par les rois; c'était le
lieu préféré des sacrifices des souverains de la grande
Arménie ( Agathange, Vie de Tiridate, édit. de Venise,
p. 603 ).

(3) Une variante écrit Vahouni. — Cf. Moise de Kho-
réne, liv. II, ch. 8.

(4) Cf. Moise de Khoréne , liv. II, ch. 8.

(5) Cf. Moise de Khoréne (liv. IT, ch. 8), oü les
Zarehnavan sont appelés Zarehavanian, avec une légeére
différence dans l'orthographe.

(6) Armot, selon une variante.

(7) Vahan, selon une variante.

(8) Quinte-Curce ( Histoire d'Alexandre, liv. II,
ch. 4) dit que les Arméniens envoyérent au secours de
Darius quarante mille fantassins et sept mille cavaliers.

(9) Il n'existe, dans aucun historien arménien, de ren-
seignements sur les gouverneurs de l'Arménie aprés la
destruetion du royaume des Haiciens par les Macédo-
niens. Les seules données qui nous sont parvenues à ce
sujet se trouvent dans les écrits des Grecs. On sait par
exemple que Mithrinés, qui avaitlivré la citadelle de
Sardes à Alexandre, fut nommé, par le conquérant, gou-
'verneur de l'Arménie, Néoptoléme, nommé par les gé-
néraux d'Alexandre, remplaca Mithrinés. Aprés celui-ci
vint Ardoates, puis Orontes [Hrand] et Artavasde, nom-
més par les Séleucides. Antiochus le Grand donna en-
suite le gouvernement de l'Arménie à Artaxias [Ardas-
chas] qui se rendit indépendant. Artavasde son fils lui
succéda, mais il fut détróné par les Arsacides. — Cf.
Polybe , liv. XXVI, ch. 6. — Appien, Syriac., ch. 45, 46,
55 et 66. — Strabon, liv. XI, ch. 14, $ 15. — Plutarque,
Lucullus. — Arrien, Anabas., VIII, 5. — Justin, liv.
XLII ch. 2.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. A

envahi sans peine l'Arménie, créa son frére Va-
larsace roi du pays des Arméniens (1).

XXV. (Cn. xxxn.)

Guerre de Troie ( Ilion) sous Teutamus, — Notre
(roi) Zarmair, avec une faible troupe , s'unit
aux Ethiopiens. — Sa mort.

Ta studieuse ardeur nous impose deux condi-
tions qui nous obligent à un travail fort difficile:
un exposé court et rapide, et en méme temps
éloquent et sublime , un style platonique , exempt
de fausseté et vrai en tout point ; bref, une his-
toire non interrompue à partir du premier
homme jusqu'à toi. Il est impossible de réunir
toutes ces conditions; car le Créateur de toute
chose, quoique pouvant tout créer d'un signe en
un clin d'oeil, ne le fait pas; mais il assigne des
jours différents, des rangs distincts à ses créa-
tions; les unes sont créées le: premier jour; les
autres, le second et le troisiéme, et ainsi de
suite (2). Ici, la méme marche nous est indiquée
par la doctrine de l'Esprit-Saint. Tes désirs, nous
le voyons bien, ne veulent pas se plier à de telles
regles; il faut te dire tout avec exactitude , sans
rien omettre et à l'instant méme. Alors, il y aura
des longueurs si l'histoire est développée comme
tu le désires; ou précipitation, et alors tu ne
seras point satisfait. Ainsi, et à cause méme de ta
pressante insistance, nous n'avons point parlé en
leur temps, ni du Macédonien , ni de la guerre
ilaque; nous rappellerons donc ici ces faits.
Nous ne saurions dire s'il eüt été d'un habile ou
d'un mauvais artiste de travailler alors, ou aussi
tardivement, ces piéces importantes et dignes
d'étre exposées ici.

Quels doivent donc étre les premiers de ces
faits, sinon ceux que raconte Homére relative-
ment à la guerre iliaque, sous Teutamus, roi
des Assyriens, alors que notre Zarmair, soumis
aux Ássyriens, marche à la téte d'un faible dé--
tachement, avec l'armée éthiopienne , au secours
de Priam? Là [Zarmair| (3) meurt frappé
par les braves Hellénes, par Achille 1lui-

(1) €f. plus bas, XXXIII. (liv. II, ch. vur.)

(2) Genése , ch. I.

(3) Le nom de Zarmair ne se trouve pas dans l'Iliade,
mais le P. Indjidji (Archéol. de lArm., t. I, p. 186) croit
pouvoir identifier Ascanios avec Zarmair qui était roi
d'4scanie, autrement du pays des descendants d'Asca-
naz, l'un des noms bibliques de l'Arménie ( Jérémie,
LI; 27). Le P. Indjidji s'appuie sur ces deux vers d'Ho-
mére ( Iliade, ch. II, 862) :

42

méme je le veux, et non par un autre héros (1).
XXVI. (Lrvnre n. Cm. r.)

( Extrait du livre deuxiéme de UHistoire de Moise
de Khoréne, intitulé : Histoire des temps inter-
médiaires de nos ancétres, )

Je vais maintenant, dans ce second livre, te
raconter l'histoire particuliére de notre pays,
depuis le régne d'Alexandre jusqu'à celui du
saint et vaillant Tiridate ( Dertad) le Grand (2).
Je te dirai successivement les actes de valeur et
d'éclat, les ordonnances et les institutions de
chacun des princes qui sont issus d'Arsace (Ars-
chag), roi des Perses, et notamment de Valar-
sace (Vagharschag), son frere (3), établi par lui
roi de notre nation; enfin, de tous les mo-
narques de sa race qui se sont succédé sur le
tróne de pére en fils, et ont été appelés Arsacides
(Arschagouni) du nom d'Arsace. Ses descen-
dants se multiplient et forment. une nombreuse
lignée; mais, d'aprés l'ordre établi, il n'y a
qu'un seul prince d'appelé à ce pouvoir supréme.
D'ailleurs, j'écris rapidement ce qui nous inté-
resse , et je néglige le reste, car, pour les autres
nations, ce qu'ont dit une foule d'historiens
suffit.

Alexandre de Macédoine, fils de Philippe et
d'Olympias (4), vingt-quatriéme descendant d'A-

Φόρχυς αὖ Φρύγας ἦγε, καὶ ᾿Ασχάνιος θεοειδής,
T?» ἐξ ᾿Ασχανίης" μέμασαν δ᾽ ὑσμῖνι μάχεσθαι.

On peut croire aussi que Memnon, fils de Tithon, qui fut
envoyé par Teutamus au secours de Priam, avec des
Éthiopiens et des Susiens, et qui fut tué dans une em-
buscade dressée par les Thessaliens , est peut-étre le
méme que Zarmair; comme ce dernier, Memnon meurt
également de [ἃ main des Grecs ( Fragm. Cyclic., ad
calcem, Homeri, p. 583, éd. Didot. — Diodore de Si-
cile, liv. II, ch. 22).

(1) 4 la fin du premier livre de son Histoire , Moise
de Khoréne a ajouté un chapitre additionnel, touchant
la légende perse de Piourasb-Astyage. Comme ce cha-
pitre n'a pas été emprunté par cet. historien à l'oeuvre
de Mar Apas Catina, nous n'avons pas cru devoir le re-
produire.

(2) Tiridate le Grand, fils de Chosro?s, régna sur l'Ar-
ménie de 259 à 314 de notre ere. Il fut établi roi par
les Romains et se convertit à la religion chrétienne, sur
les instances de saint Grégoire l'Illuminateur ( Aga-
thange, Hist. de Tiridate et de la prédication de saint
Grégoire l'Illuminateur. — Moise de Khoréne, Hist.
d'Arménie, liv. II, ch. 68-91)

(3) L'historien Vartan assure que Valarsace n'était pas
le frére, mais le fils d'Arsace ( Histoire universelle, ch.
15, p. 31 (éd. de Venise, 1862). Ce fait est également
rapporté par d'autres historiens.

(4) Hl existe une tradition qui donne pour pére à
Alexandre , Nectanébo, roi d'Égypte, et Moise de Khoréne

MAR APAS CATINA.

chille (1) , aprés avoir soumis à ses lois le monde
entier, Jaisse par son testament son empire à plu-
sieurs [généraux] (2) , de telle sorte que l'empire -
de tous est appelé l'empire des Macédoniens ; puis |
il meurt, Ensuite, Séleucus, régnant à Babylone,
ravit les États de ses compagnons. Il soumet les |
Parthes , aprés une guerre terrible, et fut appelé -
par cette raison Nicator (Nicanor). Aprés trente -
et un ans de régne, il laissa le royaume à son -
fils Antiochus, surnommé Soter, qui régna dix- -

neuf ans, Antiochus, dit Théus, lui succéde [ et
régne] dix ans; mais, la onzióme année, les Par-
thes secouent le joug des Macédoniens, et par

suite le brave Arsace monte sur le tróne. Il était |

de la race d'Abraham , du lignage de Cétura (3),

en accomplissement de la parole du Seigneur à -

Abraham : « De toi sortiront les rois des na-

tions (4). »

XXVII. (Cn. nr.)

liégne d'Arsace et de ses. fils. — Guerre contre
les Macédoniens. — Amitié acec les Romains.

Soixante ans aprés la mort d'Alexandre, le

brave Arsace régna, comme nous l'avons dit (5),
sur les Parthes, dans la ville appelée Pahl Ara-
vadin (6), au pays des Kouschans. Il fait une

( Hist., liv. ΤΙ, ch. 13)rappellé sans doute cette tradition

d'aprés le pseudo-Callisthenes ( Coll. des hist. grecs, éd.
Müller, liv. I, ch. 1 etsuiv.) dont l'ouvrage avait été tra-
duit en arménien, au cinquiéme siecle de notre ere, par
Moise de Khoréne lui-méme, à ce que l'on croit assez
généralement ( Sukias de Somal, Quadro delle vari aut.
antic. tradotle in arm., p. 9. — Préface de la trad.
ital. de Moise de Khoréne, p. 1x ). Cette tradition eut
cours pendant le moyen áge et on la trouve rapportée

dans ἐδ Romans d'Alixandre, par Lambert li Tors et "

Alexandre de Bernay ( Bibliothek des literarischen Ve-
reins, t. XIII, Stuttgart, 1846), publié par M. Michelant ,
p.5:

« Quar li plusior disoient, sens nule legerie ,

« Que Alixandres est nés de bastarderie ;

« Car ὁ l tans Κ᾽ il fut nés, si com 1a letre die,

« Ert 1 clers de I palais, plains de grande voisdie;

« Natabus (var. Natanabus) ot a non, en la langhe ar- à

[rabie ;
* A l' nestre aida l'enfant, coi que nus li en die. »

(1) Cf. Diodore de Sicile, liv. XVII, ch. I. — Plutar-
que, Alexandre.
(2) €f. Diodore de Sicile, liv. XIX, 105, et liv. XX, 28.

— Ammien Marcellin, liv. XXIII, ch. 6. — I, Machabées, .

I1

(3) Cf. Moise de Khoréne, liv. II, ch. 68.

(4) Genése, ch. XVII, v. 6, 16.

(5) Cf. Moisé de Khoréne, liv. I, ch. 8.

(6) Cf. plus haut , ch. vr, p. 23. note I. — Pahl,, ainsi
que nous l'avons fait observer déjà, est le nom arménien

δε ον TSIESPOL A TBI. e or EROR Ee LORI TEN.

HISTOIRE ANGIENNE DE L'ARMÉNIE. '

. guerre €pouvantable, s'empare de l'orient tout

entier, et chasse de Babylone les Macédoniens. 1]
apprend que les Romains sont maítres de l'occi-
dent et dela mer, qu'ils ont enlevé aux Hispani
les mines d'oü l'on tire l'or et l'argent, qu'ils
ont rendu tributaires les Galates et les royaumes

. de l'Asie; il envoie des ambassadeurs et sollicite

une alliance en vertu de laquelle tout secours
sera refusé aux Macédoniens. Il ne consent point

à payer tribut aux Romains, mais il leur donne
- chaque année un présent de cent talents (kankar).

Arsace régne ainsi trente et un ans ; Ardaschés,
son fils, vingt-six ans. A celui-ci succede 16 fils
d'Ardaschés, Arsace (1), surnommé le Grand. Ce
dernier fait la &uerre à Démétrius et à Antigone,
fils de Démétrius. Antigone vient fondre sur Ar-
sace à Babylone avec une armée macédonienne
et lui livre combat; mais, fait prisonnier par Ar-
sace, il fut conduit en Parthie chargé de fers ,
d'oü lui vint le surnom de Sidérités. Son frére,
Antiochus Sidétés, prévenu de la marche d'Ar-
sace, vient occuper la Syrie. Arsace revient
contre lui avec cent vingt mille hommes (2). An-
tiochus, pressé par la rigueur de l'hiver, con-
traint de livrer bataille dans un étroit défilé,
périt avec toute son armée. Alors Arsace com-
mande en maitre dans la troisiéme partie du
monde, comme nous l'apprend le quatrieme
livre des histoires véridiques (3) d'Hérodote, qui
traite de la division de l'univers en trois parties :
l'une appelée Europe , l'autre Libye, la troisiéme
Asie, sur laquelle domine Arsace.

XXVIII, (Cu. nr.)

Valarsace est établi roi dans$ le pays des Armé-
niens,

En ce temps-là, Arsace établit son frére Va-

de la ville que les Grecs avaient appelée Bactres et qui
était la capitale de la Bactriane. Les ruines de Bactres
ou Pahl ont été visitées par Burnes. Cette ville ἃ été
rebàtie à quelque distance des ruines de l'ancienne cité
par les Afgans, et porte actuellement le nom de Balkh.

(1) Ce prinee est aussi appelé Arschagan.

(2) Le texte arménien dit « douze myriades ».

(3) Le mot arménien iragan qui signifie « exa-t »
est selon le pére Indjidji une faute de transcription. 1]
propose de restituer soit le mot Aiousisagan, « sep-
tentrional, » ou ipéragan, « ibérique, » ou mieux « hy-
perboréen, » parce que Hérodote, dans son quatriéme
livre, traite des Hyperboréens, apres quoi il parle de la
division du monde en trois parties, ce qui corrobore à
la fois le texte de notre auteur et donne raison à l'ex-
plication proposée parle pere Indjidji dans son ArcAéo-
logie de l'Arménic

A8

larsace roi de notre pays (1), lui donnant pour
États le nord et l'occident. Valarsace , ainsi que
nous l'avons dit dans notre premier livre (2),
prince brave et vertueux, étendit bientót son
empire. Il organisa autant qu'il put les institu-
tons civiles, créa des satrapies, à la téte des-
quelles il placa des dynastes, personnages illus-
tres, de la race de notre ancétre Haig et des
autres chefs, :

Le Parthe magnanime , ayant dompté les Ma-
cédoniens et mis fin à la guerre, donne un large
cours à sa bienfaisance. D'abord, il songe à re-
compenser les services du juif Schampa Pakarad,
homme puissant et sage; il lui confére, ainsi qu'à
ses descendants, le privilége de couronner les
Arsacides (3). Il accorde à sa race le droit de
sS'appeler Bagratides (Pakradouni), satrapie
considérable existant encore aujourd'hui en Ar-
ménie (4). Ce Pakarad s'était dévoué volontaire-
ment au service de Valarsace, avant la guerre
d'Arsace contre les Macédoniens. 1] est créé aussi
[chef] dela porte royale; et, à l'extrémité du
royaume oü se parle encore la langue armé-
nienne, (il est nommé) préfet et prince de onze
mille hommes à l'occident (5).

Mais retournons enu arriére, et racontons la
guerre de Valarsace contre les habitants du Pont

(1)Rapprochez ce passage de ce que dit Justin (liv. XLI,
ch. 5), en parlant d'Arsace, qu'il imposa Bacase, comme
roi à la Médie. Cédrénus nous apprend en effet qu'une
partie de l'Arménie supérieure portait le nom de Médie.

(2) Cf. Moise de Khoréne, liv. I, ch. 8, et plus haut.

(3) Cf. plus haut, XV (liv. I, ch. 22), et plus bas, XXXII
(liv. II, ch. 7). — La charge de Thakatir, « qui pose la
couronne, » était la premiere dignité du royaume. Cette
dignité qui, on le voit, remonte à une époque trés-an-
cienne, avait été empruntée par Valarsace à l'organisa-
tion de la cour des rois parthes dont il avait introduit
en Arménie le cérémonial, en méme temps que les ins-
titutions de cet empire. La charge de Thakatir ou de
Thakabah (conservateur de la eouronne) était héré-
ditaire et se conserva dans la famille de Pakarad, tant
que dura la dynastie des Arsacides. Beaucoup plus tard,
les rois Roupéniens de la Cilicie la rétablirent en faveur
des Héthoumiens, seigneurs de Lampron. Une charte
francaise octroyée par Constantin, seigneur de Lam-
pron, aux Hospitaliers de Saint-Jean de Jérusalem, en
1233, traduit 16. mot TAakatir par « Méteor (metteur
ou poseur) de ἰῷ couronne des Ermines (Arméniens). »
Cf. notre Carlulaire d'Arménie, p. 140,n? XVII. — Tou-
tefois la dignité de Thakatir, chez les Roupéniens, ne se
continua pas longtemps en faveur des seigneurs de Lam-
pron, etil parait que les patriarches héritérent de la
fonction de couronner les rois, car, à partir du régne de
Léon HI, nous ne rencontrons plus dans l'histoire la
mention des T'hakatirs.

(4) Cf. plus haut, XV (liv. I, ch. 22).

(5) Cf. sur les Pakradouni Indjidji, Archéologie dc
U'Arménie, t. YI, p. 96-108.

A4

et ensuite contre ceux de la Phrygie, enfin sa
victoire.

XXIX. (Cn. 1v.)

Comment F'alarsace , aprés avoir réuni l'élite des
Arméniens, marche contre les alliés des Macé-

doniens.

Aprés la guerre d'Arsace contre les Macédo-
niens et la conquéte de Babylone et de la partie
orientale et occidertale de l'Assyrie, Valarsace
léve dans l'Aderbadagan (1) et l'Arménie centrale
des guerriers renommés et valeureux, et con-
voque Pakarad et ses braves , avec la jeunesse du
littoral, les descendants de Kégham, des Cana-
néens, de Schara, de Couschar, leurs voisins de
Sissag et de Gatmos, enfin. presque la moitié du

pays. Valarsace arrive au milieu de l'Arménie, au-

dessus des sources du, Grand Marais ( Medz-
Amor) (2), au bord de l'Araxe (Eraskh), prés de
la colline d'Armavir, Là, il s'arréte plusieursjours,
parce que, comme il convient de le dire, ses
troupes n'étaient pas au fait de la discipline.
Ayant encore levé des troupes en Chaldie (3), —

(1) C'est la province appelée encore à présent. Adher-
beidjan, qui formait toute la partie orientale de la pro-
vinee de Vasbouragan, et s'étendait jusque dans la Mé-
die. C'est ' ᾿Ατροπάτιος de Strabon (liv. XI, ch. 13, δ. 1).
— Cf. Saint-Martin, Mémoires sur l'Arménie, t. I, p. 127
et suiv. — Indjidji, Géogr. anc., p. 319. — Le méme,
Arm. mod., p. 401.— L. Alischan, Géogr. del'Arm.,p. 98.

(2) Le Medz-Amor s'appelait aussi Azad (libre), et tra-
versait les villes de Tovin et d'Artaxate. Cette riviére se
jetait dans l'Araxe (Indjidji, Géogr. anc., p. 405. — Le
méme, Géogr. mod., p. 181. — Mekhitar abbé, Dict. des
noms propres. — Saint-Martin, Mém. sur l'Arménie,
t. I, p. 40 et suiv.). Agathange fait mention d'un port
sur le Medz-Amor ( Hist. de Tiridate, liv. 11, ch. 8).

(3) La Géographie attribuée à Moise de Khoréne (Saint-
Martin, Mém. sur lC Arménie, t. IT, p. 356-357) et tous
les géographes anciens placent des Chaldéens en Armé-
nie, dans le Pont et le pays des Chalybes, et Constantin
Porphyrogénéte (de Themalibus) parle d'une pro-
vince qu'il appelle Χαλδία dont Trébizonde était la capi-
tale. O'était sans doute dans cette région pontique que
se trouvait la Chaldée primitive, repaire de belliqueux
montagnards trés-credoutés (Habacuc, I, 6 et suiv. —
Job. I, 17. — Xénophon, C yropad., YI, 1. — Anabas., IV,
3; VII, 8), servant dans les armées étrangéres comme
mercenaires (Xénophon, Cyropcd., ΠῚ, 2, VH, 2. —
Anab., IV, 3) etidentiques aux Kurdes actuels avec les-
quels il est facile de les identifier. M. Renan conjecture
que le nom de Kasdim, qui est la forme hébraique du
nom des Chaldéens, ΤῸ, ne différe pas de la forme
grecque Χαλδαῖοι, en admettant la forme intermédiaire
Kard ( Kardu est le nom de la province d'Ararat dans
là paraphrase chaldaique, et du mont Ararat chez les Sy-
rens), et cette forme reparait aux diverses époques

ain.

MAR APAS CATINA.

car la Lazique (1), le Pont, la Phrygie, Majak (2)
et les autres provinces, ne sachant rien de la
guerre d'Arsace et soumises à l'empire des Macé--
doniens (3), gardaient scrupuleusement les trai- -
tés, — un certain Morphilig, soulevant toutes
ces provinces, livre bataille à Valarsace. Les
deux armées se rencontrérent prés d'une haute
colline rocheuse, aujourd'hui appelée Colonia (4),
et, s'approchant l'une de l'autre de quelques
stades, elles se fortifiérent des deux cótés pen-
dant plusieurs jours, ip:

XXX. (Cu. v.)

Combat de Morphilig. — 1l est tué d'un coup de
lance.

Les deux armées, aprés avoir été occupées à se
fortifier pendant plusieurs jours, engagent la ba-
taille; les nótres commencent. Morphilig, de gré
ou de,force, range ses soldats et charge avec fu-
reur, car c'était un vaillant guerrier, aux membres
vigcureux et bien proportionnés , et d'une force
égale à sa stature, Tout couvert de fer et d'ai-
rain, à la téte de ses soldats d'élite en petit nom-
bre, Morphilig faisait mordre la poussiére à la
jeunesse courageuse de Valarsace. Il s'efforca de
s'ouvrir un passage jusqu'au roi d'Arménie, à
travers un fort bataillon bien armé, Arrivé pres
de lui, il réussit à croiser la lance, et, fort comme
il était, champion exercé, son arme fendait l'air
comme de rapides oiseaux. Mais les braves et re-

nommés enfants d'Haig et de Sennékérim l'As-

syrien ne tardérent pas à lui barrer le chemin,
D'un coup de lance ils renversent Morphilig, et

avec une persistance remarquable dans les noms de peu-
plades du Kurdistan, comme Κάρδαχες, Καρδοῦχοι, en
arménien Gordoukh , Κορδιαῖοι, Γορδυηνοὶ, Γορδυαῖοι,
Κύρτιοι, Gordiani et Kurdes (Renan, Hist. des lang.
sémit.,liv. I, ch. 2, p. 65 et suiv. ). — Notons encore
que la Chaldie est mentionnée aussi par Étienne de
Byzance, de Urb. et pop., v? Χαλδία.

(1) La Lazique est une province de la Colchide, men-
tionnée par Ptolémée sous le nom de Λάζαι (liv. V,
ch. 2). La Géographie attribuée à Moise de Khoréne
lui donne le nom de GAaziv (car la lettre gh affecte
le son de 1, et est remplacée souvent par cette lettre dans
un grand nombre de mots). C'est le Lazistan actuel,

(2).C'est-à-dire la Cappadoce, dont Mazaca, en ar-
ménien Majak, était la ville principale. Cf. plus haut .
ch. VII, p. 24, et notes.

(3) Le nom de Macédoniens s'applique ici aux rois Sé-
leucides de Syrie, qui avaient hérité d'une notable par-
tie de l'empire d'Alexandre. .

(4) Cette ville est citóe par Procope (de ZEdificiis ,
liv. III). Elle fut, dit-il, restaurée par Pompée qui l'ap-
pela Colonia.

HISTOIRE. ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. | "

mettent en fuite son armée. Le sang coulait sur
la terre à flots pressés, comme des torrents de
pluie. Depuis ce moment, le pays fut en paix et
soumis à Valarsace. Les Macédoniens cessérent
alors toute attaque.

XXXI. (Cn. v1.)

Valarsace organise les parties occidentales et sep-
tentrionales de notre pays.

L'expédition ainsi terminée, Valarsace organisa
les provinces de Majak, du Pont et des Colches
(Ekératzi). Il va au pied du Barkhar dans le
Daik (1), dans des lieux marécageux, couverts de
brouillards et remplis de foréts et de mousses. Il
donne à la contrée une forme nouvelle, aplanit
les terrains accidentés, change la brülante chaleur
en une douce température et en fait le séjour de
délices de son. empire. Là il prépare des résiden-
ces d'été quand il ira au nord. Il transforine en
parcs deux plaines boisées, entourées de collines,
pour le plaisir de la chasse. Il destine le climat
chaud de Gogh (2) aux plants de vignes de l'Armé-
nie et à des jardins. Je voudraisici, pour un prince
si cher, dire toutes choses avec détail et clareté ;
mais j'ai seulement signalé en passant les localités,
laissant de cóté les particularités et les formes du
style, afin de conserver indissolubles les liens de
mon amour pour un aussi admirable prince.

Alors Valarsace convoque lespopulations étran-
géres et barbares, celles du nord de la plaine,
celle de la base de la grande chaine du Caucase,
celles qui sont les plus enfoncées dans les vallées
d'une large et profonde étendue, en descendant
de la montagne qui est au sud jusqu'à l'entrée de
la grande plaine. Valarsace ordonne à cette mul-
titude de renoncer à ses brigandages et à ses ruses,
et de se soumettre aux lois et aux tributs royaux,
afin qu'en la revoyant, il puisse lui donner des
chefs, des princes et une bonne organisation.
Puis il la renvoie sousla conduite de prudents

(1) Le mont Barkhar est désigné par Strabon (liv. XI,
ch. 14, $ 5) et Pline (liv. V, ch. 27) sous le nom de
monts Paryadres. Xénophon ( Amabas., liv. III, ch. 6)
parle aussi de cette chaine, mais sans donner son nom.
— Indjidji, Archéologie de l'Arménie, t. 1, p. 83. —
Le méme, Géogr. anc., p. 369. .

(2) Gegh ou Goghp, comme l'écrit également Moise
de Khoréne (liv. 1I, ch. 8, et liv. III, ch. 60), était

'un canton de la province de Daik. Ce pays produisait
beaucoup de sel, et Héraclius en concéda la propriété à
Esdras, patriarche d'Arménie (628-640 de N. E.), — Cf.
Indjidji (Arm. anc., p 372) qui assimile le canton de
Gogh à la Κωλιχή, Colice, d'Étienne de Byzance. — Cf.
aussi Pline, liv. VI, ch. 5. .— Le Périple de Scylax,
Gcogr. grac. minores, éd. Ch. Müller, t. I, p. 61.

9

inspecteurs de son choix. Ayant ainsi congédié

| les hommes de l'occident, il descend dans les

prairies verdoyantes, prés des domaines de Schara,
que les anciens appelaient Paséne supérieure et
déboisée (1). Plus tard, et par suite de l'établisse-
ment dans ces lieux de la colonie de Veghentour
Boulgar (2) de Vount (3), le pays fut appelé de

(1) La Paséne est un pays assez considérable traversé
par l'Araxe et qui faisait partie de la province d'Ararat.
ll est cité par les Grecs du moyen àge, notamment par
Constantin Porphyrogénéte (De adm. imp., ch. 45), sous
le nom de Phaciane, et par Procope ( De /£dif., 1. HI,
ch. 5), qui le nomme Vezani ou Bizane. Ce pays formait
une immense plaine ( Arisdagués Lasdivertzi, Hist.
d'Arm., p. 9, 13, 15 et passim ), mais qui contenait des
marécages et était fort malsaine, ce qui empécha Justi-
nien d'y élever des constructions (Procope, de ZEdif.,
loc. cit.). Le nom de Phaciane, que Constantin Porphyro-
généte applique à ce pays, s'est conservé dans celui de
Pasin que lui donnent les géographes musulmans. — La
Pasene déboisée , ou pays de Vanant, s'étendit à une cer-
taine époque jusque dans le pays de Kars, dont le
territoire fut appelé Petite Vanant (St-Martin, Mém.
sur l'Arm., t. L, p. 107-108). — Cf. aussi Indjidji , Géogr.
qnc., p. 380 et suiv.

(2) C'est la premiére fois qu'il est question, dans l'his-
toire, des Bulgares, peuple de race finnoise, établi an -
ciennement sur les bords du Volga ( Ethil). La géogra-
phie attribuée à Moise de Khoréne place les Bulgares
dans la Sarmatie et les appelle Boulkh, nom qui parait
avoir été leur appellation véritable (Saint-Martin, Mén.
sur ÜArm., t. II, p. 354-355). Dans le courant de la se-
conde moitié du cinquiéme siécle, les Bulgares, qui
avaient sans doute pris part aux entreprises des Huns,
s'étaient avancés en Europe jusqu'au Borysthéne ef au
Danübe qu'ils ne tardérent pas à franchir (Ennodius,
Panégyrique de Théodoric, p. 296). Ils se fixérent
plus tard sur les rives méridionales de ce fleuve, et y
fondérent un royaume qui fit plus d'une fois trembler
la puissance grecque. Toutefois il parait certain que,
lors de l'émigration des Bulgares au cinquieéme siecle ,
une partie assez notable d'entre eux resta dans leur an-
cienne patrie, oü ils demeuraient encore au dixiéme
siecle, puisque les écrivains byzantins donnent à leur
pays le nom de Bulgarie noire, ἣ μαύρη Βουλγαρία. Cette
partie de la nation bulgare est souvent citée dans les
écrivains slaves et orientaux, et il semble qu'elle était
plus considérable que celle qui avait émigré et était
venue se fixer sur le Danube. Les Bulgares orientaux ou
noirs occupaient en effet, au dixiéme siecle, tout le cours
du Volga depuis son embouchure dans la mer Caspienne
jusqu'à une assez grande distance dans l'intérieur de la
Russie. Ce fut Batou, fils de Gengis-Khan, qui mit fin
à leur puissance au treiziéme siecle. — Le grand fleuve
Ethil, ᾿Ατάλις de Théophane (p. 296-297), dont ils occu-
pérent si longtemps les rives, avait pris d'eux son nom
de Volga, qu'il porte encore à présent.

(3) Ventour Poulgar de Vent, selon quelques msc.
— Qe nom de Vount semble indiquer que la nation
bulgare devait sa formation à l'agglomération de plu-
sieurs peuples , et il n'est pas impossible en effet de re-
connaitre dans le nom de Vount, — qu'une variante donne
sous la forme Veni, — les Vendes ou Antes qui occu-
paient les rives du Pont-Euxin depuis le Dniester jus-

46 ^. 0 MAR APAS CATINA.

son nom Vanant; et les villages sont appelés jus-

qu'à présent du nom de ses fréres et de ses des- .

cendants (1).

| Valarsace], afin de se soustraire au souffle glacé
du nord, descend dans une immense plaine; là ,
il campe au bord du Medzamor, à l'endroit oü le
grand fleuve, sortant du lac septentrional, va se
perdre dans le Grand Marais. Puis il organise les
milices du pays, laisse des inspecteurs, et, emme-
nant avec lui les plus notables, il se rend à Medz-
pine.

XXXII. (Cz. vi) -

Organisation du royaume. — D'oü F alarsace tire
toutes ses satrapies ? — Comment il régle ses
institutions.

Voici un important chapitre, tout rempli de
détails historiques et digne de la plus claire et de
la plus compléte exposition; car il y a beaucoup
à dire sur les institutions , les réglements, les fa-
milles, les races, les villes, les bonrgs, les établis-
sements, et en général sur l'organisation entiére
d'un royaume, sur tout ce qui le concerne, les
armées, les généraux, les gouverneurs de pro-
vinces et les autres officiers (2).

qu'au Danube (Jornandés, De reb.Getic., ch. 5). On trouve
en effet dans Théophane (Cronogr., p. 296) un nom
de peuple assez barbare et qui semble étre formé de
l'agglomération de trois noms différents, mais unis en
corps de nation : ce sont les Ounno-bundo-bulgares ,
Οὐννοθδουνδοθδουλγάροι, appellation dans laquelle on re-
trouve les Huns, les Bunds ou Vendes et les Bulgares.
On peut donc induire du texte de notre auteur qu'à une
époque assez ancienne, une nation d'origine slave, les
Vendes, s'étaient déjà confondus avec les Bulgares , et en
effet la langue slave a prédominé chez les descendants
des Bulgares, et on trouve aussi des noms slaves porté
par beaucoup de chefs bulgares. ;

(1) Voy. plus bas, XXXIV (liv. II, ch. 9).

(2) Dans ce chapitre, il est question de l'organisation
du royaume d'Arménie basée sur un systéme que nous
avons fout lieu de croire identique à celui qui ré-
gissait les grands empires de l'Asie, et dont l'Arménie
elle-méme ne formait qu'une partie, avec le titre de sa-
trapie. On sait en effet que ce pays fut presque tou-
jours soumis à des maitres étrangers pendant toute la
durée de la dynastie d'Haig, et qu'il faisait partie, à ces
époques reculées, de ce vaste systeme monarchique,
dont les chefs suprémes, décorés du titre de roi des rois,
furent tour à tour les souverains de Ninive, de Babylone,
de la Médie et des Perses. Ce vastesystéme, qui se conti-
nua sous les Arsacides et les Sassanides , et dura jusqu'à
la conquéte arabe, représentait une vassalité solidement
constituée , partant du dernier degré de l'échelle sociale
pour s'élever successivement jusqu'au roi des rois. Moise
de Khoréne a retracé, d'aprés Mar Apas Catina , le
tableau fidele de l'organisation de sa patrie sous le régne
du premier Arsacide arménien, et ce qui rend plus cu-

En premier lieu, le roi régle tout ce qui cou--
cerne sa personne et sa maison, et commence par
sa téte et sa. couronne, Voulant récompenser le
juif Pakarad de son ancien dévouement, de sa -
fidélité et de sa valeur, il confére, ainsi que nous -
l'avons dit (1), à lui et à sa descendance, le titre.
de grand feudataire, le privilége de mettrela cou-
ronne sur la téte du roi, de s'appeler {πα κα
et général de la cavalerie (2), de porter le dia- -
déme avec trois rangs de perles, sans or ni pier-
reries, quand il se trouvait à la cour ou dans
l'appartement du roi.

Valarsace choisit parmi les descendants des Ca-
nanéens un certain Tzerés, chargé de lui mettre
ses ornements royaux, et donne à sa race le nom

,

rieux ce tableau, c'est que tout nous porte à eroire qu'il -
ne fait que reproduire le mode de l'organisation politique
existant dans la Perse et que les Arsacides avaient em-
prunté aux plus anciennes monarchies de l'Asie occi-
dentale. Les Arsacides de Parthie avaient la suprématie
sur toutes les autres branches de la méme famille éta-
blies en Arménie, dans la Bactriane et dans la Médie ,
et, comme tels, les rois vassaux de ces trois États leur
devaient l'hommage et étaient soumis à leur autorité
( €f. notre Cartulaire d'Avrménie , ch. II, $ I, p. 27). Un
passage de Diodore de Sicile, qui nous a été conservé par
Constantin Porphyrogéneéte ( Excerpt. de virt. et vitiis),
nous montre qu'Arsace ou Mithridate I** voulut joindre
à la gloire de conquérant celle de législateur. Il forma
un code des lois qu'il trouva chez les diverses nations
Soumises à son empire, pour le donner aux Parthes :
χαθόλου δὲ πολλῶν ἐθνῶν ἐγχρατὴς γενόμενος, τὰ παρ᾽
ἑχάστοις ἄριστα τῶν νομίμων κατέδειξε τοῖς Πάρθοις. Son
frére Valarsace, qu'il avait établi roi d'Arménie, imita
entierement sa conduite; il remit en vigueur-les an-
ciennes lois du pays et en publia de nouvelles pour remé-
dier à l'imperfection de ces dernieres. — Cf. Saint-Mar-
tin, Hist. des Arsacides, t. Y, p. 336 et suiv.

(1) Cf. plus haut, XXVIII (liv. II, ch. 3).

(2) Le mot «sbed voulait dire anciennement « gé-
néral de la cavalerie » et non pas « chevalier » comme

- quelques traducteurs l'ont supposé. Ce mot est le syno-

nyme d'asbarabed, asbahabed, sbarabed, qui au moyen
áge, et particuliérement à l'époque de la dynastie rou-
pénienne, était rendu par le mot connétable, comme on
peut le voir dans les Chroniques de Sempad ( éd. de Pa-
ris, en arménien, p. 105, et notre trad. fr., extr. des
Mém. de l'Acad. des sciences de Saint-Pétersbourg, p. 19)
et d'autres historiens arméniens de l'époque des croi-
sades. Le mot sbarabed parait d'origine persane, car on
trouve parmi les dignitaires de la eour de Perse les ti-
tres sipahbeh et sipahsalar (chef d'armée ou de sol-
dats). Ce titre répond exactement au mot ἵππαρχος qui
ala signification de général de cavalerie ( Cf. S. de Sacy,
dans les Notices οἱ extr. des msc., t. VIL, p. 148 et
suiv., 191). Chez les Géorgiens, le méme titre était aussi
en usage, mais le nom avait subi une légere altération
et s'écrivait sparsalar ou achosalar (Klaproth, Reise
in Georgien , t. II, p. 210. — Brosset, Hist. de la Géor-
qie, t. I, introd., p. cixiv ). — Cf. aussi. Saint-Martin,
Mémoires sur lCAriménie, t. I, p. 298, note.

ας ΡΥ

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 41

de Kentouni (1). Il tire ses gardes du corps, ar-
més de toutes piéces, de la race de Khor des-
cendant de Haig, tous guerriers braves et habiles

au maniement de la lance et de l'épée, et leur.

donne pour chef Malkhaz, en leur conservant le
nom de leur race primitive (2). Tad, de la race de
Karnig, sorti de Kégham, est préposé aux chasses
royales. Son fils est Varj (3), et c'est de lui que
la race tire son nom ; toutefois ce ne fut que pos-
térieurement, au temps d'Ardaschés (4). Ka-
pagh (5) est intendant des greniers à blé (6), et
Apel (7) est majordome et chambellan. Valarsace
leur donne des villages qui portent leurs noms;
ce sont les satrapies Apéghen (8) et Kapéghen (9).

Les Ardzrouni (10), jene devrais pas dire Ardz-

(1) Il ne parait pas certain que les Kentouni descen-
dent des Cananéens, car on lit dans Moise de Khoréne
un passage qui semble infirmer cette tradition. Cet his-
lorien dit en effet ( liv. II, ch. 24) que Zora Kentouni ,
chef de la satrapie de ce nom, ayant accusé de trahison
Enanus, thakatir et général de la cavalezie, auprés du
roi Arscham pére d'Abgar, celui-ci fit jeter Enanus en
prison , aprés l'avoir dégradé. Voiciles paroles de Zora
au roi, rapportées par Moise de Khoréne : « O roi! ap-
prends qu'Enanus a voulu se révolter contre toi, et il
m'a proposé de demander à Hérode, roi de Judée , un
serment. par lequel il s'engagerait à nous recevoir,
à nous donner des possessions dans le pays de nos
ancétres, parce que nous avions beaucoup à soufírir
dans celui-ci. Et moi, loin de consentir à ses proposi-
tions, je lui dis : Pourquoi vous laisser tromper par
d'antiques traditions, par de vieilles fables, en croyant
que nous sommes originaires de la Palestine?...... » Jean
Catholicos représente la race des Kentouni comme por-
tée à la ruse et à la rébellion, portrait qui s'accorde
avec celui que nous a tracé Moise de Khoréne, de Zora
dénonciateur d'Enanus ( Hist. d'Arménie, ch. vui, p. 25
de la trad. fr.).

(2) Cf. V (liv. I, ch. 12).

(3) Varaj, selon un msc.

(4) Cf. liv. I, ch. 12 etles notes ; et Moise de Khoréne
(liv. II, ch. 11), qui dit que « Ardasches I** confia l'édu-
cation de son fils Dikran à un jeune homme nommé Va-
raj, fils de Tad, de la race de Karnig, descendant de
Kégham....., de son nom sa race s'appelle Varajnouni. »

(5) Kapa, selon un msc.

(6) Le mot goid a aussi en arménien le sens de haras ,
de sorte qu'on peut supposer que Kapagh était chargé
de l'intendance des haras du roi.

(7) Un msc. écrit Arel.

(8) Cette satrapie était sans doute la méme que celle
des Apéghians qui avait pour chef, à l'époque d'Ardas-
chés I*^, un certain Apégho ( Moise de Khoréne, liv. IT,
ch. 60). — Le canton d'Apéghian se trouvait dans la pro-
vince d'Ararat (Indjidji, Géogr. anc., p. 387).

(9) Cette satrapie se trouvait également dans la pro-
vince d'Ararat(Indjidji, Géogr. anc., p. 387) , entre les
deux fleuves Akhourian et Géghouan. La ville principale
était Getehror (Vartan , Géogr. de lArménie, dans les
Mém. sur ÜArm., de Saint-Martin, t. II, p. 416-417),
dans le voisinage d'Ani.

(10) La famille satrapale des Ardzrouni, mot formé de

rouni, mais Ardzivouni, parce qu'ils furent ceux
qui portaient les aigles devant Valarsace, Je laisse
de cóté les fables et les contes publiés à Hatama-
guerd (1), à savoir qu'un enfant dormait exposé
à la pluie etau soleil, lorsqu'un oiseau couvrit de
ses ailes l'enfant défaillant. Je sais que le mot Ké-
nouni vient de Zini (vin) et ouni (il a) : celui qui
prépare les breuvages du roi. Voici une particula-
rité curieuse touchant cette fonction et cette déno-
mination : celui qui dégustait les vins les plus sa-
voureux et les plus généreux pour le roi, s'appelait
Kin. Valarsace, dit-on , enchanté de cette singu-
liérecoincidence, éléve Kin au rang des grands sa-
trapes. Ce sont là lesdeux maisons sorties de larace
de Sennékérim, les Ardzrouni et les Kénouni,
Je le dis aussi : les Sbantouni (2) étaient pré-
posés aux sacrifices; les Havénouni (3), faucon-
niers, habitaient les foréts ; et si tu ne me prends
pour un conteur, je dis encore : les Tzunagan (4)
étaient les gardiens des résidences d'été, les prépo-
sés aux glaciéres du roi; ils furent anoblis pour
leurs services, comme gens de la maison royale,
Valarsace crée quatre compagnies de gardes de
la porte royale, armées de toutes piéces, et cha-
cune avec son chef, recrutées parmi les anciennes

ardziv (aigle) et ouni(1 a), qui correspond parfaitement
au latin aquilifer, était une race issue d'Arkamozan,
descendant de Sennachérib, qui vint en Arménie sous
le regne de Sgaiorti ( Cf. plus haut, XVI, liv. I, ch. 23)
et recut en apanage une portion du Vasbouragan. A l'é-
poque des Arabes, les possessions des Ardzrouni s'aug-
mentérent considérablement, et elles formérentle siége
d'un État indépendant dont la capitale était Van. On
possede une histoire détaillée des Ardzrouni écrite par
un membre de cette famille, Thomas, qui a été publiée en
arménien, à Constantinople, en 1852, et dont M. Brosset a
donné l'analyse dans les Mélanges asiatiques de l'Acad.
des Sciences de Saint- Pétersbourqg, t. IV, p. 686. — Of.
aussi Indjidji, Arch. de l'AÁrm., t. II, p. 109 et suiv.

(1) La ville d'Hatamaguerd est citée dans Thomas
Ardzrouni ( Hist. des Ardzrowni, liv. V, ch. 2) qui dit
que Kourken, frére de Kakig, roi du Vasbouragan, y
bàtit une église magnitique. Cette ville se trouvait dans
le canton d'Aghpat, dans la province de Vasbouragan.
— Cf. Indjidji , Géogr. anc., p. 206.

(2) Sbant, en arménien, veut dire « sacrifice, immola-
tion ».

(3) Hav, en arménien, veut dire « oiseau ». Le canton
de Havénouni ou. Havouni faisait partie de la province
d'Ararat. C'est le méme canton qui est probablement
désigué dans la Géographie attribuée à Moise de Khoréne,
sous le nom de Vahagouni (St-Martin, Mém. sur l'Arm.,
t. II, p. 366-367). — Cf. Indjidji, Géogr. anc., p. 380.

(4) Tzun, en arménien, veut dire « neige » et Zzunagir
« porte-neige », celui qui apportait les sorbets au roi.
Lazare de Pharbe cite Vren Tzunagan au nombre des
satrapes qui prirent part à la levée de boucliers contre
les Perses, et en effet Mesrob (Vie de saint Nersés, en
arm., p. 36 ) classe cette famille au rang des satrapies.

48

races des rois successeurs d'Haig, qui, à diffé-

rentes époques, ont hérité de leurs ancétres de
villages et d'établissements, Mais depuis, sous la
dominátion des Perses, comme je l'ai appris, il
se forma des compagnies tirées des autres classes,
et qui s'appelaient Osdan (1). Je ne sais pas si
c'est par suite de l'extinction de la premiére race,
ou bien par esprit d'opposition à ces familles ré-
pudiées et proscrites, qu'on forma à leur place
d'autres compagnies dites royales (2). Les pre-
miéres descendent bien des premiéres races des
rois primitifs, comme encore à présent en Ibérie,
la race appelée Méphédzoul (3). Valarsace fait
aussi eunuques des descendants de lamémerace (4),
et leur donne pour chef Hair (5), prince du pays
depuis l'Aderbadagan jusqu'à Djouasch (6) et
Nakhdjavan. Mais comment se fit cet. arrange -
ment? oü sont passés les documents déjà oubliés
de ce chef? Je l'ignore.

*

(1) Cf. plus haut, XXIII (liv. I, ch. 30): — Les Osdan
descendaient de Dikranouhi βὰν de Tigrane I, et ils
furent connus longtemps sous le nom de Osdanig g, ou
princes de la maison royale.

(2) On trouve, dans l'ouvrage du P. Indjidji sur l'Ar-
chéologie de l'Arménie , quelques détails sur l'organi-
sation des armées arméniennes , qui ont été abrégés par
l'abbé Cappelletti, dans l'Armenia (Florence, 1841),
t. II, ch. xii, p. 91 et suivantes; mais ces renseigne-
ments sont fort peu circonstanciés. Nous savons cepen-
dant qu'en dehors des armées du roi et des troupes
de la garde du souverain, il y avait encore en Arménie
des légions soldées par la caste sacerdotale qui était trés-
puissante dans ce pays, méme à l'époque du paganisme
( Cf. Zénob de Glag, Hisloire de Daron, p. 28, 37).
Cette armée avait pour chefs les &irmabed ou prétres
(Zénob, p. 25). — Cf. Emin, Rech. sur le paganisme
arménien, p. 52 et suiv.

(3) Ce mot est composé des deux mots géorgiens méphé
« roi » et dzoul « race », — race royale. On dit aussi
méphédzé, « fils de roi. » On donne actuellement aux
membres de la famille royale de Géorgie le nom de ba-
tounichwili, « fils du maitre », qui correspond à la pre-
miere expression. — Cf. Brosset, Hisi. de la Géorgie,
t. I, Introd., p. 85. — Ad. Bergé, Voyage en Mingrélie
(Paris, 1864), p. 34.

(4) C'est-à-dire la race qui descendait de Tigrane, et
d'Haig.

(5) Hair en arménien veut dire « pere ». C'était le
nom que l'on donnait au chef des eunuques (Moise de
Khoréne, liv. III, ch. 15) qui s'appelait également mart-
bed. ( chef des hommes ). La dignité de chef des eunu-
ques s'exprimait en arménien par le mot de martbedou-
thiown, comme on peut le voir dans l'Histoire de Faustus
de Byzance.

(6) Canton du Vasbouragan, sur les rives de l'Araxe,
qui est appelé aussi Djovachrod par Thomas Ardzrouni
(Hist. des Ardzrouni, liv. 4, ch. ITI). — Cf. Indjidji,
Arm. anc., p. 210.

MAR APAS CATINA.

XXXIII. (Cn. vin.)

Seconde dignité du royaume, conjérée aux descen-
dants εἴ Astyage roi des Médes,

La maison du roi ayant été organisée, la see -

conde dignité du royaume (1) fut donnée aux

descendants d'Astyage roi des Médes, appelés à -

présent Mouratzan (2) ; car le chef de cette racene -

s'appelle pas Mouratzan-der, mais Maratzouotz-
der (seigneur des Médes). Valarsace abandonne à |

ce chef tous les villages pris sur les Médes, Il éta-

blit en orient , aux frontiéres de la langue armé- |
nienne (3), les chefs des descendants des deux |

dynasties de Sissag et de Gatmos, dont nous avons
donné les noms dans la premiere partie (4).

Valarsace donne le gouvernement de la grande, 1

ilustre et fertile contrée du nord-est à Aran,
homme illustre et distingué par sa prudence et
son esprit. Cette contrée est prés du Cyrus (Gour),
grand fleuve qui traverse la plaine étendue. Sa-
che aussi que nous avons oublié de mentionner,
dans notre premier livre, cette grande et illus-
tre maison de Sissag (5) qui possédait la plaine
des Aghouank avec sa région montagneuse de-

(1) Cette charge répondait à celle de premier ni-
nistre, sadrazam ou grand-vizir des Orientaux. Moise
de Khoréne décrit le costume que devait porter le per-
sonnage revétu de cette charge importante (liv. d,
ch. 47). On trouve aussi des détails analogues sur ce
costume dans Procope ( de JEdif., liv. HI, ch. 1). — Cf.
aussi Indjidji, Archéol. de l'Arm., t. 11, p. 284. A

(2) Cf. sur les Mouratzan , Moise de Khoréne, liv. III,
ch. 44 et suiv.

(3) Cette expression est purement biblique et s'em-

ployait pour désigner les peuples. C'est ainsi que, dans.

le livre de Daniel, on trouve à plusieurs reprises les

mots « peuples, races et langues » (ch. III, versets 4, 7,

96, 98; ch. V, v. 19, 25). On peut encore rapprocher cette

expression de ce vers du Dante ( Enfer, ch. 5) :
« Fü imperatrice di molte favelle. »

(4) Cf. plus haut, liv. I, ch. 12; liv. II, ch. 4

6) La maison de Sissag dont la dynastie était souve-

raine de Siounik et à laquelle les Persans donneérent 16

nom de Sisagan ( Moise de Khoréne , liv. I, ch. 12), peu- .
pla tout le pays formé des contrées montagneuses com-

prises entre le lac de Kégham ou de Sévan et la partie
de l'Araxe qui s'étend depuis Nakhdjavan jusqu'à la ca-
taracte appelée aujourd'hui Arasbar, qui se trouve au
confluent de l'Araxe et du Cyrus (Gour). St-Martin ( Mém.
sur Arménie, t. 1, p. 209) conjecture que le pays de
Sissag correspond à la Sacaséne de Strabon (liv. XI,
ch. 7,$ 2), et il propose de lire dans le texte de cet auteur
Σασαχηνὴ, aulieu de Σαχασηνὴ, qui doit étre une er-
reur de transcription de la part des copistes qui ont écrit
les manuscrits de sa Géographie. On peut croire encore
que le pays de Sissag est le méme que celui appelé Sa-
capene par Ptolémée. (liv. V, ch. 13). Le pays de Sissag
était possédé par des dynastes puissants qui , aprés avoir

ω

été d'abord soumis aux rois d'Arménie, devinrent indé- .

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. 49

puis l'Eraskh jusqu'à la forteresse qui est appelée
Hénaraguerd. Le pays, à cause de la douceur des
mceurs de Sissag, fut appelé Aghouank , car lui-
méme était surnommé Aghou (doux) (1). De ce-
lui-ci descend le renommé et brave Aran, créé par
le Parthe Valarsace, chef de dix mille (soldats).
D'Aran sont issues, dit-on, les races des Oudi (2),
des Kartmanatzi (3), des Dzovtéatzi (4) et la
principauté des Karkaratzi (5).

pendants aprés la conquéte de ce pays par les Persans.
Il est souvent question de ces dynastes, dans lhistoire
de l'Arménie et notamment dans Faustus de Byzance,
liv. IV, ch. ir, 20. — Moise de Khoréne , liv. III, ch. 23
et suiv., 41. — Élisée, Histoire des Vartaniens , p. 22,
32, 48 el. passim. — Lazare de Pharbe, p. 243. — Jean
Catholicos , ch. 13, 17, 19, 130, 133. — Les Byzantins ap-
pellent le prince de Sicunik, Ἄρχων τοῦ Συνῆς (Constantin
Porphyr., de Carem., ch. 48). La dynastie des princes
de Siounik se continua jusqu'au onziéme siecle, époque à
laquelle Vest Sarkis voulut s'emparer du tróne d'Ani sur
Kakig, et, n'ayant pu.y réussir, il livra cette place à
l'empereur Constantin Monomaque en 1045 ( Matthieu
d'Édesse, liv. I, ch. 65, p. 76, de la trad. francaise ). En
1251, un "certain David est qualifié du titre de prince de
Siounik (Étienne Orbélian , trad. Brosset, ch. 66, p. 229),
et régnait dans les montagnes de Gaban [défilé]. Cf.
Tchamitch , Hist. d'Arménie, t. III, p. 245. — Cf. aussi
Brosset , His. dé Géorgie, t. T, p. 545.

(1) Voy. plus haut, liv. I, ch. 29 et la note. — Sur le
royaume dés Aghouank, on peut consulter Saint-Martin,
Mém. sur lArménie, t. I, p. 149, 213 et suiv. ; Indjidji
(Géogr. anc., p. 301), et surtoutl' Histoire des Aghouank,
par Moise de Gaghangaidoutz (Paris, 1860, 2 v. in-8?) et
celle de E. Hassan Djalaliantz (Choucha, 1839, in-12).

(2) La province d'Oudi était située à l'est du Koukarkh,
au nord de celle d'Artzakh, et au sud-est elle touchait au
Phaidagaran. Le Cyrus l'arrosait dans toute sa longueur.
Elle forme aujourd'hui une partie du pays appelé Kara-
bagh (Jardin noir). Les anciens avaient rendu le nom
d'Oudi par ᾿Ωτηνή ou Oténe; Ptolémée (liv. VI, ch. 13) la
nomme ΝΙωτηνή pour Ὠτηνή. --- Étienne de Byz., hac voce.
— Pline, liv. VI, ch. 13. — Cf. Indjidji, Géogr. anc.,
p. 336. — St-Martin, Mém. sur l'Arm.,t. I, p. 86 et suiv.

(3) Le canton de Kartman, dans la province d'Oudi,
était situé surla rive gauche du Cyrus (Indjidji, Géogr.
anc., p. 337). Les personnages de cette famille qui, selon
le Pere Indjidji (Archéol. de l'Arm., t. II, p. 170), n'était
pas satrapale, ont joué cependant un certain róle dans
l'histoire de l'Arménie. — Cf. Moise de Khoréne, liv. IIT,
ch. 43, 55. — Faustus de Byzance , liv. III, ch. 17.

(4) On ne connait pas la position de ce canton.

(5) La province de Koukarkh était située à l'orient de
celle de Daik, au nord des provinces d'Ararat et de
Siounik et à l'ouest de celle d'Oudi; au nord elle était
limitée par le pays occupé par les Géorgiens. Elle était tra-
versée de l'ouest à l'est par le Cyrus (Cf. Indjidji, Géogr.
anc., p. 353. — Saint-Martin, Mém. sur lArm., t. I,
p. 79). A la fin du neuvieme siecle de notre ére, ce pays,
qui s'était rendu indépendant des rois d'Arménie, eut à
' soutenir de longues guerres avec ces derniers qui vou-
- laient le conquérir (Jean Catholicos, ch. 9). Au onziéme
. siecle, il était possédé par des princes appelés dynastes

Goriguians ; ensuite il passa aux Orbélians (Matthieu d'É-
desse, liv. I, ch. 10 dela traduction francaise. — Étienne

MAR APAS CATINA.

Kouschar, l'un des descendants de Schara, a
pour sa part la montagne chargée de brouillards
qui est Gankar, la moitié de la contrée de Dcha-
vakh, Gogh, Dzop, Tzor (1), jusqu'à la forteresse
d'Hénaraguerd. Quant au domaine d'Achotz (2),
aux propriétés de Daschir (3), Valarsace en in-
vestit les enfants de Kouschar, desceudant de
Haig. En face du mont Caucase, il établit, pour
gcuverner la partie nord, cette grande et puis-
sante race; le titre de la principauté est pteschkh
(toparque) (4) des Koukaratzi; c'est une race
sortie de Mithridate (Mihrtad), satrape de Da-
rius, qu'Alexandre emmena et chargea de com-
mander aux captifs faits par Nabuchodonosor en
Ibérie, comme 1e raconte Abydéne (5) en ces
termes : « Le puissant Nabuchodonosor était en-

Orbélian, Hist., trad. Brosset, ch. 66, 14, 4). La province
de Koukarkh était connue des anciens; Strabon (liv. XI,
ch. 14, l'appelle Γωγαρηνή, Ptolémée(liv. V, ch. 13) Toca-
ρηνή, mais il est aisé de voir quele T a été mis par erreur
pour un T par les copistes des manuscrits de sa Géogra-
phie ; Étienne de Byzance appelle les Karkaratzi : ᾽δα-
ρηνοί, ce qui est aussi une erreur du copiste pour Γωγα-
envot ( Cf. Ste-Croix, Mem. sur l'Araxe et le Cyrus,
p. 115). La province de Koukarkh comprenait neuf cantons
(Géogr. attr. à Moise de Khoréne, dans Saint-Martin,
Mém. sur l'Arm., t. 11, p. 366-367).

(1) Tous ces cantons faisaient partie de la province de
Koukarkh (Cf. Indjidji, Géogr. anc., p. 353. — Saint-
Martin, Mém. sur l'Arm., t. I, p. 81 et suiv.).

(2) Ce canton faisait partie de la province d'Ararat.
(Indjidji, Géogr. anc., p. 452 ).

(3) Le canton de Daschir était compris dans la province
de Koukarkh , et fait partie aujourd'hui du Somkheth,
une des divisions de la Géorgie (Indjidji, Géogr. anc.,
p. 360). — Cf. Wakhoucht, Géogr. de la Géorgie , édit.
Brosset, p. 180-181.

(4) Cf. plus haut, XVI (liv. I, ch. 23 ), etla note 4.

(5) Moise de Khoréne cite en cet endroit Abydéne,
d'aprés un passage de la Chronique d'Eusóbe (part. I,
p. 58) traduite en arménien, et qui renferme un singu-
lier contre-sens. D'abord il attribue à Abydéne le passage
qui commence par ces mots : « Le puissant (sic) Nabu-
chodonosor », qui n'est pas d'Abydéne, mais de Méga-
sthéne dont le nom n'est pas prononcé dans la version
arménienne, tandis qu'il existe dans le texte grec qui
nous a été conservé par Eusébe (Prep. Evang., IX, 41).
Voici ce qui a donné lieu à ce contre-sens : [6 mot με-
γασθενής signifie : magni roboris (vir), potentissimus:
le traducteur de la Chronique d'Eusébe , prenant ce nom
propre pour un adjectif servant de qualificatif à Nabu-
chodonosor, l'a traduit par ?nedzazor, qui a en effet le
méme sens en arménien que μεγασθενής en grec. Voici le
passage grec, tel qu'il se trouve dans le texte de la Pré-
paration évangélique d'Eusébe : Μεγασθένης δέ φησι, Να-
θουχοδρόσορον Ἡραχλέους ἀλχιμώτερον γεγονότα, ἐπί τε
Λιῤύην xai ᾿Ιδηρίην στρατεῦσαι, x. τ. Δ. Àu surplus, tout
ce passage a été fort mal traduit en arménien et rend
d'une facon fort infidéle le texte de Mégasthéne qui
ne présente pas de dif(iculté. — Cf. la note 4, que le
P. Aucher a écrite à propos de Mégasthene , à la p. 58
du t. 1**-de son édition ἂρ la Chronique d' Eusébe.

4

50

core plus terrible que l'Hercule libyen. Ayant
rassemblé ses troupes, il fondit sur les Ibéres, les
défit, les réduisit sous le joug, et en transporta
une partie sur la rive droite de la mer de Pont,
en occident, » Dans une grande vallée de la Pa-
sene, Valarsace créa une satrapie appelée Ouor-
touni (1), issue de Haig.

Un homme au visage repoussant, grand mais.
difforme, au nez aplati, à Ὁ] enfoncé, d'un
aspect féroce, dela descendance de Baskam, petit-
fils de Haigag (2), appelé Dork, et surnommé
à cause de sa laideur Ankéghia (le laid), doué
d'une taille et d'une force de colosse, est établi
gouverneur de l'occident. A cause de la laideur
de Dork, sa race prend le nom de maison d'An-
kegh (3). Mais, si tu veux, je débiterai sur le
compte de Dork des fables et des extravagances,
commeont faitles Perses pour Rosdom Sakdjig (4),
duquel on disait que sa force égalait celle de cent
vingt éléphants. Des chants rationnels (5) touchant
la force et la valeur de Dork étaient en vogue,
et on ne pouvait pas attribuer au méme degré la
méme chose à Samson, à Hercule et à Sakdjig.
On disait , dans ces chants , qu'il saisissait dans ses
mains des pierres trés-dures, sans aucune félure,
qu'il les rendait à volonté grandes ou petites, les
polissait avec ses ongles, en formait comme des
tablettes, et y tracait, aussi avec l'ongle, des aigles
et: d'autres figures. Ayant vu des vaisseaux en-
nemis s'approcher du rivage de la mer de Pont,

(1) Cf. ci-dessus la note 5 de la p. 19 du liv. I, ch. 12.

(2) €f. ci-dessus, liv. I, ch. 23.

(3) Les possessions de cette satrapie se trouvaient
dans le grand Dzop situó dans la quatriéme Arménie
(Faustus de Byzance, 1. IV, ch. 24). — Indjidji, Geogr.
&nC., p. 507. — Agathange fait mention du chef de la
maison d'Ankegh (Hist. de Tiridate, p. 593, 647).

(4) Rosdom, en persan Roustem, est longuement célé-
bré dans l'épopée de Firdouzi (Schah-nameh, éd. Mohl
dans la Collection orientale, t. 1, Preface) : « Roustem,
fils de Zal, dont la vie a été tant célébrée par Firdouzi,
n'a pas été chanté depuis par aucun autre auteur persan
(Préface, p. x1). » La mere de Roustem, ayant dit
lorsqu'elle l'eut enfanté : Rous£em, c'est-à-dire « je suis
délivrée », désira qu'il füt appelé Roustem. L'histoire de
Roustem est rapportée avec une foule de particularités
(Schah-nameh, p. 340-569). A la page 50 commence le
récit des sept aventures de Roustem , qui se continue
dans le second. volume jusqu'à la page 473. — Cf. aussi
d'Herbelot, Bibl. orientale , v? Manougéher.

(5) Les chants rationnels ou raisonnés, erkA panitz ou
erkarank panavourk , sont cités à deux reprises diffé-
rentes par Moise de Khoréne (liv. I, ch. 3, et dans le
chapitre dont nous nous occupons ). C'étaient des chants
simples et naturels, et vraisemblablement concus dans
un but moral qui excluait Pallégorie ( Étude sur les
chants historiques de l'Arménie, dans le Journal
asiatique (1852), — et tirage à part, p. 28)

MAR APAS CATINA.

il s'élance à leur rencontre; mais les vaisseaux
gagnent la haute mer à une distance de huit sta--

des, et il ne peut les atteindre ; il prend, à ce que.
l'on raconte, des pierres grandes comme des col-

lines et les lance sur ces navires, L'immense
tourbillon engloutit un grand nombre de vais-

seaux, et les flots, soulevés dans le vide, portent -
à plusieurs milles au loin le reste des vaisseaux, -
Oh ! c'est trop de fables; c'estla fable des fables!

Mais que t'importe? Dork était vraiment d'une
force extraordinaire, et bien digne de semblables
récits, Ἦν

Valarsace établit ensuite la grande satrapie de

Dzop (1) dans la quatriéme Arménie, ainsi que -
les satrapies Abahouni (2), Manavazian, Pez-
nounian (3), issues dela méme race d'Haig. ΠῚ
choisit les plus illustres d'entre les habitants, les -
nomma seigneurs des villages et des cantons, et

leur nom est appliqué à ces localités, :
Cependant nous

établis dans la contrée avant son arrivée , et dont

parlent les traditions. C'était un homme valeu-
reux. Valarsace le charge avec une petite troupe -

de garder la montagne et de chasser les chamois,

Ces hommes furent appelés Selgouni (5). Miantag, |

qui ne recule jamais, est préposé aux mémes
fonctions; c'est de lui que descendent les Manta-
gouni (6).

(1) Le eanton de Dzop, qui fait en effet partie dela
quatrieme Arménie, était connu des anciens sous les

avons oublié le terrible |
Slak (4). Je ne saurais pas dire avec certitude s'il -
descend de Haig, ou des habitants qui étaient -

4
1

1
:

:
3
;

3
|

idis

1
1

)
;

H

1

j
3

noms de Sophéne, Sophanéne, Tzophanéne (Strabon, :

l. XI, ch. 12, 14. — Pline, 1. V, ch. 12. — Ptolémée ,
|l. V, ch. 13. — Procope, de JEdif., liv. III). — Les

7

Syriens le nommaient Tsouphania (Aboulpharadj, Chr. -

syr., p. 490 de la vers. syriaque). Il était divisé en deux
parties: la grande et la petite Sophéne, ou Sophéne des

Schahouni (Indjidji, Géogr. anc., p. 45. — Saint-Martin, |

Mém. sur PArm., t. 1, p. 91 et suiv.).

(2) Le canton d'Abahouni faisait partie de la province
de Douroupéran et était situé au bord de la mer de
Peznouni, au pied de l'Ararat (Faustus de Byzance,
|. IV, 20. — Thomas Ardzrouni, p. 276, 310). — Οἷς,
Indjidji, Géogr. anc., p. 128 et suiv. — Saint-Martin,
Mém. sur l'Arm., t. I, p. 100. — Coastantin Porphyro-
généte (De adm. imp., ch. 44) appelle les Abahouni,
᾿Απαχουνῆς.

(3) Voy. ci-dessus liv. 1, ch. 12 et la note.

(4) En arménien s/ak veut dire « fleche ».

(5) La satrapie des Selgouni se trouvait dans le can- -
ton de Daron, province de Dourogpéran ( Indjidji , -

Géogr. anc., p. 91). — Les Selgouni furent massacrés
lors de leur révolte sous le régne de Tiridate, et leur sa-
trapie passa aux mains de Mamcoun ( Moise de Khoréne,
liv. II, ch. 84 ).

(6) La satrapie des Mantagouni se trouvait dans le
canton de Daron, province de Douroupéran. Cette race

x

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. | T

Parmi les enfants de Vahakn, il s'en. trouva
qui demandérent spontanément le ministére des
temples ; Valarsace les comble d'honneurs en leur
confiant le sacerdoce ; il les éléve au rang de pre-
miére satrapie et les nomme Vahnouni (1). De
méme les races Aravénian (2) et Zaréhavanian (3),
ássues des premiers rois, sont établies par Valar-
sace dans les bourgs du méme nom,

Scharaschan, de la maison de Sanassar, est
«réé grand toparque et gouverneur de la partie

-sud-ouest , sur les frontiéres d'Assyrie, au bord
du Tigre. Il recoit [en apanage| le canton d'Ar-
tzen (4), le pays d'alentour, le mont Taurus (5),
avec le Sim (6) et toute la Ccelé-Syrie.

Quant aux Moghatzi, Valarsace, trouvant un
homme du canton de Mog (7), qui était chef
d'une bande de brigands, crée la satrapie du

fut exterminée par Ardeschir, roi de Perse ( Cf. Moise
de Khoréne, liv. II, ch. 78).

(1). €f. plus haut, liv. 1, ch. 31. — Les Vahnouni
furent élevés à la dignité de grands prétres en Arménie.
C'était un droit héréditaire dans cette famille. La grande

prétrise, &ermouthioun, fut confirmée par Valarsace
aux descendants de Vahakn qui conservérent leur nom
"de Vahnouni jusqu 'en l'an 89 de J.-C., époque à laquelle
Tigrane I! les priva de la dignité sacerdotale ( Moise de
Khoréne , liv. II, ch. 14). Les pontifes Vahnouni avaient
élevé à Armavir les statues d'Artémis et d'Apollon.
Celle d'Hercule, qu'ils avaient assimilé à leur ancétre
Vahakn, fut dressée par eux au village dAchdichad , dans
le canton de Daron (Moise de Khoréne, liv. II, ch. 12 ).
(2) Of. liv. 1, ch. 31. — La satrapie des Aravénian
était située dans la province de Mog, oü se trouvait la
vallée des Arouvénian, avec une légére différenee dans
Porthographe (Indjidji, Géogr. anc., p. 134 ). — Moise
de Khorene (liv. III, ch. 43) et Lazare de Pharbe (p. 267)
mentionnenf quelques personnages appartenant à cette
famille.
(3) Cf. liv. I, ch. 31, oü ces satrapes sont appelés Zar-
"éhnavan. Thomas Ardzrouni (liv. IV, ch. 11) les men-
lionne également. — Cf. Indjidji, Géogr. anc., p. 153.
(4) Le canton d'Artzen était situó dans la province
d'Aghdznik ou d'Aghdzen ( Arzaneéne ou Arsane d'Am-
mien Marcellin, de Procope, d'Agathias, etc.). — Cf.
Indjidji , Géogr. anc., p. 67.
(5) Le Taurus a été l'objet d'une magnifique descrip -
tion qu'on lit dans Pline (liv. V, ch. 27 ) qui nomme cha-
cune des montagnes de cette immense chaine, qui s'é-
tend depuis la partie sud-ouest de l'Asie-Mineure
jusqu'en Perse. — Cf. aussi notre Voyage dans la Cili-
cie, Prolégomenes, p. 6 et suiv.
(6) C'est-à-dire toute la région montagneuse qui s'é-
tend depuis le lac de Van , à l'ouest, jusqu'au Tigre. —
€f. plus haut , liv. I, ch. 10, et la note, et liv. I, ch. 23
et la note.
(7) La province de Mog, l'une des grandes divisions
de l'Arménie, était bornée au nord par le Douroupéran
- et le Vasbouragan, à l'est par le Gordjaik, et au midi
- parune partie de l'Assyrie. Elle renfermait les montagnes

du Kurdistan, et parait répondre à la Moxoene d'Am-
- mien Marcellin, |. XXV, ch. 7 (Indjidji, Géogr. anc.,

méme nom. Il fit de méme des Gortouatzi a)
des Antzévatzi (2), des Aguéatzi (3) issus des
mémes cantons, Pour ce qui est des Rech-
douni (4) et des Koghtnetzi (5), j'ai trouvé que
ce sont vraiment des branches de la race Sissa-
gan. Je ne sais si l'on appelle ces cantons du nom
de ces hommes, ou leurs satrapies du nom des
cantons.

Ayant fait toutes ces dispositions, Valarsace
bátit un temple à Armavir oü il met les images
du Soleil ( Arékagen) (6), de la Lune (Lousin) (7),

p. 133). La province de Mog passa aux dynastes du Vas-
bouragan, sous le régne du roi Sempad, comme nous
l'apprend Thomas Ardzrouni, p. 259 ef suiv.

(1) Cf. liv. I, ch. 14 et la note.

(2) Le canton d'Antzévatzi était situó dans la province
de Douroupéran, au milieu des montagnes actuelles du
Kurdistan. Son nom vient de l'arménien anízav qui veut
dire « grotte » (Jean Catholicos, cité par Indjidji, Géogr.
anc., p. 196).

(3) Le canton d'Aguéatzi faisait partie de la province
de Vasbouragan ( Indjidji, Géogr. anc., p. 201, note 2).

(4) Le canton de Rechdouni était situé dans le Vas-
bouragan sur les bords méridionaux du lac de Van qui
S'appela aussi de son nom, « lac des Rechdouni » (Ind-
jidji, Géogr. anc., p. 164 ). C'était une contrée tres-fertile
avantla malédiction donnée par saint Jacques à Ma-
nadjir, prince du canton (Moise de Khoréne, 1. III, ch. 7).
Agathange (p. 593, 647) dit que le chef du canton avait
le titre de prince du pays de Rechdouni. L'ile d'Aghta-
mar dans le lac de Van faisait partie des domaines des
Rechdouni ( Moise de Khoréne, liv. III, ch. 15).

(5) Le canton de Koghten, fertile en vin (cf. plus
haut , 1. T, ch. 30), faisait partie du Vasbouragan. C'est
dans ce pays que se conservérent avec le plus de per-
sistance les anciennes croyances et les traditions popu-
laires des Arméniens ( Moise de Khoréne , liv. I, ch. 30,
II, 49, 61). Ce canton appartint pendant assez long-
temps aux princes de Siounik et était compris alors
dans la province de ce nom. Ptolémée (liv. V, ch. 13,
$9) appelle ce canton Κολθηνή. — Cf. Indjidji , Geogr.
&nc., p. 212 et suiv.

(6) Arékagen signifie à proprement parler « l'eil d^A-
rek », le Soleil apparent que le Zend-Avesta nomme 11]
d'Ormuzd (Anquetil Duperron, Zend-Avesta, t. I,
2* partie, p. 87. — Burnouf, Commentaire sur le Ya-
cna, ch. 1, p. 369 et suiv. ). C'était, selon les idées ar-
méniennes , idées qu'ils avaient empruntées à la religion
des anciens Perses , la manifestation matérielle de Mihr
ou Mithra, fils d'Aramazd ou Ormuzd ( Agathange,
p. 586, 588.). Cf. Emin, Recherches sur le paganisme
arménien , p. 20-21. — Arékagen était aussile symbole
du feu sexuel chez l'homme.

(7) Lousin, motà mot « lumineux » ef par extension
« la Lune », était le symbole du feu sexuel chez la
femme. Moise de Khoréne ( Hist. des Vierges , compa-
gnes de sainie Ripsimé , dans ses Qzwvres complétes
publiées en arménien ; Venise, 1843, p. 301, l'appelle le
« feu-sceur ». La Lune, chez les Arméniens, était la
seconde manifestation matérielle de Mihr. — Cf. Emin, -
Rech. sur le pag. arm., p. 21-22. — Rapprochez ce que
dit Burnouf , Conum. sur le Yacna, ch. 1, p. 369.

4.

52 MAR APAS CATINA.

et celles de ses ancétres. Schampa Pakarad le
juif, investi de la dignité de thakatir et de géné-
ral de la cavalerie, est invité et pressé d'aban-
donner la foi judaique et d'adorer les idoles;
mais s'y étant refusé, le roi Valarsace le laisse
libre.

Valarsace fait reconstruire la ville de Sémira-
mis et élever dans beaucoup d'endroits, pour des
populations nombreuses , des bourgs importants.

ΤΙ fait régner également un ordre parfait, fixe
les heures d'audience, des conseils et des diver-
tissements, Il divise la milice en premiére, se-
conde, troisiéme classe et ainsi de suite. Il
nomme deux rapporteurs chargés de rappeler par
écrit au roi, l'un, le^bien à faire ; l'autre, les
vengeances à exercer. ll enjoint au premier de
prévenir le roi, dans sa colére, qu'il donne des
ordres iniques, et de le rappeler à la justice et
à la philanthropie. Il crée des justiciers dans les
villes et les campagnes. Il ordonne aux citadins
de tenir un rang supérieur à celui des pàysans,
à ceux-ci d'honorer les citadins comme leurs su-
périeurs, enfin aux gens des villes de ne pas étre
hautains envers les paysans (1), mais de se con-
duire en fréres pour maintenir le bon ordre et
conserver l'harmonie, sans jalousie, ce qui est la
cause du bonheur et de la tranquillité de la vie.
ll établit encore d'autres institutions du méme
genre.

Valarsace, ayant plusieurs fils, ne jugea pas
convenable de les garder tous à Med2pin. Il les
envoie en conséquence demeurer dans le canton
de Haschdiank (2) et dans la vallée frontiére hors
de Daron, leur laissant tous les villages avec une
addition de revenus particuliers et de traitements
pris sur le trésor royal (3). Valarsace garde prés
de lui son fils ainé, appelé Arsace ( Arschag) ,

(1) Cette loi, qui établissait différentes classes entre
les Arméniens, est une de celles qui parait avoir été le
plus longtemps en vigueur non-seulement pendant toute
la durée du régne des Arsacides, mais encore sous les
Bagratides et les Roupéniens. En effet, on trouve, dans
le Code de Mékhitar Koch rédigé au douziéme siecle,
la distinction entre les citadins et les paysans parfaite-
ment définie et réglée de la méme maniere qu'à l'époque
de Valarsace ( Manusc. de Saint-Lazare de Venise, et
de la Bibl. impériale , fonds armén., suppl. n? 55).

(2) Ce canton faisait partie de la quatrieme Arménie,
et était connu des Grecs sous le nom d'As!hianene ou
Austanilis (Ptolémée, liv. V, ch. 13. — Procope, de
4Edif., liv. WI. — Cod. Justin., liv. I, De magist. milit.)
— Cf. Indjidji , Arm. anc., p. 43 et suiv.

(3) Cf. Moise de Khoréne , liv. II, ch. 21,825 ΤῈ 4.
— Jean Mamigonien , Continuat. de l'hist. de Zénob

de Glag. — Lazare de Pharbe , p. 12. — Faustus de By-
zance , III, 12. .

pour lui assurer le tróne , et son petit-fils Ardas-
chés qu'il aime tendrement. C'était en effet. un
enfant vraiment intelligent, de belle venue, et
qui faisait présager de futures actions d'éclat. Ce.
fut dés lors un principe chez les Arsacides, qu'il
ne restát prés du roi qu'un seul fils, l'héritier de
la couronne, tandis que les autres fils et filles
allassent aux contrées de Haschdiank, apanage
de la race.

Cependant Valarsace, aprés avoir accompli
tous ces faits et cette magnifique organisation ,
meurt à Medzpin, aprés vingt-deux ans de
régne (1).

XXXIV. (Cn. 1x.)

De notre Arsace (Arschag) premier. — Ses faits et
gestes.

Arsace, fils de Valarsace, régne treize ans
sur les Arméniens (2). Jaloux de suivre les traces
des vertus de son pére, il fit aussi beaucoup de
sages institutions, déclara la guerre aux habi-
tants du Pont, et laissa sur le rivage de la grande
mer une marque de sa victoire. Prenant sa lance
dont la pointe était bien affilée et qui était trem-
pée dans le sang des reptiles, il la brandit, étant
à pied, d'un bras vigoureux et la fait pénétrer
profondément dans une colonne de pierre trés-
dure qu'il érigea au bord de la mer.

A cette époque de son régne, surviennent de
grands troubles dans les gorges de la chaine du
Caucase, au pays des Boulgars (3); grand nom-
bre d'habitants émigrérent dans notre pays, se
fixérent au-dessous de Gog, dans des plaines
trés-fertiles et abondantes en blé et y restérent
longtemps.

Les fils de Pakarad , inquiétés par Arsace [qui
voulait les contraindre] à adorer les idoles , péri-
rent noblement au nombre de deux, martyrs
de la foi de leurs péres. Je n'hésite pas à pro-
clamer qu'ils ont'suivi l'exemple des Ananéens (4)
et des Eléazaréeus (5). Les autres ( membres de
cette famille) consentent seulement à chevaucher
le jour du sabbat pour aller à la chasse ou en
expédition, et à ne plus faire circoncire leurs

(1) Valarsace régna de 149 à 127 av. J.-C.

(2) Arsace I régna de 127 à 114 av. J.-C.

(3) Cf. plus haut, liv. II, ch. 6 et la note.

(4) Daniel, III. v. 12 et suiv. — Cf. aussi Joséphe,
Anliq. Judaiq.,liv. X, ch. 2.

(5) Il, Machab. VI, 18 et suiv. — Cf. aussi Joséphe,
Antiq. judaiq., liv. XII, ch. 7.

". MORS

pr XC

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE, | 93

enfants dans l'avenir. Comme ils n'étaient pas

mariés , Arsace fit défense dans toutes les satra-
pies de leur donner des femmes en mariage, s'ils
ne faisaient serment de renoncer à la circoncision.

Ils se soumettent seulement à ces deux condi-
tions, mais ils refusent d'adorer les idoles.

Ici se termine le récit du vénérable Mar Apas
Catina,

BARDESANE.

(EUVRES HISTORIQUES ET PHILOSOPHIQUES

PUBLIÉES
D'APRÉS LES SOURCES ARMÉNIENNES, GRECQUES ET SYRIAQUES,
AVEG DES NOTES HISTORIQUES, CRITIQUES ET PHILOLOGIQUES ,

PAR

VICTOR LANGLOIS.

INTRODUCTION.

Bardesane, fondateur de la seconde école
gnostique de la Syrie, est l'un des hommes les plus
- célébres dans les fastes chrétiens des premiers sié-
cles de notre ére. Sa vie offre l'un des phéno-
menes les plus bizarres , au milieu de toutes les
singularités que présente l'histoire du gnosticisme.
Adversaire acharné des gnostiques au début de
sa carriére, il professa plus tard la γνῶσις qu'il
avait combattue avec ardeur, devint ensuite le
chef d'un parti considérable sans avoir cherché
de schisme, et son nom , ainsi que ses composi-
tions religieuses , étaient encore vénérés des or-
thodoxes, que déjà il était exclu lui-méme de
leurs communautés (1). ΄

Bardesane naquit en Syrie, vraisemblablement
à Édesse (2). Il tirait son nom d'un petit fleuve
le Daizan (3) , que les Grecs ont traduit par Extp-
τος (le.Sauteur) (4). Bardesane est souvent dési-
gné par les surnoms de Parthe et de Syrien (5),
de Mésopotamien (6), de Babylonien (7), quel-
quefois méme d'Arménien (8), et cette circons-
tance a fait supposer à tort qü'il avait existé en
Orient, à des époques différentes, plusieurs per-
sonnages du méme nom, Les anciens historiens
ecclésiastiques n'ont pas peu contribué à entrete-
xir cette erreur, car eux- mémes ne sont pas d'ac-

(1) J. Matter, Histoire critique du Gnosticisme, t. T,
sect. II, ch. 2, $3.

(2) La Chronique d'Édesse (ap. Assemani , Bibl. or.,
t. I, p. 389) fixe au 11 juillet 154 de notre ere la nais-
sance de Bardesane. '

(3) Aboulpharadj , Hist. dynast., p. 79. « Bardesanes
quidem Eber Disan appellatus, quod natus esset juxta
fluvium Disan , supra urbem Roham , id est Edessam. »
— St. Ephrém dans une de ses hymnes avait avancé
la méme chose: « Quis ille primus Bardesani a Daisan
imposuit nomen? » --- Strunzius (Hist. Bardesani,
p- 27 ) donne une étymologie différente, mais qui n'est
pas acceptable.

(4) Assemani , Bibl. orient., t. Y, p. 119, 412, note.

(5) Jules Africain, Κεστοί, c. 29, p. 300, et suiv.

(6) Eusébe, Hist. Eccl., IV, 30. — Épiphane, Har.,
LVI, 1.

(7) Saint Jéróme , advers. Celsum, lib. II.

(8) L'auteur des Philosophwmena est le seul qui
donne à Bardesane le surnom d'Arménien ; liv. VII, i,
31 ( Ed. Patr. Cruice).

91

cord sur l'époque exacte oü vécut Bardesane.
Selon les uns (1i), Bardesane aurait fleuri sous
l'empereur Marc-Auréle , et c'est à lui ou à son
collégue Lucius Verus, qu'ils prétendent que cet
écrivain aurait adressé son fameux « Traité du
Destin ». D'autres (2) le font vivre plus tard , et
semblent dire que ce fut à l'époque des empe-
reurs syriens, que Bardesane acquit sa célébrité,
Les critiques modernes, et notamment l'école
francaise (3), ont adopté l'opinion d'Eusébe et des
Péres de l'Église qui fixe aux régnes de Marc-
Auréle et de Lucius Verus l'époque florissante
de Bardesane. Mais les travaux entrepris dans ces
derniers temps sur ce célébre gnostique, et prin-
cipalement ceux de l'école allemande , représen-
tée par MM. Lipsius, Merx et Hilgenfeld (4),
ont prouvé que Bardesane florissait, non pas à
l'époque de Marc-Auréle et de Lucius Verus,

mais bien au temps des empereurs syriens (5),

et que c'est à Elagabal lui-méme qu'il est fait
allusion dans le « Traité du Destin », comme
nous le montrerons tout à l'heure. Bardesane
vivait dans la seconde moitié du deuxiéme siécle

(1) Eusébe, Hist. Eccles., liv. IV, ch. 30. — Chronic.
( ed. Aucher.) ad ann. 173. — S. Jéróme, in Catal.,
e, 33, ed. Fabric., p. 103.

(2) Porphyre, De abstinent., liv., 1V; $ 17;et de Styge
(éd. Luc. Holsten.), p. 282. — Chron. Edess. ( syr.
et lat. ) apud Assemani, Bibl. orient., t. I, p. 389. —
Moise de Khoréne, Hist. d'Armén., liv. II, ch. 66. —
Aboulpharadj, Hist. d;nast., p. 79.

(3) Galland, Biblioth. vet. patr., t. 1, Prolegom.,
p. cxxi. — Beausobre, Histoire de Manichée et dw
AM anichéisme , t. IT, ch. 9, p. 129 et suiv. — Matter,
Hist. du Gnosticisme, t. I, sect. 2, ch. 2. — Cf. aussi -
Hahn, Bardesanes gnosticus , Syrorum primus hym-
nologus, p. 1 et suiv. — Cureton , Spicileg. syriacum,
Preface, p. 1.

(4) Lipsius, Der Gnosticismus , sein Wesen, Ur-
sprung und Entwickelungsgang (Leipsik, 1860).— Merx,
Bardesanes von Edessa, nebst eimer Untersuchung
über das Verháltniss der Clem. Recognit....... ( Halle ,
1863 ). — Hilgenfeld, Bardesanes der letzte Gnostiker
( Leipsik, 1864 ).

(5) L'auteur des Philosophumena (liv.. VEI, n, 35)
donnerait à entendre que Bardesane fut contemporain de
Teitullien et il le représente comme le chef de la bran-
che orientale de l'école valentinienne.

DIE

98
de notre ére et dans la premiere moitié du troi-
siéme, Il recut une brillante éducation à la cour
des toparques édesséniens, et fut l'ami d'Ab-
gar VIII, fils de Maanou VIII (1), qui occupa le
tróne de l'Osrhoene de l'an 152-153 à l'an 187-
188. C'était , à ce que raconte Jules Africain, un
habile tireur d'arc (2). Mais s'il se plaisait dans
les exercices du corps, il parait qu'il cultiva
avec non moins de succés les lettres et les scien-
ces; et ce fut à la suite des études sérieuses aux-
quelles il se livra , qu'il occupa un rang distingué
parmi les réformateurs et les écrivains de son
siecle. Il se prit d'amour pour les sciences oc-
cultes des Chaldéens , et il était trés-versé dans la
connaissance des astres et dans celle des induc-
tions que l'on peut tirer des phénoménes qu'ils
présentent sur les destinées humaines (3). Cure-
ton rapporte, à la fin du « Livre de la loi des
contrées », un petit fragment d'un ouvrage sur
les révolutions des astres, et qui fait partie d'un
des manuscrits provenant du couvent de Sancta
Maria Deipara de Nitrie (4).

Bien qu'adonné à l'étude des systémes cosmi-
ques et philosophiques de l'Orient, Bardesane
cultiva aussi les sciences de l'Occident qui étaient
alors le complément indispensable de l'enseigne -
ment des écoles d'Asie, et notamment de celle
| d'Édesse, réóputée la plus célebre aprés celles d'A-
thénes et d'Alexandrie (5). Connaissant à fond
la langue syriaque, son idiome maternel (6), Bar-
desane était trés-versé également dans les lettres
helléniques (7), à ce qu'assure saint Épiphane
qui va méme jusqu'à prétendre qu'il composa
plusieurs écrits en grec (8). Mais là ou il ex-
cella principalement, ce fut dans la connaissance
du syriaque, idiome dans lequel il composa tous
ses ouvrages (9) et qu'il parlait avec une grande
élégance et avec une éloquence pleine de

(1) Chron. Edess., apad Assemani, t. I, p. 423.

(2) Jules Africain, Keocot, ch. 29.

(3) Ephrem, Hymn., VI, p. 444 ; Hymn., XIV, p. 468.
— Eusébe, Prap. Evang., p. 160.

(4) Cureton , Spicil. syriac., p. 21 du texte et 40 de
la version anglaise.

(5) Allemand-Lavigerie , Essai sur l'école chrétienne
d'Édesse, p. 24 et suiv.

(60) Eusbbe , Hist. Eccles., liv. IV, ch. 28.

(7) S. Jéróme, in Catalog., voce Bardesanes. —
Eusébe, Hist. Eccl., liv. IV, ch. 28.

(8) Épphane, Hares., LVI, 1.
| (9) Galland, Biblioth. vet. patrum, i. I, p. 640 et

3

INTRODUCTION.

feu (1). Ce fut lui qui fixa les régles d'une métri-

que nouvelle pour la poésie syriaque ; et il com-

posa méme, sur le rhythme qu'il avait inventé,

cent cinquante hymnes qui furent en usage , avec
celles de son fils Harmonius (2) , pendant prés de
deux siécles, parmi les Syriens. C'est encore à
Bardesane que l'on attribue l'introduction dm.
chant dans les églises orientales, ΠΕΣ

Bardesane, élevé d'abord dans les principes de

lorthodoxie (3), ouvrit une école célébre, et -

dirigea contre les sectes séparées de l'Église ses

premiers enseignements. On ignore à quelle

époque de sa vie Bardesane abandonna l'ortho-
doxie pour embrasser les doctrines du gnosti-
cisme.

Les Péres de l'Église, et méme quelques cri-
tiques, ont. cru que Bardesane avait adopté l'hé-
résie valentinienne, mais il n'en est rien; au
contraire il repoussa avec énergie la doctrine de
Valentin, mais pour arriver presque aux mémes
conclusions que ce dernier dont il continua, sans
s'en douter, la secte, en la réformant (4). Saint
Éphrem (5) ne nous a donné qu'une idée fort
incomplete du systéme que Bardesane adopta. Il
est certain qu'il admit l'autorité des Livres saints,
rejetés par les disciples de Valentin comme
l'oeuvre des hommes. Origéne le dit expressé-
ment (6). On voit que Bardesane chercha à con-
cilier avec les enseignements des Écritures les ré-

ΨΥ ΨΥ Εν wmm

veries de l'Inde et de la Chaldée ; qu'il admit en —

Dieu, avec les gnostiques, huit couples d'/Eons
engendrés les uns des autres par syzygies (7);

suiv. — Renan , Hist. des langues sémitiques (3* édit.),
liv. HI, ch. 3, p. 261.

(1) Honor. Augustod., Bibl. patr., t. XII, p. 1000. —
Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. II, ch. 66.

(2) Assemani , Bibl. orient.,t. I, p. 48, 60-61, 132. —
Hahn, Bardesanes, Syrorum primus hymnologus. — Le
fils de Bardesane, Harmonius, avait été éevé dans l'école
d'Athenes ( Sozomene , Hist. Eccles., liv. III, ch. 16. —
Ephrem, Har. fab., Y, 22). Il composa également des
hymnes et fut le continuateur des doctrines de Barde-
sane. Ce furent les hymnes de saint Ephrem qui dé-
trónérent celles des deux hymnologues gnostiques dans
les églises syriennes (Theod., Hist. Eccl., IV, 26).

(3) S. Augustini Opera , t. VI, p. 2. — Ephrem, Ha-
res., LVI.

(4) Moise de Khoréne , Hist. d'Arm., liv. II, ch. 66.

(5) Ephrem, Opera syr. el lat., t. IE, p. 144 et
suiv.

(6) Origenis Opera, p. II, de recta in Deum fide.

(7) Ephrem., Op., t. II; Hymn., LIII, p. 550.

INTRODUCTION. 59

qu'il enseigna , comme l'ancien sabéisme , l'exis-
tence des esprits sidéraux résidant dans les sept
planétes et surtout dans le soleil et la lune, dont
l'union mensuelle conservait le monde, en lui
.donnant des forces nouvelles (1). Saint Épiphane
compléte ces renseignements en ajoutant que
- Bardesane enseigna que le Christ n'avait pas eu
un corps véritable , mais qu'il s'était uni à une
sorte de fantóme descendu du ciel et qu'il nia la
- résurrection des corps (2).
. Si les débuts dela carriére de Bardesane furent
- heureux et brillants, si, durant les longues années
. qu'il vécut àla cour des toparques, il jouit du pres-
tige éclatant qui entourait le favori du tróne, s'il
se plaisait, commele dit saint Ephrem, à déployer
un grand luxe dans ses vétements et une grande
recherche dans toute sa personne, il arriva un
moment oü la fortune sembla lui retirer les fa-
veurs qu'elle lui avait prodiguées. Caracalla, en se
rendant en Mésopotamie, au retour de l'Égypte ,
détróna Abgar X, fils de Maanou X. ( Mannus),
et hiverna à Édesse (3) , aprés avoir réduit en
province romaine la toparchie d'Osrhoéne. Cet
événement forca Bardesane à quitter sa patrie
afin d'échapper aux persécutions que ses doc-
trines, opposées à celles des Romains , auraient
inévitablement attirées sur lui. Il partit pour
l'Arménie, oü il essaya d'implanter ses croyances,
mais il parait qu'il ne put y parvenir (4). Alors
il employa ses loisirs à compulser les archives
du fameux temple d'Aramazd à Ani, etil puisa
dans l'Histoire des Temples les éléments d'une
Histoire d'Arménie, dont un long fragment nous
a été conservé par Moise de Khoréne (5).
L'avénement au tróne impérial du Syrien

LI

Elagabal rouvrit à Bardesane les portes d'É-

(1) Ephrem, Hymn., LV, p. 558.

(2) Épiphane, Hzres., LVI. — Philosophumena,
liv. VI, ir, 35.

(3).Hérodien, liv. IV, ch. 21. — Dion Cassius, in
fragm. apud Zonar., t. 1, p. 613, et apud. Xiphil.,
p. 352; cf. aussi liv. LXXVII et excerpt. Vat., p. 746.
— Ma Numismatique de l'Arménie dans l'antiquité ,
m7.

(4) Moise de Khoréne, Hist. d'Armén., liv. II, ch. 66.

(5) Hist. de l'Arménie, liv. II, ch. 61 à 65 inclus. —
Cf. aussi le P. Karékin Djimedjian ( Histoire de la litté-
ralure arménienne (en arménien), Venise, 1865, p. 79),

— oü ce savant mékhitariste a résumé ce que Moise de
Khoréne nous apprend sur la vie de DBardesane et sur ses
écrits.

desse, C'est à ce moment que l'on doit croire
que Bardesane écrivit le « Traité du Destin »
dans lequel il. a pour adversaire, dans son dia-.
logue , un philosophe du nom d'Avida ou Abida.
Les fragments qu'Eusébe nous a conservés de ce
Traité, dans sa Préparation évangélique (1) et
dont il existe aussi des extraits dans les Atécogri-
tions du pseudo-Clément (2), dans Caesarius (3)
et dans Georges Hamartolos (4), appartiennent,
selon Cureton, à l'ouvrage dont il a publié inté-
gralement le texte syriaque dans son Spicilége j
sous le titre de « Livre de laloi des contrées (5) ».
Cependant les variantes trés-considérables et les
additions nombreuses qu'on remarque, en com-

parant les trois textes, ont suggéré aux savants

de l'école allemande, et notamment à M. Hilgen-
feld, la pensée que le « Livre de la loi des con-
trées » , tel que Cureton l'a publié, devait étre
une composition postérieure à Bardesane, dont
l'auteur serait un de ses disciples, nommé Phi-
lippe, qui parle à la premiére personne, tandis
que Bardesane n'intervient qu'à la troisiéme. De
méme que Socrate, qui n'écrivit point les dia—
logues de Platon, bien qu'il y jouát le róle prin-
cipal, Bardesane ne parait pas non plus avoir
rédigé le « Livre de la loi des contrées », bien
qu'il y figure comme un maitre au milieu de ses
disciples (6). Les mémes critiques supposent avec
raison que la mention de la campagne de l'Arabie
par les Romains , que l'on croyait devoir reporter
àl'époque de Marc-Auréle, en 170 de notre ére,
s'applique plutót à l'occupation de cette pro-
vince par Septime Sévére, vers 200. Un point
non moins capital, en faveur de l'opinion de
M. Hilgenfeld , touchant la rédaction, postérieure
à Bardesane, du « Livre de la loi des contrées »,
c'est que ce critique a démontré qu'en compa-

(1) Liv. VI, ch. 10, 6 et suiv.

(2) Ch. IX, p. 19 et suiv.

(3) Quasstion., 47, 48.

(&) Chron. (Anecd. grac., Oxon., edid.: Cramer,
t. IV), p. 236 et suiv.

(5) Cureton, Spicilegium syriacum , p. 1 et suiv., ad
calcem.

« sane) l'habitude, chaque fois qu'il nous trouvait en
« conversation sur n'importe quel sujet, de nous de-
« mander : « Que disiez-vous? » afin qu'il pàüt prendre
« part à la discussion. »

60 INTRODUCTION.

rant le texte du « Traité du Destin », conservé Ὁ

par les Récognitions , avec les textes d'Euscbe et
du « Livre de la loi des contrées », on s'aper-
τ coit bien vite que ce ne fut pas l'auteur des Zié-
' cognitions qui traduisit l'ouvrage attribué à Bar-
desane, mais au contraire que ce fut l'auteur du
« Livre de la loi des contrées » qui s'est servi
du travail du pseudo-Clément. D'oü il résulte
que si Bardesane lui-méme a écrit un « Traité
du destin », ce fut ce traité qui fut traduit par
l'auteur dien Récognitions, et puis transcrit en-
suite en syriaque par un disciple de Bardesane ,
du nom de Philippe, qui aurait développé l'eeu-
' vre primitive de son maitre, en lui donnant un
titre nouveau : « le Livre de la loi des contrées » ,
qui est précisément celui que nous trouvons en
téte de l'édition de Cureton , attribuée à Bar-
desane.

M. Hilgenfeld, qui a résumé, dans son mémoire
sur Bardesane, toutes les opinions des critiques
ses devanciers , croit également que la tentative
faite par Apollonius, — philosophe courtisan qui
accompagnait, dans son voyage d'Orient, Lucius
Verus, — en vue de conquérir pour le paga-
nisme le plus illustre des chrétiens de Syrie, est
une pure invention; et en effet, nous avons vu
précédemment que les dates s'opposent à un pa-
rell rapprochement, puisqu'il est démontré
actuellement que Bardesane fleurit. postérieure-
ment à-l'époque des régnes de Marc-Auréle et de
Lucius Verus. En outre, rien dans le dialogue
de Bardesane ne fait soupconner une controverse
avec Apollonius , dont le nom ne figure pas dans
la discussion. De son cóté, M. Merx suppose,
avec beaucoup de sagacité, que le récit de la
prétendue dédicace du livre de Bardesane à Marc
Auréle ou à Lucius Verus provient de ce que
certains apologistes avaient adressé leurs écrits à
l'empereur philosophe, et par analogie on aura
admis que Bardesane avait également adressé son
« Traité du Destin » à Marc Auréle. Au con-
traire , il parait plus vraisemblable de croire que
Bardesane, qui avait eu en Syrie des relations
avec Elagabal avant qu'il parvint à l'empire,
l'aurait fait intervenir avec lui comme principal
interlocuteur dans son dialogue, et que c'est ce
fait qui a donné lieu à cette supposition que
Bardesane avait adressé son livre à un empereur.

En effet, Elagabal, que la critique allemande

prétend étre l'adversaire de Bardesane dans son.
dialogue, portait un nom qui se rapproche tout ἃ
fait de celui d'Avida, l'interlocuteur de Bardesane.
L'histoire nous apprend que le véritable nom de
cet empereur syrien était Varius Avitus Bassia--
nus , et que ce nom d'Avitus fut méme porté par
l'aieul d'Elagabal. En comparant ensemble les.
deux noms vida et Avitus, on reconnait sans
peine que le second n'est que la forme ou la
transcription latine du nom syriaque , et rien ne
s'oppose dés lors à ce qu'ón ne considére le nom
d'Avida du dialogue précité, comme servant à
désigner l'empereur Elagabal lui-méme.

ll serait facile de grouper encore d'autres.
preuves en faveur de l'opinion de l'école alle--
mande, et tendant à démontrer que Bardesane
n'a pu étre l'auteur du « Livre de la loi des con--
trées », Mais ces preuves, tirées des doctrines |
professées dans cet ouvrage, ressortiraient de
notre cadre; disons cependant qu'il résulte de
l'examen du texte syriaque du « Livre de la loi
des contrées » , que les doctrines qui y sont ex- -
posées différent sur beaucoup de points de celles |
qu'Ephrem attribue à Bardesane, et sont en op-
position avec celles professéóes par ce chef de
secte, dans les fragments du « Traité du Destin »-
qu'Eusébe et les autres Peres de l'Église avaient.
eu principalement sous les yeux.

Lorsque Bardesane fut rentré à Édesse , il ent
l'occasion de se mettre en rapport avec des pan- |
dits, venus de l'Inde, comme ambassadeurs en -
Occident. Bardesane recueilit, de la bouche
méme de ces envoyés , des informations curieuses
sur leur pays, et il composa à ce sujet des Com-
mnentaires, dont deux fragments seulement nous
ont été conservés par Porphyre (1), et que l'on.
n'hésite pas à considérer comme les meilleurs
renseignements que l'antiquité nous ait transmis
sur l'Inde (2).

Ce fut seulement à la fin de sa vie, si l'on en |
croit l'auteur des PAilosophumena, que Barde-
sane disputa avec les Marcionites, secte issue de
celle de Valentin , dont Marcion avait été le dis-

(1) Porphyre, de Abslinentia,liv. IV, ὃ 17; et de.
Styge, éd. Holst., p. 282. — Of. aussi M. Reinaud,
Relations politiques et commerciales de U' Empire ro-
main avec l'Asie centrale, etc.; $ 3, p. 239 et 240.

(2) Renan, Hist. des lang. sémit., liv. IH, ch. 4,
p. 281, note 3.

INTRODUCTION.

ciple ; cependant Eusébe semble croire que ce fut

beaucoup plus tót (1).

Saint Jéróme nous apprend que Bardesane pu-
blia de savants traités contre les hérésies qui pul-
lulaient en Syrie, suivant son expressif témoi-

. gnage (2). Nicéphore cite un livre contre Marcion

et cinq autres ouvrages contre autant d'hérésiar-

| ques dont les noms nous sont inconnus (3). Mal-

heureusement la plus grande partie des écrits de

- Bardesane ne sont point parvenus jusqu'à nous,

On dit que, sur la fin de sa carriére, Bardesane
sembla reconnaitre ses erreurs. Mais l'évéque de
Césarée, qui nous a conservé ce souvenir (4), as-
sure que le célébre gnostique d'Édesse ne rejeta
jamais entiérement l'hérésie et. qu'il finit par re-
tomber dans tous ses égarements.

Exrnairs D'EUsbBE, DE SAINT ÉPIPHANE, DE SAINT JÉ-

ROME, DE SAINT ÉPHREM, DE JULES L'AFRICAIN ET DE
L'AUTEUR DES PHLOSOPHUMENA , 508 BARDESANE;

1.

. [Eusébe, Histor. Eccles., liv. IV, ch. 30.]

.. ἐπὶ δὲ τῆς αὐτῆς βασιλείας πληθουσῶν τῶν αἵρέ-
σεων ἐπὶ τῆς μέσης τῶν ποταμῶν, Βαρδησάνης,
€ , , - ] ΝΥ τ , Ὁ
ἱχκανώτατός τις ἀνὴρ ἔν τε τῇ Σύρων φωνῇ διαλεχτι-
χώτατος, πρὸς τοὺς χατὰ Μαρχίωνα,͵ καί τινας ἑτέρους
διαφόρων προϊσταμένους δογμάτων διαλόγους συστη-
! xf. Το αν ν᾿ / ; 1 e
σάμενος, τὴ οἰχείᾳ παρέδωχε γλώττῃ τε xal γραφῇ,
μετὰ xal πλείστων ἑτέρων αὐτοῦ συγγραμμάτων * οὺς
7 - Y Y $95 hd —€47
ot. γνώριμοι {πλεῖστοι δὲ ἦσαν αὐτῷ δυνατῶς τῷ λόγῳ
παρισταμένῳ) ἐπὶ τὴν “Ἑλλήνων ἀπὸ τῆς Σύρων με-
ταδεόλήχασι φωνῆς " ἐν οἷς ἐστὶ xal ὃ πρὸς "Avtovi-
νον ἱκανώτατος αὐτοῦ περὶ εἱμαρυένης διάλογος, ὅσα
τε ἄλλα φασὶν αὐτὸν προφάσει τοῦ διωγμοῦ συγγρά-
* e m LJ
Jat. Ἦν δ᾽ ἄρα οὗτος πρότερον τὴς κατὰ Οὐαλεντῖ-
γον σχολῆς, χαταγνοὺς δὲ ταύτης, πλεῖστά τε τῆς
- 4L E] / 25/ ͵
χατὰ τοῦτον μυθοποιΐας ἀπελέγξας, ἐδόχει μέν πως
αὐτὸς ἑαυτῷ ἐπὶ τὴν ὀρθοτέραν γνώμην μετατεθεῖ-
σθαι" οὐ μήν γε παντελῶς ἀπερρύψατο τὸν τῆς πα-
E , , c
λαιᾶς αἱρέσεως ῥύπον. "Ev τούτῳ γε μὴν xoi ὃ τῆς
ε ] E , 2 / Qi x -
Ῥωμαίων ἐχχλησίας ἐπίσχοπος Σωτὴρ τελευτᾷ...

(1) Eusàbe, Hist. Eccl.,liv. IV, c. 30. — Cf. aussi

.Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. II, ch. 66.

(2) Saint Jéróme, Opera, t. IV, p. 111, 112.

(3) Nicéphore, Hist. ecclés., liv. IV, ch. 11. — Cf.
aussi Moise de Khoréne, Hisí. d'Arm., liv. IT, ch. 66.

(4) Euseébe , Hist. ecclés., liv. IV, ch. 28

61
ἢ,

[5. Épiphane , Hzres., LVI, C. 1.1

: "i ᾿
O δὲ Βαρδησιάνης οὗτος, ἐξ οὗπερ ἢ αἵρεσις τῶν
Βαρδησιανιστῶν γεγένητα!, ἐκ Μεσοποταμίας μὲν τὸ
/ x n e
γένος ἦν, τῶν χατὰ τὴν ᾿Εδεσσηνῶν πόλιν χατοι-
χούντων. Ὃς τὰ μὲν πρῶτα ἄριστός τις ἀνὴρ ἐτύγ-
χανε, λόγους δὲ oüx ὀλίγους συνεγρά ὅδπηνί
χανε, λόγους δὲ οὖχ ὀλίγους συνεγράψατο, ὁπηνίκα
ἐρρωμένην εἰχε τὴν διάνοιαν. "Ex γὰρ τῆς ἁγίας τοῦ
Θεοῦ ἐχκλησίας ὡρμᾶτο, λόγιός τις ὧν ἐν ταῖς δυσὶ
γλώσσαις, ἑλληνικὴ τε διαλέχτῳ xal τῇ τῶν Σύρων
φωνὴ, Αὐγάρῳ δὲ τῷ τῶν ᾿Εδεσσηνῶν δυνάστη, ἀνδρὶ
δσίωτάτῳ xal λογιωτάτῳ,, ἐξοιχειούμενος τὰ πρῶτα
^ , , M Dd ἂν m M
xai συμπράττων τε ἅμα χαὶ τῆς αὐτοῦ μετασχὼν
παιδείας, διήρχεσε μὲν μετὰ τὴν ἐχείνου τελευτὴν
E e L - , , 2 e E
ἄχρι τῶν χρόνων ᾿Αντωνίνου Καίσαρος, οὗ τοῦ Εὐσε-
Οοὺς καλουμένου, ἀλλὰ τοῦ Οὐήρου᾽ ὃς πολλὰ ᾿Αόει-
δὰν τὸν ἀστρονόμον κατὰ εἱμαρμένης λέγων συνελο--
γίσατο. Καὶ ἄλλα.δὲ χατὰ τὴν εὐσεδῇ πίστιν ἐμφέ-
3 bud ^ 3 / M Lad mM
ρεται αὐτοῦ συντάγματα. ᾿Απολλωνίῳ δὲ τῷ τοῦ
3 ,ὔ , nh
Ἀντωνίνου ἑταίρῳ ἀντῆρε παραινούμενος ἀρνήσασθαι
τὸ χριστιανὸν ἑαυτὸν λέγειν. 'O δὲ σχεδὸν ἐν τάξει
ὁμολογίας κατέστη, λόγους τε συνετοὺς ἀπεχρίνατο,
εν 9 ; Y x D $4 , , X
ὑπὲρ εὐσεδείας ἀνδρείως ἀπολογούμενος, θάνατον μὴ
δεδιέναι φήσας, ὃν ἀνάγκη ἔσεσθαι, χἄν τε τῷ βασι-
Aet, μὴ ἀντείποι. Καὶ οὕτως 6 ἀνὴρ τὰ πάντα με-
/ 3 4 Ὁ “- 5 ἜΣ: -
γάλως ἦν χεχοσμημένος, ἕως ὅτε τῷ ἀστοχήματι τῆς
LU ,
ἑαυτοῦ αἱρέσεως περιέπεσε x.v.À. — C. 2. προσφθεί-
ρεται γὰρ οὗτος Οὐαλεντινιανοῖς x.7.À.

3.

[S. Jéróme, De viris illustr., c. 33. — Opera, t. ΤΠ,
page 871 et suiv.]

Bardesanes in Mesopotamia clarus habitus est,
qui primum Valentini sectator, deinde confutator,
novam hzresim condidit. Ardens ejus a Syris
praedicatur ingenium et in disputatione vehemens.
Scripsit infinita adversum omnes pene haereticos,
qui zetate ejus pullulaverant, in quibus clarissimus
est et fortissimus liber, quem Marco ÁÀntonio de
fato tradidit, et multa alia super persecutione vo-
lumina, quz sectatores ejus de syra lingua ver-
terunt in grzcam., Si autem tanta vis est et fulgor
in interpretatione, quantum putamus in sermone
proprio?

4. !

(Id. Adv. Jovianum, II, 14. — Opera, t. II, p. 344.

Bardesanes vir Babylonius in duo dogmata apud

ὃ | INTRODUCTION.

Indos gymmosophistas dividit, quorum alterum
appellat Brachmanas , alterum Samanzeos.

5.
[Id. Comm. in Hos. X. — Opera, t. VI, 1, 106.]

Bardesanes, cujus et philosophi admirantur in-
genium.
6.

[S. Ephrem, Hares. fabul., Y, 242.]

᾿Βαρδησάνης δὲ ὃ Σύρος ἐξ ᾿Εδέσης ὁρμώμενος, ἐν
τοῖς Οὐήρου Μίάρχου Καίσαρος ἤχμασε χρόνοις.
Τοῦτον φασὶ πολλὰ τῆς Βαλεντίνου περιχόψαι μυθο-
λογίας. Πολλὰ δὲ καὶ τῇ Σύρων συνέγραψε γλώττη,
E τ ὲ , 5 $i [3A 18 ,
xal ταῦτα τινὲς μετέφρασαν εἰς τὴν ἕλλάδα φωνήν.
3 . b » ^ , , —- à € ,
Ἐντετύχηχα δὲ χἀγὼ λόγοις αὐτοῦ χατὰ εἱμαρμένης
γραφεῖσι χαὶ πρὸς τὴν. Μαρχίωνος αἵρεσιν χαὶ ἄλλοις
οὐχ ὀλίγοις. Φασὶ δὲ καὶ Ἁρμόνιον, τούτου παῖδα γε-
νόμενον, ἐν ᾿Αθήναις τὴν ἑλλήνικὴν παιδευθῆναι
φωνήν. Πολλὰ δὲ καὶ οὗτος ἔγραψε τῇ Σύρων γλώττῃ

, M Lud » , X /,

χρησάμενος. Τὴν τῶν ἀμφοτέρων δὲ πλάνην
᾿Κφραΐμ ὃ Σύρος 6 πανεύφημος γενναίως διήλεγξεν

TA

[Jules Africain , Keczot , ch. 29, p. 300 et suiv. — Ve-
terum Mathematicorum. opera (Paris, 1693), p. 275 et
suiv.|

Ἐχρήσατο τὴ πείρᾳ ταύτῃ χαὶ Σύρμος 6 Σχύθης
x«i Βαρδησάνης ὃ Πάρθος, τάχα δέ που xoi πλείο--
γες" εἶδον xal αὐτὸς ἐν ᾿Αγδάρου τοῦ βασιλέως M&v-
νου τοῦ παιδὸς αὐτοῦ πολλάχις τριρέσαν τὸς ἐμοῦ δφη-
γησαμένου, Τοξότης οὕτω δεινὸς 7, ἦν, ὥστε θήρας
ποτὲ ἡμῖν οὔσης ἀμφὶ βεσημόρίαν (ἐ ἐτύγχανον δὲ χαὶ
αὐτὸς παριππεύων, οὐ κυνηγέτης τις ὧν. ἀλλὰ τῆς
θήρας θεατής) ἐχπηδᾶ μὲν ἔχ τινος λοχμῆς d XN
ὑλαία ς φοδερὰ προσελθεῖν, δεινή τις ἰδεῖν, ἀδύνατος
τάχα χαὶ βαλῆν, ᾿Επτοημένων δὲ πάντων τῆς φυ-
ἧς τὰς ὁδοὺς 6 Μάννος παραχελευσάμενος ἡμῖν
ἐπρίεν » πάντα τὸν φόδον διέλυσε δύο RÀ βάλλων *

τοὺς γὰρ ὀφθαλμοὺς χατατοξεύσας τῆς ἄρχτου εὖ-

χείρωτον. ἐποίησεν αὐτὴν μηδὲ βλέπουσαν τοὺς χυνη-
ib dba ?Hy δὲ d ἄρα σοφὸς τοξότης piis. εἴπερ.
τις ἕτερος. Οἶδά τε ἄνθρωπον τοξεύσαντα οἷα ζω-.
Don ὃ δὲ τρόπος τοιόσδε - ἄνδρα χαταντιχρύ ποτε
ἔστησε νεανίαν καλὸν χαὶ εὔρωστον, ὃν xal γραφεὶς,
ἂν ἐξέκαμε μιμούμενος. Προυδάλετο δὲ τὴν ἀσπίδα,
ὃ νεανίσχος" τοῦτο γὰρ προσέταξεν ὃ Βαρδησάνης,
ἐνδεικνύμενος τὴν τέχνην fiiv θεαταῖς. ὋὉ δὲ οἷα,
ζωγράφος ἀγαθὸς τὸν κατέχοντα μετέθηχεν ἐπὶ τὴν.
ἀσπίδα. Πρώτην μὲν δὴ τὴν χεφαλὴν ἔγραφεν, óp-.
θοῖς βέλεσι χύχλον κεφαλῆς μιμούμενος. Εἶτα τῶν.
ὀφθαλμῶν τὰς βολὰς, χειλέων ἁρμονίας, δυθμὸν ve.
γείων, xal ὃ λοιπὸς ἄνθρωπος ἠκολούθει τῇ vadit.
τοῦ σώματος. Ὃ δὲ ἐσεμνύνετο τοξιχὴν γραφιχὴν
συλλαδὼν, χαὶ γράφων τοξεύμασι xo τοξεύων γρα-
Qc. ᾿Εθαυμάζομεν δὲ δρῶντες ὡς πολεμιχὸν Emt- |
τήδευμα τὸ τόξευμα Tw. Ἀλλ᾽ ἦν τι xo τερπνὸν,
xa ἀχίνδυνος ἥδονή. ὋὉ δὲ χαταθέμενος τὴν ἀσπίδα,
εἶδεν αὑτὸν ἐπὶ τοῦ οἰχείου ὅπλου γεγραμμένον, καὶ,
ἔχον TOREM στρατιωτιχὸν ζωγράφημα " τοῦτο,
μὲν οὖν ron θαυμάσας. TUI δὲ τί ἂν λέγοιμι;
sip x«i 6 Σύρμος τοξότης, οὗ ζωγραφήσας n |
ctv, ὥσπερ ὃ Βαρδησάνης x.c.À. : '

1

|

8. ja
[ Philosophumena , Y.b. VI, n, 35.]

Οἱ δ᾽ αὖ ἀπὸ τῆς ἀνατολῆς λέγουσιν, ὧν ἐστὶν :
᾿Αξιόνιχος καὶ Βαρδησιάνης, ὅτι πνευματιχὸν ἦν τὸ
σῶμα τοῦ i ied Πνεῦμα γὰρ hose ἦλθεν ἐπὶ.
τὴν Μαρίαν, τουτέστιν ἡ Σοφία xai ἣ δύναμις τοῦ
Ὑψίστου f, δημιουργικὴ τέχνη, ἵνα διαπλασθὴ τὸ
ὑπὸ τοῦ Πνεύματος τῇ Μαρία δοθέν. |

9.

[ Philosophwmena, liv. VII, nr, 31.]

᾿Επεὶ δὲ ἐν τοῖς καθ᾽ ἡμᾶς χρόνοις νῦν xatvóze póv
τι ἐπεχείρησε Μαρχιωνιστής τις Πρέπων Ἀσσύριος,
πρὸς eel τὸν Ἀρμένιον ἐγγράφως Tn |
λόγους πεοὶ τῆς αἱρέσεως, οὐδὲ τοῦτο σιωπήσομαι.

ἜΣ DRRMEIBHECEREACOOEHEPIOREQD LO ORH LADO HALO GIL ORHAME AO cnc

BARDESANE.
I. FRAGMENTS D'UNE HISTOIRE DE L'ARMÉNIE.

$e

[Mors ΡῈ Kmnuon£xe, Hisromk D'AmwÉNIE,
LIVRE τι, cu, 61-66.]

(Traduction faite sur le texte arménien.)
I. (Liv. n1 cn. xxi.)

. Régne d'drdavazt; il chasse ses fréres et ses
sceurs; sa mort avec les circonstances fabuleuses.

Aprés Ardaschés, son fils Ardavazt régna (1). Il
chassa de l'Ararat tous ses fréres et les relégua
. dans les cantons d'Aghiovid et d'Arpéran, pour

.qu'ils n'habitassent pas en Ararat, dans les domai-
nes du roi, Il garde seulement auprés de lui Di-
ran, son successeur désigné, car il n'avait pas de
- fils. Aprés quelques jours de régne (2), en passant
- sur le pont de la ville d'Ardaschad (3) pour aller
à la chasse des sangliers et des onagres, prés des
sources de Kin (4), Ardavazt, saisi d'un vertige
subit, et errant cà et là à cheval, tombe dans un
gouffre profond et disparait. Les chantres du
Koghten improvisérent des fables sur. cet événe-
ment. Α la mort d'Ardaschés, il y eut beaucoup
de sang versé, selon l'usage des paiens, Ardavazt,
disent les chantres, parla ainsi avec amertume à
son pére :

« Tandis que tu es parti, emportant avec toi tout le
pays, ]

»

« Comment régnerai-je, moi, sur ces ruines?

À cause de cela, Ardaschés maudit Ardavazt et lui
répliqua en ces termes :

(1) Ardavazt IV monta sur le tróne en l'année 120 aprés
notre ére; il était fils d'Ardaschés III (Exaradés ou
Axidarés des Grecs) fils de Sanadroug.

(2) Tchamitch ( Histoire d'Arménie, en arm., t. 1,
p. 352-353 , et t. IIT, p. 406 ) donne à Ardavazt deux ans
de régne , ce qui prouverait que le mot jours, avovrtz,
ne doit étre pris ici qu'au figuré, et qu'il veut dire
daus ce passage, un temps indéterminé.

(3) Artaxata, dans le territoire de Tovin au con-
fluent de l'Araxe et du Medzamor. ( Cf. plus haut, p. 39,
€ol. 2, note 7.)

(4) Petite riviere de la province d'Ararat, appelée
aussi Medzamor par Vhistorien Vartan ( Hist. wuniv.,
-p. 35, éd. de Venise). — Cf. Indjidji, Géogr. anc.
p. 467.

63

« Si tu vas à cheval cbasser sur le libre Massis,

« Les Kadch (1) te saisiront, te conduiront sur le libre
Massis,]

« Tu resteras là et tu ne verras plus la lumiére. »

Les vieilles femmes racontent également d'Ar-
davazt qu'il est emprisonné dans une caverne,
chargé de chaines de fer; deux chiens rongent
continuellement ses chaines, et il s'efforce de
s'échapper pour venir porter la dévastatior dans
le monde. Mais au bruit des coups de marteau des
forgerons, ses fers acquiérent, dit-on, une nou-
velle force. C'est pourquoi, méme de nos jours,
beaucoup de forgerons, s'en rapportant à la fable,
frappent l'enclume trois ou quatre fois le premier
jour de la semaine (2), pour consolider, disent-
ils, les chaines d'Ardavazt (3). Toutefois la vé-
rité est ce que nous avons rapporté plus haut,

On dit encore qu'à la naissance d'Ardavazt, ce
fait se produisit, que les femmes des descendants
d'Astyage (Achtahag) passérent pour lui avoir jeté
un sort, ce qui fit qu'Ardaschés les tourmenta de
mille facons. Voici ce que disent les chants de la
fable : « Les descendants du Dragon enlevérent le
jeune Ardavazt, et mirent un Dee à sa place. »
Mais la vérité est, selon moi, que la folie s'empara
d'Ardavazt depuis sa naissance jusqu'à sa mort,
Ensuite Diran son frére s'empara de la royauté,

(1) Le mot Kadch, qui a en arménien le sens de brave
et de vaillant , s'applique ici à une classe d'esprits su-
périeurs qui jouaient un róle important dans ]a my-
thologie arménienne. Selon M. Émin, les Kadch étaient
des esprits bienfaisants , en opposition avec les Dev , ou
esprits malins. ( Recherches sur le paganisme armé-
nien, p. 39-40.)

(2) Le dimanche.

(3) La légende d'Ardavazt passa en Géorgie oü elle
subsiste encore dans la tradition populaire, et elle a été
rapportéé par M. Émin dans sa Dissertation sur les
chants populaires (en arm., p. 41-42). Seulement, en
passant dans ce pays, 6116 ἃ pris une couleur chrétienne,
sans cependant perdre le sens de la légende. primitive.
M. Hissarian ( dans le journal arménien de Constantino-
ple, le Panaser, mai 1851, p. 239-244) a publié sous
le titre de. « Chant du Koghten » le récit de la légende
d'Ardavazt; mais l'authenticité de cette piéce est trés-
douteuse. (Cf. l'£urope de Vienne, journal arménien des
Mékhitaristes, 1851, n? 34.)

II. (Cu. rxir.)
Faits relatifs à Diran.

Diran, fils d'Ardaschés (1), régne en Arménie
la treiziéme année de Firouz (Béroze) I*" roi des
Perses. On ne raconte de lui aucune action re-
marquable; mais seulement qu'il servit fidélement
les Romains. Il vécut en paix, occupé de chasses
et de plaisirs, à ce que l'on assure. Il avait deux
chevaux plus rapides que Pégase, qui paraissaient
non pas toucher la terre, mais bien fendre l'air.
Un jour, Tadaké, prince des Peznouni, obtint
de les monter, et se vanta d'étre plus magnifique
que le roi.

Les hommes de la race antique des Arsacides
(Arschagouni) qui était aussi la sienne, lesquels
habitaient dans les contrées de Hachdiank, étant
venus vers Diran, lui dirent : « Élargis nos domai-
nes qui sont trop insuffisants pour nous à cause
de notre accroissement. » Le roi ordonna à une
partie d'entre eux d'aller dans les cantons d'A-
ghiovid et d'Arpérani. Mais ils firent au roi de plus
vives réclamations, en disant : « Nous sommes en-
core plus à l'étroit. » Diran ne fit pas droit [à leur
requéte 1: il refusa de leur donner d'autres do-
maines, et partagea entre eux, par parties égales,
le territoire qu'ils occupent, Le partage fait par
téte, le territoire de Hachdiank fut trouvé insuf-
fisant pour le nombre des habitants. Alors beau-
coup d'entre eux allérent dans les cantons d'A-
ghiovid et d'Arpérani,

Il y avait, dit-on, du temps de Diran, un jeune
homme de la race des Antzévatzi, accompli en
toutes choses et appelé Erakhnavou; il épouse
la derniére des femmes d'Ardavazt, que ce prince
avait ramenée de Gréce. Ardavazt n'ayant pas de
fils, le τοὶ laisse à Erakhnavou toute la maison
d'Ardavazt; car on disait celui-là, homme de mé-
rite, modéré en toutes choses, et réglé dans ses
passions, Le roi, qui l'aime, lui donne le second
rang qu'occupait Ardavazt, lui confie l'armée
d'orient et laisse prés de lui Trouasb le Perse,
son favori, qui était allié aux satrapes du Vas-
bouragan, et à qui il avait donné le bourg de Da-
dion avec son territoire, et une grande vigne ar-
rosée par un canal venant du lac de Kailadou (2).
Diran s'en alla dans les contrées d'Eguéghiatz,
établir sa cour dans le bourg de Tchermés, et il

(1) Diran I régna de 121 à 142 de notre ere.

(2) Le Kailad, diminutif de ka? (loup), état situé
dans la province d'Ararat. — Cf. la Géographie attribuée
à Moise de Khoréne, dans les Mémoires sur l'Arménie
de Saint-Martin, t. If, p. 366-307. ;

BARDESANE.

occupa le tróne vingt et un ans, Il périt ensevcli
sous une avalanche.

III. (Cu. rxnr.)

Tiridate ( Dertad) Pa£radouni.

Bagratides (Pakradouni), fils de Sempadouhi fille.

du brave Sempad, était un homme courageux et
fort, de petite taille et d'apparence chétive. Le roi
Diran lui fit épouser sa fille Eraniag. Celle-ci hais--

sait son mari Tiridate, et allait toujours se lamen- -

tant, murmurant et se plaignant d'étre contrainte,
elle si belle, de cohabiter avec un homme dis—
gracieux; d'étre alliée, elle sortie d'une maison
illustre, à un homme d'un rang inférieur. Tiridate

indigné, la frappa un joür trés-rudement, arra-
cha sa blonde chevelure, et, l'ayant dépouillée de |

ce riche ornement, il commanda qu'on l'entrainát

et qu'on la jetát hors de l'appartement. Lui-méme, -
s'étant révolté, s'en alla dans les contrées impre- -
nables de la Médie. Arrivé au pays des Siouni, |

5

3

Assurément Tiridate (Dertad), de la race des:

]

3

:
:
|
!
1
'
|
|
Y

il apprend la mort de Diran, et à cette nouvelle -

il s'y arréte.

Un jour Tiridate est invité à la table de Pagour, -
:

chef de la famille des Siouni, Au milieu desjoies -
de l'ivresse, Tiridate voit une femme d'une grande -

beauté, qui chantait en s'accompagnant d'un

instrument, et qui s'appelait Nazinig. 'Transporté -

d'amour, il dit à Pagour : « Donne-moi cette
chanteuse. » — « Non (répond celui-ci), car

c'est ma favorite, » Tiridate, saisissant alors Na- -

zinig, l'attira à lui au milieu du festin, et donna |

cours à sa passion comme un jeune libertin, Pa-

gour, furieux de jalousie, se leva pour l'arracher .
[à son rival]; mais Tiridate, debout , s'arma d'un

vase rempli de fleurs, et chassa du banquet les
convives, On croyait voir un nouvel Ulysse
expulsant le prétendant de Pénélope, ou bien la
lutte des Lapithes et des Hippocentaures (1) aux
noces de Pirithoüs. Mais ii est superflu detoucher

4

k

(1) Ouchgabarig est 16 nom d'une divinité inconnue :
du paganisme arménien, que les traducteurs ont appli- -

qué sans raison soit aux Sirénes, soit aux Hippocentau-

res. ( Cf. Émin, Recherches sur le paganisme armés -

nien, p. 36.) Ainsi, dans la traduction grecque de la Chrc- -

nique d'Eusébe, les Sirénes dont parle Apollodore sont
appelées Ouchgabarig (t. I, p. 12, 13 de l'éd. Aucher ),

|

et Moise de Khoréne, en rappelant ici le combat des La- -

pithes et des Centaures, d'aprés Bardesane, se sert éga-

lement de la méme expression. Grégoire Magistros, dans .

sa lettre à Thornig Mamigonien, désigne également les

Sirénes sous le nom d'Ouchgabarig. ( Chronique d'Eu-

sébe, éd. Aucher, p. 13, note 1.)

TOPR-RIS

HISTOIRE DE L'ARMÉNIE. o

le sujet des prouesses de cette homme débauché.

Sache donc que la race des Bagratides, en.

abandonnant la foi de ses péres (1), recut d'a-
bord des noms barbares, Piourab, Sempad, et
autres appellations du méme genre; privés ainsi
des, noms de leurs aieux, qu'ils portaient avant
leur apostasie, Pakatia, Doupia, Sénékia, Assout,
'"Sapadia, Vazaria, Enanus. Il me semble que le

mom de Pakarad que portent à présent les Bagra-.

tides est bien Pakatia; de méme qu'Assout est
Achot; de méme aussi Vazaria est Varaz ; Scham-
.pad est Sempad.

IV. (Cn. ταῖν.)
—. Le dernier Tigrane ( Di&ran) et ses actions.

A. Tigrane (Dikran) succéde son frére Tigrane
(Dikran) dernier (2), qui régna sur l'Arménie la
vingt-quatriéme année de Firouz (Bérose) roi des
Perses. Aprés un long régne (3) de quarante-deux
ans, il mourut sans avoir accompli aucune action
mémorable. Il fut captif d'une jeure fille grecque,
à l'époque oü mourut Titus second, empereur des
Romains, appelé Antonin Auguste. Firouz, roi
des Perses, fondit sur l'empire romain (4) et pour
cela il fut nommé Firouz, c'est-à-dire vainqueur;
car avant il se nommait Vologése en langue grec-
que. Mais comment le nomment les Perses? je
l'ignore.

— En méme temps que Firouz fait une invasion
en Syrie sur le territoire de la Palestine, notre
Tigrane envahit pour lui et par son ordre les pro-
vinces méditerranéennes. Il est fait prisonnier par
une jeune princesse qui gouvernait le pays, dans
le temps que Lucius (Loukianos) César (5), cons-

* (1) Les Bagratides qui descendaient du juif Schampa
Pakarad conserveérent longtemps leur religion , aprés que
le chef de la famille fut entré au service de Valarsace
fondateur de la dynastie arsacide d'Arménie. Ils furent
méme pressés à plusieurs reprises d'abandonner leur
foi religieuse pour embrasser le culte des idoles (Moise
de Khoréne, II, 8, 14 ). S'étant convertis au christia-
-misme, les Bagratides continuérent à jouer un grand
róle politique en Arménie, et, à la chute des Arsacides,
-€ette famille avait conquis le premier rang parmi les sa-
trapes du pays (Indjidji, Archéol. de l'Arm., t. Y, p. 96-
108). Les Bagratides fondérent méme une dynastie au
neuvieme siécle, dont le siége fut la ville d'Ani.
- (2) Tigrane ou Dikran 1Π| régna de 142 à 178 de
notre ere.
(3) Le texte arménien dit « une longue vie ».
(4) Seript. histor. August.; Cf. Jules Capitolin (Vie
d'Antonin, c. 8) qui parle decette campagne de Firouz.
(5) Lucius Aurélius Vérus Commodus Antoninus, dont il

MAR APÁS CATINA,

truisait un temple à Athénes, Lucius, étant passé
avec de nombreuses troupes dans les terres mé-
diterranéennes,soumit]' Arménie, aprés la mort de :
Firouz, délivra Tigrane et lui donna en mariage
la jeune Rufa. Mais, arrivé en Arménie, Tigrane
l'abandonne, et des quatre fils qu'il avait eus d'elle,
il en fait une race appelée Rufsian, du nom de
leur mére Rufa. Il crée le premier d'entre eux
chef de la famille, qu'il met au rang des autres
satrapies , afin qu'ils ne puissent prendre le nom
d'Arsacides.

Quant aux branches cadettes, ici et dans les
contrées de Gordjaik (1), elles furent établies par
Tigrane; c'étaient des hommes sans rang dans les
milices, mais remarquables de leur personne,
qui avaient combattu pour la cause de Tigrane
en Gréce, Ils étaient venus des contrées de Gord-
jaik, ou bien de notre cóté, je veux parler de nos
voisins les Vedjiank et des descendants de Haig,
et méme des étrangers. Nous ne les appelons pas
par leurs noms, à cause de notre ignorance à ce
sujet et aussi de la difficulté des recherches; en-
fin parce que les opinions de beaucoup de gens
sont si différentes qu'il nous faudrait les passer
toutes en revue, Pour cela, nousne dirons rien de
ces races constituées par le dernier Tigrane, quoi-
que, à plusieurs reprises, tu nous aies engagé à le
faire; maisnous parlerons seulement des faits dont
nous sommes certain, des événements postérieurs,
Nous avons évité autant que possible tout discours
superflu, toute parole pompeuse, et tout ce qui
était un sujet de doute en parole et en imagina-
tion; nous attachant, autant qu'il était en notre
pouvoir, à ce qui est juste et vrai, soit que la chose
vint de nous ou d'ailleurs; de méme ici, je m'abs-
tiens de toutes paroles irréfléchies, et de tout ce
qui tend à introduire des opinions inexactes. Je
te conjure encore, comme je l'ai déjà fait à plu-
sieurs reprises, de ne pas m'imposer des récits
superflus, et de ne pas faire que ce travail, qui
est en tout point une ceuvre grande et vraie,
devienne puéril et oiseux par des récits douteux
ou mensongers. Le danger, pour toi comme pour
moi, serait le méme.

est question dans Phistoire de Jules Capitolin ( Vies
d' Antonin, passim ; de Verus, ch. 6 et 7).

(1) L'Arménie Kurde, la Gordyéne ou Cordouéne des
anciens (Ptolémée, liv. V, ch. 13. Strabon, liv. XI. ch. 14.
Plutarque, Vies de Lucullus et de Pompée. Dion
Cassius, liv. XXXVH. Ammien Marcellin, XXIV, 8; XXV,
7. Pline, VI, 15). — Cf. St-Martin, Mémoires sur
l'Arm., t. T, p. 176 et suiv., et plus haut p. 24, col. 1,
note 1. |

5

66 BARDESANE.

V. (Cn. rxv.)

.Régne de Vagharsch; il fonde le bourg de Pa-
sóne; la nouvelle ville est ceinte de murailles;
guerre contre les Khazirs; F'agharsch meurt.

Aprés la mort de Tigrane, son fils Vagharsch (1)
régne la trente-deuxiéme année de son homonyme
Vagharsch roi des Perses. Il éléve un grand bourg
sur le chemin, au lieu méme de sa naissance. Sa
mére, en allant passer l'hiver en Ararat, prise tout
à coup de douleurs, était accouchée sur le chemin
dans le canton de Paséne (2), au confluent du
Mourtz (3) et del'Araxe (Erask). Vagharsch cou-
vrit cet endroit de constructions, et de son nom
l'appela Vagharschavan (4). Il l'entoura de mu-
railles, ainsi que le bourg de Vartkes (5), situé sur
le fleuve Kasakh (6). Voici ce que disent les fa-
bles :

« Vartkés (7), encore enfant, étant parti

« Du canton de Douh, prés du fleuve Kasakh

« Va se fixer prés de la colline de Chérech,

« Pres de la ville d'Ardimet (8), prés du fleuve Ka-
sakh, ]

« Pour tailler et sculpter la porte d'Érouant roi (9). »

C'est Érouant premier qui vécut peu de temps
et descendait de Haig. Vartkés, ayant épousé sa
sceur, éieva ce bourg. Tigrane (Dikran) second, de
la race des Arsacides, y établit de nombreux Juifs

(1) Ce prince s'appelait aussi Vologése; il régna de
178 à 198 de notre ére.

(2) La Phasiane de Constantin Porphyrogéneéte (De
adm. imp., ch. 45). — Cf. plus haut p. 45, col. 2, note 1.

(3) Le Musis de Pline , Hist. Nat., liv. VI, cb. 10.

(4) Indjidji, Géogr. anc., p. 471.

(5) Indjidji, Géogr. anc., p. 345.

(6) Cette riviere, qui vient du mont Arakadz, coule
du N. au S. et arrosait les villes de Valarsabad ou Vag-
harschabad et de Garpi, dont elle prit les noms. Le nom
de riviere de Garpi lui est resté (Saint-Martin, Mém. sur
l'Arm. t. 1. TI, p. 39 et 40). — Cf. Indjidji , Arm. anc.,
p. 472, et Arm. mod., p. 255.

(7) Vartkés , littéralement « à la chevelure rose ».

(8) Ardimet et Vartkés étaient les noms primitifs de
la ville de Vagharschabad ( Indjidji , 4m. anc., p- 472).

(9) M. Émin, dans sa Dissertation sur les chants his»
toriques de l'ancienne Arménie, a coupé les vers qu'on
vient de lire dune autre maniere queles Mékhitaristes dont
nous avons adopté ici le systéme (Cf. Storia di Mose Co-
renese, versione italiana; Venise, 1850, p. 216). Voici
comment le savant orientaliste russe a diviséles vers du
ovrt poétique en question ( Dissertation..., p. 93-

i :

Vartkés , encore enfant, — » étant parti

« Du canton de Douh, — » prés du fleuve Kasakh x
« Va se fixer — » prés de la colline de Chérech ;

« Prés de la ville d'Ardimet, — » pres du fleuve

[Kasakh ,
* Pour tailler et sculpter la porte — » d'Érouant roi. »

| Ce défilé est souvent mentionné dans les historiens ar-.

provenant dela premiére captivité, etce lieu devint
une bourgade .commercante (1). Vagharsch l'en-
toura de murailles et de forts remparts , et l'ap-
pela Vagharschabad , qui est nommée encore la
Nouvelle-Ville. Ce prince mourut aprés vingt ans
de régne. Les autres vécurent seulement ; mais lui,
je le dis, continue à vivre aprés sa mort, à cause
de sa bonne renommée qui l'éléve au-dessus des.
rois pusillanimeset efféminés, Car, deson temps, les
masses coalisées des peuples du Nord, j'entends
parler des Khazirs et des Pasils (2) , franchissant.
la Porte de Djor (3), sous la conduite de leur
roi Venaseb Sourhab (4), passent le fleuve Cyrus

(Gour), et se rassemblent dans cet endroit, Vag-

harsch accourt avec une nombreuse armée de vail-
lants soldats, et jonche toute la surface de leur
camp d'une multitude de cadavres; puis, pour-
suivant vigoureusement les ennemis, il franchit le-
défilé de Djor. Là, ceux-ci, s'étant ralliés , se ran-
gent en bataille, et bien que les braves Arméniens.
les aient encore battus et mis en fuite, cependant.
Vagharsch meurt [frappé] par d'habiles archers,.
[aprés avoir régné vingt et un ans] (5). dl

Le tróne de Vagharsch est occupé par Chos-.
roés (Khosrov) (6) son fils, la troisiéme année
d'Artaban ( Ardavan) roi des Perses, Aussitót ce.
prince, à la téte des forces de l'Arménie , passe.
la grande montagne [16 Caucase), pour venger la.
mort de son pére, poursuit avec l'épée et la
lance ces populations courageuses, prend sur el es.
la centiéme partie des choses utiles, et, comme
signe de sa domination, il laisse une colonne
avec une inscription grecque, afin qu'il demeure

(1) Cf. Moise de Khoréne, ZHist., liv. HI, ch. 14. E

(2) Ces peuples habitaient la Sarmatie et sont men-
tionnés dans la Géographie attribuée à Moise de Khoréne..
— Cf. St-Martin, Mém. sur l'Arm., t. II, p. 334-335.

(3) La Porte de Djor, appelée Zour par Procope ( De
Bell. Goth., IV, 3) et aussi nommée Porte des Alains.
ou des Aghouank, est un défilé connu de nos jours.
sous le nom de Porte de Derbend et qui se trouve ἃ
l'endroit oà le Caucase vient aboutir à la mer Caspienne.

*

méniens , arabes et persans. Alexandre y avait, dit-on,-
dressé une porte de fer dont il cst fait mention dans la.
Chronique syro-arménienne de Michelle patriarche. — τ

(4) Il est probable que ces deux noms n'appartiennent .
pas au méme personnage ef que le texte arménien a été
légérement altéré dans cet endroit; je propose de lire τὶ
« sous la conduite de leurs rois, Venaseb et Sourhab. »-
— Cf. St-Martin , Mém. sur l'Arm., t. I, p. 301. A:

(5) Ce qui est entre crochets [ ] manque dans. pres-
que tous les manuscrits ; nous avons vu, quelques lignes.
plus haut, qu'il est dit que Vagharsch mourut aprés.
vingt ans de regne. 3

(6) Chosroes le Grand régna de 198 à 232 de notre ere,
et fut assassiné par un seigneur arsacide appelé Anag 1
qui était le pere de saint Grégoire l'Illuminateur. 1

|

LE EP ἘΝ

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE. X

évident que le pays est sous l'obéissance des Ro-
. Inàins,

VI. (Cn. xxvi.)
D'ou ces faits sont tirés.

. Ces faits nous sont transmis par Bardesane
- (Partadzan) d'Édesse, qui fleurit comme histo-
. rien au temps du dernier Antonin (1). Il avait
. été disciple de l'hérésie de Valentinien; puis il
. l'avait rejetée et combattue, et il n'était pas arrivé
ἃ la vérité, Séparé de ce dernier, il avait fondé
une secte particuliére; cependant il ne dénatura
. pas l'histoire, Il était persuasif et sa parole était
brillante (2); il osa méme adresser une lettre à
Antonin , disserta longuement contre la secte des
Marcionites, contre le Destin et le culte des idoles
pratiqué dans notre pays. Bardesane vint ici pour
essayer de faire quelques prosélytes parmi ce
peuple grossier de paiens. Comme il ne fut pas
bien accueilli, il entra dans le fort d'Ani, lut
l'Histoire des Temples, oü se trouvaient aussi re-
latées les actions des rois, y ajouta ce qui se passait
de son temps et traduisit le tout en idiome syria-
que, ce qui, dans la suite, fut retraduit en langue
grecque. Bardesane rapporte , d'aprés l'Histoire
des Temples, que le dernier Tigrane ( Dikran),
roi d'Arménie, voulant honorer le tombeau de
son frére Majan le grand-prétre, dans le bourg
des idoles situé au canton de Pakrévant, éléve
sur ce tombeau un autel, afin que tous les pas-
-sants puissent participer aux sacrifices, et que les
étrangers y soient recus la nuit. Dans la suite,
"Vagharsch y institua une féte générale au com-

mencement de l'année , à l'entrée du mois de Na-

vassart (3). C'est de cette histoire qu'ayanttiré nos

(1) Voir ce que nous avons dit touchant l'époque oü
florissait Bardesane , dans l'Introduction placée en téte
des Fragments que nous avons rassemblés, p. 57-61.

(2) C'est ce que disent en effet saint. Jéróme ( Ep. de
script. eccles., t. IV, p. 111), saint Nicéphore ( Hist. ec-
cles., liv. IV, ch. 11) et saint Augustin ( Gguvres , t. VI,

62).
: (3) Il s'agit ici de la féte instituée en l'honneur du
dieu de la nouvelle année , Amanor (am , l'an; — mor,
nouveau) qui, au dire d'Agathange, était protecteur des
fruits et s'appelait aussi Vanadourti& , « dieu donnant
àsile ou abri ». Son temple était à Pakavan, canton de

récits, nous l'avons reproduite pour toi, depuis
le régne d'Ardavazt jusqu'aux annales de Chos-
roés.

ς 2.

[Ζένοβ θὲ Grac, Histoire de Dáron (Venise,
1832, en arm.), p. 22, et trad. fr. (éd. Pru.
d'homme); pg. 3o-31.]

$i tu veux connaitre exactement toutes ces
choses, ὁ bienheureux Victor (Pekdor), lis l'His-
toire du royaume des Hephthalites écrite en grec,
ou [celle qui]traite du royaume des Djen, que
tu trouveras à Édesse, dans l'historien Bardesane
(Part) (1).

ς ἢ,

[Οὐκητηλνὴβ p'Éprssk , Histoire de laséparation
religieuse des Arméniens et des Géorgiens (msc. de
la Bibliothéque impériale de Paris, fonds arm.,
suppl., n? 47, p. 68, transcrit d'aprés une copie
faite pour l' Académie impériale des sciences de
S.-Pétersbourg, sur lemsc. unique du couvent pa-
triarcal d'Edchmiadzin). Cf. Catalogue de cette
Bibliothéque, imprimé en arménien, à Tiflis,
en 1863, pg. 186, n? 1674.]

Zénob [de Glag] raconte ces faits à des hommes
dignes de foi, ses nationaux et ses compatriotes ;
ces faits, vous les connaissez parfaitement vous-
mémes par les récits de nos peres. Mais si vous
voulez savoir exactement ces choses , lisez le der-
nier livre de Bardesane d'Édesse, qui relate trés-
bien le colloque qu'échangérent entre eux Tiri-
date (Dertad) et Hratché. Que fit-on ensuite de
Hratché? Je l'ignore, dit l'historien.

Pakrévant , dans la province d'Ararat. Sa féte durait six
jours et commencait au nouvel an arménien, le premier
jour de navassart (11 aoüt), dont le nom lui-méme
signifie en parsi « nouvel an » (nev, nouveau , sat, an ).
Cf. Émin, Recherches sur le pagamisme arménien ,
p. 23-24. — On peut voir dans les Recherches sur la
chronologie arménienne, par M. Dulaurier (pg. 132,
note 33), comment ce savant a expliqué le nom du dieu
Amanor, et comment aussi il a créé un dieu Vanadour
qui est. de pure fantaisie, en prenant l'épithéte d'Aos-
pitalier donnée à Amanor, pour un nom de divinité !!!
(1J Quelques manuscrits écrivent Partian.

et
5

H. COMMENTAIRES SUR L'INDE. —

$1.

[Poneuvne, Fragment du Traité du Styx, “περὶ Xxwyóc.]

Ἰδοῦ (Ἰνδοὶ) οἱ ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ Αντωνίνου
τοῦ ἐξ Ἐμισῶν εἷς τὴν Συρίαν ἀφικομένου Βαρδι-
σάνῃ τῷ ἐκ Μεσοποταμίας εἰς λόγους ἀφικόμενοι
ἐξηγήσαντο, ὁ ὡς ὃ Βαρδισάνης ἀνέγραψεν εἶναί τινα
λίμνην ἔ ἔτι χαὶ νῦν παρ᾽ Ἰνδοῖς, δοχιμαστηρίου λεγο-
μένην" εἷς ἣν, ἄν τις τῶν Ἰνδῶν αἰτίαν ἔχων τινὸς
ἁμαρτίας ἀρνῆται, τῶν Βραχμάνων τινὲς δοχιμά-
ζουσιν αὐτὸν, τοῦτον δὲ τὸν τρόπον πυνθάνονται τοῦ
ἐνθρώπου, d θέλει διὰ τοῦ ὕδατος γενέσθαι. τὴν ἐξέ-
τασιν. Καὶ μὴ θέλοντα μὲν ὡς ὑπεύθυνον Por
πουσι, τὴν δίχην αἰτιάσοντα (am τίσοντα vel ἐχτ
σοντα ?y παραδεχόμενον δὲ τὴν βάσανον εἰσάγῥυαι
μετὰ τῶν χατηγόρων. Καταδαίνουσι γὰρ. χαὶ οὗτοι
elg τὸ ὕδωρ, δοχιμασθησόμενοι μὴ συμομβαυτῶσι, Διέρ-
χονται τοίνυν οἱ ἐπιβαίνοντες τοῦ ὕδατος εἰς ἕτερον
μέρος τῆς λίμνης. Τὸ βάθος δ᾽ ἔστιν ἄχρι τῶν ΤῊΣ
νάτων. Παντὸς οὕτως οὖν (leg. οὖν οὕτως) εἰς αὐτὴν
ἐπιθάντος , ὅταν 6 κατηγορούμενος ἐπιθῇ, ἀναμάρτη-
τος μὲν ὦ ὧν; ἀδεῶς διέρχεται, ἄχρι τῶν γονάτων ἔχων
τὸ ὕδωρ᾽ ἁμαρτὼν δὲ, ὀλίγον προδὰς βαπτίζεται μέ-
χρι χεφαλῆς. Οἱ δὲ Βραχμᾶνες ἀνασπῶντες αὐτὸν
&x τοῦ ὕδατος παραδιδόασι τοῖς ἐνάγουσι (ἐναγαγοῦσι ἢ)
ζῶντα, xal ἀξιοῦσι παιδευθῆναι χωρὶς θανατιχῆς xa-
ταδίχης" γίγνεσθαι δὲ τοῦτο σπανίως, τῷ μηδένα τολμᾶν
ἀρνεῖσθαι τὸ ἁμάρτημα, διὰ τὸν Ex τοῦ ὕδατος ἐλεγ-
χον. "Exouclov τοίνυν ἁμαρτημάτων δοχιμαστήριον
ἸΙνδοὺς τοῦτο ἔχειν τὸ ὕδωρ: ἀχουσίων δὲ δμοῦ xai
ἑχουσίων xal ὅλως ὀρθοῦ βίου ἕ ἕτερον εἶναι, περὶ οὗ ὃ
Βαρδισάνης τάδε γράφει" θήσω “γὰρ τἀχείνου χατὰ
λέξιν. λεγον δὲ καὶ σπήλαιον εἶναι αὐτόματον μέγα
ἐν ὄρει ὑψηλοτάτῳ σχεδὸν χατὰ μέσον τῆς γῆς" ἐν ᾧ
σπηλαίῳ ἐστὶν ἀνδριὰς, ὃν εἰκάζουσι πηχῶν δέκα ἢ
δώδεχα, ἑστὼς ὀρθὸς, ἔχων τὰς χεῖρας ἡπλωμένας
ἐν τύπῳ σταυροῦ. Καὶ τὸ μὲν δεξιὸν τῆς ὄψεως αὖ-
τοῦ ἐστιν ἀνδριχόν τὸ δ᾽ εὐώνυμον θηλυχόν. Ὁ μοίως
δὲ χαὶ 6 βραχίων ὃ δεξιὸς, καὶ ὁ δεξιὸς ποῦς, καὶ
ὅλον τὸ μέρος, ἀρσενικόν" χαὶ τὸ εὐώνυμον θηλῦχόν᾽
ὡς, ἰδόντα τινὰ ἐχπλαγῆναι τὴν σύγχρισιν, πῶς
ἀδιαιρέτως ἐστὶν ἰδεῖν τὴν ἀνομοιότητα τῶν δύο
πλευρῶν ἐν ἑνὶ σώματι. "Ev τούτῳ τῷ ἀνδριάντι λέ-
γουσι γεγλύφθαι περὶ τὸν μαζὸν τὸν δεξιὸν ἥλιον"
καὶ περὶ τὸν ἀριστερὸν , σελήνην. Καὶ χατὰ τῶν
δύο βραχιόνων τέχνη γεγλύφθαι ἀγγέλων ἀριθμὸν,
καὶ ὄρη, xot θάλασσαν, χαὶ ποταμὸν, xal ὠχεανὸν,

68

Qui eo tempore, quo Antoninus Imperator ex Emisis.
in Syriam descenderet, Bardisanem virum ex Mesopota- ἐξ
mia oriundum convenere, narrabant eum scripto prodi-.-
disse, esse adhuc apud Indos lacum quem probstienau 1
vocant. Ad hunc, si quis Indorum alicujus criminis ac- - :
cusetur et factum neget, adducitur : ubi nonnulli ex
Primum ex "-
mine querunt, num aque illius examen subire velit. -

Brachmanis eum hoc modo examinant.

Si recuset, ut reum ad judicium remittunt : si examen |
probet, introducunt eum unà cum accusatoribus ; nam | 1
et ipsi in aquam descendunt, uf explorentur nunquid .
forte falso accusent. Transeunt ergo quotquot in aquam Ι
descenderunt in adversam partem lacus : cujus altitudo -
non ultra genua ingredientium ascendit. Si ergo is qui
lacum ingreditur culpa careat, impavidus transit, aqua |
ultra genua non pertingente. $i in culpa sit, mox ubi |
paulum progressus fuerit capite tenus aqua immergitur. 1
Tum Brachmanes extractum ex aqua vivurn illis tradunt

qui adduxerant : jubentque castigari , nulla in eum mor- -
tis sententia laía : idque raro usu venire, quod nemo 1
At- |
que hac quidem aqua spontanea delicta apud Indos ex-.
Esse autem aliam quie tam voluntaria, quam.

factum negare ausit ob propositum aqua examen.

plorari.
involuntaria , quinimo omnem vitam recte actam explo- -
reí. De qua Bardisanes, cujus verba apponam, 516.
scribit : aiebant et antrum nativum ingentis magnitudi- -
nis in editissimo monte ferme juxta terree meditulliuza :
esse. In illo antro statua est decem, ut videtur, au )
duodecim cubitorum, habitu erecto; manibus in i
mam crucis extensis; cujus dextera faciei pars vi 5
est; sinistra muliebris. Atque eadem ratione brachium,
ac pes, totumque dexterum latus virile, sinistrum
vero muliebre : ut ista partium: commissio stupore
spectantibus incutiat; et quod in uno eodemque cor-
pore conjunctam inter se utriusque lateris dissimilitudi-
Dextere mamme iliius statue Solem:
insculptum esse aiunt, sinistre Lunam. Etin duobus
brachiis sculptoris arte magnum numerum angelorum
expressum, ccteraque quie mundo continentur : vide -
licet colum , montes , mare, fluvium , oceanum, plantas, —

nem videant.

xol φυτὰ, xal ζῶα, xal ἁπλῶς ὅσα ἐστί. Τοῦτον
τὸν ἀνδριάντα φασὶ COCHE τὸν θεὸν τῷ υἱῷ, ὅπη-
γίχα τὸν χόσμον ἔκτιζεν, ἵνα αυτὸν ἔχη παράδειγμα.
Ἐξήτασα δὲ, φησὶ, ποίας ἐστὶν ὕλης, καὶ διεόε-
᾿ (χιοῦτο 6 Σανδάλης, ἐμαρτύρουν δὲ αὐτῷ xal oi
3 ἄλλοι, μηδένα εἰδέναι ποίας ὕλης ἐστὶν ὃ ἀνδριὰς
ἐχεῖνο. Οὔτε - γὰρ χρύσεός ἐστιν, οὔτε ἀργύ-
ρεος, οὔτε χάλχεος, οὔτε λίθινος, οὔτε ἄλλης ὕλης"
ἀλλὰ μᾶλλον παραπλήσιός ἐστι ξύλῳ στεῤῥοτάτῳ
xol ἀσηπτοτάτῳ᾽ μὴ εἶναι δὲ ξύλον. Προσετίθεσαν
"δὲ λέγοντες, i ὅτι τῶν βασιλέων τις ἐθέλησεν ἀφελέσθαι
τρίχα ἐκ τῶν περὶ τὸν τράχηλον αὐτοῦ, καὶ αἷμα
ῥεῦσαι xal φοδηθῆναι τὸν βασιλέα ἐχεῖνον, ὡς μόλις
εὐξαμένων τῶν Βραχμάνων ἀλϑλνήσεσθων ξαυτόν.
"Eni δὲ τῇ κεφαλῇ τούτου λέγουσι θεοῦ ἄγαλμα εἶναι,
ὡς ἐπὶ θρόνου τινὸς χαθήμενον. Λέγουσι δὲ xol ἐν
: τοῖς καύμασιν ἱδροῦν ὅλον τὸν ἀνδριάντα τοῦτον, xo
ῥιπίζεσθαι ὑπὸ τῶν Βραχμάνων, καὶ παύεσθαι τοὺς
ἱδρῶτας xol εἰ μὴ ῥιπίζοιεν, πολὺν φέρειν ἱδρῶτα,
᾿ ὡς s βρέχεσθαι τὴν περὶ αὐτὸν γῆν. ᾿Ενδότερον δὲ αὖ-
2400 ἐν τῷ σπηλαίῳ μετὰ λαμπάδων εἰδέρχονταν ot
βουλόμενοι, xai εὑρίσχουσι θύραν τινά" ἐξ ἧς προέρ.
χεται ὕδωρ, καὶ λιμνάζει περὶ τὰ τελευταῖα τοῦ σπη-
λαίου. Καὶ ὡς δοκιμάζοντες ἑαυτοὺς εἰσέρχονται διὰ
τῆς θύρας ἐχείνης. Καὶ ὅσοι εἰσὶ χαθαροὶ ἀπὸ τῆς
" φαυλότητος τοῦ βίου εἰσέρχονται ἀνεμποδίστως qügu-
γομένης τῆς θύρας" x«t εὑρίσκουσι πηγὴν μεγίστην
ὕδατος πάνυ διαυγεστάτου χαὶ ποτιμωτάτου, ἐξ ἧς
τὸ ὕδωρ ἐχεῖνο προέρχεται. Οἱ δὲ ἐν χαταγνώσει
ὄντες πολὺ θλίόουσιν εἰσελθεῖν διὰ τῆς θύρας ἐχείνης,
xal οὗ δύνανται, στενουμένης αὐτῆς" οἵτινες βιαζόμε-
- yot ἐξομολογοῦνται ἐπὶ τῶν ἑτέρων εἴ τι ἥμαρτον " καὶ
δέησιν ποιοῦνται, ἵνα οἵ λοιποὶ εὔξωνται περὶ αὐτῶν"
χαὶ νηστεύουσι χρόνον τινὰ ἱχανόν, — "Exei φασιν elpn-
-"xévat τοὺς περὶ τὸν Σανδάλην συνάγεσθαι τοὺς
Βραχμᾶνας, ἡμέρᾳ μέντοι τεταγμένη ἀλλ᾽ εἶναι μέν
τινας ἐχεῖ ἔχοντας τὴν διατριδήν. Τοὺς δὲ ἀλλαχό-
θεν συνιέναι θέρους ὥρᾳ, χαὶ περὶ τὸ φθινόπωρον
πλεοναζούσης τῆς ὀπώρας, ἐπί τε τὴν θέαν τοῦ dv-
δριάντος, καὶ ἐπὶ τὸ ἀλλήλοις συμιμίξαι " καὶ εἰς τὸ
πεῖραν ἑαυτῶν λαῤεῖν, εἰ δύνανται εἰσελθεῖν διὰ τῆς
εἰρημένης θύρας. Γίνεσθαι δὲ ἐκεῖ ζητήσεις λέγουσι
"περὶ τὴς ἐν τῷ σώματι ἐχείνῳ gis: οὐδὲ γὰρ
ἔστι ῥᾳδίως πάσῃ τὴ ἀνατυπώσει ἐπιστῆναι, διά τε τὸ
πολλὰ εἶναι, χαὶ διὰ τὸ μὴ πάντα τὰ ζῶα χαὶ φυτὰ
ἐν πάσῃ χώρᾳ ὑπάρχειν. Ἃ μὲν οὖν Ἰνδοὶ f ἰστοροῦνι
περὶ τοῦ παρ᾽ αὐτοῖς δοχιμαστηρίου ὕδατός ἐστι
ταῦτα. Οἶμαι δὲ τούτου καὶ Ἀπολλώνιον τὸν Τυανέα
riii. τοῦ ὕδατος. τοῦ ἐν τῷ σπηλαίῳ λέγω"
; Ὑράφων γὰρ τοῖς Βραχμᾶσιν, ὅρχον τινὰ ὀμνύει" Οὐ
μὰ τὸ Ταντάλιον ὕδωρ, οὗ με ἐμυήσατε. Οἶμαι γὰρ
Ῥαντάλιον λέγειν τοῦτο, διὰ τὸ ἀεὶ τὴ προσδοκίᾳ
χολάζειν τοὺς ὑπὸ τοῦτο ἐλθεῖν ἐσπουδαχότας, χάχ
τούτου ποτὸν ἀρύσασθαι.

T

AME V

vero aliunde convenire tempore zestivo,

COMMENTAIRES SUR L'INDE. 69

et animalia , et quiequid tandem in rerum natura existit.
Hanc statuam aiunt Deum filio suo dedisse, cum mun-
dum conderet, ut exemplar sibi propositum haberet.
Inquisivi etiam , ait, cujus materie esset. Sed et San-
dales mihi affirmabat, et reliqui testabantur, nemini
quidquam de statue illius materia constare : cum nec
aurea, nec argentea sit, neque crea , nec lapidea , alte- .
riusve materi. Sed quam simillimam quidem esse
ligno durissimo , nec ulli putredini obnoxio; neque tamen
lignum esse. Addebant prcterea regem quendam cona-
tum fuisse evellere capillum aliquem eorum qui in cer-
vicem statu: dependent , et sanguinem inde profluxisse.
Hinc regem istum tanto metu exanimatum fuisse, ut
vix post longas Brachmanorum preces ad se redierit.
Capiti ejus Dei effigiem veluti throno insidere ferunt.
Quin et caloribus cestivis tofam statuam sudore diffluere,
et a Brachmanis ventilando refrigerari; sistique sudorem
aiunt. Et nisi ventilabris calor temperetur, adeo largum
effluere sudorem , ut humus cireumcirca madescat. Post
statuam hanc in interiore antri recessu longo intervallo
tenebras esse. Eo cum facibus accensis ingrediuntur,
quibus subeundi animus est; et offendunt ostium quod-
dam. Ex quo aqua profluit, qua in extremo antro
lacus instar restagnat. Per id ostium ingrediuntur, qui
semetipsos probare cupiunt. Et quicunque a vitze inqui-
namentis puri sunt , sine ullo impedimento intrant , lar-
gius sese aperiente ostio. Fontemque maximum unda
limpidissime et potui gratissimze inveniunt : ex quo
aqua illa, quam dixi, promanat. Sed qui crimini alicui
obnoxii sunt, plurimum in ostii illius ingressu luctantur :
nec ingredi queunt, ostio sese coarctante. Hi coacti
coram aliis, si quid peccati commiserint, confitentur. Ro-
gantque uf reliqui Deum pro sese exorent : et longum
temporis spatium jejuniis exigunt. Hic aiunt Sandalem
dixisse stato quodam die congregari Brachmanos : et
nonnullos quidem ibidem perpetuo commorari; alios
et autumno,
dum fructuum copia abundat: cum ut statuam illam
videant, tum ob mutuum congressum ; et ut quisque
periculum in semetipso faciat, nunquid per 'dictum
ostium ingredi queat. Ibidem qucestiones ppertractari
aiunt de figuris corpori isti insculptis. Neque enim fa-
cile omnes figurae sciri possunt : cum quod mult: ec
sint, tum quod omnia animalia et plante non uno in
loco existunt. Atque hoc sunt, quc Indi de aqua pro-
bationis apud se referunt. Ceterum :et Apollonium
Tyaneum illius aquae meminisse existimo : ejus inquam,
qui in antro est. Nam in literis, quas Brachmanis
scribit, juramento quodam utitur: Non per Tantaliam
aquam, qua me initiastis. Puto enim ipsum aquam hanc
Tanfaliam vocare , quod perpetua expectatione suspensos
teneat eos, qui illam subire, potumque ex ea haurire
conantur.

10 BARDESANE. ;
ς 2.

[ Poneuvnz, Extrait du Traité de l'abstinence de la chair des animauz, περὶ ἀποχἧς ἐμψύχων. Liv. Iv. '

SS 17 et 18. ] F ji

$ 17. Ἰνδῶν γὰρ τῆς πολιτείας εἰς πολλὰ νενεμημέ-
νης, ἔστι τι γένος παρ᾽ αὐτοῖς τὸ τῶν θεοσόφων, οὃς
P υμνοσοφιστὰς.» χαλεῖν εἰώθασιν “Ἕλληνες. Τούτων δὲ
δύο τομήν ὧν τῆς μὲν Βραχμᾶνες προΐστανται,
τῆς δὲ Σαμαναῖοι. "AAA οἱ μὲν Box ves ἐχ γέ--
νους διαδέχονται ὥσπερ ἱερατείαν τὴν τοιαύτην θεο-
σοφίαν. Σαμαναῖοι δὲ λογάδες εἰσὶν xdx τῶν βουλη--
θέντων θεοσοφεῖν συμπληρούμενοι. Ἔχει δὲ τὰ xaz'
αὐτοὺς τοῦτον τὸν τρόπον, ὡς Βαρδησάνης ἀνὴρ Βα-
θυλώνιος ἐπὶ τῶν πατέρων ἡμῶν γεγονὼς χαὶ ἐντυχὼν
τοὶς περὶ Δάνδαμιν (1) πεπεμμένοις ᾿Ινδοῖς πρὸς τὸν
Καίσαρα ἀνέγραψεν. Πάντες γὰρ Βραχμᾶνες ἕνός εἶσι
γένους" ἐξ ἑνὸς γὰρ πατρὸς χαὶ μιᾶς μητρὸς πάντες
κατάγουσι" Σαμαναῖοι δὲ οὐχ εἰσὶ τοῦ αὐτὸῦ (s 2) γέ-
νους, ἀλλ᾽ ἐχ παντὸς τοῦ τῶν Ἰνδῶν ἔθνους, ὡς ἔφαμεν,
συνειλεγμένοι: οὔτε δὲ βασιλεύεται Βραχμὰν οὔτε
συντελεῖ vt τοῖς ἄλλοις. Τούτων δὲ οἵ φιλόσοφοι, οἵ
μὲν ἐν ὄρει οἰκοῦσιν, οἱ δὲ περὶ Γάγγην ποταμόν,
Σιτοῦνται δὲ οἵ μὲν ὄρειοι τήν τε ὀπώραν xai γάλα
βόειον βοτάναις παγὲν, ot δὲ περὶ τὸν Γάγγην ἐχ τῆς
ὀπώρας, ἣ πολλὴ περὶ τὸν ποταμὸν γεννᾶται, Φέ-
ρει δὲ ἣ γῆ σχεδὸν χαρπὸν ἀεὶ νέον καὶ μέντοι xo τὴν
ὄρυζαν πολλήν τε xal αὐτόματον, ἧ χρῶνται ὅταν τὸ
τῆς ὀπώρας ἐπιλείπη. — To δ᾽ ἄλλου τινὸς ἅψασθαι ἢ
ὅλως θιγεῖν ἐμψύχου τροφῆς ἴσον καὶ τῇ ἐσχάτη ἀχα-
θαρσίᾳ τε xoi ἀσεδείᾳ νενόμισται, Καὶ τοῦτο αὐτοῖς
τὸ δόγμα * θρησχεύουσί τε τὸ θεῖον χαὶ εὐσεύδοῦσι περὶ
αὐτὸ, χαθορῶνται. Τὸν τοίνυν χρόνον τῆς ἡμέρας
xa τῆς νυχτὸς τὸν πλεῖστον εἰς ὕμνους τῶν θεῶν ἀπέ-
γειμαν xal εὐχὰς, ἑχάστου ἰδίαν χαλύθην ἔχοντος
xol ὡς ἔνι μάλιστα ἰδιάζοντος. Κοινῇ γὰρ Βραχμᾶ-
vec μένειν obx ἀνέχονται οὐδὲ πολλὰ διαλέγεσθαι"
ἀλλ᾽ ὅταν τοῦτο cup. 67, ἀναχωρήσαντες ἐπὶ πολλὰς
ἡμέρας οὐ φθέγγονται, πολλάχις δὲ x«t νηστεύουσι.
Σαμαναῖοι δὲ εἰσὶ μὲν, ὡς ἔφαμεν, λογάδες. Ὅταν
δὲ μέλλη εἰς τὸ τάγμα τις ἐγγράφεσθαι, πρόσεισι
τοῖς ἄρχουσι τὴς πόλεως. ὅπου δ᾽ ἂν τύχη τῆς πό-
λεως ἢ τῆς χώμης, χαὶ τῶν χτημάτων ἐξίστασται
(καὶ) πάσης τῆς ἄλλης οὐσίας, ξυράμενος δὲ τοῦ σώ-
ματος τὰ περιττὰ λαμδάνει στολὴν ἄπεισί τε πρὸς
Σαμαναίους, οὔτε πρὸς γυναῖκα οὔτε πρὸς τέχνα, εἰ
τύχοι χεχτημένος, ἐπιστροφὴν ἤ τινα λόγον ἔτι ποιού-
μενος ἢ πρὸς αὐτὸν ὅλως νομίζων. Καὶ τῶν μὲν
τέχνων ὃ βασιλεὺς κήδεται, ὅπως ἔχωσι τὰ ἀναγκαῖα,
τῆς δὲ γυναικὸς οἵ οἰχεῖοι. Ὃ δὲ βίος τοῖς Σαμα-
ναίοις ἐστὶ τοιοῦτος ἔξω τῆς πόλεως διατρίδουσι

$ 17. Nam cum Indorum respublica in multas partes.
distributa sit, genus quoddam sapientum apud ipsos
est, quos Greci Gymnosophistas vocare consueverunt.
Horum duze factiones sunt , Brachmanum altera , altera
Samanseorum. Brachmanes per generis successionem ,
non secus ac sacerdotium hujusmodi divinam sapientiam |
admittunt. Saman:i selecti quidam sunt, et ex qui-
buslibet qui divinae sapienti: se tradere voluerint , con-
stant. Eorum vita ad hunc modum est , quemadmodum.
Bardesanes Babylonius memorie prodit, qui majorum.
nostrorum tempestate exstitit, cum illisque Indis esf.
versatus , qui cum Dandami missi ad Cesarem fuerant.
Brachmanes enim omnes unius sunt generis, ex unius
patris uniusque matris origine omnes deducti ; Samani
vero non ifa , sed ex omni Indorum gente, ut jam dixi--
mus ,collecti. Neque igitur sub regno degunt Brachma-
nes , neque reliquis civibus adnumerantur : sed ex ipsis.
ii qui philosophi sunt, alii in monte, alii apud Gangem
fluvium habitant. Ac montani quidem pomis et lacte
bubulo herbis coagulato vescuntur : fluviales ex pomis
etiam ipsi victum comparant , quce multa apud fluyium.
nascuntur. Terra enim fere semper recentes fructus
producit : quin etiam oryze copiam sponte procreat,
qua, si quando poma defecerint, uti quoque in cibo so--
lent. Aliud vero quidpiam degustare , aut alimentum ex
animatis vel omnino tangere immunditia extreme atque
impietati non dissimile apud ipsos habetur. Cultum deo
religiose ac pie exhibent. Majorem enim diei ac nocti
partem hymnis in deos ac precibus dicarunt. Singuli
tamen in propriis tuguriis manent, et quam maxime
fieri potest soli morantur. Simul enim versari Brach--
manes ac multum colloqui non admodum patiuntur.
Sed cum id forte contigerit, recessione inde facta, in.
multos dies postea non loquuntur. Sepe etiam jeju-
nant. Samanswi vero electi, uf diximus, sunt. In quo-
rum collegium cum quispiam est asciscendus, ad prin-
cipes civitatis aut vici cujuscunque fuerit accedit, atque
ibi bonis suis facultatibusque omnibus repudiatis ac su-
pervacua omni corporis parte defonsa stolam accipit,
atque ita nulla neque uxoris neque liberorum si forte.
adsint ratione habita, quasi ad se nihil omnino amplius
pertineant, ad Samanzeos recedit. Regi liberorum edu-
candorum , cognatis uxoris cura relinquitur. Vita Sa-

mansorum hujusmodi est: extra urbem commorautur

(4) Δαμάδμιν se lit dans quelques msc. — (2) γένους αὐτῶν.

διημερεύοντες ἐν τοῖς περὶ τοῦ θείου λόγοις, ἔχουσι
δὲ οἴχους. χαὶ τεμένη ὑπὸ τοῦ βασιλέως οἰχοδου.η-
θέντα, ἐν οἷς οἰκονόμοι εἰσὶν ἀπότακτόν τι λαμέξάνον-
τες παρὰ τοῦ βασιλέως εἰς τροφὴν τῶν συνιόντων.
TH δὲ παρασχευὴ γίνεται ὀρύζης χαὶ ἄρτων χαὶ
"ὀπώρας xai λα ἀχάνων. Καὶ εἰσελθόντων εἷς τὸν
εἶχον € ὑπὸ σημαίνοντι χώδωνι ol μὴ Σαμαναῖοι ἐξία--
σιν, oí δὲ προσεύχονται. Εὐξαμένων δὲ πάλιν
διαχωδωνίζει xa οἱ € ὑπηρέται ἑκάστῳ τρυόδλίον δόντες
(δύο γὰρ ἐχ ταὐτοῦ οὐκ ἐσθίουσι ) τρέφουσιν (1) αὐτοὺς
πῇ ὀρύζη: τῷ δὲ δεομένῳ ποικιλίας προστίθεται τὸ
λάχανον 1 τῆς ὀπώρας τι, Τραφέντες δὲ συντόμως
ἐπὶ τὸς αὐτὰς διατριδὰς ἐξίασιν. Ayóvatot δ᾽ εἰσὶ
πᾶντες xal ἀχτήμονες καὶ τοσοῦτον αὐτῶν τε καὶ τῶν

Βραχμάνων céGaq ἔχουσιν οἵ ἄλλοι,

ὥστε χαὶ τὸν
βασιλέα ἀφικνεῖσθαι παρ᾽ αὐτοὺς iai ἱκετεύειν εὔξα-
᾿σθαί τι χαὶ δεηθῆναι ὑπὲρ τῶν καταλαμόανόντων τὴν
χώραν ἢ συμύουλεῦσαι τὸ πραχτέον.
$ 18. Αὐτοὶ δὲ οὕτως πρὸς θάνατον διάκεινται, ex
τὸν μὲν τοῦ ζῆν χρόνον ὥσπερ ἀναγκαίαν τινὰ τῇ φύ-
σει λειτουργίαν ἀκουσίως ὑπομένειν, σπεύδειν δὲ τὰς
: ψυχὰς ἀπολῦσαι τῶν σωμάτων. Καὶ πολλάκις,
ὅταν εὖ ἔχειν σχέψωνται, μηδενὸς αὐτοὺς ἐπείγοντος
᾿χαχοῦὺ μηδὲ ἐξελαύνοντος ἐξίασι τοῦ βίου, προειπόν-
πες μέντοι τοῖς ἄλλοις" καὶ ἔστιν οὐδεὶς 6 χωλύσων,
᾿ἄλλὰ πάντες αὐτοὺς εὐδαιμονίζοντες πρὸς τοὺς οἷ-
χείους τῶν τεθνηχότων ἐπισχήπτουσί τινα. Οὕτως
"Bs6aíav καὶ ἀληθεστάτην αὐτοί τε xal oi πολλοὶ ταῖς
Ψυχαῖς τὴν μετ᾽ ἀλλήλων εἶναι δίαιταν πεπιστεύχα-
σιν. Οἱ δ᾽ ἐπειδὰν ὑπαχούσωσι τῶν ἐντεταλμένων
αὐτοῖς, πυρὶ τὸ σῶμα παραδόντες, ὅπως δὴ καθαρω-
τάτην ἀποχρίνωσι τοῦ σώματος τὴν ψυχὴν, ὑμνούμε-
νοι τελευτῶσι" ῥᾷον γὰρ ἐχείνους eig τὸν θάνατον oi
φίλτατοι ἀποπέμπουσιν ἢ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἕχα-
στοι τοὺς πολίτας εἷς μὴ μηχίστας ἀποδημίας. Καὶ
σφᾶς μὲν αὐτοὺς δαχρύουσιν ἐν τῷ Civ διαμένοντας (2),
ἐχείνους δὲ μαχαρίζουσι τὴν ἀθάνατον λῆξιν ἀπολαυ.-

" d

/ M ΕἸ M » à , » NS.
Sdvovtatc , xat οὐδεὶς οὔτε παρὰ τουτοιῖις OUTE παρα

τοῖς ἄλλοις τοῖς. εἰρημένοις σοφιστὴς προελθὼν, οἷοι
βῥοτοὶ νῦν παρ᾽ “Ἕλλησιν, ἀπορεῖν ἔδοξε λέγων᾽
"EXv ὑμᾶς πάντες μιμήσωνται. τί ἡμῖν ἔσται; οὔτε
διὰ τούτους συνεχύθη τὰ τῶν ἀνθρώπων. Οὔτε γὰρ
ἐμιμήσαντο πάντες, οἵ τε μιμούμενοι εὐνομίας μᾶλ-
λον, οὐ συγχύσεως τοῖς ἔθνεσι γεγόνασιν αἴτιοι, Καὶ
μὴν οὐδὲ 6 νόμος τούτους ἠνάγχασεν, ἀλλὰ τοῖς ἄλ-
λοις ἐπιτρέψας σιτεΐσθοωι χρέασι τούτους αὐτονόμους
εἴασε xat ἐσέφθη ὡς αὑτοῦ κρείττονας, o0 μὴν ὡς ἀδι-
᾿χίας χατάρχοντας ὑπήγαγε τῇ παρ᾽ αὑτοῦ δίχη, ἀλλὰ
τοὺς ἑτέρους. Πρὸς μέντοι τοὺς ἐρωτῶντας τί ἔσται
μιμησαμένων πάντων τοὺς τοιούτους, δητέον τὸ τοῦ
Πυθαγόρου: xai γὰρ βασιλέων πάντων γενομένων
δυσδιέξαχτος ὃ βίος, φησὶν, ἔσται xat οὐ δήπου φευ-
ατέον τὸ τῆς βασιλείας " xat σπουδαίων ἁπάντων οὐχ

(t) τρέφοντες. --- (2) διαμείναντας.

COMMENTAIRES SUR L'INDE. p

ac fotum diem in divinis colloquiis traducunt , ubi do-
mos et fana a rege exstructa habent : in quibus c conomi
sunf, qui certam quandam mercedem ad convenientium
alimentum a rege accipiunt. "Victus eorum ex oryza et
pane ét pomis et oleribus apparatur. Nam cum ingressi
in domum fuerint , ad. tintinnabuli signum Saman:ei pre-
ces effundunt; quod ubi fecerunt; signo iterum dato
ministri singulis lance oblata, duo enim ex eodem vase
non comedunt, oryza ipsos pascunt. $Si quis varieta-
tem aliquam requirat, olus aut pomorum quidpiam ap-
ponitur : quibus sane celeriter vescuntur. Quo facto
exeunt ad eadem studia sese conversuri. Omnes autem
cielibes sunt neque ullas possessiones habent; ac tanta
et ipsi et Brachmanes in veneratione apud alios sunt , ut
rex quoque interdum ad eos accedat, rogetque ut pro
statu regionis deum precentur, aut quid agendum sif ,
consulant.

$ 18. Ipsi autem ita erga mortem affecti sunt, ut vi-
vendi tempus quasi necessarium quoddam nature mi-
nisterium inviti sustineant, atque ideo animas a corpo-
ribus festinent absolvere. Ac sspe ubi bene se habere
conspexerint, nullo malo urgente e vita decedunt, re
tamen aliis prenuntiata, nullusque sit qui prohibeat ,
sed omnes eos beatos praedicantes suis quisque domesti-
cis morituris mandata quaedam tradant : adeo stabilem
ac veram et ipsi et plerique animabus inter se post obi-
ium vitam esse crediderunt. Illi autem ubi mandata sibi
commissa perceperunt, corpore in ignem conjecto, ut
purissimam a corpore animam secernant, ab omnibus
celebrati mortem obeunt. JEquiori enim animo illos
amici ae propinqui ad mortem dimittunt, quam alii ho-
mines suos quisque cives in non admodum longinquas
peregrinationes : ac se ipsos qui in vita superstites re-
manserint, deplorant, illos beant, quippe immortalem
sortem jam receperint. Neque quispiam aut apud hos,
aut apud alios quos superius commemoravi , sophista ac
declamator procedens, quales multi apud Graecos nunc
sunt, dubitare visus est, ac dicere, si non omnes imi-
tabuntur, quid nobis eveniet? neque propter hos humane
res confusce sunt. Nam neque omnes hos sunf imitati :
et qui imitati sunt, ordinis potius et tranquillitatis ,
quam confusionis populis in causa exstiterunt. At enim
neque lex his necessitatem ullam afferebat, sed cum
aliis permitteret, ut carnibus vescerentur, hos sui juris
ut essent , reliquit, et quasi se superiores venerata est.
Neque enim hos quasi injustitie perpetratores , pon
quam irrogat, subjecit, sed alios. Ad eos tamen, qui
quid eventurum sit, requirunt, si omnes hujuscemodi
vitam hominum imitentur, illud Pythagorc responden-
dum est: Si enim omnes essent reges , efficeretur, in-
quit, ut difficulter vita traduci posset, neque tamen
propterea fugiendum regnum est. Sic quoque si omnes
probi sint, reipublice quidem expediendz ac disponendae

eo BARDESANE. —— &

ἔστιν εὑρεῖν πολιτείας διέξοδον τηροῦντας τὴν ἀξίαν τῇ
σπουδαιότητι; χαὶ οὐ δήπου τοσοῦτον ἄν τις μανείη ᾿
ὡς μὴ πᾶσιν ἐπιδάλλειν ἡγεῖσθαι σπουδαίοις εἶναι
προθυμεῖσθαι. Πολλὰ μέντοι χαὶ ἄλλα ὃ νόμος τῶν
μὲν χυδαίων συνεχώρησεν, οὐχ ὅτι δὲ φιλοσόφῳ ἀλλ᾽
οὐδὲ τῷ καλῶς πολιτευομένῳ ἐπέτρεψεν. Οὐδὲ γὰρ ἐκ
πάσης τέχνης παραδέξαιτ᾽ ἂν εἷς τὸ πολίτευμα, χαί-
τοι οὐχ ἐκώλυσε μὲν μετιέναι τὰς τέχνας, . οὐδ᾽ Ex παν-
τὸς ἐπιτηδεύματος, xol ὅμως τοὺς ἐχ τῶν βαναύσων
ἄρχειν ἀπείργει, ὅλως τε ἐν αἷς δικαιοσύνης χρεία
χαὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς, τῆς προστατείας χωλύει.
᾿Επεὶ δ᾽ οὐδ᾽ ἑταίραις ὁμιλεῖν ἀπαγορεύει τοῖς πολλοῖς
ἀλλὰ χαὶ πραττόμενος τὰς ἑ ἑταίρας τὸ μίσθωμα, ἔπο-
γείδιστον ἡγεῖται μετρίοις ἀνδράσι καὶ αἰσχρὰν τὴν
πρὸς ταύτας ὁμιλίαν " τὸ τ᾽ ἐν χαπηλείοις διαζὴν οὗ
χεχώλυχεν ὃ νόμος, χαὶ ὅμως ἐπονείδιστον τῷ με-
τρίῳ. Τοιοῦτον οὖν τι καὶ τὸ ἐπὶ τῆς διαίτης φαί-
νεται. Καὶ οὖχ ἥτις τοῖς πολλοῖς συγχεχώρηται,
ταύτην ἄν τις χαὶ τοῖς βελτίστοις συγχωρήσειεν,
φιλοσοφῶν δὲ ἀνὴρ μάλιστ᾽ ἂν τοὺς ἱεροὺς ἑαυτῷ
ὑπογράψειε νόμους, οὺς θεοί τε xol ἄνθρωποι ἀφώρι-
σαν θεοῖς ἑπόμενοι. Οἱ δ᾽ ἱεροὶ πεφήνασι νόμοι χατὰ
ἔθνη xol χατὰ πόλεις ἁγνείαν μὲν προστάττοντες,
ἐμψύχων δὲ βρῶσιν ἀπαγορεύοντες τοῖς ἱεροῖς ἤδη
xai εἰς πλῆθος πίνειν χωλύοντες 7?) Ov εὐσέδειαν ἢ
διά τινας βλάδας ἐκ τῆς τροφῆς " ὥστε ἢ τοὺς ἱερέας
μιμιητέον 7j πᾶσι πειστέον τοῖς νομοθέταις. “Εκχατέ-
ρῶς γὰρ πάντων ἀφεχτέον τὸν νόμιμόν τε τελείως
χαὶ εὐσεδῶς εἰ γὰρ χατὰ μέρος τινὲς OU εὐσέόδειαν
τινῶν ἀπέχονται, ὃ πρὸς πάντα εὐσεδὴς πάντων
ἀφέξεται.

:
modus nullus reperietur in quo sua probitati —
dignitas sit. At nemo tamen sane adeo insaniret , ut non
omnibus convenire existimaret, ut probi evadere stu-
deant. Multa siquidem etiam alia vulgari ac confusanez
turbe concedit, qua nedum philosopho, sed ne recte
quidem civitatem admimistranti permitteret. Nam licet
neque ex omni arte ad administrationem reipublicae ad-
mittat, non vetat tamen quin ille exerceantur. Sordi-
darum famen artium opifices a magistratibus, itque
omnino ab earum rerum presidentia arcet, in quib

justitia aut relique virtutes requiruntur. Sed ame.
cum meretricibus mercedem exigens, infamem tamem
esse ac turpem earum congressum modestis totibibug
censet. ln cauponis item vitam traducere non prohi-
bet : nihil tamen propterea obstat, quin id maximo
opprobrio ingenuis hominibus habeatur. Idem in "d
quoquefit. Nonenim qui vulgo permittitur, is optimis
quibusque etiam esse concedendus videtur. Nam phi
losophus vir sacras precipue sibi leges prcescribit , quas
dii et homines deos sequuti constituerunt. Sacra au-
tem leges per singulas gentes et civitates illae exstite-
runt, qui? sacris hominibus et castimoniam jubent ,

animatorum esum interdicunt, et vero in circulis bibere
vetant, vel pietatis causa, vel lesionis, quae ex ali-
mento evenit. Quam ob rem vel sacerdotes sunt imi
tandi, vel omnibus iegislatoribus obtemperandum estf.
Utrolibet enim modo fiet , ut qui justus ac pius perfecte
est, abstinere ab omnibus debeat. Si enim a quibu:
dam nonnulli ob pietatem abstinent, ab omnibus proc
dubio sibi abstinendum censebit, qui pius in omnib
fuerit. 1

cese pp o

5455 SS RUEDAS AE SERES DEI HR UID MOD ACE ELNE τς

LE PSEUDO-BARDESANE.

Lr LivaE DE LA LOI DES CONTRÉES (1).

- Extrait de la Préface du Spicilegium syriacwm, par le

Rd. W. Cureton (Londres, 1855). »

« Les matériaux qui ont servi au présent ou-
vrage ont été principalement tirés de l'un des
manuscrits que l'archidiacre Tattam a obtenus en
1843, dans le couvent syrien du désert de Nitrie.
Il porte actuellement le n? 14,658 du nouveau
fonds des manuscrits du. Zritisk Museum. On y a
joint, en 1847, plusieurs feuillets provenant de
fraginents acquis plus tard par M. Pacho (2);
plus quatre feuilles en 1850, d'aprés d'autres
fragments que le méme voyageur s'est procurés à
la méme source, Tel qu'il est à présent, le vo-
lume renferme cent quatre-vingt-huit feuillets,

Dans l'origine, il devait en comprendre plus de

deux cent vingt, car la derniére feuille que nous
possédons, est cotée vingt-deux, et chaque feuille
contient dix feuillets. Il y a des lacunes au com-
mencement et à la fin du manuscrit, des muti-
lations dans plusieurs endroits et de larges taches
d'huile sur quelques feuillets. Ce manuscrit est
à deux colonnes, d'une écriture grasse et assurée ;
les rubriques des différents ouvrages et des cha-
pitres sont en lettres rouges. La transcription
parait remonter au sixiéme siecle de notre ére. Le
premier opuscule imprimé d'aprés ce manuscrit
estle célébre traité de Bardesane, sur /e Des-
tin...»

(1) Le titre de ce traité n'est pas donné de la méme
maniére en grec , ce qui est une preuve en faveur de l'o-
pinion des critiques de l'école allemande , qui, ainsi que
nous l'avons fait remarquer dans l'Introduction , consi-
derent cet ouvrage comme différent du fameux « Traité

' du Destin » de Bardesane, et qui aurait été composé

par un de ses disciples à une époque postérieure. Eusébe
( Hist. eccles., liv. IV, ch. 30) l'appelle ὁ περὶ εἱμαρμένης
διάλογος, et saint Epiphane (Panarium adv. hares., 36,

p. 477 ) κατὰ εἱμαρμένης.

(2) Cf. le compte-rendu de l'acquisition de cette col-
lection dans la préface de l'édition des Festal letters οὗ
Athanasius, de W. Cureton (Londres, 1848, in-8?), pu-
bliée par le Comité des traductions orientales de Londres.

73

[Manuscrits syriaques du British Museum, nouv. fonds,
n? 14,658. — W. Cureton, Spicilegium syriacum , p. 1
et suiv. du texte. ]

( Traduction faite sur le texte syriaque.)

Il y a quelques jours, nous montámes rendre
visite à Schemschgram (1) notre frére, et Bar-
desane vint nous y rejoindre. Aprés qu'il l'eut
touché, et vu qu'il se trouvait bien, il nous de-
manda : De quoi parliez-vous, car j'ai entendu
votre voix du dehors, avant d'entrer? Il avait
en effet. l'habitude, chaque fois qu'il nous trou-
vait en conversation sur n'importe quel sujet, de
nous demander : Que disiez-vous ? afin qu'il. püt
prendre part à la discussion. Alors nous lui ré-
pondimes : Voici Avida (2) qui nous disait que
si Dieu est un, comme vous le dites , s'il a créé
l'homme et s'il veut que vous exécutiez ce qu'il
ordonne, pourquoi n'a-t-il pas créé les hommes
de.telle maniére qu'ils fussent incapables de
mal faire , et qu'ils ne fassent que ce qui est bien;
sa volonté serait ainsi accomplie.

Bardesane lui dit : Dis-moi, mon fils Avida ,
pourquoi penses-tu que le Dieu de tous n'est pas
un, ou qu'il est un, et qu'il ne veuille pas que
les homraes se conduisent saintement et avec
droiture ?

Avida répondit : Moi , mon seigneur, j'ai ques-
tionné ceux de mon áge, pour qu'ils me fissent
une réponse.

Bardesane lui dit : Si tu désires t'instruire, il
serait profitable pour toi que tu apprisses d'un
homme plus ágé qu'eux ; mais s'il s'agit d'ensei-
gner, il n'est pas nécessaire que tu les question-
nes; au contraire, tu devrais les exhorter à ce

(1) Ce nom, qui est écrit en grec sous la forme Σαμψιγέρα-
μος, fut porté également par un roi d'Émése, dont la fille
épousa Aristobule ( Joséphe , An£ig. judaiq., liv. XVIII,
ch. 6 ; et liv. XIX, ch. 8); parun prétre de Vénus à Émése
qui alla à la rencontre de Sapor quand il s'avancait contre
lempereur "Valérien (J. Malala, Chronogr., t. I,
p. 391 ). Strabon orthographie le méme nom Σαμψιχέ-
ραμος ( Géograph., lib. XVI, ch. 2, $ 10).

(2) Le nom d'Avida est écrit ᾿Αδειδὰ en grec; la forme
latine Avitus en est la transcription. Nous avons fait re-
marquer dans lIntroduction que le nom d'Avitus fut
porté par Élagabal, et que les érudits allemands suppo-
sent qu'il est question ici de cet empereur syrien.

374

qu'ils te demandent ce qu'ils désirent, Car, d'ha-
bitude, on interroge les maitres, mais eux n'a-
dressent pas de questions; et chaque fois qu'ils
posent une interrogation , cela devrait étre dans
le but de diriger l'esprit de celui qui questionne,
pour qu'il le fasse d'une maniére convenable, et
afin qu'ils comprennent ce qui est son désir; car
il est bon qu'un homme sache poser les questions.

Avida répondit : Je suis désireux d'apprendre,
mais j'ai commencé d'abord par questionner mes
fréres que voici, parce que j'avais honte de m'a-
dresser à toi,

Bardesane dit : Tu parles avec sagesse. Sache
cependant que celui qui pose ses questions con-
venablement, et a la volonté de se laisser con-
vaincre, et qui avance dans la voie de la vérité
sans obstination, ne doit point avoir de honte,
car il procurera certainement du plaisir à celui
auquel il adresse sa question , d'aprés les princi-
pes que j'ai indiqués. Si tu as donc, mon fils,
quelque doute dans l'esprit, sur l'objet dont tu
t'informais, dis-le nous; et si cela nous plait éga-
lement, nous y prendrons part ; enfin, si cela ne
nous plait pas, la nécessité nous obligera de te
démontrer pourquoi cela ne nous convient point.
Et si tu étais seulement désireux d'éclaircir ce
doute, sans avoir quelque chose dans l'esprit à
ce sujet, comme un homme qui s'est attaché der-
niérement aux disciples, et qui est un investiga-
teur nouveau, je te l'enseignerai , afin que tu ne
te sépares pas de nous sans profit; et si les choses
que je te dirai te plaisent, nous avons encore à
ton service d'autres choses relatives à ce sujet;
mais si elles ne te plaisent pas, au moins, en ce qui
nous concerne, nous aurons parlé sans fiel.

Avida répondit : Je désire méme instamment
écouter et étre convaincu, parce que je n'ai en-
tendu exprimer ce doute par aucune autre per-
sonne, mais je l'ai exposé de mon propre mou-
vement à mes fréres ici présents, et ils n'étaient
pas disposés à me convaincre ; en effet, ils me di-
saient : Crois fermement et tu seras capable de
comprendre toute chose. Mais je ne puis pas
croire à moins d'étre convaincu,

Bardesane dit : Ce n'est pas Avida seulement
qui ne veut pas croire, mais encore beaucoup
d'autres, parce qu "ils nont pas la foi en eux, et
ne sont pas méme capables d'étre convaincus;
car ils ne font que détruire et reconstruire , et
se trouvent privés de toute connaissance da la
vérité. Cependant parce qu'Avida ne veut pas
croire , je vous parlerai, à vous qui croyez, sur

ce qu'il désire savoir, et il entendra quelque
chose de plus,

LE PSEUDO-BARDESANE.

Alors il commenca à nous dire: Il y ena-
beaucoup qui n'ont pas la foi , et qui n'ont pas.

recu de la sagesse la connaissance de ]a vérité.

Et sous ce rapport, ils ne sont pas compétents

pour parler et pour instruire ; etils ne se décident
pas facilement à écouter, car ils n'ont pas le fon-

dement dela foi pour édifier, et ils n'ont au- -
cune confiance dans laquelle ils puissent avoir -
espoir. Et parce qu'ils doutent aussi de Dieu, 115.

n'ont pas aussi cette crainte de lui, laquelle
les délivrerait de toute inquiétude; car celui*qui

ne possede pas en lui la crainte de Dieu, est sujet

à toutes sortes d'inquiétudes. Et méme, quoi qu'il
en soit à ce sujet,

nous a-t-il pas créés de telle facon, que nous ne
puissions pécher ni étre coupables? — si l'homme
avait été créé ainsi, il ne l'aurait pas été pour
lui-méme, mais il serait devenu l'instrument de
celui qui le dirigerait; et on sait que celui qui
dirige ainsi à son gré, dirige ou vers le bien
ou vers le mal. Et comment un hómme différe-
rait-il alors d'une harpe, dont un autre homme
tire des accords, ou d'un vaisseau qu'un autre
gouverne? cependant la louange et le blàme sont
dans la main de l'artiste, car la harpe ne con-
nait pas les accords que l'on tire d'elle-méme,
et le vaisseau ignore s'il est bien gouverné et di-

ce qu'ils ne croient pas, ils -
ne sont pas sürs de ne pas le croire à vrai dire, -
mais ils ne sont pas méme convaincus dans leurs:
idées, et ils ne sont pas capables dy rester fermes;
la saveur de leurs pensées est insipide dans leur.
bouche , et ils sont toujours timides et pleins de
háte et de précipitation. Mais quant.à ce que -
disait Avida tout à l'heure : Pourquoi Dieu ne

Ἂν

Y

—

—À

rigé; car ce sont des instruments faits à l'usage .

de celui qui posséde en lui la science, Aussi
Dieu , dans sa bonté , n'a pas voulu créer l'homme
de cette facon, mais il l'a élevé par le Libre
Arbitre au-dessus de beaucoup de choses, et il l'a
rendu égal aux Anges. En effet, observez le soleil
et la lune, et le firmament et le reste de ces étres.
qui sont plus grands que nous sous certains rap-
ports; il ne leur a pas été donné de Libre Arbitre,

mais ils sont tous régis par une loi, de maniéreà -

ne faire que ce qui est disposé pour eux, et rien
autre chose, En effet, le soleil ne dit jamais : Je
ne veux pas me lever à mon heure; et la lune :
Je ne veux pas changer et ne pas croitre ni dé-

croitre ; et aucune des étoiles ne dit : Je ne veux -

pas me lever ni me coucher; et la mer : Je ne
veux pas porter les navires et je ne veux. pas res-
ter dans mes limites; et les collines : Nous ne
voulons plus continuer à rester là οὰ on nous ἃ
placées; et les vents ne disent pas : Nous ne vou-

Ὁ ἈΠ} TNR

ons plus souffler; οἱ la terre: Je ne veux plus
porter et soutenir tout ce qu'il y a sur moi. Mais
toutes ces choses servent et sont sujettes à une
loi,car elles sont les instruments de la sagesse
-de Dieu qui est infaillible. En effet, si chaque
"chose se dirigeait elle-méme , que serait done
celui vers qui elle serait dirigée? et si chaque
chose était dirigée vers un but, que serait donc
celui qui dirigerait? Alors il n'y aurait au-
»eune chose différente de l'autre, car ce qui est
simple et n'a pas de différence en soi, est un étre
»qui, jusqu'à présent, n'a pas encore été créé.
- Mais ces choses qui ont besoin d'étre dirigées,
- ont été mises au pouvoir del'hbomme, parce qu'il
.fut créé à l'image d'Elohim. Sous ce rapport,
ces choses lui ont été données par bonté, pour
qu'elles lui servent pendant un temps; et il lui a
été donné de se gouverner par sa propre volonté,
et pour que tout ce qu'il est capable de faire , il
- Je fasse s'il le veut ; s'il ne le veut pas, qu'il ne le
' fasse pas; et enfin pour qu'il puisse se justifier ou
se condamner. Car si l'homme avait été fait. de
telle sorte qu'il ne füt pas capable de faire un
mal pour lequel il püt étre condamné; de la
méme maniére, le bien qu'il ferait ne serait pas
son fait, et il ne serait pas capable par cela
méme de se justifier. Ainsi, quiconque ne ferait
pas, d'aprés sa propre volonté , ce qui est bon ou
mauvais , sa justification et'sa condamnation re-
poseraient dans le Hasard pour lequel il est créé.
Sous ce rapport, qu'il soit donc démontré pour
vous, que la bonté de Dieu a été grande envers
l'homme, et qu'il lui a été donné le Libre Arbitre
à un plus haut degré qu'à tous ces éléments
dont nous avons parlé tout à l'heure; que par
l'usage de ce Libre Arbitre, il peut se justifier et se
gouverner d'une maniere divine et s'associer aux
Anges (1), qui sont eux aussi en possession du
Libre Arbitre; car nous savons que si les Anges
ne possédaient pas en eux-mémes le Libre Arbitre,
ils n'auraient pas eu de relations avec les filles des
honimes, ils n'auraient pas péché et ne seraient
pas tombés de leurs places. C'est pourquoi, de la
méme maniére, les autres Anges qui ont accompli
la volonté de leur Seigneur ont été élevés et sanc-
tifiós par leur empire sur eux-mémes, et ont recu
des dons puissants, Car tout ce qui existe a be-

(1) Bardesane prend ici ΤΌΝ 523; que les Septante
ont rendu par υἱοὶ τοῦ Θεοῦ (Genése, Vl, 2), pour les
Anges. — Cf. aussi Josephe, Antiq. jud., liv. I, ch. 3. —
Justin martyr, Apolog., liv. IL, c. 5. — Clément d'Alexan-
drie, S/romat., liv. ΠῚ et liv. V. — Sulpice-Sévére ,
Hist. sacr., liv. I. — Lactance, Inst. div., liv. II, c. 14.
— Le testament des XII patriarches ; Test. de Ruben.
c. 5, dans Grabe, Spicilegium SS. Patrum, t. I, pg. 150.

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES.

15
soin du Seigneur de tous, et il n'y a pas de limites
à ses dons. Sachez néanmoins que méme ces
choses dont j'ai parlé, sont réglées par une loi,
qu'elles ne sont pas complétement exemptes de
liberté, et sous ce rapport , au dernier jour, elles
seront toutes soumises au Jugement.,
Jeluirépliquai : Et comment ces chosesqui sont
sujettes à une régle , pourraient-elles étre jugées ?
Il me répondit : Les éléments, ó Philippe, ne
seront pas jugés en tant qu'ils sont soumis à une
régle, rnais en tant qu'ils sont une force; car des
étres, lors méme qu'ils sont soumis à un ordre,
ne sont pas pour cela privés de leurs qualités
naturelles, mais seulement de leur force d'éner-
gie qui est diminuée par le mélange des uns avec
les autres, et ils sont soumis par le pouvoir de leur
Créateur; et en tant qu'ils sont sujets, ils ne sont
pas jugés, excepté pour ce qui leur est propre.
Avida lui dit: Les choses que tu as dites sont
excellentes. Mais, hélas! les Commandements qui
ont été donnés aux hommes sont sévéres, et ceux-
ci ne sont pas capables de les exécuter.
Bardesane répondit : Ceci est la réponse d'un
homme qui ne désire pas faire ce qui est bien, et
plus spécialement encore d'un individu qui a obéi
et qui s'est soumis à son Ennemi (Satan). Car les
hommes ne sont pas tenus de faire ce qu'ils sont
capables de vouloir. En effet, il y a deux Comman-
dements qui nous sont imposés, et qui sont établis
justement pour le Libre Arbitre : l'un qui ordonne
de nous abstenir de tout ce qui est mal, et de ce
«ue nous ne voudrions pas qui nous füt fait; et
l'autre qui ordonne de faire le bien et d'aimer et
de désirer qu'on nous le fasse. Car quel homme
par exemple serait incapable d'éviter le mal, le
mensonge, l'adultére et la fornication, ou de se
vendre coupable de haine et. de fausseté ? Cepen-
dant, hélas! toutes ces choses sont inhérentes à
l'esprit de l'homme, et elles ne dépendent pas du
pouvoir du corps, mais de la volonté de l'àme.
Et méme, quand un homme serait pauvre, malade,
vieux et impotent de ses membres, il est capable
de s'abstenir de toutes ces choses ; et comme il est
capable de s'en abstenir, il est de méme capable
d'aimer et de bénir, de dire la vérité, de prier
pour le bien de tous ceux qu'il connait, De
plus, s'il est en santé et s'il a l'usage de ses
mains, il est en ontre capable de donner quelque
chose de ce qu'il a, de supporter aussi, par sa
force corporelle, celui qui est malade et qui s'est
affaissé. Telle est sa. capacité. J'ignore donc en
quoi consiste ce qu'on n'est pas capable de faire,
comme le disent ceux qui sont privés de foi. En
effet, je pense que c'est selon ces Comminde-

76

ments, plus que dans toute autre chose, que
l'homme peut agir. Car ils sont faciles à accom-
plir, et rien n'est capable de les empécher. En
effet, on ne nous ordonne pas de porter de lour-
des charges de pierres ou de bois; ou de toute
autre chose, ce qui est réservé à ceux seulement
qui sont forts de corps; ou de construire des for-
teresses, ou de fonder des villes, ce que les rois
seuls sont capables de faire; ou de gouverner
des vaisseaux, ce que les marins seuls peuvent
faire, puisqu'ils sont habiles dans l'art nautique;
ou de mesurer et de diviser la terre, ce que les
géometres savent faire; ou bien de cultiver aucun
de ces arts que quelques hommes possédent et
que les autres ignorent; mais il nous a été donné,
selon la bonté de Dieu, des Commandements fa-
ciles à observer, tels que chaque homme qui pos-
sede une àme en lui peut les suivre avec joie, car
il ny a pas d'homme qui ne se réjouisse quandil
fait ce qui est bien ; et il n'y en a pas non plus
qui ne soit satisfait, lorsqu'il s'abstient de choses
perverses, excepté toutefois ceux qui n'ont pas
été créés pour cette gràce, et qui sont appelés
ivraie. Et en effet, un juge ne serait-il pas inique,
s'il blàmait un Ms pour une action que lui-
méme n'est pas capable d'éviter?

Avida lui dit: Pour ce qui est de ces choses,
prétends-tu, ó Bardesane! qu'elles soient ROSE
à exécuter?

Bardesane répondit : J'ai ditet je répéte qu'elles
sont faciles pour quiconque le désire; car c'est la
bonne direction d'un esprit libre et d'une áme
qui ne s'est pas mise en révolte contre ceux qui
la dirigent. En effet, il y a beaucoup de choses qui
entravent l'action eu corps, et plus spécialement la
vieillesse, la maladie et la pauvreté,

Avida dit ; Peut-étre est-il possible que l'homme
soit capable de s'abstenir de choses perverses,
mais qui donc parmi les hommes est capable de
faire de bonnes choses ?

Bardesane répondit : Il est plus facile de faire le
bien que de s'abstenir du mal. Car le bien est
propre à l'homme, et c'est pourquoi il se réjouit
chaque fois qu'il fait le bien; mais le mal est l'oeu-
vre de l'Ennemi (Satan), et c'est pourquoi, quand
un homme est troublé et détourné deson élément,
il fait des choses mauvaises. Aussi, sache, mon fils,
que c'est chose facile pour un indios de louer
et de bénir son ami; mais qu'il n'est pas aisé

LE PSEUDO-BARDESANE.

qu'un homme ne blàme et ne rabaisse point eli 1
qu'il déteste, Néanmoins le fait est possible, et:
quand un homme fait ce qui est bien , son esprit
est satisfait, sa conscience est banque et il aime
que EARS voie ce qu'il fait; mais quand un
homme agit mal et commet une mauvaise ac-
tion, il est agité, troublé et dominé par la coléi
et linquiétude, il est tourmenté et dans so
àme et dans son corps. Quand il persévére d n
cette idée, il n'aime à étre vu par personne; .
ces choses dont il se réjouit et qu 'accompagnent.
méme la louange et la bénédiction, il les re-
pousse ; mais les choses qui l'agiteritet le trou- |
blent sont suivies de malédictions et de bláme. -
Cependant, me dira-t-on, les fous sont satisfaits ;
lorsqu'ils commettent de mauvaises actions; mais |
ce n'est ni pour étre loués, ni dans l'espoir |
d'une récompense qu'ils agissent ainsi ; et ce plai-
sir ne dure pas chez eux. Car le plaisir qu'on res--
sent à l'état de santé et en vue d'une récompense, |
est une chose, tandis que le plaisir qu'on éprouve -
dans l'état de maladie et par désespoir, est autre |
chose. La luxure est une chose; et l'amour une
autre chose; l'amitié est une chose, etla camara- -
derie une autre chose ; aussi nous devons nette- ]
ment comprendre que l'ardeur effrénée del'amour 1
s'appelle luxure; et méme, bien qu'on y trouve |

!

!

|

une jouissance momentanée , elle differe totale- 1
ment du véritable amour dont la jouissance est -
éternellement pure et indissoluble. 1

Je lui répondis : D'aprés cette maniere Avida |.
que voici dit également : C'est par sa Nature que
l'homme agit mal, car s'il n'avait pas été dirigé |
par sz Nature à faire le mal, il s'en abstiendrait. |

Bardesane répliqua : Si tous les hommes se -
conduisaient de la méme maniére et agissaient '
avec le méme esprit, alors on aurait la certitude |
que c'est leur Nature qui les gouverne, et ils
n'auraient pasen eux le Libre Arbitre dont je vous |
ai parlé, Cependant, afin que vous puissiez com- -
prendre ce que c'est que la Nature et ce que c'est. —
que le Libre Arbitre, je vais essayer de vous l'ex-.
pliquer. USE

( La Nature de l'homme consiste dans ceci :
qu'il doitnaítre, croitre, grandir, procréer et vieil-
lir, au moyen du manger et du boire, du sommeil
et de l'état de veille, et enfin qu'il doit mourir.
Toutes ces choses , par le fait méme qu'elles sont
de la Nature, sont communes à tous les hommes;

[Eusbbe, Prap. evarigel., VI, 10; 1—0. ]

(ἢ Κατὰ φύσιν ὁ ἄνθρωπος γεννᾶται, τρέφεται,
ἀχμάζει, γεννᾷ, ἐσθίει, πίνει, χοιμᾶται, pes ἄπο-
4

F ^ ^ E] ,
θνήσχει. Καὶ τοῦτο παντὸς ἀνθρώπου xat παντὸς ἀλό--
- H
γου ζώου: καὶ τὰ μὲν ἄλλα ζῶα ψυχικὰ ὄντα καὶ διόλου

N b
t χατὰ συμπλοχὴν γεγενημένα, διόλου σχεδὸν χατὰ

E 5glé. Ainsi, les animaux obéissent aussi à la Na-
| ture dans leurs ee car le lion se nourrit de

: - abeilles ἐγ μιλδῆε du. miel. La foured amasse des
, provisions pendant l'été afin de se nourrir pen-
- dant l'hiver, et. par cette raison toutes les four-
1 mis agissent d: méme. Le scorpion pique avec son
- aiguillon celui qui ne lui a point fait de mal, e
tous les scorpions piquent également de la iind
: maniére. Donc tous les animaux obéissent à leur
- Nature, car ceux qui se nourrissent d'herbe ne
mangent point de chair, et ceux qui ne mangent
- point d'herbe se nourissent de viande. Cependant
les hommes ne sont pas régis dela méme maniére;
toutefois, dans les choses qui appartiennent à leur
- €orps , ils obéissent à leur Nature comme les ani-
maux; et dans les choses qui appartiennent à leur
esprit, ils agissent selon leur volonté, étant li.

Vg P NPVRTERE Y e m

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES. ᾿ς ἢ

bres, indépendants et créés à l'image de Dieu, .
Néanmoins, il y en a qui mangent de la viande et :
jamais de pain; il en est aussi qui font une dis-
tinction entre les viandes qu'ils mangent, et il
s'en trouve d'autres qui ne se 'nourrissent point
de la chair d'un animal en qui l'àme existe. Il y
en a aussi qui ont des relations incestueuses avec
leurs méres, avec leurs sceurs et avec leurs filles;
il en est aussi qui ne s'approchent jamais d'une
femme. Il s'en trouve d'autres qui se vengent à la
maniére des lions et des tigres; et il en est qui
blessent celui qui ne leur a fait aucun mal,
comme les scorpions. On en trouve encore qui
se laissent mener comme des brebis et ne font au-
cun malà ceux qui les gouvernent; d'autres se
conduisent selon les régles dela vertu, d'autres se- :
lon celles de la justice, d'autres enfin d'une facon
vicieuse. Et si quelqu'un venait me dire qu'ils
ont chacun individuellement une Nature pour
agir ainsi, faites lui voir qu'il n'en est rien. Caril
s'en trouve qui sont fornicateurs et ivrognes, et si
l'avertissement de bons conseils parvient jusqu'à
eux , ils deviennent chastes et sobres et renoncent
aux mauvais instincts de leurs corps. Il y en a qui
pratiquent la chasteté et la tempérence; mais
quand ils commencent à négliger les bons conseils
et à mépriser les Commandements de Dieu et les

φύσιν φέρεται, Λέων σαρχοφαγεῖ xol ἀμύνεται, εἴ τι
ἀδικηθῇ" xo διὰ. τοῦτο πάντες οἵ λέοντες σαρχοφαγοῦσι
χαὶ ἀμύνονται. Καὶ ἀμνάδες χορτοφαγοῦσι χαὶ κρεῶν
οὐχ ἅπτονται xot ἀδικούμεναι οὐχ ἀμύνονται" χαὶ ὃ αὐ-
τὸς τρόπος πάσης ἀμνάδος. Exopríos 17v ἐσθίει καὶ τοὺς
μὴ iori dan ἀδιχεῖ, κέντρῳ ἰούόλῳ πλήσσων᾽ xal
0$) αὐτὴ χαχία πάντων σχορπίων. Μύρμηξ χατὰ φύσιν
οἷδε χειμῶνος παρουσίαν, xat δι᾿ ὅλης θερείας κάμνων
ἀποτίθεται ἑαυτῷ τροφάς" xai διιοίως πάντες μύρμης
χες ἐργάζονται. ἹΜλισσά pin γεωργεῖ, ἐξ οὗ χαὶ τρέ;
stat καὶ ἣ αὐτὴ γεωργία πάσαις μελίσσαις. Καὶ ἡ ἦν
πολλὰ εἴδη ἐχθέσθαι ἡμῖν τῶν ζώων,
σεως μὴ δυνάμενα ἐχστῆναι πολὺν θαυμασμὸν πα-
ρασχεῖν ἡμῖν ἐδύναντο: ἀλλ᾽ αὐτάρχη ἡγησάμην Ex
τῶν παρακειμένων. τὴν ἀπόδειξιν ποιήσασθαι, ὅτι τὰ
giy ἄλλα ζῶα χατὰ τὴν χοινότητα χαὶ τὴν διαφορὰν
xac φύσιν δοθεῖσαν ἑχάστῳ M ἀνάγκης ἡδέως φέρον-
ται, ἄνθρωποι. δὲ uóvot τὸ ἐξαίρετον ἔχοντες, τόν τε
γοῦν xal τὸν Ex τούτου προφερόμενον λόγον, xoc
μὲν τὴν χοινότητα ἕπονται τῇ φύσει, ὡς προεῖπον,
χατὰ δὲ τὸ ἐξαίρετον οὗ χατὰ φύσιν πολιτεύονται.
Οὐδὲ γὰρ μία βρῶσις fj τῶν ἁπάντων’ ἄλλοι μὲν γὰρ
χατὰ τοὺς λέοντας τρέφονται, ἄλλοι δὲ χατὰ τὰς ἀμνά-
δας, οὐχ ἕν ἔχοντες σχῆμα φορημάτων, οὐχ ἔθος
ἕν, οὐχ εἷς νόμος πολιτείας ἐν αὐτοῖς, οὗ μία κίνησις

ἅτινα τῆς φύ-

3 οἱ

ἐπιθυμίας τῶν πραγμάτων" ἀλλ᾽ ἕκαστος τῶν ἀνθρώ-
M t? ἰδί £). € f
πων χατὰ τὴν ἰδίαν θέλησιν αἱρεῖται ἑαυτῷ βίον, τὸν
πλησίον μὴ μιμούμενος, πλὴν ἐν οἷς βούλεται. Τὸ γὰρ
2 , , Dod , € / , M y
ἐλεύθερον αὐτοῦ οὐχ ὑπόχειται δουλείᾳ, xal εἴ ποτε
ἑχὼν δουλεύσει, καὶ τοῦτο τῆς ἐλευθερίας αὐτοῦ ἐστὶ,
τὸ δύνασθαι δουλεύειν ἑχόντα. Πόσοι τῶν ἀνθρώπων,
M , m 5 , € » e^
καὶ μάλιστα τῶν "AXavatov , ὡς τὰ ἄγρια ζῶα xpso-
δοροῦσιν ἄρτου μὴ γευόμενοι, καὶ οὗ διὰ τὸ μὴ ἔχειν,
ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ θέλειν" ἄλλοι χρεῶν οὐ γεύονται ὡς τὰ
ἥμερα ζῶα, ἄλλοι ἰχθυοφαγοῦσι μόνον: ἕτερο! δὲ
ἰχθύων οὐ γεύονται, οὐδ᾽ ἂν λιμώσσωσιν. Οἱ μὲν ὕδρο-
ποτοῦσιν, oí δὲ οἰνοποτοῦσιν, οἵ δὲ σίχερα πίνουσι.
Καὶ ἁπλῶς πολλὴ διαφορὰ βρωμάτων καὶ πομάτων ἐν
τῇ ἀνθρωπότητι, μέχρι χαὶ ἐν. τῇ τῶν λαχάνων xal
ὀπωρῶν βρώσει διαφερόμενοι. ᾿Αλλὰ χαὶ οὗ μὲν ὡς σχορ-
πίοι xoi ὡς ἀσπίδες μὴ ἀδικηθέντες ἀδικοῦσιν" oi δὲ
ὡς τὰ ἄλογα[ ἄλλα ?] ζῶα ἀδικούμενοι ἀμύνονται. “Ετε-
δὶ ε , c / Xe - 4
pot δὲ ὡς λύχοι ἁρπάζουσι xol ὡς γαλαῖ χλέπτουσιν"
ἄλλοι δὲ ὡς ἀμνάδες καὶ μηχάδες ὑπὸ τῶν ὅμοιοπα-
θῶν ἐλαύνονται xai τοὺς ἀδικοῦντας οὐχ ἀδικοῦσι"
χαὶ οἵ μὲν λέγονται ἀγαθοὶ , οἵ δὲ χαχοὶ, of δὲ δίκαιοι.
Ὅθεν ἐστὶ νοεῖν, μὴ πάντως χατὰ φύσιν ἄγεσθαι τὸν.

ἄνθρωπον: ( ποίαν γὰρ αὐτοῦ ἐροῦμεν φύσιν ; ) ἀλλὰ

πὴ μὲν φέρεται χατὰ φύσιν, πῇ δὲ κατὰ προαίρεσιν.
Διὸ τὸν ἔπαινον xol τὸν ψόγον xal τὴν χαταδίχην

78 LE PSEUDO-BARDESANE.

ordres de leurs maitres , ils s'écartent de la voie
de la vérité, et deviennent des fornicateurs et des
prodigues. On en rencontre qui se repentent de
nouveau aprés leur chute; la crainte les saisit, et
ils retournent à la vérité dont ils s'étaient éloignés.

Qu'est-ce donc que la Nature de l'homme? Car,
hélas! tous les hommes different entre eux dans
leur conduite et dans leurs désirs ; mais ceux qui
ont la méme volonté et qui suivent les mémes con-
seils se ressemblent; et ceux qui se laissent aller
à leurs mauvais penchants jusqu'à ce moment, et
que les passions gouvernent, se plaisent à attribuer
à leur Créateur toutes leurs mauvaises actions,
afin qu'ils puissent prouver, par un vain plaidoyer,
qu'ils ne sont pas en faute , et que Celui qui lesa
créés doit étre condamné. En effet, ilsne voient pas
que la Nature n'a point delois; car un homme n'est
pas blàmé parce qu'il est de haute ou de petite
taille, blanc ou noir, ou parce que ses yeux sont
grauds ou petits , ou pour n'importe quel défaut
corporel ; mais il est blàmé s'il vole ou s'il ment,
s'il trompe ou s'il empoisonne , s'il maudit ou s'il
commet des actions mauvaises. Hélas! il ressort
de tout ceci, que pour ce qui est des choses qui
ne sont pas faites par nos mains, mais que nous
avons recues en don de la Nature, nous ne som-
mes certainement ni condamnés par elles, ni jus-
tifiés par elles; mais les choses que nous faisons
par notre Libre Arbitre, si elles sont bonnes,
nous sommes justifiés et loués à cause d'elles,
et si elles sont*mauvaises, nous sommes con-
damnés et blàmés par elles.

Nous l'interrogeàmes encore et lui demandá-
mes : Il en est qui disent que les hommes sont
gouvernés par le décret du Hasard , tantót mal
et tantót bien. .

Il nous répondit : Moi aussi, ὁ Philippe et
Baryama (1)! je sais qu'il est des hommes appelés
Chaldéens, et d'autres qui cultivent cette con-
naissance de la science, comme autrefois je l'ai
aimée aussi; car il a été dit par moi ailleurs (2),
que l'Àme de l'homme est capable de connaitre
ce que beaucoup de gens ne connaissent pas,

(1) W. Cureton n'est pas sür d'avoir bien compris ce mot
et hésite à affirmer si c'est un nom propre ou non. Peut-
étre pourrait-on traduire par « profondément » ou plus
littéralement par « fils de la mer ».

(2) C'est une allusion à l'un des ouvrages précédemment
composés par Bardesane, et qui avait trait aux induc-
tions que l'homme peut tirer de l'aspect des astres. Un
écrivain arménien du cinquiéme siecle de notre ere, Eznig,

auteur d'une « Réfutation des différentes sectes religieuses
de l'Orient et de l'Occident », parait avoir fait usage des

[

et ce que ces mémes hommes projettent de faire;
et que tout ce qu'ils font, mal ou bien, et que tout.
ce qui leur arrive , comme fortune ou pauvreté ,-
comme maladie ou santé, défauts corporels, ils |
le doivent à l'influence de ces astres désignés sous.
le nom de Sept, et sont régis par eux. Mais d'au-
tres soutiennent le contraire, disant par exemple |
que cette science est une imposture des Chaldéens,
que le Hasard n'existe pas, que c'est un vain mot;
que toutes choses, grandes ou petites, sont placées.
entre les mains de l'homme, et que les défauts.
corporels et les fautes arrivent et surviennent na- -
turellement. Cependant, d'autres prétendent que -
tout ce qu'un homme fait , il le fait de sa propre -
volonté, en vertu du Libre Arbitre qui lui a été |
donné, et que les fautes, les défauts et les mal-
heurs qui lui arrivent, il les recoit comme une -
punition de Dieu. Quant à moi, dans mon humble
opinion , il me semble que ces trois sectes ont en -
partie raison et en partie tort. Elles ont raison , 1
parce que les hommes parlent selon leur maniere
de voir et parce qu'aussi ils voient comment les |
choses leur arrivent, et ils se trompent. Ea effet, -
la sagesse de Dieu est plus infinie que la leur, car.
c'est elle qui a établi les mondes et créé l'homme,
qui a institué les gouverneurs et donné à toutes -
choses la force qui convient à chacune d'elles. -
Cependant, je dis que Dieu et les Anges, les Puis- -
sances et les Dominations , les éléments , les hom- -
mes et les animaux ont cette force; toutefois, il

n'a pas été donné à toutes ces hiérarchies dont j'ai |
parlé le pouvoir de faire toutes choses. Car Celui

qui est puissant en tout est élu, et eux, ils ont

le pouvoir de faire certaines choses, et sont dans -
l'impossibilité de faire les autres, ainsi que je l'ai

dit : afin quela bonté de Dieu puisse étre reconnue

là oü ils ont le pouvoir, et que, là oà ils nel'ont

pas, ils puissent connaitre qu'ils ont un Seigneur, -
I] existe: donc un Hasard, comme disent les
Chaldéens; mais que chaque chose ne dépende

pas de notre volonté, cela est démontré par ce

fàit que la plupart des hommes ont souhaité la

richesse, de dominer leurs semblables, d'étre sains,

écrits de Bardesane, et notamment du « Livre du Destin»,
car on retrouve dans ce philosophe des pensées qui pa-
raissent inspirées par la lecture du livre du célebre gnos-
tique d'Édesse. Voyez notamment ce que dit Eznig,

au liv. IT, ch. 13 et suivants de l'édition de Venise (1826),
et la traduction francaise, trés-infidéle du reste, de
M. Levaillant de Florival, p. 103 et suiv., intitulée :

Réfutation des différentes sectes patennes..., par le

docteur (sic) Eznig ( Paris, 1853).

» ᾧ τ ἢ ὗ ^ " ,
ἔχει ἐν τοῖς χατὰ προαίρεσιν" ἐν δὲ τοῖς xut φύσιν [ἔχει τὴν ἀνεγχλησίαν οὐ κατὰ ἔλεος, ἀλλὰ κατὰ λόγον.

"

*

]
ἐ
3
1

et que les choses fussent soumises à leurs désirs.
Cependant la richesse n'estla possession que de
quelques-uns; le pouvoir ne se rencontre que ra-
rement; la santé n'est pasle partage de tous; et
méme ceux qui sont riches n'ont pas une entiére

" possession de leurs richesses; ceux qui ont le
- pouvoir n'ont pas toutes choses sous leur obéis-
- sance, comme ils le désirent, et quelquefois aussi
- leur autorité est méconnue plus qu'ils ne le vou-
- draient. Tantótles riches ont de la fortune comme

- ils le souhaitent , et tantót ils deviennent pauvres

- contre leur volonté ; ceux qui sont complétement

. pauvres , restent dans un milieu qu'ils n'ambi-
tionnent pas et vivent dans la société contre leur
désir; ils convoitent certaines choses et en re-
poussent d'autres. Beaucoup de gens ont des en-
fants et ne les élévent pas; d'autres les élévent et
ceux-ci n'héritent pas, tandis que ceux-là héritent
et tombent ensuite dans la disgráce et l'affliction.
D'autres sont riches selon leurs désirs , et ont une
mauvaise santé contrairement à leurs souhaits;
d'autres sont bien portants selon leurs désirs,

anais ils sont pauvres contrairement à leur vo-

lonté. Il y en a qui ont beaücoup de choses qu'ils
désirent et peu de celles qu'ils ne. désirent pas;
il s'en trouve d'autres qui ont beaucoup de choses
qu'ils ne désirent pas et peu de celles qu'ils dési-
rent, Ainsi, on trouve que les richesses, les hon-
neurs, la santé, la maladie, les enfants et plusieurs
objets désirables sont à la merci du Hasard, et
nullement en notre pouvoir. Cependant nous
sommes contents et satisfaits de ce qui comble
nos désirs, et nous sommes entrainés malgré nous
vers ce que nous ne désirons pas. Or, si les évé-
nements nous arrivent lorsque nous ne les dési-
rons pas, il est évident aussi que les choses que
nous désirons nous surviennent non pas parce
que nous les désirons, mais parce qu'elles doivent
arriver; donc quelques-unes nous font plaisir, et
quelques autres nous affligent. Ainsi , nous autres
hommes, nous sommes régis par les lois de la Na-
ture d'une maniére analogue, parle Hasard d'une

facon différente, et enfin par notre Libre Arbitre, -

chacun selon sa propre volonté.

Mais discutons maintenant et démontrons que
le Hasard n'a aucun pouvoir sur toutes les choses,
car ce qu'on appelle Hasard est un ordre de mar-
che qui est donné par Dieu aux Puissances et aux
éléments; et, d'accord avec cette marche et cet
ordre, les intelligences sont modifiées par le fait
de leur union avec l'àme, et les ámes sont modi-
fiées également par le fait méme de leur union
avec le corps. Ces modifications s'appellent le
Hasard, et la production de ce mélange se trouve

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES.

79

étre épuré et transformé, en vue de venir en
aide, par la faveur de Dieu et par la gráce, à
ce qui a été aidé et le sera encore jusqu'à la con-
sommation de tout. Le corps est donc gouverné
par la Nature; l'áàme souffre et percoit en méme
temps que lui. Le corps n'est ni géné ni aidé par
le Hasard dans tous ses actes individuels, car un
homme ne devient pas pére avant l'àge de quinze
ans, et une femme n'enfante point avant sa
treizieme année, Réciproquement, il existe éga-
lement une loi pour la vieillesse; car les femmes
deviennent stériles , et les hommes sont privés du
pouvoir naturel d'engendrer ; tandis que cepen-
dant d'autres animaux qui sont aussi gouvernés
parleur propre nature, ne procréent pas seule-
ment avant les áges que j'ai indiqués, mais ils
deviennent méme trop vieux pour procréer.
C'est ainsi. que les corps des hommes, lorsqu'ils
sont devenus vieux, n'engendrent plus, etle Hasard
est impuissant à leur donner des enfants au. mo-
ment oü le corps, d'aprés les lois de la Nature, ne
peut plus en produire. Le Hasard est également
impuissant à entretenir la vie dans le corps de
l'homme sans manger et sans boire; et méme
quand il dispose d'aliments et de boissons, il ne
peut pas faire qu'il échappe à la mort, car ces
choses et beaucoup d'autres sont soumises à la
Nature elle-méme. Mais quand les époques et les
procédés de la Nature sont accomplis , le Hasard
apparait alors en eux et donne naissance à des
circonstances différentes les unes des autres. Tan-
tót il vient en aide à la Nature et augmente ses
forces , et tantót il arréte et entrave son dévelop-
pement. C'est de la Nature que vient la croissance
et la perfection du corps; mais en dehors de la
Nature et par l'effet du Hasard, les maladies et les
défauts corporels se produisent. C'est de la Na-
ture que provient l'union des máles et des femel-
les, ainsi que la jouissance réciproque ; mais c'est
au Hasard que sont dues les abominations, les at-
touchements impurs et les actes honteux auxquels
se livrent les hommes adonnés à la luxure. C'est
la Nature qui donne la naissance et produit les en-
fants, et c'est le Hasard qui déforme les enfants,
qui trouble leur santé, et quelquefois les fait
mourir prématurément. C'est la Nature qui exige
une somme de modération pour tous les corps,
et c'est le Hasard qui produitle défaut d'aliments
et la souffrance des corps. C'est encore le Hasard
qui produit la voracité et l'intempérance exagé-
rée. La Nature ordonne que les vieillards soient
des juges pour les jeunes gens, que les sages re-
tiennent les insensés, que les braves dominent les
faibles, que les vaillants s'imposent aux timides.

80'
Mais le Hasard fait que des jeunes gens sont chefs
des vieillards, que des fous gouvernent des sages,
qu'en temps de guerre les faibles gouvernent les
braves et que les timides font la loi aux vaillants.
Sachez donc bien que chaque fois que la Nature
est détournée de sa véritable marche, l'obstacle est
dà au Hasard. En eífet ces tétes et ces gouver-
neurs qui sont sous l'influence de cette modifica-
tion qu'on nomme zativité, sont en opposition
l'un avec l'autre, Ceux qui s'appellent droits, se-
condent la Nature, ajoutent à son excellence,
chaque fois que le procédé les aide et qu'ils sont
dans les hautes régions de la sphére dans leurs
propres éléments. Ceux qui s'appellent gauc/es ,
sont défavorables, car chaque fois qu'ils se trou-
vent dans les régions élevées, ils se mettent en
opposition avec la Nature, et ne font pas seule-
ment du tort aux hommes, mais, à différentes
époques, ils en font aussi aux animaux, aux ar-
bres, aux fruits, aux produits de l'année, aux
sources d'eau, et à chaque chose qui appartient
à la Nature, laquelle se trouve placée sous leur
influence. Aussi, par rapport à ces divisions et à
ces conflits qui existent chez les Puissances, quel-
ques-uns ont supposé que le monde n'est régi par
aucune loi supérieure, parce qu'ils ignorent que
ces divisions et ces conflits, que cette justifica-
tion et cette condamnation procédent de l'in-
fluence donnée par Dieu au Libre Arbitre, afin

que les hommes puissent étre absous ou condam-

nés en vertu dela force qui leur est propre. Ainsi,
de méme que nous voyons le Hasard dominer la
Nature, de méme, nous pouvons voir le Libre
Arbitre de l'homme repousser et dominer le
Hasard,, mais non pas en toute chose , comme le
Hasard lui-méme ne repousse pas non plus la Na-
ture en toute chose; car il est nécessaire que ces
trois choses, Nature, Hasard, Libre Arbitre, soient
maintenues ^E la vie des be jusqu'à ce que
l'eeuvre soit accomplie, que la mesure etle nom-
bre soient remplis, afin qu'ils comparaissent de-
v2nt Celui qui a réglé la vie et la perfection de
loute créature, l'état de tout étre et de toute
nature.

Avida dit : Ce n'est pas à cause de sa Nature
qu' un homme fait le mal; c'est une vérité dont
je suis convainen par les SOHER que tu as don-

LE PSEUDO-BARDESANE.

not

nées, que tous les hommes ne sont pas gouver- -
nés d'une maniére identique. Mais es-tu aussi
capable de nous démontrer ceci, que si ce n "estj
pas parle Hasard et par le Destin que certains. 1
hommes font le mal, il sera juste de croire que
l'homme posséde un Yibié Arbitre, qu'il est porté.
par sa Nature vers le bien plutót qu'entrainé. 2
vers le mal, et que sous ce rapport il sera aussi.
justement jugé au dernier jour? :
Bardesane répondit : De ce que les homm 5.
ne sont pas Posen dela méme maniére, es-tu.
convaincu que ce n'est pas à cause de leur nature.
qu'ils agissent mal? Alors la matiére te contraint.
à croire qu'ils ne font pas le mal à cause du.
Hasard qui les régit, si nous sommes capables de :
te démontrer que les décrets du Hasard et des |
Puissances n'agissent pas sur tous les hommes de |
la méme facon, mais que nous possédons en nous- .
mémes]le Libre Arbitre, pour nous soustraire à la
servitude de la nature physique, et à la force agis-
sante des Puissances, E
Avida dit : Prouve-moi cela, tu m'auras con-
vaincu, et je ferai tout ce dont tu voudras me 1
εν, 3
Bardesane reprit : Avez-vous lu les Livres adi
Chaldéens qui sont à Babylone, dans lesquels il.
est écrit que les astres ont une influence sur ]la
naissance des hommes ; et les Livres des Égyptiens
dans lesquels sont aussi relatés tous les Mime
qui arrivent aux hommes? 3
Avida répondit : J'ai lu les Livres des Chal.
déens, mais je ne sais pas ce qui appartient en '
propre aux Babyloniens et aux Égyptiens, *
Bardesane dit : La doctrine de ces deux pays 3
est la méme (1). E
Avida répondit : Il est connu que cela est ainsi.
Bardesane reprit : : Écoute maintenant et sache -
que ce n'est ni hasard, ni caleul dela part des |
astres, si tous les honines agissent par toute la 1
terre de la méme maniére, À

VOY UNO CIERRE 9 Ὁ»

(1) Selon Diodore de Sicile ( Bibl. hist., liv. H, 29) les -
Chaldéens formaient une caste semblable à celle des -
prétres égyptiens. — Cf. aussi Clément d'Alexandrie, -
Stromat.,T. — Eusébe, Propar. Evang., X, 6. — Gal.
leus, De ' Sibyllis, p pg. 184. — Julius Firmicus rapporte -
dans sa préface, qu'il a intercalée dans son Traité d'astro- -
logie, tout ce que les Égyptiens et es Dabyloniens avaient |
écrit sur ce sujet. -

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES. 81

Car les hommes ont établi des lois différentes
en deslieux divers, en vertu du Libre Arbitre qui
leur a été donné par Dieu. En effet, ce don lui-
méme est opposé à ce hasard des Puissances qui

assument sur elles ce qui ne leur a pas été donné.
Je commencerai par parler autant que je m'en
souviens, en commencant par l'Orient , qui est le
commencement de toute l'humanité,

. Lois des Séres (1). — Les Séres ont des lois
qui leur défendent de tuer, de forniquert et d'a-
dorer des idoles; aussi, dans toute la région des
Séres , il n'y a ni idoles, ni prostituées , ni assas-
sins, ni gens assassinés; bien que les Séres, eux

aussi, naissent tous les jours et à toute heure, Et
lorsque Mars le Cruel est placé au centre du ciel,
il n'influe pas sur le Libre Arbitre des Séres , de
maniére à forcer un homme à répandre le sang
de son semblable avec une arme de fer. Lorsque
Vénus est en conjonction avec Mars, elle n'oblige
pas non plus personne d'entre les Séres à avoir un
commerce criminel avec la femme de son voisin
ou avec toute autre femme. Toutefois, on trouve
parmi eux des riches et des pauvres, des malades
et des gens bien portants, «es gouvernants et des
sujets, parce que ces choses sont données au pou-
voir des gouverneurs,

(1) Cf. Pline, Hist. nat., liv. VI, ch. 17. — Solin, Rer. mem. coll., ch. 53. — Pomponius Mela, De sit. orb., I, 2.

Νόμους ἔθεντο διαφόρους οἵ ἄνθρωποι ἐν ἑχάστη
χώρᾳ; τινὰς γεγραμμένους, τινὰς δὲ ἀγράφους: ἐξ
ὧν διηγήσομαι, ὁ ὡς οἶδα καὶ ὧν μέμνημαι, ἀρξάμε-
νος ἐκ τῆς τοῦ χόσμου ἀρχῆς.

Νόμος ἐστὶ παρὰ Σήραις μηδένα φονεύειν, μήτε
πορνεύειν, μήτε χλέπτειν, μήτε ξόανα προσχυνεῖν"
$ η. xal ἐν ἐκείνη τῇ μεγίστῃ χώρᾳ οὗ ναὸν ἔστιν
Pu» οὖ γυναῖκα πορνικὴν, οὗ μοιχαλίδα ἐπονομαζο--

Leges sunt in unaquaque regione vel regno ab
hominibus posite, sive scriptura sive etiam usu
durantes, quas nemo facile transgreditur.

. Denique primi Seres, qui initio orbis terree
habitant, legem habent neque homicidium neque
adulterium neque scortum nosse, neque furtum
committere , neque idola venerari, et in illa omni
regione qua est maxima neque templum inve-
nitur neque simulacrum neque meretrix neque

Ἀλλὰ καὶ ot τῶν ἀρχόντων νόμοι --- — ἐγγράφως
ἢ ἀγράφως ὑπάρχοντες παρ᾽ ἣμῖν τε xoi ἔθνεσιν, ἐν
τοῖς μὲν τὸ γράμμα, ἐν τοῖς δὲ ἢ συνήθεια" νόμος

μὲν τὸ γράμι 5 συνή μ
γὰρ ἀ ἀνόμοις τὰ πάτρια δοχεῖ,

D πρῶτοι Σῆρες of τὸ ἄκρον τοῦ γέρσου οἰκοῦντες,
᾿γόμον ἔχοντες τὸ πατρῷον ἔθος ἑταιρίζεσθαι δὲ
μον ἔχ ρῷ μὴ ἕταιρ , μὴ
συλᾶν, μὴ μοιχᾶσθαι, μὴ ξοάνοις προσχυνεῖν 7j πο-
᾿πγνιᾶσθαι δαίμοσι, μηδ᾽ ὅλως ἐν αὐτοῖς ὑπάρχειν εἴδωλον
ΜΟΥ Μὴ] ex:

Ἀμέλει γέ vot xal ὃ μέγας Καισάρειος, ὃ καὶ
᾿δμαίμων Γρηγορίου τοῦ μεγίστου xol θεολόγου, δια-
τ τω f ,

φόρων ἐθνῶν xat ἠθῶν xoi τρόπων καὶ νόμων ἐξέτα-
σιν ποιούμενος σύντομον τοιάδε φησίν.

"Ev γὰρ ἑχάστη χώρα xo ἔθνει, ἐν τοῖς μὲν ἔγγρα-

m yup 7 TUE ΧΟ ς ΕΥΎΞΕ, s Mv ΕΥΥῪΡ
MAR APAS CATINA.

Eusebius , Preepar. evangel., VI, 10, $ 6 et sq.

μένην, οὐ χλέπτην ἑλκόμενον ἐπὶ δίκην, οὐχ ἀνδροφό-
νον, οὗ πεφονευμένον' οὐδενὸς γὰρ τὸ αὐτεξούσιον ἠνάγ-
χασεν ὃ τοῦ πυριλαμπέος Ἄρεος ἀστὴρ μεσουρανῶν
» , E - , , 3 0x "^
ἄνδρα σιδήρῳ ἀνελεῖν, οὗ Κύπρις σὺν Ἄρει τυχοῦσα
ἀλλοτρίᾳ γυναιχὶ μιγῆναί τινα παρ᾽ ἐχείνοις, πάντως
πάσῃ ἡμέρᾳ μεσουρανοῦντος τοῦ Ἄρεος, καὶ πάσῃ ὥρᾳ
καὶ ἡμέρᾳ γεννωμένων τῶν Σηρῶν.

Recoguitiones Pseudo- Clones: IX, 19 et sq.

adultera, neque fur ad judicium deducitur, sed
neque occisus ibi homo fertur aliquando , et ta-
men nullius libertas arbitrii compulsa est secun-
dum vos a stella Martis ignita , ut ferro uteretur
ad hominis necem, nec Venus cum Marte posita
alienum matrimonium compulit vitiari, cum
utique apud eos per singulos dies Mars medium
cceli circulum teneat. Sed est apud Seres legum
metus vehementior quam Genesis constellatio,

Cosarius , Questiones, 47, 48.

ἢ ἑταίραν ἣ μοιχαλίδα, οὐ συλώτην, o9 φονέα, οὗ λω-

ποδύτην" xai ὅμως οὐδενὸς τὸ αὐτεξούσιον ἠνάγχα-
σεν ὃ τοῦ χατὰ σὲ πυριλαμποῦς Ἄρεος ἀστὴρ, οὐδὲ
ἐδιάσατό τινα αὐτῶν φασγάνῳ τὸν πέλας ἀναιρεῖν ἢ
λίθῳ πατάξαι" οὐχ Ἀφροδίτη σὺν "A pet ἔπεισεν αὐτοὺς
ἐπιλυττῆσαι τῇ γυναικὶ τοῦ γείτονος, πανημέριον με-
σουρανοῦντος τοῦ Ἄρεος, xal ὅμως ἰσχυρότερος τῆς
ἀνάγχης τῶν ἄστρων παρὰ Σῆρσιν ὃ πάτριος νόμος.

Georgius Hamartolus, Chron. ( Anecdota graca. Oxon., ed. Cramer, t. IV, p. 236 seq.)

qos νόμος ἐστὶν, ἐν τοῖς δὲ ἢ συνήθεια" νόμος γὰρ
ἀνόμοις. τὰ πάτρια δοκεῖ. Ὧν πρῶτοι Σῆρες, οἵ τὸ
ἄχρον τῆς γῆς οἰκοῦντες, νόμον ἔχουσι τὸ πατρῷον ἔθος
μὴ πορνεύειν ἢ μοιχεύειν ἢ χλέπτειν ἣ λοιδορεῖν ἢ
φονεύειν ἢ χαχουργεῖν τὸ σύνολον.

82
Lois des Brahmines qui habitent les Indes, — |
De méme chez les Indiens, les Brahmines, qui |
se comptent par milliers et dimeinés de milliers,
ont une loi qui leur défend absolument de tuer,
d'adorer des idoles, de forniquer, de manger
dela chair et de boire du vin; et personne parmi
eux ne transgresse cette loi. Il y a des milliers
d'années que ces hommes-là sont régis par cette
loi qu'ils ont faité pour eux (1). :
Autre loi qui s'observe dans l'Inde. — Ill y a
une autre loi dans l'Inde et dans le méme climat,
qui est relative à ceux qui n'appartiennent pas à
la caste des Brahmines et ne pratiquent pas leur
doctrine. Cette loi leur prescrit d'adorer desidoles,

(1) Cf. Palladius, De Gentibus Indie et Bragman.
( Londres , 1665 ). — Strabon, Géogr., liv. XV, ch. 1, $59
et suiv. — S. Jéróme ( adv. Jovian., liv. II ) mentionne,
d'aprés Bardesane, deux castes de Gymnosophistes , les
Brahmines et les Samanéens (Samana&i). Le nom de ces
derniers ne se rencontre ni dans le texte syriaque, ni dans

LE PSEUDO-BARDESANE.

d'entretenir un commerce avec les femmes , de.
tuer et de commettre d'autres crimes abomina- |
bles qui répugnent aux Brahmines. Dans le méme
climat de l'Inde, on trouve des hommes qui ont |
la coutume de manger la chair humaine, de la.
méme maniére que les autres nations mangent la.
chair des animaux. Ainsi, les mauvais astres n "ont.
pas obligé les Brahmines à faire le mal et à com-

mettre des crimes abominables , et les astres fa-

vorables n'ont pas conseillé au reste des Indiens |
de s'abstenir du mal. En outre, ces astres qui. ne
s'écartent point de la place qui pc est assignée,

et qui passent dans les signes du zodiaque qui ont
une influence sur les hommes , n'ont pas engagé

Eusébe, ni dans Cosarius, ni dans les Récognitions; on
le trouve rappelé dans Porphyre sous la forme Σαμαναῖοι
( De abstinentia, liv. IV, $ 17). — Origene ( contra
Cels., liv. I, p. 19) et Clément d'Alexandrie (Siromat.
1) mentionnent aussi les Samanéens.

Kusebius, Proparat. evangel.,

Παρὰ "[vóoig καὶ Βάχτροις εἰσὶ χιλιάδες πολ-
λαὶ τῶν λεγομένων Βραχμάνων, οἵτινες χατὰ παρά -
δοσιν τῶν προγόνων xo νόμων οὔτε φονεύουσιν, οὔτε
ξόανα σέδονται, οὐχ ἐμψύχου γεύονται, οὐ μεθύ-
σχονταί ποτε, οἴνου xai σίκερος x7, γευόμενοι, οὐ χα-
χίᾳ τινὶ χοινωνοῦσι προσέχοντες τῷ θεῷ, τῶν ἄλλων

Recognitiones Ps.

Sunt similiter et apud Bactros in regioni-
bus Indorum immense multitudines Bragmano-
rum, qui et ipsi ex traditione majorum, mori-
bus legibusque concordibus, neque homicidium
neque adulterium committunt , neque simulacra
tolunt neque animantia edere in usu habent,
nunquam inebriantur, nunquam malitiose ali-
juid gerunt, sed Deum semper colunt; et qui-

Cesarius, Quzest., loc. cif.

Νόμος δὲ χαὶ “παρὰ Βαχτριανοῖς ἤτοι Βραγμα- !
voi; ἢ ἐχ προγόνων παιδεία, TE μεθύειν, unos
ἀψύχων ἀπογεύεσθαι, οὐχ οἴνου ἁπλοῦ ἢ νόθου υε-
τέχειν, θεὸν τὸν ἐμὸν δεδοικότας: χαίτοι τῶν παρα- |
χειμένων αὐτοῖς Iv μιαιφογούντων χρὶ οἴνοφλυ--

Georgius Hamartolus, Chron., loc. cit.

L4
Νόμος δὲ παρὰ βαχτριανοῖς (ἤτοι Bo ραχμᾶνες χαὶ
Γνησιῶτες) ἢ ix προγόνων παιδεία τε xol εὐσέῤδεια,
μὴ χρεοφαγεῖν 7, οἰνοποτεῖν ἢ λαγνεύειν ἢ παντοίαν !

loc. cit., S 8.

3 δου , A 3x , ' ,
Ἰνδῶν φονευόντων xai ἑταιρευόντων xat μεθυσχομέ- -

νων xui σεδομένων ξόανα χαὶ πάντα σχεδὸν καθ᾽

, , y Dd

εἱμαρμένην φερομένων. [Ἔστι δὲ ἐν τῷ αὐτῷ χλίματι
bod 5 , £ 5 ως g M 2 £

τῆς ᾿νδίας φυλή τις Ἰνδῶν, οἵτινες τοὺς ἐμπίπτοντας.
v

ξένους ἀγρεύοντες xal τούτους θύοντες ἐσθίουσι. Kal
», e

οὔτε oí ἀγαθοποιοὶ τῶν ἄστρων χεχωλύχασι τούτους

Clem., IX, 20.

dem hzc illi, cum ceteri Indorum et homicidia |
et adulteria committant et simulacra colant et in- |
ebrientur atque alia hujusmodi flagitia exerceant. :
Sed et inipsius Indiz nihilominus occiduis par- -
tibus regio quzdam est, ubi hospites cum in-
ciderint, capti immolàntur et comeduntur; et
neque bonz stelle vetuerunt eos ab hujusmodi .
flagitiis et ab execrandis cibis, neque maligna -

, HI m ΕῚ , ^ -

γούντων xai μονιῶν ἀγρίων ἢ συῶν δίκην θηλυμα- —
γούντων xai τῷ πάθει κραδαινομένων. "Ev δὲ τοῖς
Are Sh. " PES RUE UPS ECL
ἑσπερίοις χλίμασιν ἐνδοτέρω τῶν ἐχεῖσε Ἰνδῶν Gevo-
ey Ὁ b
Cócot τινὲς ὑπάρχοντες τοὺς ἐπήλυδας ἀναιροῦντες
,

H m “Ὁ τ
ἐσθίουσι, χαὶ οὐδεὶς τῶν ἀγαθοποιῶν ἀστέρων τῆς

, e 9 ,
καχίαν διαπράττεσθαι διὰ πολὺν φόθον θεοῦ xat πί-
m - "1 ,
στιν᾽ χαίτοιγε τῶν παραχειμένων αὐτοῖς μιαιφονοῦν--
^ . ^
τῶν x«t αἰσχροπραγούντων, ἐμμανῶς τε χαὶ ὕπερ-

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES.

ceux qui mangent la chair humaine à s'abstenir
. de cette exécrable et odieuse nourriture.

Lois des Perses. — Les Perses ont fait, eux
aussi, pour leur usage, des lois qui leur permet-
* tent de prendre pour épouses leurs sceurs, leurs
- filles et les filles de leurs filles. Il s'en trouve méme
"qui vont plus loin et épousent méme leurs
. méres (1). Quelques-uns de ces Perses ont été dis-
. persés et se trouvent en Médie, dans la Parthie,
- en Égypte et en Phrygie; on ἫΝ appelle Magés.
- Dans toutes les contrées oà ils se trouvent, ils se
- gouvernent selon cette loi qui fut faite pour leurs

(1) L'empereur Julien (1** panégyrique de Constance,
$ 10)raconte que. Parysatis était sceur du roi Darius
- Nothus. Dans son livre contre les chrétiens oü il réfute
- les Évangiles ( ὃ 4), le méme écrivain dit que les Perses
- épousent leurs sceurs, leurs filles et leurs méres. Les au-

bc νη τι E

83
péres. Cependant nous ne pouvons pas dire que
pour tous les Mages et le reste des Perses , Vénus
était placée avec la Lune et avec Saturne dans le
signe et dans les parties de Saturne , pendant que
Mars y était aussi. Il existe dans beaucoup d'en-
droits du royaume des Parthes , des hommes qui
tuent leurs femmes , leurs fréres et leurs enfants ,
et n'encourent aucun chátiment, tandis que, chez
les Romains et les Grecs, celui qui tue un des
siens encourt la peine capitale qui est le plus
grand des chátiments,

Lois des Géles. — Chez les Géles, les femmes

teurs chrétiens des premiers siécles confirment ce témoi-
gnage. Cf. Tertullien, Ad nationes, 1, 18. — Saint Clé-
ment, Homél., XIX, 19. — Origene, Contra Celsum. —
D'aprés Théodoret, l'auteur de cette loi serait Zaradas
(Grac. affec. curat., de Legibus. Ed. Gaisford. p. 351 ).

Eusebius, Preparat.

μὴ μιαιφονεῖν χαὶ μὴ ἀθεμιτογαμεῖν, οὔτε οἱ χαχο-
ποιοὶ ἠνάγχασαν τοὺς Βραχμᾶνας κακουργεῖν.

: Παρὰ Πέρσαις νόμος ἦν γαμεῖν τὰς θυγατέρας χαὶ
τὰς ἀδελφὰς xol τὰς μητέρας" χαὶ οὐ βόνον ἐν τῇ
χώρᾳ ἐχείνῃ καὶ ἐν ἐχείνῳ τῷ χλίματι τούτους τοὺς
ἀνοσίους γάμους οἱ Πέρσαι ἐποίησαν.
$ 9. ᾿Αλλὰ xol ὅσοι αὐτῶν τῆς Περσίδος ἐξεδή--

| unsav, οἵτινες χαλοῦνται Μαγουσαῖοι, τὴν αὐτὴν

Recognitiones Ps.

-stelle compulerunt Bragmanos, ut aliquid age-
. rent mali.

Et rursus mos apud Persas , matres accipere in
| eonjugium et sorores et ái , et sub illo omni
| axe incesta Perse ineunt matrimonia,
|. 291. Àc nme forte liceat his qui mathesim se-
| quuntur uti illo perfugio quo dicunt, certas quas-
| dam esse plagas cceli, quibus propria quedam
| habere conceditur, ex ipsa Persarum gente ali-
| quanti ad peregrina profecti sunt, qui Maguszi

μιαϊφονίας αὐτοὺς ἀποστῆναι ἴσχυσε μέχρι τήμε-
ὕτερος νόμος Χαλδαίοις τε xoi Βαδυλωνίοις
᾿μητρογαμεῖν xc ἀδελφοφθορεῖν xa ταῖς σφῶν παι-
σὶν ἐπιμαίνεσθαι xol μιαιφονεῖν, εἰ χαὶ πόρρω τῆς
ἢ Ἰκαμένης γένωνται, xol τοῖς σφῶν χεχρῆσθαι νό-
j pos, φανερῶς xol λεληθότως διακελευόμενοι. Ἔξ ὧν

5

φυῶς" ἐν δὲ τοῖς ἐσωτ pots μέρεσι τούτων ἀνθρωπο-
᾿θοροῦντες μάλιστα χαὶ κατεσθίοντες ἀλλήλους ὡς
ἡ χύνες.

Ἄλλος δὲ γόμιος οὗτος Χαλδαίοις, τε χαὶ Βαῤυ-

evang., Loc. cit. S 8-9.

ἀθεμιστίαν διαπράττονται, παραδιδόντες τοὺς αὐτοὺς
νόμους χαὶ τὰ ἔθη τοῖς τέχνοις χατὰ διαδοχήν. Ἔξ ὧν
εἰσὶ μέχρι νῦν πολλοὶ ἐν ἢηδία xal ἐν Αἰγύπτῳ xal
ἐν Γαλατίᾳ. Καὶ οὐ δήπου Κύπρις ἐν Φρυγίᾳ καὶ ἐν
δρίοις καὶ οἴχοις Κρόνου, σὺν Κρόνῳ ἐφομαρτοῦντος
τοῦ "Αρεος, ἐν ταῖς τῶν πάντων γενέσεσιν εὗρί--
σχετο.

Παρὰ Γήλοις νόμος ἐστὶ τὰς γυναῖχας εωργεῖν

Clem., IX, 20-21.22.

appellantur, ex quibus usque in hodiernum sunt
alii in Media, alii in Parthia, sed et in /Egypto
nonnulli, plures autem in Galatia et Phrygia,
qui omnes incerte hujus traditionis formam in-
declinabilem servant ac posteris custodiendam
transmittunt, etiam cum plagam celi mutaverint ;
nec tamen eos Venus cum Luna in finibus et domi-
bus Saturni, cum Saturno attestante etiam Marte,
compulit habere inter ceteros Genesim,

22. Apud Gelos quoque mos est, ut mulieres

Cesarius, Questiones, 7oc. cil.

τινὲς αὐτῶν μέχρι xal νῦν ὑπάρχουσιν, ἐν Μήδοις
χαὶ Πάρθοις καὶ ᾿Ελαμίταις καὶ Αἰγυπτίοις, ἐν Φρυξὶ
xoi Γαλάταις, ἔν τισι χώμαις μιαιφονοῦντες" xat οὖ-
δέπω Κύπρις σὺν Μήνη ἐν δρίοις καὶ οἴχοις Κρόνου,
ἐπιμαρτυροῦντος τοῦ Ἄρεος, ἐν ταῖς πάντων αὐτῶν
γενέσεσιν εὑρίσχεσθαι οἵα τε.

| Θάτερος δὲ παρὰ Γήλαις νόμος" γυναῖκας γεωργεῖν

Georgius Hamartolus, Chron., Joc. cit.

, - M 57^ τὰν; b
λωνίοις, μητρογαμεῖν χαὶ ἀδελφοτεχνοφορεῖν καὶ
αιαιφονεῖν xat πᾶσαν θεομισὴ πρᾶξιν ὥς δοετὴν
ἀποτελεῖν, x&v πόρρω τῆς χώρας αὐτῶν γένωνται.

“Ἕτερος δ᾽ αὖ Περαγιλαίοις (leg. παρὰ TAa) νόμος,

0.

84 LE PSEUDO-BARDESANE.

sément, récoltent, fabriquent et exécutent tout ce
qui concerne le labourage, et ne portent pas de
vétements de couleur. Elles ne mettent pas non
plus de chaussures et ne se servent pas de parfums
délicats. Personne ne songe à les blàmer lors-
qu'elles commettent un adultére avec des étran-
gers, ou quand elles entretiennent un commerce
illicite avec les esclaves de leurs maisons, Quant
aux Géles, leurs époux, ils portent des ornements
de couleur, se parent d'or et de bijoux, et em-
ploient des parfums délicats. Et ce n'est point
parce qu'ils sont efféminés qu'ils agissent de cette
maniére, mais parce qu'il existe chez eux une

(1) Selon Moise de Khoréne, le pays des Kouschans,
nom qui parait étre synonyme de celui des Caschans,
était le méme que la Parthie ou Bactriane (J7ist. d'Arm.,
liv. II, ch. 2). — Cf. aussi la note que nous avons consa-

crée aux Kouschans ( p. 23, note 1). Il est curieux de
noter qu'Eusébe n'a pas donné ce nom , et Ccsarius le

loi qui le veut ainsi, car tous les hommes aiment.
la chasse et sont guerriers. Cependant, nous ne
pouvons pas dire que pour toutes les femmes des.
Géles , Vénus était entrée dans le signe du Capri- -
corne ou dans celui du Verseau, ou dans un signe
défavorable. Il ne nous est pas possible non plus -
de dire pour tous les Géles, que Mars et Vénus -
étaient entrés dans le signe du Bélier, sous le-
quel, d'aprés ce qui est écrit, naissent des hom-
mé$ vigoureux et lascifs. kon
Laloi des Bactriens. — Chez les Bactriens ap-
pelés Caschans (1), les femmes se parent avec les
vétements des hommes et avec beaucoup d'or et
rend parla variante Σούσοις τῆς Βαδυλῶνος. L'auteur des
Récognitions dit simplement, in Susis. Les Σούσιοι sont.
mentionnés par Strabon ( Géogr., liv. XV, ch. 3, $ 2),

qui les identifie avec les Κίσσιοι, cités également par
Hérodote ( Hist., liv. VII, 62, 86, 210).

Eusebius, Prcparat. evangel., loc. cit., δ 9-10-11.

? € M , NE I hj , 3
xal οἰχοδομεῖν xa πάντα τὰ ἐργατιχὰ πράσσειν καὶ
-" LI ^
χοινωνεῖν οἷς àv βούλωνται xoi μὴ ἐγχαλεῖσθαι ὑπὸ
- hd e" / ^ /
τῶν ἀνδρῶν μήτε χαλεῖσθαί τινα μοιχαλίδα, τῷ πά-
σας ἐργατιχὰς εἶναι xal πᾶσι χοινωνεῖν, μάλιστα δὲ
b /, -
τοῖς ξένοις. Kot οὔτε μυρίζονται Γήλισσαι ovarixsc ,
J3n* €. X - , S WE Zn
οὔθ᾽ ἱμάτια βαπτὰ φοροῦσιν, ἀνυπόδητοι δέ εἰσι πᾶ-
σαι"
" , Ld , 5 m , ;
S 10. χαίτοι τῶν Γήλων ἀνδρῶν χοσμουμένων ἐν
φορήμασι μαλαχοῖς χαὶ ἐν διαφόροις χρώμασι χαὶ χρυ-

Recognit. Ps. Clem., 1X, 22-23.

agricolentur, zdificent et omne opus virile per- | enim bellicosissimi et venatores acerrimi, Nec ta-

ficiant, sed et misceri quibus volunt licet, nec
incusantur a viris aut adultere appellantur; pas-
sim enim concubitus miscent et precipue cum
hospitibus, Unguenta nesciunt, non induuntur
veste fucata, non calceis, e contra viri Gelorum
ornantur, pectuntur, indumentis mollibus et va-
riis induuntur, auro compositi unguentisque de-
libuti, et hec non pro dissolutione virium, sunt

Cesarius, Questiones, loc. cit.

καὶ οἰκοδομεῖν x«i τὰ ἀνδρῶν πράττειν" ἀλλὰ xo
κοινωνεῖν οἷς ἂν βούλωνται τῶν ἐπηλύδων, οὐχ
ἐπιτιμώμεναι 6x5 τῶν προἐχόντων ἀνδρῶν, οὐδὲ ζη-
λούμεναι. Οὐ μυρίζονται δὲ, οὐδὲ φυχίοις τὴν ὄψιν
νοθεύονται, σφῶν παρειὰς ἐπιχρωννῦσαι, χαθὼς αἱ
παρ᾽ ἡμῖν ἀλλότριαι (leg. ἀλλότριον) ὑποδύνουσαι
προσωπεῖον, oi δὲ ἄνδρες στιδάζονται ἐσθῆτι μαλαχῇ
περιβολῇ" ὑπάρχουσι δ᾽ ἐν αὐταῖς xol πολεμικώταται

Georgius Hamartolus, Chrcn., loc. cit.

cm 2 x:

quvatxa οἰκοδομεῖν xal γεωργεῖν xo τὰ ἀνδρῶν ἔργα
, 2 A ᾿

πράττειν" ἀλλὰ xo πορνεύειν, ὡς ἂν βούλωνται, μὴ

σοφορούντων xal μυριζομένων,, xal o) κατά τινα ἄλ-
wv μαλαχίαν" εἰσὶ γὰρ ἀνδρεῖοι καὶ πολεμικώτατοι |
x«i χυνηγετιχώτατοι, Καὶ οὐ πᾶσαι αἵ τῶν ήλων
γυναῖχες ἔλαχον ἐν Αἰγοχέρωτι ἢ ἐν “Ὑὸρηχόῳ xaxo-
δαιμονοῦσαν τὴν Κύπριν" οὔθ᾽ οἱ ἄνδρες αὐτῶν πάν--
τες ἔχουσιν ἐν Κριῷ σὺν Ἄρει τὴν Παφίην, ἔνθα τοὺς
ἀνδρείους καὶ σπατάλους οἱ Χαλδαΐζοντες λέγουσι.

$ 11. Παρὰ Βάχτροις αἵ γυναῖχες παντὶ χόσμῳ
διαφέροντι χαὶ παντὶ μύρῳ χρῶνται, ὑπηρετούμεναι |

men universe Gelonum mulieres in Caprzcornu
aut Aquario cacodeemonem Venerem nascentem -
habuere, neque viri eorum in Ariete cum Marte -
Venerem positam , per quod schema effeminatos |
et dissolutos nasci adserit viros Chaldaica disci-
plina. à

23. Porro vero in Susis mulieres unguentis et
quidem optimis utuntur, ornamentis comte ex

xai ἀνθοδάφῳ xot θηρῶσαι τὰ μὴ λίαν ἰσχυρὰ τῶν θη-
ρίων. Πῶς οὖν πᾶσαι at Γ΄ήλων γυναῖχες οὐχ ἔλαχον Αἷ-
γοχέρῳ ἢ Ὑδροχόῳ, καχοδαιμονοῦσι τῇ Κυπρίδι (cor:
rigenda ex Euseb.): οὔτ᾽ αὖ πάλιν οἱ ἄνδρες αὐτῶν
ἔλαχον ἐν Κριῷ σὺν Ἄρει τὴν ᾿Αφροδίτην, ἔνθα τοὺς
ἀνδρείους καὶ σπατάλους φασὶν οἵ τῇ γνώμῃ Χαλδαῖοι-

"Ev δὲ Σούσοις τὴς Βαδυλῶνος αἵ γυναῖχες παντὶ
μύρῳ διαφέροντι καὶ κόσμῳ χρῶνται, ὑπηρετούμεναι

χωλυόμεναι παντελῶς ὑπὸ τῶν ἀνδρῶν αὐτῶν ἢ imo)
λούμεναι: at ὑπάρχουσαι χαὶ πολεμικώταται xal 0527

de bijoux de prix. Leurs esclaves, tant máles que
femelles , les servent plus que leurs époux; elles
montent. à cheval et quelques-unes s'habillent de
vétem ents tissés d'or et enrichis de pierres pré-
- cieuses, Ces femmes n'observent. pas la chasteté,
mais elles entretiennent des relations adultéres
avec leurs esclaves (1) et avec les étrangers qui
. viennent dans ce pays; et leurs maris ne les blà-
- ment point pour cela. Ces femmes n'ont aucune
- crainte, car les Caschans considérent leurs fem-
»mes comme étant au-dessus d'eux. Cependant
- nous ne pouvons pas dire de toutes les femmes
- bactriennes qu'elles sont nées lorsque Vénus,
- Mars et Jupiter se trouvaient dans le signe de
- Mars, au centre du ciel, époque à laquelle nais-
L - sent les femmes riches et adultéres, et qui domi-
: nent leurs époux en toutes orsi

Les lois des Racamiens , des Édesséniens et des
(1) Seylax. ( Périple, p. 27, t. T, éd. Didot, dans la
-. Collection des petits géographes grecs) attribue la méme

coutume aux Libournes.
(2) Cureton fait observer que les Arabes sont désignés

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES.

83

Arabes. — Chez les Racamiens, les Édesséniens
et les Arabes (2), la femme qui commet un adul-
tére, non-seulement est mise à mort, mais encore
celle contre qui s'éléve le soupcon d'adultére est
punie de la méme maniére.

Les lois d'Hatra. — Il existe à Hatra une loi
qui punit de la lapidation quiconque commet un
vol, méme d'un objet de mince valeur. Chez les
Caschans , on crache au visage de celui qui com-
met un vol analogue. Chez les Romains, quicon-
que commet un vol sans importance est fouetté
et banni, De l'autre cóté de l'Euphrate, et vers
lOrient, celui qui est signalé, soit comme vo-
leur, soit comme assassin , ne s'en préoccupe pas
beaucoup; mais, quand un homme est appelé pé-
déraste, il se venge alors jusqu'à mettre à mort

| celui qui l'a insulté,

dans la version peschito (simple) de la Bible, par « Ba

: Rakam » ( Jud., VI, 3). Aboulféda mentionne une ville de
Rakim pres de Belkà, dont les maisons sont taillées dans
le roe ( Géogr., texte arabe, pg. 227, éd. Reinaud ).

mb παιδίσχων xoi νεανίσχων μᾶλλον ἢ oi ἄνδρες"
: προερχόμεναι μετὰ πολλῆς φαντασίας ἔφιπποι, χο-
σμοῦσαι πολλῷ χρυσῷ xal λίθοις βαρυτίμοις τοὺς ἵπ-
πους" χαὶ οὐ σωφρονοῦσιν, ἀλλ᾽ ἀδιαφόρως χοινωνοῦσι
τοῖς δούλοις χαὶ τοῖς ξένοις, ἄδειαν ἔχουσαι τοιαύ-
τὴν, χαὶ ὑπὸ τῶν ἀνδρῶν μὴ ἐγκαλούμεναι, σχεδὸν
χυριεύουσιν αὐτῶν. Καὶ οὐ πάντως ἐν πάσῃ γενέ-
- ee τῶν ἐν Βαχτρίᾳ γυναιχῶν μεσουρανεῖ μετὰ
Διὸς xal Ἄρεος ἐν ἰδίοις ὅροις ἣ φιλογέλως Ἀφρο-
᾿ δίτη.
δ 12. Ἐν δὲ τῇ Ἀραδίᾳ xal τῇ Ὀσροηνῇ οὐ
μόνον αἵ μοιχαλίδες φονεύονται, ἀλλὰ xal αἵ ὗποπ-
᾿ τευόμεναι οὖχ ἀφίενται ἀτιμώρητοι.
᾿ς Παρὰ Πάρθοις xoi Ἀρμενίοις οἱ φονεῖς ἀναιροῦν-
| ται, ποτὲ uly ὑπὸ τῶν δικαστῶν, ποτὲ δὲ ὑπὸ τῶν

-fulte procedunt multo majore ambitione quam
i viri, nec tamen pudicitiam colunt, sed indifferens
B eis cum quibuscumque voluerint usus est et ser-
vis et hospitibus, tali licentia a viris permissa ; et

ὁ χαὶ φαιδρῶς προϊοῦσαι σὺν βλοσυρίᾳ χαὶ διαχύσει
E πολλῇ" πᾶσι δὲ νεήλυσιν ἀδεῶς τε xal ἀναιδῶς συγχα-
᾿θεύδουσιν , ἄρχουσαι μᾶλλον τῶν οἰκείων ἀνδρῶν.

ρῶσαι τὰ μὴ λίαν ἰσχυρότατα τῶν θηρίων. ἄρχουσι

Eusebius, Preparat. evangel.,

Recognit. Ps.

lapidibus pretios;s, ministerus quoque ancillarum

VI, loc. cit., S 11-12-13.

) * - , 4.35 ,
xaO αἷμα τῶν φονευθέντων. Kat ἐάν τις φονεύσῃ γυ-
γαῖχα αὐτοῦ 7j ἀδελφὸν ἄτεχνον ἢ ἀδελφὴν ἄγαμον ἢ
υἱὸν ἢ θυγατέρα,

2 2 “ € , / /
$13. οὖχ ἐγχαλεῖται ὑπό τινος, νόμου τοιούτον
« / 2 “ 7 3 H ς2 Ὁ
ὑπάρχοντος ἐν ταῖς χώραις ἐχείναις" παρ᾽ “Ελλησι
δὲ καὶ Ῥωμαίοις μείζονι τιμωρίᾳ ὑποδάλλονται οἵ
τῶν οἰχείων x«t συγγενῶν φονευταί,

"Ev Ἄτροις 6 χλέπτων τι ὀδολοῦ ἄξιον λιθάζεται"
παρὰ Βάχτροις ὃ ὀλίγα χλέπτων ἐμπτύεται, παρὰ
“Ῥωμαίοις πληγαῖς αἰκίζεται" τοιοῦτοι γὰρ οἵ νόμοι.
39 ^ 3 / m 7 ω 5 m— €
Ἀπὸ Εὐφράτου ποταμοῦ xal μέχρι τοῦ ᾿Ωχεανοῦ ὡς
ἐπὶ ἀνατολὰς ὃ λοιδορούμενος ὡς φονεὺς ἢ ὡς χλέπτης
οὐ πάνυ ἀγαναχτεῖ: ὃ δὲ ὡς ἀρσενοχοίτης λοιδορού-
μενος ἑαυτὸν ἐχδιχεῖ μέχρι καὶ φόνου.

Clem., IX, 23.

non solum non culpantur pro hoc, sed et domi-
nantur in viros. Nec tamen omnium Genesis mu-
lierum7Susidarum in medietate cceli cum Jove et
Marte Venerem in Jovis :edibus habent.

ἱ b Csesarius, Quaest. loc. cit.

Καὶ οὐ πάντως ἐν πάσῃ γενέσει τῶν Σουσίδων γυναι-
xiv μεσουρανεῖ μετὰ Διὸς xal "Apsoc ἐν Διὸς ὅροις
ἡ Ἀφροδίτη.

: Georgius Hamartolus, Chron., loc. cit.

| δὲ καὶ τῶν ἰδίων ἀνδρῶν καὶ χυριεύουσιν.

86 LE PSEUDO-BARDESANE.

Les lois des.......... (1) — .......-...--..gar-
cons... et ne sont pas........ De méme, dans
tous les pays de l'Orient, ceux qui ont été insul-
tés et qui sont connus, sont tués par leurs péres
et leurs fréres; et souvent ceux-ci ne font pas
connaitre le lieu de leur sépulture.

Les lois des Orientaux (2). — Cependant, dans
le nord , dans le pays des Germains et dans ceux
qui se trouvent dans le voisinage, les jeunes gar-
cons, beaux de figure, remplissent auprés des
hommes le róle de femmes. Ils célébrent aussi des
cérémonies de mariage, et cela n'est pas considéré
chez eux comme un déshonneur, parce que leur
loi le permet ainsi. Cependant il n'est pas pos-
sible que tous ceux qui habitent la Gaule, et qui

(1) Cette lacune provient d'une suppression faite avec
intention. Les trois textes d'Eusébe, des Récognitions
et de Ciesarius offrent à cet endroit des variantes trés-

différentes qui ne permettent pas de restituer avec sécu-
rité le texte syriaque.

sont ainsi flétris par ce vice honteux , soient nés
pendant que Mercure était en conjonction avec
Vénus danslesigne de Saturne, dans les limites
de Mars, et dans les signes du Zodiaque à l'Occi-
dent. Car les hommes qui sont nés sous cette in--
fluence sont déshonorés, est-il écrit, et traités
comme s'ils étaient des femmes. P»

Les lois des Bretons. — Chez les Bretons,
beaucoup d'hommes n'ont qu'une seule femme.

Les lois des Parthes, — Chez les Parthes, un
homme épouse beaucoup de femmes, et toutes
observent scrupuleusement la fidélité envers le
mari, en vertu d'une loi établie dans ce pays. — —

La loi des Amazones, — Pour ce qui regarde les
Amazones, toutes sans exception, dans la nation,

(2) Cette rubrique est une erreur du copiste du ma-
nuscrit, car Eusébe et l'auteur des Récognitions, dans le
passage correspondant, mentionnent les Gaulois à deux
reprises différentes. ER

I

Eusebius , Przparat. evangel., Joc. ci£., $ 13-14-15.

Παρ᾽ Ἕλλησι δὲ xaX oi σοφοὶ ἐρωμένους ἔχοντες
οὗ Ψέγονται. Ἔν τῇ αὐτῇ (ἐν δὲ τῇ ἢ) ἀνατολῇ ϑόρι-
ζόμενοι ἐὰν γνωσθῶσιν, ὑπὸ ἀδελφῶν ἢ πατέρων καὶ
συγγενῶν φονεύονται καὶ ταφῆς προδήλου οὐχ ἀξιοῦνται,

S τή. Παρὰ δὲ Γάλλοις οἵ νέοι γαμοῦνται μετὰ
παρρησίας, οὐ ψόγον τοῦτο ἡγούμενοι διὰ τὸν παρ᾽
αὐτοῖς νόμον. Καὶ οὐ δυνατόν ἐστι πάντας τοὺς ἐν
Γαλλίᾳ οὕτως ἀθέως ὑδριζομένους λαχεῖν ἐν ταῖς γενέ-

cet φωσφόρον μεθ᾽ Ἑρμοῦ, ἐν οἴχοις Κρόνου xal
δρίοις "Apsoc δύνοντα. : ᾿
Ἔν Βρετταννίᾳ πολλοὶ ἄνδρες μίαν γυναῖκα
ἔχουσιν. |
"Ev δὲ τῇ Παρθίᾳ πολλαὶ γυναῖχες ἕνα ἄνδρα, xat
πᾶσαι σωφρονοῦσι πειθόμεναι αὐτῷ xav τὸν νόμον.
5. 15. At δὲ Ἀμαζόνες πᾶσαι ἄνδρας οὖχ ἔχουσιν,
ἀλλ᾽ ὡς τὰ ἄλογα ζῶα ἅπαξ τοῦ ἔτους περὶ τὴν ἐαρι-
;

Recog. Ps. Clem., IX, 23-24.

In ulterioribus Orientis partibus, si puer mu-
liebri se substernat injuriz, cum agnitum fuerit, a
fratribus aut parentibus vel quibuslibet aliis in-
terficitur nec sepultura donatur.

Et rursus apud Gallos lex prisca constituit nu-
ptum tradi publice pueros, nec opprobrium ex
hoc aliquod. duci; et numquid possibile est, ut
omnes qui tam turpiter succumbunt apud Gallos,

Cisarius , Questiones, loc. cit.

Ἔν δὲ τῇ 'Eo« οἱ ἀρρενοφθοροῦντες ot παρὰ χρι-
στιανοῖς ἐὰν γνωσθῶσιν ὑπὸ τῶν ὁμαίμων ἀφειδῶς
' τιμωροῦνται.

Ἔν Βρετταννίᾳ πλεῖστοι ἄνδρες μιᾷ συγκαθεύδουσι
γυναιχί' ὡσαύτως xal πολλαὶ γυναῖχες ἑνὶ ἑταιρίζον-
ται ἀνδρί,

Georgius Hamartolus, Chron., loc. cit. E

?

Ev δὲ Βρετταννίαᾳ πλεῖστοι ἄνδρες μιᾷ συγχαθεύ-
δουσι γυναιχὶ, x«i πολλαὶ γυναῖχες ἑνὶ ἑταιρίζονται
ἀνδρί" καὶ τὸ παράνομον ὡς νόμον χαλὸν xol πατρῷον
πράττουσιν ἀζήλωτον. καὶ ἀχώλυτον. Ἢ

Luciferum cum Mercurio in domibus Saturni et

finibus Martis habuerint?
2/. In Britannie partibus plures viri unam ka-
bent uxorem. e
In Parthia, multe mulieres unum habent vi-
rum, et utraque orbis pars moribus suis atque
institutis obsequitur. 1

ἢ
Amazones omnes non habent viros , sed sicut

Kot πᾶσι τοῖς πατρίοις τὰ ἔθνη ὥσπερ νόμῳ στοι:
χοῦσιν ἀδάκνως (ἀδεῶς) xol ἀπόνως.
Ἀμαζόνες δὲ ἄνδρας οὐχ ἔχουσιν" ἀλλ᾽ ὡς τὰ doy
“ [4 - -Ὸ,νΝ E] ι 2
ζῶα ἅπαξ τοῦ ἔτους περὶ τὴν ἐαρινιχὴν (1. ἐαρινὴν
ἰσημερίαν ὑπερόριοι γίνονται, μισγόμεναι τοῖς γειτ-
νιῶσιν ἀνδράσιν, οἷον πανήγυρίν τινα xol ἑορτὴ

Ἀμαζόνες δὲ ἄνδρας οὐχ ἔχουσιν, ἀλλ᾽ ὡς τὰ
ἄλογα ζῶα ἅπαξ τοῦ ἐνιαυτοῦ περὶ τὴν ἐαρινὴν ἰση-
μερίαν ὑπερόριοι γίνονται xal μιγνύμεναι τοῖς ye
γιῶσιν ἀνδράσιν ὡς πανήγυρίν τινα καὶ μεγάλην ἕορ-

θυ ει

me prennent pas d'époux ; cependant une fois par
-an, à l'exemple des animaux, au printemps,
*elles quittent leurs rivages et franchissent le fleuve ;

T"

elles célébrent une grande féte sur la monta-
ne. Les hommes qui habitent ces régions ar-
- rivent et demeurent quinze jours avec elles; ils

les fréquentent et elles deviennent grosses, aprés

—2moment de la naissance de leurs enfants, les
"Amazones exposent les máles et n'élévent que

- (1) Nom d'une tribu arabe, souvent exprimé pour dé-
— signer les Arabes en général. Eusébe n'a pas compris ce
-nom qu'il a rendu par la forme T«ivot. Coesarius l'a

— transcrit. sous Ja forme Ἠλεῖοι, ce qui n'a aucun sens.

Quant à l'auteur des Récognitions, il a tout à fait sup-
.primé ce nom.

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES.

| puis quand elles sont parvenues de l'autre cóté ,-

81

aucun astre n'est capable d'empécher que tous
les enfants máles qui sont nés des Amazones ne
soient exposés de la sorte.

Le Livre des Chaldéens. — Il est écrit danse
Livre des Chaldéens que chaque fois que Mercure
rencontre Vénus dans le signe qui porteson propre
nom, il donne naissance à des peintres, à des
sculpteurs et à des changeurs de monnaies ; mais
quand ils se rencontrent dans le signe de Vénus, il
nait des parfumeurs, des danseurs, des chanteurs
et des poétes. Cependant, dans toute la contrée des
Tayites (1) et des Sarrasins, dans la Libye supé-
rieure et chez les Mauritaniens , dans le pays des
Nomades (Numides), qui est à l'embouchure de
l'Océan, et dans la Germanie extérieure, dans
la Sarmatie supérieure , en Espagne (2) et dans

(2) Ceci est une erreur de copiste ; il ne peut pas étre
question dans ce paragraphe de l'Espagne. Eusébe et
Ciesarius ont écrit ἐν τῇ Σκυθία, etle texte des Récogni-
tions est conforme à ceux des auteurs précédents.

p» ἰσημερίαν ὑπερύόαίνουσαι τοὺς ἰδίους ὅρους χοινω-
νοῦσι τοῖς πλησιοχώροις, ἑορτήν τινα ταύτην ἥγου-
Μένοις: ἐξ ὧν συλλαμιάνουσαι ὑποστρέφουσι χαὶ
ἀναγκαίως ἐν &vl χαιρῷ ἀποκυΐσχουσι χατὰ τὸν τῆς
| φύσεως νόμον, xol τοὺς μὲν γεννωμένους ἄρρενας
| ῥίπτουσι, τὰς δὲ θηλείας ἀνατρέ έφουσι" πολεμικαί τέ
εἶσι χαὶ γυμνασίων προνοούμεναι.

Recogn. P$.

- animalia semel in anno circa vernale squinoc-
'*ium proprios egresse terminos, finitimz gentis
"viris miscentur, solennitatem quandam per hoc
observantes , ex quibus cum conceperint redeunt,
'et simarem pepererint abjiciunt, feminasnutriunt.,
Cumque unius temporis sit omnium partus ,
| absurdum est, ut in maribus quidem putetur
᾿ "Mars cum Battrero i in tempore sequis esse por-

BM οτος

E καιρὸν τῆς ἑταιρείας ἡγούμεναι., "EE ὧν χατὰ γα-
᾿στρὸς φέ ἔρουσαι παλινδρομοῦσιν᾽ οἴκαδε ἅμα πᾶσαι.
Τῷ δὲ χαιρῷ τῆς ἀποχυήσεως τὸν μὲν ἄρρενα φθεί-
ρουσι, τὸ δὲ θῆλυ ζωογονοῦσι χαὶ τιθηνοῦσιν ἐπιμε-
OX. Ἄτοπον δὲ πιστεῦσαι ἐπὶ μὲν τῇ τῶν ἀρρένων
“σπορὰ Ἄρεα μετὰ Κρόνου ἐπὶ τῆς ὥρας ἰσομοίρως
τυχεῖν" ἐπὶ δὲ τοῦ θήλεος οὐδέποτε.

y
yd

Eusebius, Proparat. evangel., /oc. cif. ,

$ 15-16.

T e A ? , D
$ 16. 'Epu7Zic μετὰ ᾿Αφροδίτης ἐν olxot; "EouoU
- M ,
ποιεῖ πλάστας xol ζωγράφους xal τραπεζίτας" ἐν οἴχοις
δὲ ᾿Αφροδίτης μυρεψοὺς καὶ φωνάσχους xal ὑποχριτὰς
ποιημάτων. Καὶ παρὰ Ταϊνοῖς χαὶ Σαραχηνοῖς xoi ἐν
3. »]7 δ Y Y , M Y »
τῇ ἀνωτέρα Λιδύη xat παρὰ Μαύροις xal παρὰ τοῖς
M M , m 2 Ll ,ὔ » A. , Ld »

περὶ τὸ στόμα τοῦ ᾿Ωχεανοῦ Νομάσι xol ἐν τῇ ἐξω-
, , ^ 2 m b s , ἌΣ D : - 2
τέρα Γερμανίᾳ, καὶ ἐν τῇ Σχυθίᾳ xal ἐν πᾶσι τοῖς ἐξ

Clem., IX. 24.

tionibus, in feminarum vero Genesi nunquam.
Sed neque Mercurium cum Venere habuisse
in domibus propriis positum , ut vel pictores ibi
vel sculptores vel trapezitas efficiat, aut in do-
mibus Veneris, ut unguentarios vel vocales vel
poetas producat, Apud Saracenos et superiores
Libes et Mauros et circa ora maris Oceani habi-
tantes, sed et in extremis Germanie partibus et

Casarius, Quaestiones , loc. cif.

5. NY ΩΣ ΟΣ ΟΣ ΩΝ cr E

Ei δὲ καὶ Eg, ὥς φατε, μετὰ ᾿Αφροδίτης ἐν

» / * - 7

οἴχοις ἰδίοις ἐπιτελεῖ πλάστας, ζωγράφους, χερματι-
στὰς, ἐν οἴκοις δὲ ᾿Αφροδίτης μυρεψοὺς, φωνάσχους,
[4 M ἣν , -—- A 15 , * v LI
ὑποχριτὰς, ποιητάς" παρὰ δὲ Ἠλείοις xat. Σαραχηνοῖς
xoi τοῖς ἐν τῇ ἀνωτέρᾳ Λιῤύῃ xoi Μαύροις, κατὰ
τὰς ἠϊόνας xa ὄχθας τοῦ Ὠχεανοῦ ποταμοῦ οἰχοῦσι,
xo ἐν τῇ ἐξωτέρα Γερμανίᾳ καὶ ἐν τῇ ἀνωτέρα X

: ἢ CunepE RF Δαν τα εν τῇ AV PED: ον

Georgius. Hamartolus, Chron., 7oc. cit.

AN ^ b - ὦ E r7 4 ^
“τὴν τὸν χαιρὸν ἐχεῖνον ἡγοῦνται" ἐξ ὧν χατὰ γαστρὸς
'συλλαδοῦσαι παλινδρομοῦσιν οἴχχδε πᾶσαι" τῷ δὲ

χαιρῷ τῆς ἀποχυήσεως τὸ μὲν ἄρρεν φονεύουσι, τὸ
δὲ θῆλυ ζωογονοῦσι χαὶ ἐπιμελῶς ἐχτρέφουσιν.

88 LE PSEUDO-BARDESANE.

tous les pays qui sont situés au nord du Pont,
dans toute la contrée des Alains et chez les Alba-
nais, chez les Zazi (Sasses), et à Brousa, qui est
située au. delà du Douro (1), on ne trouve ni
sculpteur, ni peintre, ni parfumeur, ni changeur,
ni poéte. Cette influence de Mercure et de Vé-
nus est sans effet sur toute cette contrée du
monde.

Dans toute la Médie, tous les hommes au mo-
ment de leur mort, méme quand il existe encore
en eux un reste de vie, sont jetés aux chiens, qui
mangent les cadavres de toute la Médie. Cepen-
dant rious ne pouvons pas dire que tous les Médes
soient nés au moment οὰ la Lune se trouve placée,
par rapport à eux, avec Mars dans le signe du

(1) Le texte est encore altéré en cet endroit. Eusébe

donne la variante 'Qczv xoi Σαυνίᾳ καὶ ἐν Χρυσῇ. Les Ré-
cognitions ne mentionnent que la « Chrysea insula ».

"TU ΨΥ

Cancer, pendant le jour oü il passe sous la "Terre.
C'est ainsi que, selon ce qui est écrit, naissent -
ceux qui sont mangés par les chiens. ung

Tous les Indiens sont consumés par le feu, lors- -
qu'ils meurent; et beaucoup de leurs femmes sont -
brülées vivantes avec eux. Cependant nous ne |
pouvons pas dire que toutes les femmes des In-.-
diens qui sont brülées, soient nées pendant que
Mars et le Soleil se rencontrérent dans lesigne du |
Lion, pendant la nuit oü il passait sous la Terre,
comme naissent les hommes qui sont consumés -
par le feu. iin

'Tous les Germains meurent étranglés à l'excep- |
tion de ceux qui sont tués en combattant, Cepen-
dant, il n'est pas possible qu'à la naissance de |

5e

Épiphane (p. 1091) donne une autre lecon : ἢ Γερμανῶν.
χώρα, ἢ Σαρματία, ἢ ὁπόσοι ἐν τοῖς Δαύνισιν, 7) παρὰ
Ζιχοῖς.

Eusebius , Pr:eparat. evangel., loc. ci*., $ 17-18.

ἀρχτικῶν μερῶν τοῦ Πόντου ἔθνεσι καὶ ὅλῃ τῇ 'AXa-
νίᾳ καὶ ᾿Αλθανίᾳ καὶ ᾿Ωτηνῇ καὶ Σαυνίᾳ,

$ 17. χαὶ ἐν Χρυσῇ οὐχ ἔστιν ἰδεῖν οὐ τραπεζίτην,
οὗ πλάστην, οὗ ζωγράφον, οὐχ ἀρχιτέκτονα, οὗ γεω-
μέτρην, οὗ φώνῳσχον, οὖχ ὑποχριτὴν ποιημάτων, ἀλλ᾽
ἐστέρηται ὃ τῆς τοῦ “Ἑρμοῦ xal τῆς Ἀφροδίτης ἐνερ-
γείας τρόπος ἐν ὅλῳ τῶ χύχλῳ τούτῳ τῆςς οἰκουμένης.

Οἱ Μῆδοι πάντες τοῖς μετὰ σπουδῆς τρεφομέ-
vot; χυσὶ τοὺς νεχροὺς ἔτι ἐμπνέοντας παραύάλ-

Recogn. Ps. Clem., IX. 24-25. |

apud Sarmatas et Scythas atque omnes qus sub
axe septentrionis jacent Pontici litoris gentes et
in Chrysea insula nunquam invenitur trapezita
nec sculptor, aut pictor, aut architectus, aut geo-
metres, aut tragcedus, aut poeta ; ergo deficit apud
eos Mercurii Venerisque constellatio.

25. Ex omni orbe terrarum Medi tantummodo
summa observantia adhuc spirantes homines ca-
nibus devorandos abjiciunt, et non ob hoc Mar-

Caesarius, Questiones , loc. cit.

ΔῸΣ

parma χαὶ ἐν Σχυθία xoi ἐν πᾶσι τοῖς ἐξωτιχοῖς μέ-
ρεσι τοῦ Πόντου ἔθνεσιν οὐχ οἷόν τε εὑρεῖν χολλυόι-
στὴν ἢ πλάστην ἢ ζωγράφον, οὖχ ἀρχιτέχτονα, οὗ
φωνάσχον, οὖχ ὑποχριτὴν ποιημάτων, ὡς παρ᾽ fpiv
διὰ τί Ἑρμῆς χαὶ Ἀφροδίτη οὗ παρέσχον κατ᾽ ἐνιαυ-
τὸν ἐπιτυχεῖν γεννωμένῳ τοῖς ἐχλείπουσι παρ᾽ αὐτοῖς
ἐπιτηδεύμασι:

Μῆδοι δὲ πάντες μετὰ σπουδῆς ἔτι ἐμπνέοντας
τοὺς χάμνοντας χυσὶ βορὰν προστιθέασιν ἀναλγήτως"
σὺν τῇ Μήνῃ, ὥς φατε, τὸν Ἄρεα ἐπὶ ἡμερινῆς
γενέσεως ἐν Καρχίνῳ Μῆδοι ἔλαχον.

|
[
λουσι: xol οὗ πάντες σὺν τὴ Μήνη τὸν Ἄρεα ἐφ᾽
ἡμερινῆς γενέσεως ἐν Καρχίνῳ ὑπὸ γὴν ἔχουσιν.
Ἰνδοὶ τοὺς νεχροὺς χαίουσι, μεθ᾽ ὧν συγκαίουσιν͵
ἑχούσας τὰς γυναῖκας" xal οὐ δήπου πᾶσαι al χαιό-.
μεναι ζῶσαι Ἰνδῶν γυναῖχες ἔχουσιν ὑπὸ γῆν ἐπὶ
νυχτερινῆς γενέσεως σὺν Ἄρει τὸν “Ἥλιον ἐν Λέοντι

gi |

LÀ

δρίοις (fort. ἢ Λέοντι ἐν ὁρίοις) Ἄρεος.
$ 18. Γερμανῶν οἱ πλεῖστοι ἀγχονιμαίῳ μόρῳ
v ^ D LJ es ἷ
ἀποθνήσχουσι χαὶ οὐ πάντως τὸ πλῆθος τῶν Γερμανῶν,
1

tem cum Luna per diurnam Genesim in Cancro:
positos habent. |
Indi mortuos suos incendunt, cum quibus et.
uxores defunctorum sponte se offerentes exurun-.
tur. Sed non ideo omnes, quz vive incenduntur.
Indorum mulieres , in nocturna Genesi sub terra
habent Solem cum Marte in partibus Martis.
Germanorum plurimi laqueo vitam finiunt ,
nec idcirco omnes Lunam cum Hora , Saturno et

Ἰνδοὶ δὲ τοὺς νεκροὺς ἑαυτῶν τεφροποιοῦσι πυρὶ,
μεθ᾽ ὧν χαταφλέγουσί τινων τὰς συμόίους. Καὶ o
δήπου πᾶσαι oí πυριάλωτοι Ἰνδῶν γυναῖχες ἢ x
ζῶσαι ἔλαχον ὑπὸ τῆς νυχτερινῆς συνελεύσεως τῶν
γονέων σὺν Ἄρει τὸν “Ἥλιον, ἐν νυχτὶ μὴ φαίνοντ
ἐν μοίραις "Apsoc. ^

Γερμανῶν oi πλείους ἀγχόνη τοῦ ζῆν ἀμείδονται"
xxl οὗ πάντως τὸ πλῆθος Γερμανῶν τὴν Σελήνην καὶ
τὴν ὥραν μεσολαμθανομένας ὑπὸ Κρόνου x«l Ἄρεος
ἔχουσιν. Ἀλλ᾽ ἐν παντὶ ἔθνει ἡμέραι βροτοῖς γένων-
ται (666: καὶ ἡμέρᾳ βροτοὶ γεννῶνται), οὐ χρεί

b cmt MENTOR RPaMe Cn

v
l
m
.
M.

2

MUST VIROS Ra

. tous les Germains, la Lune et Hora se soient
. trouvées entre Mars et Saturne. Cependant, entout
- lieu et à toute heure, des hommes naissent dans

des circonstances différentes les unes des autres,

6 les lois humaines triomphent du Destin , et ils
86 gouvernent d'aprés leur volonté.

Ainsi, le Destin n'oblige pas les Séres à ne pas

- eommettre d'homicide, quand ils n'en ont pas
- le désir, ni les Brahmines à manger de la chair.
. Il n'empéche pas non plus les Perses d'épouser

leurs filles et leurs soeurs, ni les Indiens d'étre
brülés , ni les Médes d'étre désurés par les chiens,
ni les Bretons de prendre des hommes en guise
de femmes, ni les Édesséniens d'étre chastes , ni
les Grecs de: s'adonner à lagymnastique ,.............
ni les Romains de conquérir toujours des pro-
vinces, ni les Gaulois de se marier entre eux. Il ne

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES.

89

force pas non plus les Amazones à élever leurs
enfants máles ; et la naissance n'oblige aucun étre
sur la surface du monde, à cultiver l'art des Mu-
ses. Mais, comme je l'ai dit, dans chaque pays
et chez chaque peuple, tous les hommes agissent
selon le Libre Arbitre de leur nature , comme ils
l'entendent, et sont soumis au Destin et à la Na-
ture, à cause du corps quiles enveloppe, tantót
selon leur volonté et tantót contre leur gré. Car
dans chaque pays et chez chaque peuple, il existe
des riches et des pauvres , des gouverneurs et des

' gouvernés, des gens en santé et des malades,

chacun selon que le Destin et la naissance l'ont
atteint,

Je lui dis : Tu nous as convaincus de tout ceci,
[notre] frére Bardesane, etnoussavons que [ce que
tu 415] est vrai. Mais tu sais que les Chaldéens disent

Eusebius, Praparat. evangel., oc. cit., S 18-19-20.

τὴν σελήνην xal τὴν ὥραν μεσολαδουμένας ὑπὸ Κρόνου
xat Ἄρεος ἔχει. Παντὶ ἔθνει xol πάσῃ ἡμέρα xol παντὶ
τόπῳ τῆς. γενέσεως γεννῶνται ἄνθρωποι" χρατεῖ δὲ ἐν
ἑχάστῃ μοίρᾳ τῶν ἀνθρώπων νόμος x«l ἔθος διὰ τὸ

iA , 4 m 5 r
—. αὐτεξούσιον τοῦ ἀνθρώπου,

$ 19. Καὶ οὐχ ἀναγκάζει f, γένεσις τοὺς Σῆρας
μὴ θέλοντας φονεύειν, ἢ τοὺς ραχμᾶνας κρεοφαγεῖν,
ἢ τοὺς Πέρσας ἀθεμίτως μὴ γαμεῖν, ἢ τοὺς Ἰνδοὺς
μὴ καίεσθαι, ἢ τοὺς Μήδους μὴ ἐσθίεσθαι 0x0 χυνῶν
ἢ τοὺς Πάρθους μὴ πολυγαμεῖν à τὰς ἐν τὴ Μεσοπο-
ταμίᾳ γυναῖχας μὴ σωφρονεῖν, ἢ τοὺς “Ἑλληνας ud

(— γυμνάζεσθαι γυμνοῖς τοῖς σώμασιν , ἢ τοὺς Ρωμαίους

μὴ χρατεῖν, ἢ τοὺς Γάλλους μὴ γαμεῖσθαι, ἢ τὰ
ἄλλα βάρδαρα ἔθνη ταῖς ὑπὸ τῶν “Ἑλλήνων λεγομέ-
vat; Μούσαις χοινωνεῖν" ἀλλ᾽ ὡς προεῖπον, ἕχαστον
ἔθνος xoi ἕχαστος τῶν ἀνθρώπων χρῆται τῇ ἑαυτοῦ
ἐλευθερίᾳ, ὡς βούλεται καὶ ὅτε βούλεται, καὶ δουλεύει
τῇ γενέσει xai τῇ φύσει δι᾿ ἣν περίχειται σάρχα, πῇ
μὲν ὡς βούλεται, πὴ δὲ ὡς μὴ βούλεται.

S$ 20. Πανταχῇ γὰρ καὶ ἐν παντὶ ἔθνει εἰσὶ πλού--
σιοι xal πένητες, xal ἄρχοντες καὶ ἀρχόμενοι, χαὶ ἐρ--
ρβωμένοι χαὶ νοσοῦντες, ἕκαστος χατὰ τοὺς τῆς γενέ-
σεως αὐτοῦ χλήρους. ,

Ταῦτα, ὦ Βαρδησάνη, ἄκρως ἡμᾶς πέπειχας, φημὶ

Recogn. Ps. Clem., IX , 25-26.

Marte circumcinctas habent. Sed nonne in omni
gente et in omni die per omnem diversitatem Ge-
nesis nascuntur homines? ex quibus omnibus ap-
paret, quia metus legum in unaquaque regione
ominatur, et arbitrii libertas, qus est homini-
d tur, et arbitrii libertas , th
bus insita per spiritum obtemperat legibus.
Nec cogere potest Genesis aut Seres homici-
dium committere, aut Bragmanos carnibus vesci,
aut Persas incesta vitare, vel Indos non exuri,

aut Medos non a canibus devorari, Parthos non
habere plures uxores, aut mulieres Mesopotamia
non servare pudicitiam, Graecos non exerceri pa-
lestris, Gallorum pueros non pati muliebria , vel
gentes barbaras Grecorum studiis institui, sed ut
diximus unaquaeque gens suis legibus utitur pro
libertatis arbitrio, et decreta Genesis legum se-
veritate depellit.

26. Sed dicet aliquis eorum qui in disciplina

Caesarius, Qusestiones, loc. cit.

τονες ἢ χείρονες χατὰ ἄστρων συμπλοχὴν. ὡς ὑμεῖς
φατὲ, ἀλλ᾽ ἐν ἑκάστη χώρᾳ νόμοι τινὲς καὶ πάτρια
ἔθη χρατεῖ, ἐξ ὧν τὸ αὐτεξούσιον καὶ τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν τὰ
πραχτέα ὑπάρχειν παιδευόμεθα πάντες.

Οὐ γὰρ οἵα τε ἣ καθ᾽ ὑμᾶς γένεσις ἀναγχάσαι Σῇῆ-
pac ἀναχεῖν (ege : ἀναιρεῖν) ἢ Βραχμᾶνας χρεοδορεῖν
xa σιχεροποτεῖν ἣ Πέρσας μὴ μητρογαμεῖν καὶ ἀδελ-

“φοφθορεῖν 7 Ἰνδοὺς μὴ πυρὶ διδόναι τοὺς νεκροὺς ἢ Μή-

δους μὴ xucl τοὺς θνησχομένους (65. θνήσχοντας)
προτιθέναι 7j Πάρθους μὴ πολυγαμεῖν ἢ τοὺς Μεσο-

ποταμίτας μὴ ἄκρως σωφρονεῖν ἢ “Ελληνας μὴ σωμα-
σχεῖσθαι ἢ τὰ βάρδαρα ἔθνη ταῖς 0o Ἑλλήνων προσα--
γορευομέναις κοινωνεῖν" ἀλλ᾽ ὡς προέφην ἕχαστος βρο-
τῶν χρῆται τῇ τοῦ νόμου ἐλευθερίᾳ, τὰ ἐχ τῶν ἄστρων
υυθουργούμενα χαθ᾽ “Ἑλληνας παραπεμπόμενος τῷ
ἐχ τῶν νόμων δέει ἢ τῷ ἔθνους ἔθει πατρίῳ τῶν φαύ-
λων εἰργόμενος" αἵ μὲν γὰρ τῶν ἀρετῶν ὑπάρχουσι
προαιρετιχαὶ,. oi δὲ περιστατιχαὶ, ἀνάγχῃ ἐπὶ τὸ
κρεῖττον χωροῦντος τοῦ ζητουμένου ὑπὸ τῶν νόμων.
Ἀλλ᾽ ἑπτὰ ὄντων ( add, τῶν) τῇ γενέσει ἡμῶν ἀνα-

90

que la Terre est partagée en sept parties , appelées
climats, et que, sur ces mémes parties, les sept
astres exercent leur influence, chacun en particu-
lier sur chacune d'elles, et qu'enfin, dans chacun
de ces mémes endroits, la force de l'influence [de
chaque astre] prévaut, etc'est ce qui est appelé Loi.

Il me répliqua : Sache d'abord, ó mon fils Phi-
lippe! que les Chaldéens ont inventé ceci en vue
de tromper, car bien que la Terre soit divisée en
sept parties, il existe néanmoins, dans chacune de
ces parties, beaucoup de lois qui différent les
unes des autres, En effet , on ne trouve pas dans
le monde sept lois selon le nombre des sept pla-
nétes, ni douze selon le nombre des signes du
Zodiaque, ni trente-six selon le nombre des Dé-

(1) Les douze signes du Zodiaque étaient partagés
chacun en trois parties, formant un total de trente-six,
lesquels se trouvaient subdivisés eux-mémes en dix
parties appelées décans : « Singula signa in tres partes
dividuntur : singuke autem partes singulos habent de-
canos, uf sint in singulis signis terni decani. « ( Julius
Firmicus, ad. Mavort. Loll. Astron., pg. 17.) — Mani-

LE PSEUDO-BARDESANE.

cans (1); mais il existebeaucoup delois dans chaque |
état, dans chaque contrée, dans chaque province |

et dans chaque habitation, qui sont différentes de
celles de leurs voisins . Vous vous rappelez ceque je

vous ai dit, que, dans le méme climat des Indes ,.-
il existe deshommes qui ne mangent pas la viande |
desanimaux, et d'autres qui vivent de chair humai- |
ne. Je vous ai dit encore relativement aux Perses -
et aux Mages, que ce n'est pas seulement dans le |
climat de la Perse que les hommes prennent |
comme épouses leurs filles et leurs sceurs, mais *
aussi que dans chaque pays oi ils sont établis, '
ils ont observé la coutume de leurs péres et suivi |
les mystéres que ceux-ci leur avaient transmis, -
Souvenez-vous également qu'il y a beaucoup de.

lius ( Astronom. lib. 4, v. 298 ) en parle en ces termes : -

Quapropter Grajw dixere Decania gentes?

A numero nomen positum est, quod partibus astra

Condita tricenis triplici sub sorte feruntur,
Et tribuunt denas in se coeuntibus astris,
Inque vicem ternis habitantur singula signis.

Eusebius, Prcparat. evangel., Joc. cit., $ 20-21-22.

αὐτῷ, Ot δὲ ἀστρονόμοι φαοὶ τὴν γῆν ταύτην μεμερί-
σθαι εἰς ἑπτὰ χλίματα, xal ἄρχειν ἑχάστου χλίματος
ἕνα τῶν ἑπτὰ ἀστέρων' xol τοὺς διαφόρους νόμους
uj τοὺς ἀνθρώπους τεθειχέναι ἑαυτοῖς, ἀλλ᾽ ἑκάστου
ἄρχοντος πλεονάζειν τὸ θέλημα ἐν τῇ ἰδίᾳ χώρᾳ, ὃν
νόμον νενομίκασιν of κρατούμενοι.

21. ᾿Ἀπεχρίνατο᾽ Οὐχ ἀληθὴς fj ἀπόκρισις
αὕτη, o Φίλιππε: εἰ γὰρ χαὶ διήρηται fj οἰχουμένη
εἰς μέρη ἑπτὰ, ἀλλ᾽ οὖν γε ἐν μιᾷ μερίδι εὑρίσκομεν
πολλὰς διαφορὰς νόμων᾽ οὐδὲ γὰρ ἑπτὰ νόμοι εἰσὶ

Recogn. Ps.

mathesis eruditi sunt , Genesim in septem partes
dirimi, quz illi climata appellant, dominari vero
unicuique climati unam ex septem stellis, et istas
quas exposuimus diversas leges non ab hominibus
positas , sed ab istis principibus secundum unius-
cujusque voluntatem; et hoc quod stelle visum
est, legem ab hominibus observatam.

Ad hzc ergo respondebimus, quod primo qui-
dem non est in septem partes orbis terre divisus,
tum deinde et si ita esset ; in unà parte et in

χατὰ τοὺς ἑπτὰ ἀστέρας, οὐδὲ δώδεχα κατὰ τὰ ζώδια,
οὐδὲ τριαχονταὲξ χατὰ τοὺς δεχανοὺς, ἀλλὰ μυρίοι. ἢ

Μνημονεύειν τε ὀφείλετε ὧν προεῖπον, ὅτι xal ἐν

ἑνὶ χλίματι χαὶ ἐν (48 χώρᾳ τῶν Ἰνδῶν εἰσὶν ἀνθρω- —
, 5 M M Ὁ. 4 , , , €
ποφάγοι Ἰνδοὶ, xat εἰσὶν οἵ ἐμψύχων ἀπεχόμενοι, xol
ce € “ E] 2 lH , 1:
ὅτι oi Μαγουσαῖοι οὐκ ἐν Περσίδι μόνη τὰς θυγατέ-
-“ E H 32 ^ o», j 8 ^ i .
ρᾶᾳς γαμοῦσιν, ἀλλὰ xal ἐν παντὶ ἔθνει, ὅπου ἂν ol-
χήσωσι, τοὺς τῶν προγόνων φυλάσσοντες νόμους xal

c J 3 ας /
τῶν μυστηρίων αὐτῶν τὰς τελετάς.

$ 25. ᾿Αλλὰ xxi πολλὰ βάρόαρα ἔθνη χατελέ-- 1
Clem., IX, 26.

una regione invenimus multas differentias legum; -

et ideo neque septem sunt secundum numerum
stellarum, neque duodecim secundum numerum

signorum , neque triginta et sex secundum nu- .

merum Decanorum, sed sunt innumers.

27. Meminisse autem debemuseorum quesupra
enumerata sunt, quod in una Indie regionesuntet -

qui hominum carnibus vescantur, et sunt qui etiam
a pecudibus vel avibus omnibusque animantibus
abstineant et quia Magusei non solum in Perside

Ceesarius, Quaestiones, 7oc. ci/.

χειμένων ἀστέρων, εἰς ἑπτὰ λέγομεν χλίματα τὴν γὴν
διαιρεῖσθαι, χαὶ ἄρχεσθαι ἕκαστον χλίμα 6o ἑνὸς τῶν
ἀστέρων, χαὶ πρὸς ἐχείνων συμπλοχὰς ἄγεσθαι xol
ἀποτελεῖσθαι τοὺς ἀρχομένους: ὅπερ νόμον τινὲς τὴν
τοῦ ἄστρου ἐνέργειαν λέγουσιν.

^ 5 NL ^ -
Καὶ πῶς, εἰ ἑπταχῶς οιαιρεῖται ἣ οἰχουμένη, ἐν

4
M “ ἢ
ὶ οὔτε ἑπτὰ μόνον χατὰ τοὺς ἀστέρας, οὔτε δὶς ἕξ

χατὰ τοὺς ζωδιαχοὺς, οὐδ᾽ αὖ πάλιν τριαχονταὲξ
χατὰ τοὺς δεχανοὺς, ἀλλὰ μυρίοι μνημονεύονται νό-
μοι, πάλαι ἀμειφθέ ὶ vUv Ordo; Πῶς δέ;
μοι, π ἀμειφθέντες xat νῦν ὑπάρχοντες. Πῶς δέ;
3 Ὁ

ἐν ταὐτῷ τμήματι τοὺς ἀνθοωποδόρους Ἰνδοὺς xal

χα

μιὰ μερίδι πολλοὺς καὶ διαφόρους νόμους εὑρίσχομεν, Ὁ

RET EE NCRCEINS EE ESO DER RR

1

1

peuples, comme je vous l'ai dit, qui entourent
toute la Terre et qui ne font pas partie de ces
climats, Ces hommes ne possédent pas l'art que

- Mercure et Vénus leur imposent, quand ils sont
. en conjonction l'un avec l'autre.

Et si les lois étaient spéciales aux climats, il
n'en pourrait pas étre ainsi, parce qu'il est connu
que ces hommes n'ont aucun rapport avec les
autres, et que leur maniére de vivre est diffé-
rente. Combien de sages, croyez-vous, ont abrogé
dans leurs propres pays les lois qui leur sem-
blaient défectueuses? Combien y a-t-il de lois
qui ont été abolies par nécessité? Combien y a-t-
il de rois qui, aprés s'étre emparés des pays qui
ne leur appartenaient pas , ont abrogé les lois qui
y étaient établies, et en ont publié d'autres selon
leur volonté? Et quand ces faits se passérent,
aucun astre n'avait la puissance de maintenir la
loi. Cela vous est du reste facile à comprendre,
car ce n'est que d'hier que les Romains ont con-

(1) Ceci est une allusion à la campagne que Lucius
Verus fit contre les Parthes en Asie, et àla suite de laquelle

la Mésopotamie fut cédée aux Romains; ou peut-étre
encore à l'occupation de l'Arabie par Septime Sévére,

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES.

91

quis l'Arabie (1) et y ont abrogé d'anciennes lois,
et notamment la circoncision , au moyen de la-
quelle ils se mutilaient. En effet, celui qui a le
pouvoir en lui, obéità deslois qu'un autre a éta-
blies pour lui, et celui-ci posséde également le
pouvoir sur lui-méme. Mais je vous dirai ce qui
servira plus que toute autre chose à convain-
cre les insensés et les incrédules. Tous les Juifs qui
ont recu la loi de la main de Moise, circon-
cisent leurs enfants máles le huitióme jour, et
n'attendent pas pour cela la venue des astres; ils
n'observent pas non plus la loi des contrées; et
l'astre qui a de l'influence dans le climat [ qu'ils
habitent] ne les régit point par force. Mais soit
qu'ils se trouvent à Édom ou en Arabie, en Gréce
ou en Perse, dans le nord ou dans le midi, ils
observent cette loi qui fut établie pour eux par
leurs péres. En outre, il est connu que ce qu'ils
font, ne provient pas du fait de leur naissance ,
car il n'est pas possible que Mars se soit levé pour
vers l'an 200. — Cf. les médailles de cet empereur faisant

allusion à cette campagne ( Cohen, Descript. des med.
romaines, t. III, pg. 236, n? 30 et suiv. ).

Eusebius, Prcparat. evangel., loc. cit., $ 22-23-24.

/ »! 2 H M , 5 b
ἕαμεν, τά τε ὄντα ἐν μεσημόρίᾳ καὶ δύσει καὶ ἀνατολὴ
xa ἄρχτῳ, τουτέστιν ἐν διαφόροις χλίμασι. μὴ μετέ-
χοντα ἹἙρμαϊχῆς ἐπιστήμης.

/ / » cx ,
$ 23. Πόσοι, νομίζετε, σοφοὶ ἄνδρες παρήγαγον
τοὺς χαχῶς χειμένους νόμους. πόσοι δὲ νόμοι ὑπὸ τῆς
ἀπορίας χατελύθησαν, πόσοι βασιλεῖς χρατήσαντες
ἐθνῶν παρήγαγον τοὺς πρὸ αὐτῶν νόμους xal ἔθεντο
τοὺς ἰδίους. καὶ οὐδεὶς τῶν ἀστέρων ἀπώλεσε τὸ ἴδιον

xMp.a. Χθὲς οἱ Ῥωμαῖοι «76 ᾿Αραδίας χρατήσαντες
τοὺς τῶν βαρθάρων νόμους ἤλλαξαν: ἕπεται γὰρ τὸ
αὐτεξούσιον τῷ αὐτεξουσίῳ.

S 24. Τὸ δὲ δυνάμενον πεῖσαι xol τοὺς ἀπίστους
ἐχθήσομαι ὑμῖν. Ἰουδαῖοι πάντες οἱ διὰ Μωσέως
δεξάμενοι νόμον “τοὺς γεννωμένους ἄρρενας παῖ--
δας ἐν τῇ ὀγδόῃ ἡμέρα αἴμάσσουσι περιτέμνοντες,
οὐχ ἀστέρος παρουσίαν ἀναμένοντες, οὐ χλίματος

Recogn. Ps. Clem., IX. 27-28.

matres ac filias excipiunt in matrimonium, sed
et in omni gente ubicunque habitaverint, malo-
rum (1096. majorum) suorum incesta instituta cus-
todiunt, tum przeterea et innumeras gentes memo-
ravimus, qu: penitus studia nesciunt literarum.

Sed et aliquanti sapientes viri ipsas leges in
nonnullis commutaverunt locis, ali: vero etiam
sponte pro sui vel impossibilitate vel inhonestate
derelictz sunt, Certe quod in promptu estnoscere,

quanti imperatores gentium quas vicerantlegeset .

instituta mutarunt et suis eas legibus subjecerunt.

Quod evidenter a Romanis factum docetur, qui
omnem pene orbem omnesque nationes propriis
primo et variis legibus institutisque viventes in
Romanorum jus et civilia scita verterunt, Superest
ergo ut et stellae gentium, qua a Romanis victo
sunt, climata sua partesque perdiderint,

28. Addam adhuc rem, quz possit etiam valde
incredulis satisfacere. Judei omnes , qui sub lege
Moysi vivunt, filios suos octava die absque ulla
dilatione cireumcidunt et infantis teneri sangui-
nem fundunt; a seculo autem nullus ex gentibus

Caesarius , Quaestiones, 7oc. cit.

τοὺς ἐυψύχων xo θοίνης ἁπάσης ἀπεχομένου Bpa-
χμαίους οἰκοῦντας δρῶμεν : πῶς δὲ ol ἐν Βαδυλῶνι.
ὅπου ἂν γίνωνται, τῇ μιαιγαμίᾳ τῶν δμαίψων πα--
ροινοῦσι: ᾿

Καὶ πολὺς 6 λόγος περὶ Λογγοδάρδων καὶ Νό-

gov xoi Γάλλων καὶ “Ἑσπερίων τῶν. ἑρμαϊκῆς xoi
χρονιχῇς ἀμοιρούντων ἐπιστήμης τῶν ἄστρων. Πόσοι
βασιλεῖς καὶ ἄρχοντες παρήγαγον τοὺς χαχῶς χειμέ-
νους νόμους, αὐτοὶ τὸ δοχοῦν νομοθετοῦντες, ἢ αὖ
25 M , » «Ἠ»ν , El , €79. 9v
πάλιν τοὺς κρείττονας ot ἐναντίοι ἀπώσαντο, ὑπ᾽ οὐδε-

9. LE PSEUDO-BARDESANE. |

tous les Juifs le huitiéme jour, quand on les cir-
concit, afin que le fer passe sur eux, et que leur
sang soit répandu, |
Tous parmi eux, à quelque endroit qu'ils se
trouvent, s'abstiennent d'adorer des idoles, et
un jour sur sept, eux et leurs enfants s'abstien-
nent de tout travail , de toute construction, de
tout voyage, et ne font ni achat ni vente. Ils n'im-
molent pas non plus un animalle jour du sabbat,
ils n'allument point de feu , ils ne rendent pas la
justice, et il ne se trouve chez eux aucun homme
à qui le Destin commande d'aller au tribunal le
jour du sabbat, pour gagnersa cause ou la perdre ;
ou de démolir ou de bátir, ou bien de faire au-
cune de ces choses que font les hommes qui n'ont

(1) C'est une divinité analogue à Cybéle ou Rhéa
avec laquelle Eusébe l'a assimilée. Justin le Martyr fait
mention de cette pratique : xai φανερῶς eic χινα:ιδίαν ἀπο-
χόπτονταί τινες xad εἰς μητέρα θεῶν τὰ μυστήρια ἀναφέρουσι
(Apolog. I, c. 27 ). — Cf. aussi S. Augustin, Ciléde Dieu,

.auraitla main coupée, et, depuisce jour-là jusqu'à -

pas recu cette loi, Les Juifs ont encore d'autres 1
coutumes, selon lesquelles ils ne sont pas gou-
vernés comme le reste des hommes , tandis que
le méme jour, tous, sans exception, engendrent, -
naissent, tombent malades et meurent; car ces
diverses circonstances ne sont pas au pouvoir
de l'homme. m
En Syrie et à Édesse, les hommes ont l'habi- -
tude dese circoncire en l'honneur de Tharatha (1); -
mais quand le roi Abgar se fut convertiau christia- -
nisme,, il ordonna que quiconque se circoncirait

aujourd'hui, aucun homme ne se circoncit dans -
la contrée d'Edesse. "T
Que dirons-nous alors de notre nouvelle

liv. vir, ch. 24. — Épiphane, Panar., pag. 1092. — M. -
Matter croit que ce fut Bardesane qui engagea le roi:
Abgarà mettre fin aux mutilations que s'infligeaient cer- :
tains enthousiastes en l'honneur de Cybéle ( Hist. du |
Gnosticisme, t. I, sect. 11, ch. 2).

j

Eusebius, Proparat. evangel., Zoc. cit. 24-25-26.

ἐξουσίαν ἐχτρεπόμενοι (leg. ἐντρεπόμενοι), οὐχ ὑπὸ
νόμου ἀλλοτρίας χώρας ἀγόμενοι" ἀλλ᾽ εἴτε ἐν Συ-
ρίᾳ τυγχάνουσιν, εἴτε ἐν Γαλλίᾳ, εἴτε ἐν Ἰταλίᾳ, εἴτε
ἐν Ἑλλάδι ἢ ἐν Παρθίᾳ ἢ ὅπου ἂν ὦσι,, τοῦτο ποιοῦ-
σιν. Ὅπερ οὐχ ἔστι χατὰ γένεσιν" o0 γὰρ δύνανται
πάντες Ἰουδαῖοι μίαν γένεσιν ἔχειν.

$ 25. ᾿Αλλὰ χαὶ δι’ ἡμερῶν ἑπτὰ πάντες ὅπου
ἂν ὦσιν ἀργοῦσιν ἐχ παντὸς ἔργου καὶ οὔτε ὁδεύουσιν
οὔτε πυρὶ χρῶνται: οὔτε ἀναγκάζει Jj γένεσις "lou-
δαῖον οὗ χτίσαι οἶκον, οὐ καταλῦσαι, οὐκ ἐργάσασθαι,

Recogn. Ps. Clem., IX, 28-29.

hoc die octava perpessus est, ete contra Judeorum
nulius omisit, Quomodo ergo in hoc ratio Genesis
stabit? cum per cunctas orbis terrz partes omnes
QTudaei admixti gentibus vivant et octava ferrum
perferant die unius in membri loco, et nemo gen-
tilium, sed ipsi soli, ut dixi, hoc faciunt , non
stella cogente nec perfusione sanguinis perur-
gente, sed lege religionis adducti , etin quocun-
que orbis loco fuerint, hoc est eis insigne verna-

Cosarius, Quaestiones, loc. cit,

νὺς τῶν ἄστρων πρὸς τὰ αἱρεθέντα εἰργόμενοι. Νῦν δὲ
φάναι βούλομαι, ὃ xol τῶν ἀπίστων πάντων ἀπορράψει
τὰ στόματα, ᾿Ιουδαῖοι πάντες, τὸν διὰ Μωσέως δεξά-
μένοι λόγον, πᾶν ἄρρεν λογιχὸν αὐτοῖς γινόμενον τῇ
ὀγδόῃ ἡμέρᾳ περιτέμνοντες αἱμάττουσιν: ἀπὸ δὲ τοῦ
αἰῶνος οὐδεὶς “Ἑλλήνων ἢ Χριστιανῶν περιτομὴν ἐδέ-

3

εὐ
o0 πωλῆσαι, οὐχ ἀγοράσαι ταῖς ἡμέραις τοῦ σαδδάτου,
καίτοι ἐν τῇ αὐτῇ ἡμέρᾳ γεννώντων ᾿Ιουδαίων xal
γεννωμένων xal νοσούντων xal ἀποθνησχόντων. Ταῦτα
γὰρ οὐχ ἔτι ἐστὶ τοῦ αὐτεξουσίου. :
Ἔν τῇ Συρίᾳ xai ἐν τῇ Ὀσροηνῇ ἀπεχόπτοντο
λλ S Ῥέ 25 j - om ὃ X LAE
πολλοὶ τῇ Ῥέᾳ, καὶ ἐν τούτῳ μιᾷ ῥοπῇ 6 βασιλεὺς
, Lud ^ ow
AÓxapog ἐχέλευσε τῶν ἀποχοπτομένων τὰ αἰδοῖα
2 , à] - » , 5^ 2
ἀποχόπτεσθαι xal τὰς χεῖρας, καὶ ἐχτότε οὐδεὶς ἀπε- -
χόπτετο ἐν τῇ ᾿Οσροηνῇ.
Τί δὲ ἐροῦμεν περὶ τῆς τῶν Χριστιανῶν αἱρέσεως,

ifs

2

culum. Sed et quod unum nomen omnibus inest |
ubicunque fuerint, numquid et hoc per Genesim -
venit? et quod nunquam apud eos infans natus
exponitur, et quod septimo quoque die omnes
ubicunque fuerint otium gerunt nec iter ince-
dunt necigni utuntur? quid est ergo, quod nullum .
Judaorum in illa die cogit Genesis aut iter agere, -
aut zdificare, aut vendere aliquid, aut emere?

29. Quin imo et majorem fidem rerum pra- :

TEN

Paco. Πλείστων (add. videtur οὖν) Ἰουδαίων χαὶ 1
€ , ^ e " ^ 5 M -
Ελλήνων xai Χριστιανῶν χατὰ τοὺς αὐτους μῆνας χαὶ
ἑόδομάδας καὶ ἡμέρας xal ὥρας γεννωμένων, Ἄρης
(Jeg. ποῦ Ἄρης) ἢ ἙἝἭ μῆς ἢ Κύπρις ἢ ὁ λοιπὸς Ἕλ-
λήνων μῦθος, ἑνὸς χύχλου ἐμπεριέχοντος τὰ πάντα, xol -
μηδενὸς ὑπὸ ἀστέρων βιαζομένου; Οὐ γὰρ πάντες

——n

énération , nous qui sommes chrétiens, et que le
Messie a établis dans chaque contrée et dans
-chaque pays? car n'importe oüà nous habitons,

pont pii des máles pour femmes; ceux qui habi-
tent la Parthie ne prennent pas deux épouses;
eux qui sont en Judée ne se circoncisent plus,
Θὲ nos sceurs qui demeurent chez les Géles et les
Caschans n'ont pas de relations adultéres avec
- les étrangers; et ceux qui sont dans la Perse ne
- prennent pas non plus leurs filles pour épouses,
et ceux qui habitent la Médie. n'abandonnent
pas leurs morts, ne les enterrent pas vivants et
ne les donnent pas en páture aux chiens ; et ceux
qui résident à Édesse ne tuent pas leurs femmes
qui commettent un adultére , non plus que leurs
sceurs ; mais ils se séparent d'elles, et s'en rappor-
- tent [ pour les punir] au jugement de Dieu. Ceux
qui habitent Hatra ne lapident pas les voleurs.
Mais n'importe oü ils résident, n'importe en quel
- lieu ils se trouvent, leslois du pays neles séparent
. point des lois de leur Messie, et le caprice des gou-

verneurs ne les oblige pointà faire usage des choses

qui leur paraissent impures. Mais la maladie et la

santé, la richesse et la pauvreté, enfin tout ce qui

i

OPE SEOYR

tA —VOCSIMPPEETUSM WU

LE LIVRE DE LA LOI DES CONTRÉES. 93

dans quelque lieu qu'ils se trouvent. Car, comme
le Libre Arbitre de l'homme n'est pas régi par

l'influence des Sept; et quand il est régi par eux,
il est capable de résister à leur influence ; de méme
aussi cet homme visible n'échappe pas facili οι
aux ordres de ses gouverneurs, car il est esclave
etsujet. En effet, si nous étions capables de faire
toute chose, nous serions nous-mémes toute
chose; etsi rien de ce qui se fait ne venait à la
portée de nos mains, nous serions les instruments
d'autrui. Toutefois, quand il plait à Dieu, toutes
choses sont possibles sans aucun empéchement,
car il n'y a rien qui puisse arréter cette grande et
sainte volonté. Ainsi méme ceux qui pensent étre
contre lui, nele sont pas en force, mais seule-
ment en mal et en erreur, et cela peut durer un
court espace de temps, parce qu'il est bon, et
qu'il permet à toutes les natures de persévérer dans
l'état oü elles se trouvent et de se gouverner selon
leur propre volonté. Mais ces natures se trouvent
néanmoins liées par les faits accomplis et par les
plans médités pour leur venir en aide, Ainsi, cet
ordre et ce gouvernement qui ont été imposés, et
l'association de l'un avec l'autre , adoucissent la
force de la Nature, pour qu'ils ne soient pas cou-
pables tous ensemble , ni blessés tous à*la fois,
comme ils étaient coupables et blessés avant la
création.du monde. Il viendra aussi un temps oü
celte méchanceté qui persiste chez eux aura un

ne dépend pas de leur Libre Arbitre, leur arrive. | termé, gráce à l'instruction qui se développera

Eusebius, Proparat. evangel.,

ἧς ἡμεῖς oi δοξασταὶ πολλοὶ ὄντες χαὶ ἐν διαφόροὶς
ἀνέστημεν χλίμασιν, ἐν παντὶ ἔθνει xol χλίυματι, οἵ-
i vy $4459. , :
τινες πολλοὶ ὄντες ἑνὶ ὀνόματι χεχλήμεθα.

$ 26. Καὶ οὔτε oi ἐν Π]Παρθίᾳ Χριστιανοὶ πολυ-
γαμοῦσι, Πάρθοι ὑπάρχοντες, οὔθ᾽ ot ἐν Μηδία χυσὶ

6 29 M] , E ^, e; i I^ m
παραδάλλουσι τοὺς νεχρούς" οὐχ ot ἐν Περσίδι γαμοῦσι

Ἁ , » c , Y 5 M ,
τὰς θυγατέρας αὐτῶν, Urpen ὄντες , 00 taps, Βάχ-
MES xoi Γάλλοις φθείρουσι τοὺς γάμους" οὐχ οἵ ἐν Αἰ-
γύπτῳ θρησχεύουσι τὸν PA tty ἢ τὸν χύνα ἢ τὸν τράγον

Recogn. Ps. Clem.,

sentium dabo, ecce enim ex adventu justi et veri
prophete vixdum: septem anni sunt, in quibus ex
omnibus gentibus convenientes homines ad Ju-

loc. cil., 25-27-28.

* ὅπου εἰσὶν, οὔτε ὑπὸ τῶν χαχῶς χει-

ἢ αἴλουρον᾽ ἀλλ
μένων νόμων xal ἐθῶν νιχῶνται, οὔθ᾽ ἣ ὑπὸ τῶν ἀρχῶν
πρυτανευομένη γένεσις αὐτοὺς ἀναγχάζει τοῖς ἀπειρη-
μένοις χαχοῖς ὑπὸ τοῦ διδασχάλου αὐτῶν χρῆσθαι,
νόσῳ δὲ καὶ πενίᾳ καὶ πάθεσι καὶ ταῖς νομιζομέναις
2 rU
ἀτιμίαις ὑπόχεινται.

S 27. Ὥσπερ γὰρ 6 ἐλεύθερος ἡμῶν ἄνθρωπος ᾿
δουλεύειν οὐκ ἀναγχάζεται, χἂν ἀναγχασθῇ ἀνθίστα--
ται τοῖς ἀναγχάζουσιν, οὕτως οὐδὲ Ó φαινόμενος

ΙΧ, 29.

deam et signis ac virtutibus qua viderant , sed
et doctrinz majestate permoti, ubi receperunt
fidem ejus, abeuntes ad regiones suas illicitos

Cssarius , Quistiones , Loc. cit.

σ A? - μὴ D c
Ελληνες ἢ ᾿Ιουδαῖοι ἢ Χριστιανοὶ ἐν τῇ αὐτῇ ἡμέρα
ἢ ὦ H T , 6λύθ Rea 5.3 .*
ρᾳ ἐν τῇ μητρῴαᾳ χκατεδλήθησαν νηδύϊ, οὐδ᾽ αὖ
, , , - * ^
πάλιν πάντες ἅμα ἀπεχυήθησαν" πῶς οὖν ol πλεῖστοι

αὐτῶν Χριστῷ συνέθεντο, τὴν T

πατρῴαν ἀρνησάμενοι
πλάνην,

μὴ ἰσχύσαντος τοῦ ἄρχοντος ἀστέρος τῆς
χερσαίου μερίδος ἐμποδῆσαι αὐτοὺς πρὸς θεοσέδειαν;

94 LE PSEUDO-BARDESANE.

dans une autre société, Des l'établissement de ce
monde régénéré , tous les mauvais instincts dis-
paraítront et toutes les rébellions auront une fin.

L'insensé sera convaincu et les imperfections. se- 3
ront effacées; il y aura paix et sécurité par le do; 13
de Celui qui est le Seigneur de toutes les Natures, -

Eusebius, Praparat. evangel.,

ἡμῶν δοῦλος ἄνθρωπος τῆς ὑποταγῆς ἐχφεύ dp ῥᾳδίως
δύναται. Εἰ γὰρ πάντα ἐδυνάμεθα, TM ἂν ἦμεν τὸ
πᾶν, ὥστε εἰ υηδὲν ἐδυνάμεθα, ἄλλων ἂν ἦμεν, ὡς
προεῖπον, ὄργανα χαὶ οὐχ ἑαυτῶν.

G 28. Θεοῦ δ᾽ ἐπινεύσαντος πάντα δυνατὰ xol

Recogn. Ps. Clem., IX, 29. co

quosque gentilium ritus et incesta sprevere con-
jugia. Denique apud Parthos, sicut nobis Tho-
mas , qui apud illos evangelium praedicat, scripsit,
non multi jam erga plurima matrimonia diffun-
duntur, nec multi apad Medos canibus objiciunt ;

VI, 27-28. m

ἀνεμπόδιστα" τῇ γὰρ ἐχείνου βουλήσει οὐδὲν ἀντιστῆναι,
δύναται" χαὶ γὰρ τὰ δοχοῦντα ἀνθίστασθαι, αὐτοῦ χρη-
στοῦ ὄντος xoi συγχωροῦντος ἑκάστῃ φύσει ἔχειν τὴν
ἰδιότητα xal τὸ αὐτεξούσιον τοῦ θελήματος, ἀνρίστα-. 1
ται.

mortuos suos, neque Perse matrum conjugiis ant |
filiarum incestis matrimoniis delectantur, nec.
mulieres Susidis licita ducunt adulteria; nec po-
tuit ad crimina Genesis compellere, quos reli». 1
| gionis doctrina prohibebat, . : ἔ a

dea

- Bardesane, un homme de l'antiquité, réputé
pour son habileté dans les sciences , a consigné
lans un Traité qu'il a composé sur les Révolu-
"tions des astres, les calculs qui suivent : Deux ré-
volutions de Saturne équivalent à 60 années, cinq
de Jupiter à 60 années, quarante de Mars à 60
- années , soixante du Soleil à 60 années, soixante
"et douze de Vénus à 60 années, cent cinquante de
" Mercure à 6o années (1), sept cent vingt dela Lune

1

BARDESANE. | 95

[V. TRAITÉ SUR LES RÉVOLUTIONS DES ASTRES.

[ Fragment extrait du Spicilegium syriacum de W. Cureton; pg. 21 du texte syriaque. ]

à €o années; et c'est la méme révolution pour
tous les corps célestes , c'est-à-direle temps d'une
de leurs révolutions, D'oüà il résulte que 100 de
ces révolutions représentent 6000 ans, de la ma-
niére suivante : 200 révolutions de Saturne, δου
de Jupiter, 400 de Mars, 600 du Soleil, 7,200 de
Vénus, 12,000 de Mercure, 72,000 dela Lune, Et
Bardesane établit ce calcul pour démontrer que la
durée de ce monde ne serait que de 6,000 ans.

Δ,

Ἢ

»

;

i

E

| (1) Ceci ne s'accorde pas avec le calcul qui est fait plus bas de 12,000 révolutions de Mercure à 6,000 ans. ll y a
- donc une erreur dans le manuscrit, etil faudrait lire ou 120 au lieu de 150, ou 15 aulieu de 12.

AGATHANGE.

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE

ET DE LA PRÉDICATION DE SAINT GREGOIRE L'ILLUMINATEUR,

TRADUITE POUR LA PREMIERE FOIS EN FRANCAIS

SUR LE TEXTE ARMÉNIEN ACCOMPAGNÉ DE LA VERSION GRECQUE,

PAR

VICTOR LANGLOIS.

MAR APAS CATINA., 7

DI

INTRODUCTION.

Agathange, historien du quatriéme siécle de
fnotre ére, qui ouvre la série des annalistes armé-
"niens dont les écrits nous sont parvenus (1),

-remplissait auprés du roi Tiridate II ( Dertad )les |

- fonctions de secrétaire (2). Les détails dela vie
de ce personnage nous sont complétement in-
| connus. Cette écrivain est différent d'un autre
Agathange, fils de Callistrate, dont parlent Léon
- Allatius et Fabricius (3). Les anciens écrivains de
. l'Arménie,comme Zénob de Glag (4) et Moise de
.Khoréne (b), représentent Agathange comme un
' historien « sincére et trés-véridique, » et Lazare
de Pharbe (6) lui décerne le titre d'«homme bien-
heureux ». Agathange, dans la prétace de son
Histoire, nous apprend qu'il était né à Rome , oà
il avait étudié les lettres grecques et latines; mais
cette préface, qui se troüve sculement dans deux
manuscrits arinéniens, passe pour étre apocry-
phe, et il serait téméraire de faire fond sur un
document aussi peu certain, n'existant point dans
la traduction grecque, plus compléte a certains
€gards que le texte arménien.

Le nom d'Agathange, ᾿Αγαθάγγελος,
donne à penser que le personnage qui le portait
était un Grec, vraisemblablement originaire des
contrées occidentales de l'Arménie, situées sur la
frontiere des possessions byzantines en Asie. Tou-
tefois ce nom, dont les Arméniens ont parfaite-

nous

(1)Suhias de Somal, Quadro della storia letteraria di
Armenia, pag. 10 et suiv. — Neumann, Versuch einer
Geschichte der Armen. Litteratur., pag. 16 et suiv. —
[Le P. Karékin Djimedjian], His. de la litt. armén. (en
armén.), t. I, pag. 99 et suiv.

(2) Moise de Khoréne, His!. d'Arménie, liv. II, ch. 67.

(3) Léon Allatius, de Georgiis et eorum scriptis dia-
triba (Paris, 1651) pag. 342. — Fabricius, Biblioth.
graca, liv. V, ch. 45, t. X, pag. 473, 666.

(4) Histoire de Daron (éd. de Venise, 1832), pag. 19,
22. — Cf. aussi la traduction francaise ( Journal asiati-
que, 1863) et tirage à part, pag. 24.

- (5) Histoire d'Arménie , liv. IT, ch. 64 et passim.

(6) Histoire d'Arménie (éd. de Venise, 1793), pag. 7
et suiv. — Cf. aussi Tchamitch , His/. d'Arménie, t. I,
pag. 668.

99

ment connu le sens, puisqu'ils en donnent l'équi-
valant dans leur idiome , pari-hretchdag « bon
ange » (1), parait étre une traduction de l'appel-
lation perse Οἰδάρας,
écrivains de l'antiquité, notamment par Cté-
sias (2), Nicolas de Damas (3), et par l'abréviateur
de l'Histoire de Trogue-Pompée, sous une forme
un peu altérée, Saebarés (4). Nicolas de Damas
dit en effet: Ὃ γὰρ Οἰδάρας δύναται ἑλλάδι γλώσσῃ
᾿λγαθάγγελος. Dans les additions qu'il ἃ jointes
à son édition dela « Vie de César » par Nicolas de-
Damas, M. Alfred Didot rapporte l'opinion d'Eu-
gene Burnouf sur l'origine du nom d'Oi6pac , oà

mentionnée par quelques

lesavant indianiste a reconnu le mot zend Aubéra,
signifiant « celui qui apporte le bien, le porte-
bonheur » (5).

L'histoire qui nous est parvenue sous le nom
d'Agathange nous ἃ été conservée dans les deux
langues arménienne et grecque. Il est aujourd'hui
démontré que le texte arménien a servi de pro-
totypé à la version grecque. M?' Sukias de
Somal avait d'abord formulé cette opinion avec
réserve (6), et les savants Mékhitaristes vénitiens
l'exprimérent plus tard d'une facon formelle, dans
la préface de l'édition italienne de l'Histoire d'A-
gathange, qui parut à Saint Lazare , sousle nom
de M. Tomasseo (7). Les doctes religieux ont re-
connu en effet que le texte arménien d'Agathange
est concu dans l'idiome le plus pur, et qu'il
ne contient aucune trace d'hellénisine, tandis

(1) Guiragos, Hist. d'Arménie, pag. 2 ( éd. de Venise,
1865).

e Persica fragm., à la fin de l'histoire d'Hérodote
(Ed. Didot), pag. 46.

(3) Fragm. Hist. Grzc., de M. Ch. Müller (éd. Didot),
t. IIT, pag. 400, frag. cc.

(4) Justin, Hist. univ., I, 6-7.

(8) Piccolos et Alfr. Didot , Vie de César, par Nicolas
de Damas, addit., pag. 98-99.

(6) Quadro della storia letteraria di Armenia,

pag. 11.
(7) Collana degli storici armeni, IT. — Agatangelo
( Venise, 1843), préface pag. rx et suiv.

E
fv

100

qu'au contraire le texte grec présente des diffé-
rences sensibles avec l'arménien , et parait en
étre la version due à un traducteur qui n'aurait
pas toujours rendu avec fidélité le sens du do-
cument qu'il avait sous les yeux. L'opinion des
savants Mékhitaristes, en ce qui concerne les
deux textes de l'Histoire d'Agathange qui nous
sont parvenus, est àl'abri de toute critique,
Mais ce point établi ne constitue qu'un cóté de
la question; et, aprésavoir fait une étude appro-
fondie des deux textes arménien et grec qui nous
ont été conservés, nous avons cru découvrir que
€cs deux rédactions ne sont pas l'oeuvre originale
d'Agathange et qu'elles ont. dà étre précédées
d'un texte plus ancien qui a disparu aujourd'hui.
Ce qui nous fait supposer l'existence d'une pre-
miére rédaction de l'Histoire du secrétaire de Ti-
ridate, c'est la présence, dans les deux textes
bilingues que nous possédons, d'une notable
quantité d'interpolations, indiquant un remanie-
ment général de l'eeuvre d'Agathange, et la men-
tion de personnages historiques qui ont vécu un
siécle et demi aprés l'époque oi florissait notre
auteur. En outre, dans les deux rédactions qui
nous sont parvenues sous le nom d'Agathange,
le secrétaire de Tiridate se sert d'expressions tel-
lement peu en rapport avec le respect dà à la
majesté du roi d'Arménie, qu'il n'est pas possible
d'admettre qu'un historien chargé par son sou-
verain d'enregistrer tous les actes de sa vie, ait
pu rédiger une biographie aussi peu édifiante de
son maitre, avant sa conversion au christianisme.
Enfin, il est impossible d'admettre qu'Agathange
ait pu dire qu'il fut témoin oculaire des événe-
ments et des prodiges qu'il raconte, et qu'il soit
l'auteur de cette longue digression renfermant
toute l'exposition de la doctrine de S. Grégoire
l'Iluminateur, qui n'a dà étre coordonnée et ré-
digée dans les termes qui nous ont été transmis,
qu'à une époque oü la foi chrétienne avait jeté
déjà de profondes racines dans l'Arménie.

Toutes ces raisons nous autorisent donc à sup- :

poser que les textes bilingues de l'Histoire d'Aga-
thange que nous possédons actuellement sont
l'eeuvre d'un écrivain chrétien postérieur, qui
aura fait subir à l'ouvrage original du secrétaire
de Tiridate une transformation compléte. En
effet, l'Histoire d'Agathange, telle que nous la
lisons aujourd'hui dans les deux textes arménien
et grec, est bien plutót l'oeuvre d'une hagiographe,

INTRODUCTION.

qui a voulu retracer le martyre de S. Grégoire ,
celui de.sainte Hripsimé et de ses compagnes,
qu'une histoire particuliére du premier roi ch i-
tien de la Grande-Arménie. Au surplus, les
doutes que nous émettons sur l'authenticité le
l'Histoire d'Agathange avaient déjà été énon és
par le cardinal Baronius, et par les PP, Pape:
brock et Stilting, dans les 4cta Sanctorum (x), qu.
firent de grandes réserves touchant l'authenticité
des faits rapportés par le secrétaire de Tiridate,
Il est. fort difficile, dans l'état actuel de nos
connaissances , de se faire une idée bien nette
raisons qui firent préférer par les Arméniens le
texte remanié d'Agathange à la composition ori-
ginale de l'auteur, Pour ce qui est de l'époque
de la seconde rédaction, il semble qu'elle ἃ dà
étre entreprise au commencement du cinquiéme
siécle, c'est-à-dire au moment οἱ la littérature ar-:
ménienne acquit les développements considérabl es
dus au zéle des « saints traducteurs, » En effet, a αι,
commencement du quatriéme siécle, un des pre-
miers annalistes arméniens , Zénob de Glag, dont :
l'Histoire fut d'abord écrite en syriaque, eut so
les yeux le texte original du livre d'Agathange
différent de celui qui nous est parvenu, comme on.
peut s'en convaincre en comparant le passage oii;
cet historien renvoie au livre du secrétaire de Ti-.
ridate , passage qu'on chercherait vainement d 1s
les deux textes que nous possédons (2). 3
On ne saurait induire du témoignage de Lazare 2
de Pharbe , écrivain du cinquiéme siécle qui , au.
commencement de son Histoire, parle assez lon-
guement de celle d'Agathange, si cet annaliste a
eu sous les yeux le texte original du secrétaire de
Tiridate ou bien la seconde rédaction. Cependant i
nous sommes disposé à croire que déjà, du temps
de Lazare, le texte primitif d'Agathange avz
disparu, car il semble faire allusion plutót à la se :
conde rédaction qu'au texte original, puisqu'il
désigne l'histoire de Tiridate sous le nom de « Li
vre de S. Grégoire (3) », ce qui impliquerait déj à

(t) Septembre 30, t. VIII de la collection des Bollan-!
distes; préface, et passim.

(2) Le passage de Zénob est ainsi concu : « Plus tard,
« Dertad ( Tiridate), étant chez les Grecs (les Romains).
« S'empara de lui ( Hratché ) , car il avait fait la guerre
« eohtre Dioclétien, roi des Grees, à ce que raconte
« Agathange. » (οὐ Histoire de Daron, pag. 22 du B
texte, et 29-30 dela trad. fr.) ;

(3) Lazare de Pharbe, Histoire d'Arménie , pag. 7.

——eeÓ ÁN

Bene de l'écrit hagiographique qui nous
a été transmis sous le nom d'Agathange.

^ Moise de Khoréne, qui vivait au commence-
ment du cinquiéme siécle, parait n'avoir égale-
| ment connu que la seconde rédaction d'Aga-
thange. En effet, les cinq passages de son His-
'toire (1) oü il renvoie au livre de cet annaiiste
se trouvent exactement mentionnés dans la double
rédaction , arménienne et grecque, de l'oeuvre du
secrétaire de Tiridate.

—— On ne peut donc plus avoir de doutes sur
l'existence d'une rédaction originale du livre
d'Agathange qui a disparu et a été remplacée,
environ un siécle et demi plus tard, par une se-
conde rédaction trés-différente de la premiere,
oü l'élément historique a fait place à toute une
série de légendes rédigées aprés coup par un
hagiographe anonyme. Au surplus, l'existence 3e
deux textes différents de l'Histoire d'Agathange
n'a rien qui doive nous surprendre, carle méme
fait s'est produit également pour l'histoire du sy-
rien Zénob de Glag, écrivain contemporain du
secrétaire du premier roi chrétien dela Grande-
Arménie (2).

méniens qui ont fait usage du livre d'Agathange
"ont eu trés-certainement à leur disposition que
la seconde rédaction; et, bien que les mentions
trés-abrégées qu'ils font de cette Histoire ne nous
permettent pas, en ce qui les concerne, de tran-
cher la question d'une maniére absolue , toutefois
il semble fort naturel de croire que les panégy-
ristes (3) , que Jean Catholicos (4) et qu'Étienne
Orbélian (5) par exemple, ne connurent pas
l'Histoire originale d'Agathange.

L'histoire qui nous est parvenue sous le nom
d'Agathange a toujours joui chez les Arméniens
d'une trés-grande réputation, car ils la considé-

(1) Moise de Khoréne , Hist. d? Arménie (éd. Levaillant
de Florival ), t. I, pag. 309, 337 , 341, 351, 303.

(2) Histoire de Daron, par Zénob de Glag ( trad.
fr. de M. Prudhomme), préface, pag. 5 et suiv.

(3) Panégyriques de S. Grégoire l'Illuminateur, par
Jean Sargavag, Vartan dé Pardzerpert, Jean d'Erzinga ,
dans la Petite Bibliothéque arménienne ( Venise, 1853),
.en arm.

(4) Histoire d'Arménie ( éd, Emin, en arm.), pag. 23,
et trad. fr. de St.-Martin ( Paris, 1841), ch. VIII,
pag. 30. .

(5) Histoire de la Siounie (éd. Chahnazarian, 1859),
pag. 55 et suiv., 9 trad. fr. par M. Brosset (S.-Péters-
bourg, 1864), pag. 8 et suiv.

INTRODUCTION.

Α partir du cinquiéme siécle , les:écrivains ar--

101

rent comme le plus ancien monument de léurs
annales nationales. Telle que nous la possédons
actuellement , l'Histoire d'Agathange' s'est vulga-
risée chez les Grecs, qui la firent entrer dans leurs
Ménologes (1), chez les Égyptiens , les Arabes et
les Chaldéens (2). La premiere edition grecque de
l'Histoire du secrétaire de Tiridate , ou plutót la
seconde rédaction due à un hagiographe anonyme,
est celle d'Agapius. Ensuite vient l'édition du
P. Stilting (3), qui s'est servi du plus ancien ma-
nuscrit connu, appartenant à la bibliothéque des
Médicis de Florence(4), copié par le P. Pape-
brock, et qui est bien préférable à celui donné
dans le Paradisius d'Agapius, Le P. Stilting a
donné également, à la suite du texte grec d'Aga-
thange , une Vieabrégée de S. Grégoire, en latin,
qui parait avoir été rédigée au douzicme siecle,
d'aprés l'original grec, et qui se trouve à Rome,
dans la bibliothéque Barberini (5).

Le texte arménien d'Agathange a été plusieurs
fois réimprimé ; la premiére édition parutà Cons-
tantinople en 1709, et fut réimprimée dans la
méme ville en 1824 (6). Le manuscrit dont se ser-
virent les éditeurs fut copié à Amid, et appartient
aujourd'hui à la bibliothéque du monastére de
S.-Lazare de Venise. La troisiéme édition est celle
des Mékhitaristes de Venise, qui parut en 1835
et qui a été réimprimée en 1862 (7). Des sept
manuscrits dont les savants religieux se servirent
pour donner leur édition, celui de la Bibliothé-
que impériale de Paris (8) fut préféré, comme
étant le texte dont la rédaction paraissait la plus
parfaite. L'édition de Venise, quoique infiniment

(1) Siméon le Métaphraste [Vies de 122 Saints |]. —
Agapius, Liber dictus Paradisius, sew illustr. *anct.
vil , etc. ( Venise, 1541).

(2) Storia d'Agatangelo , préface , page «x.

(3) Acta Sanctorum, 30 sept., t. VIII, pag. 295 et
suiv.

(4) Plut. 7 ; Cod. 27.

(5) N* 926. — Cf. Acta Sanctor., loc. cit., pag. 402-
413.

(6) Cette édition laisse beaucoup à désirer. Elle fut
imprimée à Ortakeui, faubourg de Constantinople, format
in-8?, en 1824, mais elle porte par erreur le millésime de
1822.

(7) Cette édition, format in-18, est la meilleure édition
de l'ouvrage d'Agathange.

(8) Biblioth. imp., anc. fonds arm., n? 51, f** 108-291.
— Ce msc. fut écrit au XIII* siecle à Rim ( Rimini en Italie),
par un certain Vartan, pour le donner à l'hospice arménien
sous le vocable des Évangélistes Jean et Matthieu, comme
on le voit par le contenu des mémoriaux , fol. 255 verso
et 293 recto.

1 INTRODUCTION.

plus πόθ que ceile de Constantinople , pourra
cependant étre améliorée par la suite, lorsqu'il
sera permis:«de transcrire le précieux palimpseste
conservé dans la bibliothéque du monastére des
Mékhitaristes de Vienne, et qui est sans contredit
le texte le plus ancien que l'on connaisse de
l'Histoire d'Agathange, en arménien (1).

L'ceuvre originale d'Agathange, retouchée par
l'hagiographe anonyme, a servi de prétexte à
une foule de biographies de S. Grégoire et des
SS. Hripsimé et Gaiané , qu'on rencontre princi-
palement dans les Panégyriques , dans les Marty-
rologes et dans d'autres écrits appartenant à la
littérature religieuse de l'Arménie, Un prétre de
cette nation, Jacques Balthazarian, traduisit en
1717 beaucoup de ces compositions , qui offrent
un caractére plutót religieux qu'historique. Son
travail existe à Rome, dans les Archives des Jé-
suites, et à Naples, dans celles du couvent de
S.-Grégoire « l'Arménien. »

C'est principalement en Italie qu'a été impri-
mée le plus souvent la Biographie de S. Grégoire
l'llluminateur, d'aprés le texte du Paradisius.
Dés l'année 1576 , Blaise Acciaiuolo composa en
italien une Vie de l'apótre de l'Arménie, qu'il
dédia à Lucréce Caracciolo, abbesse du monastére
de S.-Grégoire. En 163o, Dominique Gravina,
de l'ordre des fréres précheurs , publia également
une Vie du méme apótre. En 1636, Ange Volpe
de Montepeloso, frére mineur, écrivit en italien
une Vie de S. Grégoire qui fut imprimée à Na-
ples. Enfin, en 1717, Antoine-Marie Bonucci pu-
bliaà Rome, en italien, une vie de l'Illumina-
teur de l'Arménie,

La traduction latine, mise en regard du texte
grec donné par le P, Stilting, fut, durant de
longues années, la seule version qui existát de
l'Histoire d'Agathange. En 1841, les savants reli-
gieux de S.-Lazare de Venise traduisirent en
italien le texte arménien d'Agathange, dans la

(1) Le catalogue imprimé des manuscrits du monastére
d'Edchmiadzin ( Tiflis, 1803 , in-4") mentionne, à la page
179, six msc. de l'histoire d'Agathange , dont le plus an-
cien est daté de la (in du treiziéme siecle. Mais aucun des
manuscrits connus de cet historien ne peut le disputer
en antiquité avec le palimpseste des Mékhitaristes de
Vienne. — Cf. aussi M. Brosset (3* Rapport sur un voyage
archéologique ei Géorgie et en Arménie » pag. 42, 45,
56, 59), qui donne des détails particuliers sur chacun
des manuscrits de l'Histoire d'Agathange, conservés dans
la bibliotheque patriarcale d'Edchmiadzin.

: de l'antiquité. Afin de rendre notre publication:

Collection des historiens arméniens, confiée aux
soins de M. Tomasseo. La partie dogmatique du.
livre fut supprimée avec intention dans cett
édition, comme n'appartenant pas directement
aux faits purement historiques, que les éditeurs
avaient principalement en vue de faire connai
au monde savant.

Tele que nous la possédons aujourd'hui,
l'Histoire d'Agathange, qui s'étend depuis l'an 2
à l'an 330 de notre ére, se compose de trois par-
ties comprenant : 1? l'histoire et le martyre de

leurs compagnes, y compris la délivrance de
l'apótre de l'Arménie; 2? la doctrine de S. Gré-.
goire; 39 enfin, l'histoire de la conversion d
l'Arménie, qui se termine par le récit du voyage.
du roi Tiridate et de S. Grégoire à Rome, et de
leur visite à l'empereur Constantin le Grand et au.
pape S. Sylvestre. I

L'édition que nous publions aujourd'hui com-.
prend le texte grec et la version latine , donnés:
par le P. Stilting , ainsi que la traduction fran-.
caise inédite du texte arménien de l'Histoire d'A -.
gathange, faite sur l'édition de Venise. Nous avons |
fait précéder notre version d'une traduction de
la préface arménienne attribuée à Agathange,.
qui figure en téte de l'édition des Mékhitaristes, Si.
nous avons cru devoir faire des suppressions dans:
plusieurs endroits de l'Histoire du secrétaire de:
Tiridate, c'est afin d'éviter des longueurs qui n'on
aucun intérét historique. Toutefois les coupures.
ne portent que sur les passages purement religieux
parce que les questions qui y sont traitées eussent.
été déplacées dans une collection qui est destinée
à faire connaitre spécialement les productions pro--
fanes du génie grec et les faits relatifs à l'histoire.

aussi compléte que possible , nous avons joint au.
livre d'Agathange un fragment d'une Histoire d'Ar :
ménie attribuée à cet écrivain par un annaliste d:
septiéme siécle, Sébéos, évéque de la satrapie
des Mamigoniens, dont l'unique manuscrit décou-
vert, il y a quelques années, dans la bibliothéque:
d'Edchmiadzin (1), a été signalé à l'attention des.
savants par M. Brosset (2), et dont le texte a été:

^3

4

(1) Cf. le Catalogue de cette bibliothéque ( illis,
1863 , in-4?, en arménien), pag. 192, n? 1746. 1
(2) Rapports sur un voyage archéologique en Géor-
gie et en Arménie; 3* Rapport , pag. 49 et suiv. — €f.

T- 2 ETE ENDNISET

INTRODUCTION:
i4

publié à Constantinople par M. Thaddée Mihrta-
E. (1). Cette Histoire de Sébéos n'a pas encore
traduite en francais , mais il en existe une ver-
sion russe , publiée par les soins et sous le patro-
mge de l'Académie impériale des sciences de
— dicati (2).
- Nous n'avons pas cru devoir joindre à l'ou-
rage d'Agathange la « Lettre d'alliance » de
Tiridate et de Constantin (3), qui est comme

ἢ

ἫΝ Chakhatounoff, Descript. d'Edchmiadzin (en
armén.), t. II, passim.

| — (1) Histoire d'Héraclius (Constantinople, 1851), en
arménien.

(2) Histoire de l'empereur Héraclius, par l'évéque
Sébéos. traduite en russe par M. Patcanian (S.-Péters-

hourg, 1862, in-8?).

- (3) Le texte de ce document, dont il existe de nom-
breux manuscrits, a été publié abord à la suite de la

103

un complément de ce livre, parce que ce docu-
ment est apocryphe (1), et qu'il est démontré que
c'est l'oeuvre d'un écrivain du douziéme ou du
treizieme siécle. Au surplus, cette composition
n'a aucun caractére historique, et appartient
spécialement à la littérature religieuse de l'Ar-
ménie.

premiére et de la seconde éditions d'Agathange, don-
nées à Constantinople. Il a été publié en dernier lieu par
G. Chahnazarian, dans sa « Réfutation de la prétendue
alliance entre S. Grégoire et S. Sylvestre » (Paris , 1862),
en arménien, p. 11 et suiv.

(1) Cf. l'ouvrage cité de G. Chahnazarian, Réfuta.
tion, etc. (p. 55 et suiv.), oü il prouve que l'authenticité
de la « Lettre d'alliance » soutenue par le catholicos
Mattéos (p. 31 et suiv.) est trés-contestable. — Cf. aussi
M. Brosset (3* Rapport, p. 45 et suiv.) et la trad.
franc. d'Étienne Orbélian, par le méme savant ( p. 10
et suiv., note 1'*). ,

NOTE

Le P. Sukias Baron, Mékhitariste, chargé de
la rédaction du catalogue des manuscrits armé-
niens de la Bibliothéque impériale de Paris, a
découvert dans le manuscrit, ancien fonds, n9 5r,
que le texte arménien d'Agathange qui nous est
parvenu est une traduction faite sur une version
grecque par un écrivain du septiéme siecle, Eznig
le prétre, auteur différent de Eznig de Goghp,
qui vivait au cinquiéme siécle. Eznig a entrepris,
à ce qu'il parait, sa traduction à l'occasion de la
premiere invention des reliques de sainte Hrip-
simé, sous le patriarcat de Gomidas ( cf. Sébéos,
Histoire d'Heraclius , en arm., ch. 35, pag. 139;

ADDITIONNELLE.

Cte, 185:«, in-8?), quia composé une hymne sur
cette vierge et ses compagnes (Storia di Agatan-
gelo, Venise , 1843 , in-8, pag. 209-222 , traduc-
tion italienne de Louis Carrer). — Mes doutes sur
l'authenticité des textes arménien et grec d'Aga-
thange qui nous sont parvenus sont donc par-
faitement justifiés ; puisque nous avons la preuve
actuellement que l'Histoire de Tiridate, attribuée
jusqu'à présent au secrétaire de ce prince, est
l'euvre d'un hagiographe dont le travail a été
mis en lumiére au septiéme siécle seulement, par
Eznig le prétre, à l'occasion de la découverte du
corps de sainte Hripsimé.

SEM Ne εν ERES ON.

DEN HPLC HN

»- Y m ap

CES S HECESBHAC LS HRCEIDHAUEHDHOD COSS HMACOODHAC CP MEO HBHMEE SD

AGATHANGE.

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE
ET DE LA PRÉDICATION DE SAINT GRÉGOIRE L'ILLUMINATEUR.

PnÉrACE ATTRIBUÉE A ÁÀGATHANGE (1)

(Traduction. faite sur le texte arménien.)

L'ardent désir des navigateurs est d'arriver
heureusement au port ; c'est pourquoi ils s'effov-
cent, dans leur avidité pour les richesses et le
gain, de combattre les caprices des flots, des
tempétes et des ouragans. Au moment propice,
ils se réanissent plusieurs , et, à force de rames,
ils dirigent ces coursiers de bois et de fer; ils
s'encouragent tour à tour, et, le coeur rempli d'in-
certitude et de crainte , ils marchent sur la plaine
d'azur, sans que leurs pieds fassent un mouve-
ment, et ils volent sur la surface des eaux agitées.
Les vagues furieuses se relévent comme des mon-
tagnes , et puis s'abaissent peu à peu, comme
David le chante sur sa harpe : « Elles s'élévent
et s'amoncellent; elles s'abaissent et s'aplanis-
sent (2). » Enfin, à l'abri de l'agitation des flots , ils
se hátent d'arriver dans leur pays; là, ils racontent
à leurs proches, à leurs voisins, les vicissitudes
cruelles de leur voyage, leur ballottement conti-
nuel sur les flots inconstants , en vue de recueillir

quelque gain, car, en exposant leur vie et en la

disputant à la mort, leur but est de s'enrichir.
Et, bien que les vagues soulevées par un vent
impétueux prennent diverses couleurs, semblables
aux agitations de la jeunesse; et que, blanches
d'écume, elles se repoussent pour s'avancer en-

(1) Des sept manuscrits consultés par les PP. Mé-
khitaristes de Venise, deux seulement contiennent cette
préface qu'ils ont placée en téte de leur édition d'Aga-
thange, publiée à Venise (en arm., 1835, in-18). On a émis
quelques doutes sur l'authenticité de cette préface; mais
nous devons faire observer toutefois que Zénob de Glag,
Moise de Khoréne , Lazare de Pharbe et quelques autres
auteurs y font allusion. Le texte. de cette préface. a été
altéré en beaucoup d'endroits par les copistes, ce qui rend
le. sens parfois difficile à saisir. Nous devons faire éga-
lement remarquer que la préface d'Agathange n'existe
pas dans la version grecque.

(2) Psaume CIII, v. ὃ

10

--

suite sur le sable du rivage, cependant les ma-
telots, en arrivant au port, sourient de leur
frayeur.

Ceux-là aussi qui mesurent la profondeur de
l'abime, tantót uni , tantót s'affaissant ave« fracas,
tremblent devant le danger, en se voyant ainsi
suspendus sur les eaux; mais, en songeant à la
possibilité du succés, ils s'efforcent de résister à
la fureur de la mer en courroux, et se disent :
« Quand nous serons de retour avec nos richesses ,
nous montrerons avec joie à nos parents et à nos
voisins le prix de nos labeurs. » Ils veulent s'af-
franchir du nom de pauvres et délivrer les leurs
de la tyrannie des princes qui les accablent
d'impóts ; [ils veulent] leur donner de quoi satis-
faire leurs obligations et les débarrasser du
joug de la servitude ; enfin (ils veulent] devenir
les bienfaiteurs de leurs voisins, avoir un nom
respecté de leurs ennemis, et faire la joie de
tous ceux qui leur sont chers. Pour cela , ils dé-
clarent une guerre terrible à l'immensité de la
mer, en vue de trouver la sécurité de leur exis-
tence , lorsque, loin des abimes écumants, ils se-
ront à l'abri dans le port. Contraints ainsi par le
danger de leur profonde misére, ils ont háte de
satisfaire à la loi du devoir, peut-étre pour ra-
cheter leurs personnes et s'exonérer de leurs
charges ; peut-étre aussi se sont-ils endettés , et
veulent-ils obtenir un double gain, afin de dé-
sintéresser les exacteurs et de se procurer quelques
ressources,

Il s'en trouve aussi beaucoup qui, à cause de
semblables malheurs , s'adonnent à la profession
pénible du négoce. Il y en a qui emploient leurs
richesses au profit de leur pays, [ou bien] pour
orner la personne des rois de perles précieuses ,
de pierreries et d'étoffes de diverses couleurs.
Ils sont aussi utiles aux pauvres et vendent à
bas prix les marchandises; et, avec de nouvelles

^

9

106

et merveilleuses découvertes , ils font avancer la
civilisation. Ils pourvoient aux besoins de l'hu-
manité par un bien-étre nécessaire ; ils nourris-
sentbeaucoup de monde ; ils garnissentles maisons
des médecins d'aromates odorants et de racines
efficaces; ils donnent des vétements aux gens né-
cessiteux, et de la célébrité aux provinces. Ils
mesurent la longueur de l'espace, eux qui sont
voyageurs dans l'univers ; ils apportent avec eux
la joie avec ses bienfaits. À d'autres, ils donnent
la force; au monde,.la puissance; ils rassasient
ceux qui ont faim; ils désaltérent ceux qui ont
soif, et ils comblent les riches de trésors, Cepen-
dant, sous le coup de la violence, ils parviennent
ἃ se sauver de la détresse, et assurent aux autres
le bien-étre. Leur industrie habitnelle les rend
familiers et agréables, Ces voyages continuels au
moyen desquels on met à profit les sommes
les plus minimes, ils les augmentent à l'infini.
Pour cela, ils pénétrent avec ardeur dans la
vaste mer, non pas suivant leur volonté, mais
suivant l'impulsion du vent qui, en soufflant , les
pousse et les repousse sur l'immensité des eaux , à
la recherche du gain, entre la vie et la mort,

Il est une nécessité analogue, plus grande
méme encore, qui force l'homme à naviguer sur
la mer dela science; car il n'y a personne qui
puisse s'imposer un travail aussi fatiguant , s'il n'y
est sollicité par l'ordre impérieux d'un homme
tout-puissant. Et quel est donc celui qui se plait
à mesurer la profondeur des abimes de la mer?
Dans ces longs voyages, on ne cherche qu'à se
procurer quelque profit. Ainsi, pour nous, ce n'est
pas une orgueilleuse résolution qui nous pousse
à entreprendre témérairement ce travail ; niais
nous sommes contraint malgré nous, par les
ordres formels des princes, à naviguer sur la
mer des lettres, Un ordre royal a forcé le pauvre
fonds de notre intelligence à payer l'impót, à
consigner dans la forme historique les vicissitudes
arrivées de nos jours, A ceux qui viendront aprés
nous, nous laissons cependant l'immense travail
de confier avec ordre, à la mémoire, les événe-
ments accomplis dans le cours des siécles, Ce n'est
pas non plus de notre plein gré que nous nous
mettons à ce travail (1), mais , ne pouvant pas
nous opposer à un commandement royal, nous
raconterons les choses de notre mieux.

(1) C'est-à-dire de raconter les événements contempo-
rains.

AGATHANGE.

Prétons-nous donc à ce commerce des tradi-

tions, abordons le péril mortel, et présentons la -
série des événements politiques que nous avons

minutieusement recherchés et examinés, suivant
l'ordre des temps et conformément au comman-
dement que nous avons recu. Quant à l'excellence
des événements spirituels qui sont les véritables
richesses de ceux qui aiment Dieu, nous les
offrons comme des perles précieuses , perles fines ,

brillant d'une rare beauté , n'ayant ni taches ni:

défauts dans leur pure blancheur, pour orner les

couronnes des monarques, ou bien , comme les

perles précieuses de l'Inde, pour garnir le ban-
deau royal. Certes, elles ne sont pas trouvées faci-
lement méme par les souverains; mais on les dé-
couvre avec beaucoup de dépenses, à la suite de
longs voyages et de grandes fatigues. Aussi la
splendeur des pierreries de ces hommes spirituels,
mises en vente par nous, n'orne pas seulement la
téte du roi en présence des autres, mais elle em-
bellit, elle éléve, elle satisfait, elle console chacun
en particulier. Ces parures donnent aux princes
la majesté, comme le diadéme de la couronne
aux bandeaux resplendissants; et en méme temps
elles enrichissent le pauvre, elles le délivrent,

, 'arrachent de son fumier, et le rendent illustre

à l'égal [des rois]. Elles comblent les nations de
bénédictions et l'année de douceur (1); elles
remplissent les indigents d'une céleste abondance ;
elles offrent le repos à ceux qui sont fatigués, età
tous les maux un reméde efficace; elles peuvent
guérir sans le secours des racines et des aro-
mates, donner aux villes la prospérité par les
faveurs du Seigneur, et obteuir par leurs priéres
la grandeur de la nation. Ils indiquent le bonheur
de s'élever jusqu'à Dieu, par les voies célestes,
eux qui sont les voyageurs du royaume de Dieu,
Ce sont eux qui, pleins de zéle pour le Seigneur,
moururent et passerent à la vraie vie, en léguant
au monde leurs noms et leurs mérites, Ils sont la
vie et le salut de ceux qui sont appauvris par le
péché; ils sont les trésors cachés de la richesse
du roi céleste. Ils réjouissent par leur foi ceux
qui, comme Adam, ont perdu le vétement de la
lumiére. Ils rassasient ceux que le péché de l'i-
gnorance a affamés, et ils désaltérent ceux qui
ont soif à la coupe de la vérité, Ils présentent
en abondance le trésor céleste à ceux qui en ont

(1) Psaume LXIX, v. 12.

μὰ, μιν

- de la miséricorde de J.-C. Et pour cela, ils ai-
B.

-3nérent leur Seigneur, et ils furent aimés de lui ;
ils intercédent et ils obtiennent pour tous les

v

mise que Dieu accorde de telles paroles et une
δὲ grande prospérité , non-seulement aux ámes,
Jmais encore aux corps, pour que la divine mi-
i séricorde descende sur eux et distribue au monde
une indulgente piété. Pour cela, naviguant sur
-.]a mer orageuse du monde pécheur, ils surmon-
. térent le danger, combattirent contre les flots et
-arrivérent au port tranquille du céleste nocher.
Ils offrirent une couronne de gloire au roi de la
lumiére , à l'abri des orages du mal , aussitót qu'ils
furent parvenus à la cité, préts pour la joie
éternelle, ornés de pierres précieuses et cou-
ronnés de perles d'une splendeur spirituelle;
aprés qu'ils eurent abandonné leur propre vie à
ceux qui les martyrisaient, pour se procurer la
richesse qui ne passe pas; portant hautement, so-
lidement et entiéórement la prospérité humaine
sur le navire de la foi.

Et quel prix pourrait égaler une telle récom-
pense? Un seul pourrait l'égaler d'une maniere
parfaite : la volonté du cceur, en se confiant avec
foi et amour aux oracles, Aussitót la brillante et
précieuse perle, attachée à la bonne volonté, y
restera fixée comme un joyau. Baisse la téte, et
tu auras sur-le-champ une couronne spirituelle
qui t'ornera beaucoup plus que des pierres pré-
cieuses, Aspire au banquet royal, et tu goüteras
aussitót la saveur des mets. Aie seulement soif
d'amour, et la source de vie te désaltérera entié-
rement, Lave-toi de tes souillures, et aussitót tu
seras paré d'un vétement plus éclatant que la fleur
du lis.

C'est pourquoi, voulant entrer dans la profon-
deur du discours historique, je dis à ceux qui
voudront écouter attentivement cette utile nar-
ration : L'ordre in'en a été donné, à moi Aga-
thange , originaire de la grande ville de Rome,
instruit dans la science des anciens, ayant appris
les lettres romaines et grecques, et n'ignorant pas
l'art d'écrire en abrégé. Ainsi, étant arrivé dans
le royaume des Arsacides, au temps du brave,
da vertueux, du fort, du belliqueux "Tiridate
(Dertad), qui surpassa en valeur tous ses ancétres,
qui déploya une vigueur d'athléte et fit. des en-
treprises de géant, il nous a imposé de raconter,

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

- faveurs dont ils ont besoin. C'est par leur entre- .

101
non pas ses hauts faits, ni des fictions ou des
fables embellies par des récits exagérés et men-
songers, mais les épisodes des diverses expéditions,
les événements des temps de troubles et de guerres,
de dire tout le sang répandu, les armées massa-
crées, les révoltes militaires, les incursions, la
ruine des provinces, la chute des villes, la prise
des bourgs, la lutte des hommes, leur héroisme
et leurs vengeances. Cet ordre m'a été donné par
le grand roi Tiridate, en vue de raconter d'aprés
la succession des temps, d'abord les exploits de
son pére Chosroés (Khosrov), les guerres heureuses
à l'époque des troubles du royaume et dela con-
fusion des peuples, puis la mort du valeureux
Chosroés , qui en fut la cause; comment s'accom-
plit cet événement et ce qui en advint; la valeur
dont hérita Tiridate, et tout ce qu'il fit durant
son régne ; de quel endroit et comment arrivérent

. les martyres aimées de Dieu, qui brillérent presque

du méme éclat que des flambeaux , pour dissiper
les sombres nuages qui obscurcissaient l'Arménie ;
comment elles donnérent leur vie pour la vérité
de Dieu; comment le Seigneur ent pitié de l'Ar-
ménie, en la visitant et en opérant, par le moyen
d'un homme, tant de miracles; avec quelle pa-
tience et par quel triomphe celui-ci souffrit tant
d'épreuves pour le Christ; ses tourments dans la
fosse; ses combats comme un lutteur de profession
dans la ville d'Artaxate (Ardaschad); comment
il mérita le nom de martyr; comment on le crut
mort, et son retour à la vie par la volonté de
Dieu; les soins qu'il prit de l'Arinénie; comment
il devint le messager de la doctrine du Christ et
dela bonté divine, aprés le chátiment miracu-
leux; comment Tiridate bienfaisant , en embras-
sant une vie inespérée, devint bon pour tous, et,
par la gráce divine , le fils de sa patrie régénérée ,
en jouissant de la véritable existence.

Ainsi donc, comme nous l'avons dit, nous

| allons écrire, non pas d'aprés les renseignements

puisés à d'anciennes traditions, mais aprés
avoir vu nous-méme, de nos propres yeux, les
personnages; aprés avoir été témoin des vicissi-
tudes spirituelles et de la lumineuse et glorieuse
doctrine placée au-dessus de toutes les autres , à
laquelle le roi soumettait tout son peuple, au
joug imposé par Dieu; ou plutót, ce n'était pas
lui, mais bien la volonté du Christ tout-puis-
sant. Quand ils travaillérent à renverser les édi-
fices et à fonder les saintes églises, ils l'érigérent

108

ensuite (S. Grégoire l'Illuminateurj, comme pas-
teur de l'Église, et ils jouirent de sa doctrine.
Lorsque Tiridate retourna au pays des Romains,
au temps du pieux Constantin , empereur (roi) des
Grecs et des Romains, il entra avec lui en relations
de foi, revint avec de riches présents , au comble
de l'allégresse, et consacra à Dieu beaucoup
de temples. Nous raconterons toutes ces circon-
stances avec ordre et en détail; nous donnerons
la doctrine du saint, qui fut trouvé digne d'étre
élevé au siége épiscopal, d'avoir le titre de pa-
triarche, lui, le grand défenseur de la vertu.
Nous dirons aussi ce qu'il était , de qui il fut fils,
et comment il avait mérité de faire le bien
qu'il avait recu par la gráce de Dieu. Je mon-
terai donc le coursier de l'esprit, je par-
courrai le champ de l'intelligence, je viserai au
but dela pensée, je voguerai avec le bras de la
mémoire ét je m'avancerai bravement avec le

calam (1). J'exprimerai par mes paroles mes

pensées, et je ferai sortir de mes lévres les vérités
de la science. Puis, me dirigeant avec force, je
tournerai rapidement la roue de ces narrations
historiques, et, de bon coeur, je naviguerai sur
les eaux de la mer des áges. Car, ayant consulté
les documents écrits de ma patrie, il faut que je
dise par ordre comment fut préchél'Évangile du
Verbe de vie donné par Dieu à la race de Thor-
gom (2) dans l'Arménie ; comment et par qui les
Arméniens l'ont recu, et quel est celui qui ap-
parut comblé des gráces divines. Quelle fut aussi
la lumineuse doctrine et la vie angélique, remplie
de vertu , d'une noble patience et de la gráce du

: ( 1) Le roseau taillé dont les Orientaux se servent pour
crire.

(2) Selon les traditions arméniennes, Thorgom, pere de
Haig, premier patriarche de l'Arménie , serait le méme
que Thaglath (Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. I,
ch. 9). Les historiens arméniens donnent souvent à la
nation arménienne l'épithéte de « race de Thorgom ».

AGATHANGE.

trés-fort champion, du confesseur du Christ et du -

martyr de la vérité; et combien Dieu accorda

toute l'Arménie. Comment, ayant construit des
églises dans tout le pays, ayant démoli les temples

mulées les erreurs de la fausse religion des an-

étaient ivres de mensonge et des impuretés de
baient dans les abimes de l'Océan du mal. C'est

dicateur et le maitre de toute l'Arménie, enseigna
à ne pas s'arréter dans les sentiers des péchés de
ce monde semblable à la mer, et qu'étant entré
dans le port sür et tranquille de la vie du Pére,
il y prépara leur demeure.

Or, nous, ayant traversé d'un vol rapide les
tourbillons profonds, les ondes immenses tou-
jours agitées, qui coulent avec la fureur de tor-
rents déchainés; ayant parcouru les cités, les 1165
et les pays lointains; ayant trouvé des marchan-
dises en. grande quantité et des objets d'un
grand prix, trés-ornés et procurant d'immenses
bénéfices, nous les avons apportés au lieu sür de
votre profit. Hátons-nous d'ouvrir les dépóts de
nos marchandises; vendons aux auditeurs le fruit
de nos pénibles recherches; captivons leur atten-
tion et offrons notre histoire, surtout d'aprés
ton ordre, trés-puissant Tiridate, roi de la Grande-
Arménie! afin que la prospérité du pays, qui est
le produit de cette vente, et que le fruit de nos
fatigantes navigations, viennent s'ajouter à ton
wésor.

de prospérité , de paix, d'abondance, de fertilité |
et de santé, gráce à ses priéres. Comment, par son
amour pour Dieu et par la force que le Christ
lui avait accordée, les vains cultes tombérent et.
se brisérent, et la religion divine se répandit sur

ὁ Δ δώ

de la vanité, dans lesquels se trouvaient accus |

ciens; l'inutile adoration des pierres et du bois; -
la stupide invocation des fantómes, lorsqu'ils -

l'idolátrie, et que, semblables à la lie, ils tom-

alors que le juste S. Grégoire, étant devenule pré-

E ATAOATTEAOX.

- Acla Sanctorum septembris, tomus VIII, pag. 320 et

ο΄ seq. — Acta Sancti Gregorii, auctore Agathangelo;
— ex Bibliotheca Medicca Florent, S. Laurentii, interprete
Joanne Stiltingo, S. J.

ΠΙρόλογος ἀγαθαγγέλου,, ἐν οἷς χαὶ τὸ μαρτύριον
Πρόλογος ἀγαθαγγέλου ,ἐν οἱ μαρτύρ

| ἁγίου l'ewyogtov.

5 $ 1. Οἱ τῇ ἐπιθυμία τὰ (1. ταῖς) ἐν πελάγεσιν ὅδοι-
» / ἜΑ 2.5.57 P! ' ,

πορίαις ἑαυτοὺς ἐχδιδόντες χαὶ πρὸς τοὺς χινδύνους
τῶν χυμάτων ἐπειγόμενοι προθύμως vaüg χατα-
σχευάζουσι, xai ἐν θαλάττη τὸν βίον ἀσπάζονται,

ἱστὸν ἱστῶντες xal τοῖς πηδαλίοις ἐχτέμνοντες τὴν τῶν ᾿

ὑδάτων βίαν χαὶ χυδερνῶντες τὴν ναῦν ἔνθαπερ
βουληθῶσιν, χαλιναγωγοῦντες χαθάπερ πῶλον τὴν
, bi ^ ? l4 , , 5 ,
6x&g"v πρὸς τὴν οἰχείαν δρυνήν. Τούτους οὐ δειλαίνει
χυμάτων βία, οὐ προσθολὴ σπιλάδων χαταπτοεῖ" ἐν
Y

κινδύνοις γὰρ διαιτώμενοι, γείτονες θανάτου εἶναι

ἀσπάζονται, ὅπως χορηγήσωσιν ἕχάστῳ τὰ πρὸς τὴν

χρείαν. Καὶ οἱ μὲν πρὸς κατατροφὴν πόλεων ἐπεί-
F ^M ' N24 9 E

γονται, oi δὲ πρὸς χαλλωπισμὸν ἀνδρῶν τε xol γυ-

- yatxów ἐπὶ τὴν ᾿νδικὴν θάλατταν σπεύδουσι, τῆς ἐν

ἐχείνοις εὐθυμίας (1. εὐθηνίας) λίθων τιμίων τοῖς δεο-

μένοις μεταχομίζοντες. Εἷς τοῦτο οὖν κἀγὸν πέλαγος

/ ? M ^ Cam , - IAM 3 c

πραγμάτων εἰσελθὼν, βαδίσω τῷ λόγῳ ἐπὶ τὰ τῶν

Ἀρμενίων πράγματα, συγγραφόμενος (I. συγγράφων

L Lol m 453 , € 2 ,

πόλεμον) τῶν Περσῶν τε xot "Apueviov, ὡς ἐπολέ-

μήῆσαν πρὸς ἀλλήλους.

$ 2. Πάρθων (1. Πάρθοι), ἐν εὐτυχία μεγίστη ὄντες,

xal χρατοῦντες τὴς τῶν Περσῶν βασιλείας καὶ Ἄρμε-
vtov xat Ἰνδῶν τῶν γειτνιαζόντων τοῖς ἑῴοις Πέρσαις,
ἔτι δὲ τῶν σχληροτάτων Μασσαγετῶν, εἶχον τὴν τάξιν
ταύτην " ὃ μὲν γὰρ πρῶτος τοῦ γένους τῶν Πάρθων,
τῶν εἰς ὕστερον μετονομασθέντων ᾿Αρσαδίχων (Ἄρσα-
χιδῶν), καὶ ἐν χρόνοις τὰ πῤεσθεῖα ἔχων καὶ ἐν ἀρετῇ
χοσμούμενος, ἐγίνετο τῆς τῶν Περσῶν βασιλείας χύ-
ptoc* ὃ δὲ τὰ δεύτερα χληρούμενος ἐπέδαινεν τῇ τῶν
᾿Δρμενίων βασιλείᾳ. Ὁ δὲ τὸν τρίτον βαθμὸν ἔχων
“Ὁ — 5 -- - ^ , »* Ld 5 ,

τῇ τῶν ᾿Ινδῶν τῶν πλησίον ὄντων Περσῶν ἐδασίλευσεν.
ἘΣ n , ἕω "i Pe , ,

Ὁ δὲ τέταρτος τῆς τῶν Μασσαγετῶν βασιλείας ἐπε--
λαμόάνετο. Αὕτη f τάξις ὑπῆρχεν ἐν τῷ γένε: τῶν
Πάρθων, ἐπὶ πλεῖστόν τε χρόνον τῆς τοιαύτης εὖδαι-
μονίας ἐντὸς ἦσαν.

(1) La monarchie arsacide était le centre d'un vaste
systeme politique , en rapport avec les Romains du cóté
de l'occident, tandis qu'à l'orient, il était en contact
avec l'empire chinois. Cette puissante monarchie féodale
se composait de quatre royaumes principaux , possédés
par les membres d'une méme famille : la branche ainée
dominait sur la Perse, et le monarque, décoré du titre de
roi des rois, avait la haute souveraineté sur tous les
princes de son sang. Les rois d'Arménie tenaient le se-
cond rang; venaient ensuite ceux de la Bactriane , chefs
de toutes les tribus alanes et gothiques répandues sur les
bords de l'Indus ou dans les régions qui se prolongent au

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

109

AGATHANGELUS.

Prologus Agathangeli ad haec, et
martyrium $. Gregorii.

PIUEFATIO.
De potentia regni Parthorum.

$ 1. Qui se tradiderunt desiderio iter faciendi per maria
et ad aquarum pericula incitantur, naves alacriter
exstruunt, et in mari vivere amant, malum erigunt, et
gubernaculis undarum impetum infringunt , navemque
dirigunt , ubicumque voluerint , concavurn illud lignum ,
pulli instar, pro arbitrio suo refreenantes. Hos non terret
fluctuum vis , non saxorum occursus conturbat : in pe-
riculis enim vitam transigentes , in mortis vicinia versari
Et hi quidem ad

victum civitatum pergunt; alii vero ad ornatum virorum

cupiunt, ut unicuique afferant utilia.

ac mulierum ad mare Indicum properant, pretiosorum
lapidum in illis regionibus abundantiam transferentes eis,
qui illos flagitant. In ejusmodi rerum pelagus et ego
sermone ingrediar, in Armenorum videlicet negotia , scri-
bens res gestas Persarum Armenorumque , qualia invicein
bella gesserint.

$ 2. Parthi, quando in maxima fuerunt felicitate , re-
gnum Persarum , Armenorum, et Indorum illorum, qui
finitimi sunt orientalibus Persis, imo et durissimorum
Massagetarum , possederunt hoc ordine : primus, ex
genere Parthorum , qui postmodum Arsacida fuerunt co-
gnominati , et etate reliquos praecedens et virtute orna-
tus, dominium obtinuit regni Persarum. Qui secundas
sortitus erat partes, Armenorum consecutus est regnum.
Qui tertio erat gradu, Indorum Persis vicinorum domi-
nium habuit. Quartus vero Massagetarum regnum sus-
cepit. Hic erat ordo in genere Parthorum, et longissimo
tempore in tali steterunt prosperitate (1).
nord de l'Inde et à l'orient de la Perse.'Sébéos (p. 11) en
fait mention dans son Histoire. Au dernier rang était le
roi arsacide des Massagétes et des Lepins (Lepones,
peuple mentionné par Tacite) , possédant toute la Russie
méridionale, et qui gouvernait les tribus gothiques, alanes,
saxonnes, médes, perses et indiennes sur les rives du
Volga et du Tanais. — Cf. Saint-Martin, dans le Journal
asiatique (1822), p. 65 et suiv., et Discours sur l'origine
et l'histoire des Arsacides, lu à la séance publique de
l'Académie des Inscriptions, le 27 juillet 1821, publié

par M. Lajard dans les QOzuvres posthumes de Saint-Martin,
Hisioire des Arsacides, t. Hl, Appendice, p. 299 et

110 AGATHANGE.

CAPUT PRIMUM.

Destruetum Parthorum imperium , occiso Arlabane αὖ Artasira , qui Persarum regnum opt,

$ 3. Ordiar autem ab eo, unde Parthus lapsus sui

ς 3. Ἄρξομαι δὲ ἐχεῖθεν, ὅθεν τῆς πτώσεως 6 Πάρθος etes
ostendit principium. Artabanes, filius Valarsi (1), d

ἀρχὴν ἐδείξατο. ᾿Αρταδάνης ὃ παῖς Οὐαλάρσου ἐκ
Πάρθων χαταγενόμενος, τῆς τῶν Χαλδαίων παιδείας
ἐν πείρα ὑπάρχων, δρόμον τε ἀστέρων xa ῥοπὰς ἀνα-
μετρεῖν ἐπιστάμενος, χαὶ τύχας εἰδέναι παιδευθεὶς,
μετὰ τῆς οἰχείας ἀλόχου χαθεύδων ἐν τῇ σχηνῇ,
ἐσχόπει ἐπὶ τὰ φαινόμενα ἄστρα, ἔγνω δέ τι, καὶ
πρὸς τὴν βασιλίδα φησίν: Δρόμον ἐθεασάμην ἀστέρος,
εἴχασά τε οὕτως " τήμερον, εἰ τοῦ οἰχείου δεσπότου
βουληθείη τις ἀποστῆναι πόλεμόν τε πρὸς αὐτὸν ποιῇ -
cat, ἐν τῷ παρόντι καιρῷ νιχᾷ, ἡττωμένου τοῦ δὲ -
σπότου" xal ταῦτα εἰρηχὼς, ἐτράπη εἰς ὕπνον. Κατὰ
δὲ συνήθειαν μία τῶν θεραπαινίδων τῆς βασιλίσσης, ἐν
αὐτῇ τῇ σχηνῇ χαθεύδουσα, ὑπούργει τῇ ἐπιταττομένη
χρεία παρ᾽ αὐτῆς. Ἥτις, τῶν ἐν πρώτοις τελούντων
θυγάτηρ ὑπάρχουσα, συνήθης ἦν τινὶ τῶν μεγιστάνων

Parthis oriundus, cum scientiam Chaldaeorum haberet

compertam , cursumque astrorum et inclinationes metiri -
nosset, rerumque eventus przscire didicisset , cum pro- -
pria uxore dormiens in tabernaculo, contemplatus est 1
apparentia sidera, intellexitque aliquid, et ad reginam |
dixit : Cursum vidi sideris , illumque hodie talem censeo,
ut, si quis a domino suo velit abscedere, illumque bello :
impetere, prosenti tempore victoriam sit consecuturus, -
superato domino. Et, his dictis, reversus est ad dor- |
miendum. Secundum consuetudinem autem una ancil- :
larum regine (2), in eodem dormiens tabernaculo, servit |
in necessariis ab ipsa mandatis. Hoc cujusdam ex pri- -

Apracto& προσαγορευομένῳ, ἐχ τῆς πατρίας τῆς
5 D ͵ A NUN , ^ c [2
Accupiac , πόθῳ πρὸς αὐτὸν βαλλομένη xat τῶν ῥη-
ὑάτων τοῦ βασιλέως ἀχροατὴς γενομένη, λαθοῦσά τε
τὸν βασιλέα xal τὴν βασίλισσαν, ἔδραμεν πρὸς "Ao-

c "^N , u A NI / l v

τασιρᾶν, παῖδα Σασάνου, ὅθεν xat Σασαμίκχαι (1. Xaca-

ΠῚ ] , AP IIR M , Y
νίδαι) ἐκλήθησαν ol ἐξ αὐτοῦ καταγενόμενοι xa βα-
σιλέων Περσῶν.

suiv. — Outre ces quatre dynasties, il y avait encore les
Arsacides des Aghouank, et ceux de l'Ibérie (Moise de
Gaghangaidoutz, Hist. des AghouanE ,liv. I, ch. 15 et
addit.). — Cf. aussi Patcanian , Essai d'une hístoire de la
dynastie des Sassanides, p. 23 et suiv. dela trad. franc.

(1) Suivant les historiens grecs et latins, Artaban,
cinquiéme du nom, était fils de Vologése IV. Son regne
dura de l'an 215 aprés notre ere , selon Prinsep, ou 219,
selon Tychsen , jusqu'en 226, époque à laquelle il fut tué
en combattant contre Ardschir, fondateur de la dynastie
des Sassanides. Dion Cassius et Hérodien placent cet
événement sous le régne d'Alexandre Sévere , et Agathias
fixe plus exactement sa date à la quatriéme année du
régne de ce prince, l'an 538 de l'ére des Séleucides qui
correspond à l'année 225-226 de notre ére (Saint-Martin,
Fragm. d'une hist. des Arsacides , t. VI, p. 220 et 221,
234. — Patcanian, Essaà d'une hist. des Sassanides ,
p. 15 et suiv. de la trad. franc.).

(2) Les historiens orientaux donnent à cette femme le
nom de Gulnar. Ayant noué des intelligences avec Ard-
schir, elle lui révéla qu'Artaban voulait se défaire de
lui. Afin de reconnaitre ce service, Ardschir promit à
Gulnar de la prendre pour épouse , s'enfuit avec elle, et
commenca contre Artaban la lutte qui devait se ter-
miner par 16 renversement de la dynastie des Arsacides
de Perse et l'élévation de la race de Sassan sur le tróne
de l'Iran.

(3) Artaxerxés, ou Artaxarés , appelé Ardschir par les
Orientaux, était fils de Sassan et de la femme d'un certain
Babck qui avait engagé cette derniere à s'attacher à cet
olficier, à la suite d'un songe qui lui avait révélé que

mariis ministris erat filia, et familiaris erat cuidam ex -
magnatibus , cui nomen Artasiras (3), ex proviucia Assy- -

ria, cujus tenebatur desiderio. Itaque cum regis verba -

audivisset , regemque et reginam id lateret , cucurrit ad -
Artasiram, filium Sasani, unde Sasamiee (Sasanidz)
(4) vocati sunt, qui ex illo et Persarum regibus orti sunt. -

de Sassan naítrait un homme qui se rendrait illustre. -
Ardschir, né de cette union bizarre, devint célébre dans la
suite par ses victoires sur Artaban qu'il remplaca sur le -
tróne. Les différents historiens qui racontent l'origine -
d'Ardschir ne sont pas d'accord sur le détail des cir-
constances qui précédérent sa naissance. Selon l'auteur
du Lebtarikh, Ardschir Dabgan aurait été un berger de
Babek, dont il épousa la fille (D'Herbelot, Bibl. orient.,
v? Ardschir), tandis que Khondemir raconte, d'aprés le
Tarikh Kozideh et le Bina Kili, que sous le régne
d'Houmai, fille de Bahaman, plus connu sous le nom
d'Artaxerxes Longue-main, Sassan, ayant été exclu du
tróne par sa seeur, quitta volontairement la Perse et
s'exila dans l'Inde. Un fils de ce Sassan, appelé Ardschir, |
rentra dans sa patrie, se mit au service de Babek, gouver-
neur de la province de Perse pour Artaban , et épousa la
fille de ce chef. Élevé dans le palais, Ardschir se fit bien -
vite distinguer par ses qualités et par son courage; mais
bientót , à la suite d'un songe du roi, il porta ombrage à
ce prince qui le forca à s'entuir. C'est alors qu'Ardschir
se révolta contre Artaban , et finit par le détróner aprés
une lutte qui dura douze ans (D'Herbelot, oc. cif.) —
Cf. aussi Patcanian, Essai, etc., p. 41 de la trad. franc.
(4) La dynastie des Sassanides, fondée par Ardschir,
occupa le tróne de Perse depuis l'an 226 de notre ere jus-

"qu'à l'an 642 ou méme 651-652, car les chronographes

ne sont pas d'accord sur ce point. Si l'on s'en rapporte
à Macoudi , les Sassanides régnerent 439 ans , tandis que
Bahram, mobed de Schapour, accorde à ces dynastes.
455 ans de regne. — Cf. aussi Patcanian, Essai, etc.. p. 134
et suiv. de la trad. franc.

a;
"s

j

τ ΑΝ

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

S 4. Εἰσθαλοῦσα οὖν αὐτὴ εἰς τὴν σχηνὴν, διαχω-
λύεσθαι γὰρ αὐτὴν ἐχ τῶν ὑπηρετούντων 00x ἦν, τὸ

γὰρ φίλτρον τῶν ἀμφοτέρων οὐχ ἠγνοεῖτο, ἔλεγεν

οὕτως: Φίλε ᾿Αρτασιρᾶ, ἀπίτω σου τῶν βλεφάρων ὃ
ὕπνος" ὅρυα νῦν πρὸς τὴν βουλὴν, ἣν πάλαι εἶχες"
θάῤῥει, ἀφορῶν πρὸς τὴν μαντείαν τοῦ βασιλέως"
νῦν καιρὸς πανοπλίας, νῦν βουλῆς χρεία ἀνδρῶν
m-— - ^ ow ^ ^
σοφωτάτων, νῦν ἀθροῖσαι πλῆθος πρὸς παράταξιν δεῖ.

€ à] A W^? , , , »
Ὁ γὰρ βασιλεὺς, δρόμον ἀστέρων θεασάμενος, ἔφη"
Νῦν δοῦλος ἀντιπράττων δεσπότη vixX ἐν τῷ παρόντι

3 " ^ M 1 : 1 : e

Los Ὁ .
χαιρῷ. Ἀλλὰ δεῦρο, σὺ μὲν χώρει ἐπὶ τὴν βουλὴν,
^ *

ἐμοὶ δὲ δεξιὰν ἐπιδοὺς, ὅρχῳ βεδαΐίωσον τὴν ἐμὴν
ἡνώμην, ὡς τῆς βασιλείας Περσῶν ἐντὸς γινόμενος,
ἐμὲ τῆς σῆς χοίτης ἔξω οὐ χαθιστᾶς, κοινωνόν με τῆς
αὐτῆς δεξιᾶς (]. ἀξίας) ἀποδεικνύων. 'Γοῦτο γὰρ ἀεί μοι
ἔλεγες ἐπαγγελλόμενος, ἡνίκα τῆς αὐτῆς βουλῆς ἀπήρ-

κι" ὦ Mi 5 4 € LU e $24
χου. Tao. μὲν ᾿Αρταδούχτα. 'O δὲ ᾿Αρτασιρᾶς, χάριν
μεγίστην ὁμολογήσας, xat ἁψάμενος τοῦ γυναίου τῆς
χειρὸς μετὰ οἰχείας δεξιᾶς ἀνατείνων εἰς οὐρανὸν,
ἔλεγεν * Οὕτως δρῷτο θεία δύναμις, ἥλιος xa πῦρ, ἀήρ
τε xa v7, ὡς τήμερον βουλευόμενος μετὰ τῶν ἀρίστων
Περσῶν, καὶ ἀφιστάμενος τοῦ βασιλέως, αὐτίχα σε ἐν

τῷ ἐμῷ οἴκῳ δεσπόζειν πάντων παρασχευάσω.

5. 5. Ταῦτα ἀχούσασα ᾿Λρταδούχτα ἔλεγεν " Βαδιῶ
λοιπὸν πρὸς τὴν σχηνὴν τοῦ βασιλέως" γρὴ γὰρ τὴν
τήμερον τὴν τῶν προλαδουσῶν ἡυερῶν διαχονίαν προσ-

, 2 M .! e 2^ , ,

ἄγειν. Ei àp xot τύχην ἐλευθέραν χεχτήμεθα τε-
χθέντων ἐχ μεγιστάνων, ἀλλὰ δουλεύειν ταῖς βασιλικαῖς
χρείαις χρή. Ταῦτα εἰποῦσα » ἐπορεύετο εἷς τὴν σχηνὴν
τοῦ βασιλέως, καὶ λάθρα εἰς d. οἰχείαν κοίτην ὑπεισ-
ελθοῦσα ἀνεχλίνετο. Ὁ δὲ Ἀρτασαρᾶς, ἀναστὰς, συνή-
γαγεν τοὺς μεγιστάνους (]. μεγιστᾶνας) τῶν Περσῶν xot
Ἀσσυρίων, μεθ᾽ ὧν xai ἐν ἄλλαις ἡμέραις ἐδουλεύετο,

^ A 5 , , » ^ » ^ '
xal στὰς ἐν μέσῳ λέγει" ᾿Ανὸρες ἄριστοι Περσῶν xat
᾿Ασσυρίων, τὴν τῶν Πάρθων ἀλαζονείαν ἐχ πολλῶν τῶν

, » » , , € 3 3
χρόνων ἴσμεν, ἀλλοτρίων πόνους ἁρπάζοντας. "Eyxav-
χῶνται δὲ ἀδικοῦντες, μάτην φονεύοντες οὐ παύονται,
Περσῶν ἄνδρας xat ᾿Δσσυρίους δελύττονται οἵ Πάρθοι

e ,
ex βαρόάρων γῆς ὑπεισελθόντες εἰς ἡμᾶς" τί οὖν ἐρεῖτε;
B ψευδεῖς οἱ ἐμοὶ λόγοι, μενέτω βασιλεύων xai ἀδι-
xw εἰ δὲ τῆς ἀληθείας ἕξώ οὖχ εἴρηχα, δρμήσωμεν
πρὸς παράταξιν᾽ χρεῖττον γὰρ θανεῖν ἢ εἶναι δοῦλοι
δεσπότου ἀδικοῦντος. Ταῦτα μὲν ᾿Αρτασιρᾶς.

? M
"m Lud , 5

$ 6. Ot δὲ τῶν Περσῶν ἄριστοι ἐδέξαντο τὰ εἰρημένα"
ηὔχοντο γὰρ ἀπαλλάττεσθαι μὲν τῶν Πάρθων, &x δὲ
τοῦ οἰχείου γένους εἶναι βασιλέα τῶν Περσῶν. Καὶ πρὸς
Ἀρτασιρᾶν ἐροῦσιν (l. εἶπον)" Σὲ ἀ ἀρ χηγὸν καὶ λόγων
χαὶ πράξεων ἔ ἔχομεν, πεῖραν τῆς σῆς ἀγαθῆς γνώμης
λαθόντες. ἐ ἐνάρετόν τε πολιτείαν εἶναι ἔν σοι ἐπιστά-
μενοι" ὃ οὖν βούλῃ » πράττων ἡγεμόνευε" ἡμεῖς δὲ
ἑπόμεθα τοῖς σοῖς λόγοις, πράξοντες ὅ ὅσα εἷς λυσιτέ-
λειαν ἀμφοτέροις ἐστίν, Ημέρας οὖν γενομένης, καὶ

(1) Artatoukhd. est un nom composé qui veut dire
fille d'Ardschir ou d Ardaban. C'est la méme femme aue

111

$ 4. Ea igitur in tabernaculum ingressa (neque enim
a ministris prohiberi poterat : nam amborum amor non
erat incoguitus), sic locuta est : Care Artasira, abeat a
palpebris tuis somnus : arripe nunc consilium , quo
olim habuisti : confide , respiciens ad divinationem regis.
Nunc tempus est integrae armaturcze, nunc opus consult)
sapientissimorum virorum , nunc congreganda in aciein
multitudo. Quippe rex, considerato astrorum cursu ,
dixit : Nunc servus, domino suo repugnans, praesenti
vincit tempore. Age,tu quidem ad consilium vade : mihi
vero dexteram porrigens, sententiam meam jurejurando
confirma, quod, ubi consecutus fueris regnum Persarum,
nec a thoro tuo non sis separaturus , hujus ejusdem di-
gnitatis participem me reddens : hoc enim semper mihi
dixisti, cum promissis, quando hoc ipsum consilium
aggredi coepisti. Hc quidem Artaducta (1). Artasiras
vero gratias egit maximas, apprehensamque mulierculae
manum cum dextera sua in calum extendens , dixit :
Sic videat divina potestas, sol et ignis , aerque et terra,
ut, hodie consilio cum primatibus Persarum habito, de-
ficiensque a rege, confestim te in domo mea faciam do-
minam.

$ 5. His auditis, Artaducta dixit
tabernaculum regis. Nam oportet me hodie praeceden-

Jam vadam ad

tium dierum ministerium agere. Etiamsi enim conditio-
nem liberam natorum ex primatibus habeamus, oportet
tamen ministrare necessitatibus regiis. His dictis , abibat
in tabernaculum regis, latenterque lectum suum in-
gressa , decumbebat. Surgens vero Artasirás , congregavit
primates Persarum et Assyriorum , quibuscum et aliis
diebus consultaverat, et stans in medio dicit : Viri op-
timi Persarum et Assyriorum, fastum Parthorum a multo
tempore novimus, alienosque ab eis rapi labores. Glo-
riantur, dum injurias inferunt; occidere sine causa non
desinunt, viros Persarum et Assyriorum abominantur
Parthi, ex terra barbarorum in nostram ingressi. Quid
ergo dicitis? Si verba mea sunt falsa, maneat idem et
regnans et injuria afficiens. Si vero non nisi vera dixi , ad
arma concurramus. Nam prastat mori, quam servire
regi injurias inferenti. Hcec Artasiras.

$ 6. Optimates autem Persarum dicta cum favore ex-
ceperunt : cupiebant enim Parthorum liberari dominio,
et regem habere Persarum ex suo genere. Itaque ad Ar-
tasiram dicunt : Te dictorum factorumque ducem habe-
mus, prudentiam consilii tui experientia edocti, scientes-
que gubernationem tuam ex norma virtutis procedere.
Itaque quod vis , fae, et ducem te preebe : nos sequimur
dicta tua, facturi quie ad utilitatem utrorumque con-

les historiens persans nomment Guinar, comme nous
l'avons dit précédemment , p. 110, note 2.

112

πρὸς πόλεμον ἀπιδόντες οἱ Πέρσαι ἅμα τῷ ᾿λρτασιρᾷ
τῷ ἀρχηγῷ αὐτῶν, πρέσόεις πρότερον ἀπέστελλον
πρὸς τὸν βασιλέα ᾿Αρταθάνην, Ζηκᾶν xoi Καρινᾶν,
μεγίστους γενεάρχας χαὶ στρατηγοὺς, οἵτινες ἀπελθόν-
τες ἔστησαν ἐναντίον τοῦ ἀρχιθασιλέως. "Ap χὴ δὲ
τῶν λόγων αὐτῶν ἦν αὕτη" Ἡμεῖς πρέσθεις Περσῶν"
καὶ εἰ ἡμερωτάτη γνώμη τοὺς παρὰ Περσῶν δέξασθαι
λύγους, λέξωμεν καὶ οἷα | πρέσδεις λόγους ἐπαγγέλλειν
πολλοὺς, φόθου χαὶ χινδύνου ἔξω ὑπάρχοντες, τοῦτο
χαὶ τοῦ νόμου χελεύοντος, ὃν τεθείχασιν οἵ πάλαι
ἄριστοι, ἀπαθεῖς τοὺς στελλομένους πρέσδεις " φυλά--
ἔαντες. Εἰ οὖν συγχωρῇς; βασιλεῦ, ἐροῦμεν. Ἄρτα-
βάνης δὲ ὁ βασιλεὺς ἐδίδου αὐτοῖς χώραν λέγειν, ὅπερ
βούλονται.

$7. ?Hoyóv τε! l. Ἤρχοντο) δὲ τοῦ λόγου λοιπὸν οὕ-
τως" Ὦ βασιλεῦ, ἔστιν παρ᾽ ἡμῖν τοῖς Πέρσαις μελέτη
τὸ τοῖς βασιλεῦσιν ὑποτάσσεσθαι, οἷα τοῦ βασιλέως δε-
σπότου τυγχάνοντος πάντων * αὐτὸν δὲ τὸν βασιλέα εὖ-
νομία χαὶ δικαιοσύνῃ τὰ πράγματα κυύερνᾶν. £o
βαρθαρικῆς φρονήσεως πολιτεύεσθαι χαὶ ἀντιπάλοις
μὲν φοδερὸς φαίνεσθαι, t ὑπηχόοις δὲ εὐνοῖχός. Πῶς γὰρ
οἷός ἐστι χωλύειν ἀ ἀδιχοῦντας, εἴπερ αὐτὸς ἀπάρχεταὶ
ἀδικίας; πῶς τιμωρεῖται τοὺς δεῖνα πράττοντας, αὖ -
τὸς πρόχειρος εἰς τὰ πλημμελήματα; Ἡμεῖς πεῖραν
τῶν σῶν δεινῶν εἰληφότες, τῆς σῆς βασιλείας ἑαυτοὺς
ἐστερήσαμεν, οὐ μισοῦντες ὑποταγῆναι, ἀλλὰ παρά-
vouov βασιλέα φεύγοντες, οὐ τυραννοῦντες, ἀλλὰ
τυραννικὴν γνώμην μὴ φέροντες, ἹἙαῦτα τῶν Περ -
σῶν τὰ ῥήματα. Ὁ δὲ βασιλεὺς ᾿Αρταύάνης πλείστας
ὥρας χλίνας τὴν χεφαλὴν, xat θεωρῶν εἰς τὸ ἔδαφος,
προεώρα τὴν μέλλουσαν ἔκπτωσιν τῆς οἰχείας βασι-
λείας, xal ἀπούλέψας πρὸς τοὺς σταλέντας λέγει: ᾿Εγὼ
τῆς ὕόρεως ταύτης αἴτιος, τοὺς μὲν ἀρχαῖς xal ἐξου -
σίαις τιμήσας, τοὺς δὲ πλουτεῖν παρεσχηχὼς, πολ--
λοὺς δὲ δωρεαῖς βασιλικαῖς xol ἀγρῶν xol χτημάτων
χυρίους χαταστήσας. Ὑμεῖς δὲ χωρεῖτε πρὸς τὸ βου-
λευθὲν παρ᾽ ὑμῶν: ὄψεσθε δέ με πρὸς τὰς ὑμετέρας
ἡνώμας μεταῤῥυθαιζόμενον. Διδάξω ὑμᾶς μὴ ἀνύί-
στασύαι βασιλεῖ, Οἱ δὲ σταλέντες ὑμεῖς βαδίσατε,
μηκέτι τοιούτων λόγων ὑπουργοὶ γινόμενοι, μήπως
ὑμᾶς πρώτους τῆς ἐμῆς ὕδρεως δίκας ἀπάρξουαι.

$ 8. Ταῦτα ἀχούσαντες Ζηχᾶς xoi Καρινᾶς ἐπο-
βεύοντο εἰς τὸ συνέδριον τῶν Περσῶν, xoi ἐλθόντες
ἀπήγγειλαν ἅπαντα τῷ τε ᾿Δρτασιρᾷ xai τοῖς λοιποῖς
ἀρίστοις τῶν Περσῶν, προστεθειχότες τοῖς εἰρημένοις
xa τὴν μανίαν τοῦ βασιλέως, ὡς μηκέτι ἀναμιένοντος
αὐτοῦ δευτέραν ἀπαγγελίαν, ἄλλ᾽ δπλιζομένου χατὰ
τῶν τῆς βουλῆς ἀρχηγῶν" ὁ δὲ Ἀρτασιρᾶς, πέμψας
πρὸς ᾿Αρταδούχταν » ἔφερεν xai ὀχυρωτάτῳ χαστέλλῳ
ταύτην χαθιστᾷ ἅμα τοῖς οἰχείοις πράγμασιν" αὐτὸς
δὲ ὡπλίζετο μετὰ Περσῶν χαὶ Ἂ σσυρίων χατὰ τοῦ

(1) Le nom de Δηχᾶς ne nous est pas connu. Quant à
celui de Καρινᾶς, c'est a forme grecque du nom de Ga-
réne, porté par une famille célébre, dont les descen-

AGATHANGE.

| ducunt. Quare , orta luce, Persze cum duce suo Artasira :

ad bellum pae ad regem Artabanem prius legis

principes et belli duces. Hi abeuntes, steterunt coram. 3
rege regum (2). Principium vero dictorum eorum hoc. 3
erat : Nos sumus legati Persarum : si mens tibi placida: »
ad audiendum Persarum verba, loquamur etiam tamquam -
legati multa legationis verba sine timore et periculo, cum P
et lex id jubeat, quam statuerunt olim optimates, qui ἢ
legatos ab omni perpessione servabant immunes. Si igi-- 5
tur permittis, rex, dicemus. Rex vero Artabanes dedit 4
eis licentiam dicendi quod vellent. B

$7. Deinde sermonem exorsi sunt ita : O rex , apud E
Persas cura et studium est, ut regi obediamus, quippe 1
cum rex sit omnium dominus: ut vero rex ipse ex aequitate
et justitia res administret, sine barbarico sensu gubernet, - 1
ut et inimicis quidem terribilis appareat, subditis vero —
benevolus. Qua enim ratione poterit injuriam inferentes 5
punire, si ipse ab injuriis principium ducat? quo modo 31
gravia committentes supplicio afficiet, si ipse in delicta |
sit promptus? Nos experti gravia tua delicta, regio tuo '
imperio nos subtraximus, non odio subjectionis, sed
fugientes regem improbum ; non tyrannidem arripienfes, -
sed sensum ftyrannicum non ferentes. Haec Persarum
verba. At rex Artabanes inclinato ad plures horas capite
ad pavimentum respiciebat , praevidens futurum e regno
suo lapsum : inde missos intuitus, dixit: Ego hujus in-
juri: auctor sum, qui alios principatibus et potestatibus |
honoravi, alios divitiis auxi, multos donis regalibus 1
agrorum et possessionum dominos constitui. Vos autem
abite ad consilia a vobis decreta. Me vero videbitis ad
sententias vestras accommodatum. Docebo vos regi non
resistere. Vos. vero missi abscedite, nec unquam am-
plius ejusmodi sermonum fiatis ministri, ne vindictam.
injuric mihi illat:e a vobis exordiar.

$ 8. Hac audientes, Zecas et Carinas abierunt ad
concilium Persarum , venientesque annuntiaverunt om-
nia Artasirc et reliquis Persarum primatibus : addide-
runt etiam dicetis insanam regis iram , non exspectantis
unquam legationem secundam , sed armati adversus du-
ces consilii. Artasiras autem mittens ad Artaductam,
eam abstulit et munitissimo cum rebus suis inclusit cas-
tello : ipse vero cum Persis et Assyriis arma parabat τ
adversus magnum regem Artabanem. Artabanes quoque,

dants sont appelés Gamsarians. — Cf. Moise de Kho-
réne , Hist. à Arménie , en arm., liv. II, ch. 71 à 74.
(2) Le texte grec porte ἀρχιθασιλεὺς, archiroi.

ἀρχιδασιλέως ᾿Αρταδάνου. Αἰσθόμενος δὲ Ἀρταῤβάνης
t xat αὐτοῦ παρασχευὴς ὡπλίζετο xo αὐτὸς μετὰ
Πάρθων, ἔχων xat οὖχ ὀλίγους Πέρσας, μὴ χεχοινωνη-
χότας τῇ τῶν ὁμοφύλων βουλῇ. Πρώτη δὲ προσόδολῇ
“πολεμήσαντες πρὸς ἀλλήλους (aliquid deest). Πέρσαις
τε χαὶ Πάρθοις ἐξ ἑκατέρου μέρους πλεῖστοι ἔπιπτον.
᾿βπιχρατέστερος δὲ ἐγίνετο ᾿Αρτασιρᾶς, πλείστων xoi
ἑτέρων χωρισθέντων μὲν Ἀρταῤάνου, προστεθέντων δὲ
᾿Αρτασιρᾷ. "Ev δευτέρα δὲ παρατάξει δρμήσαντες χατ᾽
ἀλλήλων Ἀλείότους ἀνήλισκον ἐκ τῶν Πάρθων, εἷς
φυγὴν δὲ πρὸς βραχὺ ἐτρέπετο δ βασιλεὺς Αρταδάνης,
πάλιν δὲ εἰς πόλεμον εὔτρεπτος γινόμενος. Δύο οὖν xol
δέχα μῆνας παροχησάντων πρὸς ἀλλήλους, πὴ μὲν
T Biruooveov, Ber δὲ ἀναπαυομένων, εἰς ἄρ δὲ

$ 9. .... ὁμολογήσας, ἅμα αὐτῇ ἐδασίλευσε τῶν τε
| ἐριλειφθέντων Πάρθων, Περσῶν τε χαὶ Ἀσσυρίων,
πάντα πράττων ἐπιειχῶς, εὐνομία χαίρων xal πολι-
| tela. δικαιοτάτη.

E Eo reos γὰρ ἐπαίνους χομίζεσθαι, οἵα ἐξ ἀδοχήτου
Περσῶν βασιλείας ἐπιθάς. 'Tà δὲ συμόάντα ταῦτα
ἀπηγγέλλετο Χὸς (Χοσρόῳ) ᾿Αρσαχίδη βασιλεύοντι τῆς
μεγάλης Ἀρμενίας, ὡς τοῦ παιδὸς Σασάνου Ἀρτα-
eio χρατήσαντος τῆς Περσῶν βασιλείας, ἀπολέσαντος
δὲ ᾿Αρταδάνην τὸν αὐτοῦ ἀδελφόν. Προσετέθη δὲ τοῖς
ἀπαγγελλομένοις, ὅτι xat Πάρθοι χαίρουσι μᾶλλον τῇ

T Mewp QUE MC νῦν

(1) D'aprés ce qui est noté dans le ms. dont s'est servi
Stilting, il y aurait ici une lacune dans le texte ; aussi
l'éditeur a-t-il cru devoir ajouter en cet endroit le pas-
-sage suivant d'aprés Métaphraste :

« Cum postremo utriusque partis acies prope essent ,
"aiunt Artasiram dixisse Artabani regi, ne temere faceret,
et perderet genera Persarum et Parthorum : regnum
nim nolle deinceps manere apud Artabanem, sed trans-
dre ad Artasiram. Tu autem, inquit, si me audias,
yives citra ullam molestiam. Dabo enim tibi regionem,
quie affatim suppeditabit omnia qu: ad usum perti-
nent. Oportet autem non alio, quam te ipso uti magistro
»ejus, quod est utile, et meminisse responsi, quod ali-
"quando regine dixisti in tabernaculo. Sed hcc quidem

Artasiras. Artabanus autem prius adspiciens ad quosdam
|. suos familiares : Quam gravis res est, inquit, femina !

amor conjugii potius leserit, quam juverit. Hac cum

dixisset, jubet transire quendam ex satellitibus, et in-
Kerficere reginam. Existimabat enim, eam prodidisse

Secretum. Conversus autem ad Artasiram, respondit ,

esse sibi longe optabilius mori, quam Artasirze, qui erat

|. Servus, regno cedere. Quae simul atque dixisset , insane.

οἱ bacchantis more irruit in Persas; et ex eis quidem
—multos sauciat, plures autem occidit; dirigit vero etiam
hastam adversus Artasiram. Ille autem ( habebat enim
-manus sagittandi peritas , et quce hac in re semper magna
"€um laude versabantur) fugam quidem simulat. Dum
"eum autem persequitur Artabanes, immittit telum in
"pectus propter mamillam ejus, qui persequebatur. Quod

MAR APAS CATINA.

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

113
intelligens arma parari contra se, similiter se parabat
cum Parthis, habens et Persas non paucos, qui gréga-
lium suorum conspirationis non erant participes. Primo
autem impetu ex illis, qui invicem bello impetebant, tam
Persis quam Parthis , plurimi cadebant ex utraque parte.
At potentior fiebat Artasiras, quod alii plurimi Arta-
banem desererent, et Artasiree se adjungerent. Deinde,
cum secundo conflictu invicem impeterent, plurimi ce-
ciderunt ex Parthis, et rex Artabanes confestim in fugam
versus est, rursus tamen postea ad bellum reversus,
Cum igitur duodecim mensibus invicem congrederentur,
partim bellantes, partim quiescentes , demum iterum ad
pugnam intenderunt , et in locum conflictus pervenerunt,
et dicit ad regem Artabanem (1):. ...........

$ 9. .... confessus, cum ipsa [Artaducta] regnavit in
reliquos Parthos, Persasque et Assyrios , omnia faciens
moderate, sequitate gaudens et gubernatione justis-
sima (2).

Studebat enim laudes consequi, uf qui ex improviso
Persarum regnum erat adeptus. H:ec porro, qu: conti-
gerant, annuntiata sunt Cusaroni ( Chosroi) Arsacidc,
regnanti in magna Armenia, videlicet quod filius Sasani,
Artasiras , preevaluisset in regno Persarum et perdidisset
Artabanem fratrem suum. Adjectum erat nuntiatis, etiam
Parthos magis gaudere regno Artasirze , quam illius, qui

cum ob vires ejus, qui fuerat jaculatus, sustineri non
potuisset , rumpit Artabani thoracem ; et trajecto pectore
excidit e dorso , et morte statim afficit Artabanem. Mox
autem convenientes inter se Parthi et Persc&, regem re-
nuntiant Artasiram , qui ostendebat, se magnam eorum
gerere curam, et non parvam esse suam in eos humani-
tatem. Et ille quidem cum sie se haberet, Artaductam
ducit uxorem , quam datum jusjurandum ei prius de-
sponderat, et eam eligit reginam. » — Dion Cassius
raconte (liv. LXXX, 3) que les Parthes furent vaincus
dans trois combats par Artaáxerxés. Moise de Khoréne
(liv. II. ch. 69) dit de son cóté que « l'histoire de ce
« temps a été écrite par un grand nombre d'auteurs per-
« Ses, syriens e£ méme grecs. Depuis le commencement
« de leur empire jusqu'à sa chute , on voit que les Par-
« thes ont.eu des rapports avec les Romains , tantót en
« état d'obéissance,, tantót en état de guerre , comme 16
« rapportent Paléphatus, Porphyre, Philémon et beau-
« coup d'autres écrivains. » Moise ne s'est pas servi de
ces différentes sources; il a seulement puisé ses récits
dans lelivre de Khorohpoud , historien perse, secrétaire
de Sapor, qui fut fait prisonnier par Julien l'Apostat , el
qui avait traduit l'histoire de son compagnon de capti-
vité Barsoma, appelé par les Perses Rasdsohoun (Cf.
Moise de Khorene, liv. II, ch. 70).

(2) Rapprochez ce passage de ce que dit Eutychius
(Annal., pag. 375) : « Quanta fieri potuit cum justitia
inter homines versatus est. »

AGATHANGE.

[ Traduction de l'arménien.]

CHAPITRE I (4).

Lorsque (2) le royaume des Parthes penchait
vers sa ruine, Ardaschir, fils de Sassan (3), satrape
de la province de Sdahr (4), tua Artaban ( Arda-
van), fils de Vologése (Vagharsch) (5), et lui ravit
le pouvoir. Puis il attira dans son parti les armées
perses, qui abandonnérent et repoussérent avec

(1) Vers l'époque de la naissance du Christ , la famille
des Arsacides qui régnait en Perse se divisait en quatre
branches : Arschavir ou Phraate IV ( Moise de Khoréne ,
liv. II, ch. 28. — Richter, Hist. Krit. Versuch... pag. 78.
— Saint-Martin, Fragm. d'une hist. des Arsacides,
t. IL, pag. 370) avait laissé trois fils : Ardaschés , Garén,
Sourén, et une fille, Koschm, mariée à Aspahabed , gé-
néralissime des armées de l'Iran. Ardaschés ou Artaban
III ( Richter, op. cif., pag. 106) monta sur le tróne , mais
ses fréres et sa soeur ne le reconnurenf pas et se révol-
terent. L'arrivée en Perse d'Abgar d'Édesse apaisa pour
un temps la discorde dansla maison royale. Il fut décidé
en conseil qu'Ardascheés régnerait à titre héréditaire,
que les fràres et la postérité de sa sceur prendraient le
nom de Pahiav, nom générique des Arsacides de Perse ,
qu'ils occuperaient le premier rang entre tous les sei-
gneurs perses, et qu'en cas d'extinction de la famille
d'Ardaschés, ils régneraient dans l'ordre suivant : d'a-
bord la famille de Garén-Pahlav, et, si celle-ci venait à
s'éteindre, les familles Sourén-Pahlav et Aspahabed-
Pahlav. Cet arrangement calma pour quelque temps les
partis hostiles; toutefois les dissensions intestines ne
s'éteignirent qu'à la chute méme de la dynastie parthe.
Les membres de la branche Garén-Pahlav, comme les
plus proches héritiers, soutenaient mollement le gouverne-
ment; mais les deux autres branches, qui avaient peu
d'espoir d'arriver au tróne, créaient constamment des
embarras à la branche ainée et se rangeaient du cóté de
ses ennemis. Ces rapports hostiles ne contribuerent pas
peu à laffaiblissement des Parthes dans les derniers
temps, ef les Romains en profitérent plus d'une fois
pour soutenir leurs ennemis ( Patcanian, Essai d'une
histoire de ἴα dynastie des Sassanides, pag. 18-19 de
la trad. franc.). Ces complications expliquent la suite des
événements que raconte Agathange.

(2) Le texte arménien d'Agathange commence seule-

mépris la souveraineté des Parthes, et ils chois
rent d'un commun accord Ardaschir, fils de Sas
san, pour leur souverain. Chosroes (Khosrov) (6
roi des Arméniens , apprit la nouvelle de la mor
d'Artaban (7). Chosroés occupait le deuxiéme ran
dans la monarchie perse (car le roi d'Arméni
était considéré comme le second) (8). Bien qu'i
eüt connu sans tarder cette nouvelle, il ne pu

n
T1

ment ici et offre, comme on le verra, des différences assez
sensibles avec le texte grec qui en estla traduction. —
(3) Ardschir n'était pas le frére de Chosroés comme l'a-
vancent Procope et Zénob de Glag, d'accord en cela avec
le texte grec d'Agathange. Ces deux princes étaient sim-
plement alliés (Oukhthannes d'Édesse, ms. de la Bibl,
imp., nouv. fonds arm., n? 47, pag. 67). Moise de Khorene
et Dion Cassius ne parlent pas de la parenté d'Artabe
et de Chosroés.
(4) La province de Sdahr est la Persépolis des Grecs e
des Latins; Istakhar, selon Saint-Martin ( Mém. su?
PArm., t. IL, pag. 469, note 117). Le nom de l'ancienne
capitale dela Perse était aussi l'appellation particuliére
de la province oü elle était située. Moise de Khorene (liv:
II, ch. 69) dit que Sdahr, qu'il orthographie au
Sdahr, était la patrie d'Ardschir. Le géographe Vart
dit que Sdahr était renommée par ses belles étoffes
soie (Saint-Martin, Mém. sur P Arm., i. 1E, pag. 438-439).
(5) Moise de Khorene ( liv. II. ch. 69) donne à Volo-
gése le nom de Vagharsch et lui accorde 50 ans de ur
Zénob de Glag (pag.20 de l'édit. arm. de Venise et p.
de la trad. fr.) ditégalement que le pere d'Artaban s'ap-
pelait Vagharsch. :
(6) Le texte grec porte seulement Χός pour Χοσρόης.
Plus loin le nom de Chosroés est écrit constamment
Χουσάρων. 1] s'agitici de Khosrov le Grand, que les Grecs
et les Latins appellent Chosroés , roi arsacide d'Arménie,
qui régna de l'an 198 ou 214 à 259 de J.-C. ( Cf. Saint-
Martin, Mém. sur l'Arm., t. 1, pag. 412. — Tchamitch,
Hist. d'Arm.,t. III, pag. 46-48).
(7) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. IL, ch. 19.
(8) Voir pour les détails de la lutte entre l'Arménie et
la Perse: Zénob de Glag, Hist. de Daron, pag. 20 et
suiv. du texte et pag. 25 et suiv. dela trad. franc. — Moise
de Khoreéne, Hist. d'Arm., liv. 11, ch. 69, 71 à 73. —
€f. aussi Patcanian, Essai..., pag. 18, 41 et suiv.

, 5 ec -- D
βασιλείᾳ "Apracto ἢ (add. τῇ ) τοῦ οἰκείου προσυγ-
γενοῦς, ἐπειδήπερ ἐξέλειπον χρόνοι τῆς τῶν Πάρθων
bJ ὦ e
βασιλείας, xol περιεχρατεῖτο ἣ τοῦ Ἀρταδάνου υἱοῦ

(1) ἘΞ y ἃ ici une altération évidente dans le texte grec
d'Agathange. Le nom de Οὐαλέριος cache celui de Vag-

cum eis ex eodem sanguine ortum ducebat , quandoqui-
dem citissime defecerunt tempora Parthorum regni , et
superata est potentia Artabanis , filii Valerii (1) , occisi ab

harsch ou Vologése IV. qui, nous l'avons dit dans une
note précédente , était pére d'Artaban V.

114

m aucun préparatif de guerre. Il rentra donc
dans son pays, plongé dans une tristesse profonde,
sans avoir pu prévenir ces événements et y porter
re nede.

— (S 1o.] Mais (1), au commencement de l'année
| suivante, Chosroés, roi d'Arménie, fit une levée de
soldats. Il réunit les armées de$ Aghouank et des
Géorgiens, ouvrit la porte des Alains (2) et leur (3)
défilé , et en fit sortir les Huns pour attaquer les
"frontiéres de la Perse. Il dévasta la contrée d'As-

[2
88 cagea et livra au fer et au feu les villes popu-
ΟΠ (1) Le texte grec est ici plus complet que l'arménien ,
|ear il ajoute : « Chosroés étant rentré dans sa province
l'Éraséne ». L'Érasene est le Campus Araxenus des
| Occidentaux, aussi appelé ᾿Αραξηνὸν πεδίον par Strabon
(liv. XI, ch. 14, $ 4). Il fut désigné plus tard sous le nom
de pays d'Arscharounikh. Dans l'origine, les Arméniens
avaient donnéà ce pays le nom d' Zraskhadzor, « vallée
de l'Araxe ». C'est dans ce canton que se trouvaient les
villes d'Erovantaschad et de Pakaran (St-Martin, Mém.
Sur lArm., t. 1, p. 108-109).
aU La Porte des Alains, ou bien encore Portes du Cau-
ou Portes de Dzor (cf. Procope, de Bell. Goth., liv. IV,
. 3). C'est le défilé appelé aujourd'hui Dariel, mot formé
persan Deri-alan ,« Portes des Alains ». Voici la des-
eription que Pline (liv. VI, ch. 11) donne de ce défilé :
ingens nature opus , montibus interruptis repente, ubi
)res obditz ferratis trabibus , subter medias amne Dy-

d

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIBIDATE.

[Syrie jusqu'aux portes de Ctésiphon (Dispon); il

115

leuses et les bourgs florissants, il ruina le pays et le
laissa sans habitants, I] ne Jyipen qu'à tout dé-
truire; il abattait les villes jusque dans leurs fon-
dements et prétendait méme changer les lois de la
monarchie perse. Il avaitjuré de vengersa race, qui
avait été privée de ce royaume. Se fiant sur le
nombre de ses soldats, et espérant beaucoup de
leur valeur, il s'enorgueillissait et brülait de haine
et du désir de se venger. Il lui arriva donc rapide-
ment comme auxiliaires les nombreuses et braves
cohortes de cavalerie bien armée des Aghouank,
des Lepin, des Djgheb , des Gasp (4), avec beau-

riodori fluente , citraque in rupe castello communito ad
arcendas transitu gentes innumeras. » Les Géorgiens
donnent à ce défilé le nom de « Porte de l'Aragwi »
(Klaproth, Voy. dans le Caucase et la Géorgie, t. 1,
p. 670-676 de l'éd. allem.).

(3) Le texte grec porte iei un nom propre , Zou&poc , qui
ne se trouve pas dans l'arménien. C'est une méprise du
traducteur grec, qui a pris le pronom ziouro, «leur », pour
un nom propre. Rien de semblable n'existe en arménien,
ce qui est une preuve positive que le texte grec d'Aga-
thange est la traduction de l'arménien, comme nous l'a-
vons déjà fait observer dans l'Introduction.

(4) Ces noms désignent les nomades scythes et sarmates
du nord de l'Arménie et de la Géorgie. Le texte grec dif
ΔΛιφίννιοι xai Σιλθάνοι. Pline (liv. VI, ch. 10) mentionne
également quelques-uns de ces peuples : « gentes Sylvo-
rum eft infra Lubienorum. »

δι ρίου δεσποτεία, ἀποχτανθέντος ὑπὸ Ἀρτασιροῦ
υἱοῦ Σασάνου, οὐχέτι οὐδὲ (l. δὲ) ἐπὶ χρόνον μαχρὸν
σταθῆναι ἴ Ἰαχυσῖν.

Οὗτος ὃ ὃ Ἀρτασιρᾶς τῆς τῶν ᾿Σταχριτῶν πατρίδος
Eit ὑπῆρχεν, ὃς παραγενόμενος συναθροίσας τε
χαὶ συναρμόσας τοὺς τῶν Περσῶν στρατοπεδάρχας
ἐποίησεν ἀθετῆσαι χαὶ ἀπώσασθαι τὴν Πάρθων βασι-
λείαν, εὐδοχήσαντας χαὶ πεισθέντας μᾶλλον ἑλέσθαι
τὴν αὐτοῦ δεσποτείαν. ᾿Επειδὴ οὖν μετὰ θάνατον τοῦ
᾿Αρταθάνου, τοῦ ἀποχτανθέντος ὑπὸ τοῦ ᾿Αρτασιροῦ,
υἱοῦ Σασάνου, χατέλαδεν ἣ ἀγγελία αὕτη πρὸς τὸν
Κουσάρω βασιλέα Ἀρμενίας, ἀδελφὸν δὲ Ἀρταύάνου,
ὃς ἦν δεύτερος τῆς δεσποτείας Πάρθων, 6 μὲν (1. γὰρ)
En Ἀρμενίων βασιλεὺς τῆς τῶν Πάρθων δεσποτείας
δεύτερος ὑπῆρχεν. Καίτοιγε ὅ ὅμως xal ἐν τάχει ἀκούσας
τὴν λυπηρὰν ἀγγελίαν, xal στρατοπεδευσάμενος, οὐκ
ἔφθασεν tig τὸν ἀριθμὸν τῆς παρατάξεως. Ἅμα τε
ἔφη ( Ἀνεστράφη )) οὖν μετὰ πλείστης λύπης ἐ ἐπὶ τῇ
γενομένη συμφορᾷ xol μάλιστα διὰ τὸ μὴ φθάσαι
| n τὸ ἔργον τοῦ πολέμου ποιῆσαι.

S 10. ᾿Ἀναχάμψας δὲ ἐπ᾽ ᾿Ερασενεῖς τὴν ἰδίαν
πατρίδα, xal ἐν τῷ ἐπιόντι ἐνιαυτῷ ἤρξατο ὃ αὐτὸς

Arfasira, filio Sasani, et ad longum tempus stare non
potuit.

Hic Artasiras erat unus ex sairapis provinciz Stachri-
tarum qui, cum venisset et in unum collegisset prce-
fectos exercituum Persarum, etf cum eis convenisset,
effecit ut abrogarent ac repellerént Parthorum impe-
rium, et acquiescerent consentirentque ejusdem potius
dominationem instituere. Ubi ergo port mortem Artaba-
nis, occisi ab Artasira, filio Sasani, pervenit hic nuntius
ad Cusaronem (Chosroem) regem Armenie, Arfabanis-
que fratrem, qui in dominatione Parthorum secundus
erat, nam Armeniorum rex Parthics» dominationis erat
secundus. Hic quamvis velociter post auditum tristem
nuntium castrametaretur, non pervenerat in numerum
exercitus congregati. Regressus est igitur maximo cum
dolore propter infortunium , quod. acciderat, οἵ maxime,
quia non quo oportebat tempore advenerat ad opera belli
exercenda.

CAPUT SECUNDUM.

Bellum ab Armeni rege contra Persas pro imperio gestum : dolo Anaci occisus rez Armenia.

$ 10. Reversus vero est in Erasenen provinciam suam
et sequenti anno idem Cusaro Armenic rex coepit con-
ἃ.

116

coup d'autres de ces contrées, pour venger le sang
d'Artaban, Il était si affligé que les Perses, ayant
abandonné ses parents, se fussent soumis comme
vassaux à la nouvelle domination des Sdahr
(Perses), qu'il envoya également une ambassade
à ces mémes parents, pour qu'ils s'assemblassent
avec le concours des belliqueuses populations et
des courageux soldats des Kouschans (1) et d'au-

(4) Les Kouschans sont mentionnés dans Moise de
Khoréne (liv. T, ch. 13). Nous avons donné des détails
sur cette nation dans les notes qui accompagnent la tra-
duction de Mar Apas Catina (voy. plus haut, p. 23, note 1).

(2) Moise de Khorene (liv. II, ch. 67) raconte les ten-
tatives faites par Chosroes, roi d'Arménie, pour entrainer
ses parents dans la ligue contre Ardschir, et s'appuie sur
le témoignage méme d'Agathange dont il reproduit pour
ainsi dire textuellement les paroles. Mais, trouvant que
les détails fournis par le secrétaire de Tiridate sont trop
restreints , Moise de Khorene (liv. II, ch. 68) donne un
récit circonstancié de ces événements , en le faisant pré-
céder de l'histoire de la fondation des satrapies de Garén-
Pahlav, de Sourén-Pahlav οἱ d'Aspahabed-Pahlav, créées
par Ardaschés en faveur de ses fréres. Plus loin (liv. IT

AGATHANGE.

. présentants de deux de ces satrapies,les Sourén et Kk

delà, et de leurs propres sujets. Mais ses paren
les chefs dés familles et les principaux d'entre 1
Parthes, ne l'écoutérent point , parce qu'ils n. en
déjà soumis à Ardaschir et satisfaits d'étre ς
sujets, plutót que de le devenir de leur com pa
triote et de leur parent (2). i

[S 11.] Cependzmt Chosroés rassembla la mu
tude de ses soldats et tous ceux qui étaient ar

ch. 71), l'historien arménien raconte la jalousie des rc

Aspahabed, contre la branche régnante sortie de leur ra
et leur adhésion à l'élévation d'Ardschir, qui avait t

Artaban et s'était emparé de sa couronne. Chosro?s,, 3 (
d'Arménie, qui soutenait Artaban, vit avec chagrin |
défection de ses parents, dont un seul , le rp
la maison de Garén , lui était resté fidele (Moise de k
rene, liv. II, ch. 72). « Ardaschir, ajoute P'historien ,
vengea de la race de Garén-Pahlav en tuant tous
hommes et les descendants máles de cette race, saufu
enfant qui échappa à ce massacre, et fut le chef
Gamsarian (liv. II, ch. 73). » — Cf. aussi Patcanian, £s
dune hist. des Sassanides » pg. 18 et suiv.; 41 et 8
de la trad. franc.

Κουσάρων ὃ τῶν Αρμενίων βασιλεὺς στρατείαν συν-
αθροίζειν, χαὶ συγχαλεῖν τὴν τῶν ᾿Αλδανῶν καὶ H6n-
ρῶν στρατοπεδαρχίαν, ἀνοῖξαι δὲ καὶ τὰς χλεισούρας τῶν
Αλανῶν, χαὶ τοῦ λεγομένου Ζουάρου (Καζουάρου)
πύργου, ἐκόαλεῖν τε τὰ τῶν Οὕννων στρατεύματα,
ὥστε ἐπιδραμεῖν τοῖς τῆς Περσίδος μέρεσιν χκαταλαδεῖν
τε χαὶ τὰ χλίματα τῆς ᾿Ασσυρίας, ἕως τῶν Κασπίων
λεγομένων πυλῶν, πρεδεῦσαί τε χαὶ ἀφανῖσαι ἢ μετα-
θεῖναι τὰς ἐν ἡσυχίᾳ καὶ εὐανθίᾳ πόλεις τε xal χωμοπό-
λεις καθισταμένας. ᾿Εσπούδαζεν γὰρ ἐνθυμούμενος χαὶ
τὸν νόμον ἐξᾶραι τῆς τῶν Περσῶν δεσποτείας εἰς τέλος,
ἐκδίκησιν λαξεῖν ἐπειγόμενος τῆς ἐκπτώσεως τῆς δεσ-
ποτείας τοῦ ἀδελφοῦ. Μεγάλην δὲ ἔχων υῆνιν, καὶ
πεπληγὼς ; ἀμέτρῳ ζήλῳ τὴν καρδίαν ὑψηλὰ ἐφρόνει,

θαῤῥῶν τῷ τῆς στρατείας πλήθει καὶ τῇ ἀνδρείᾳ τῶν
συμμάχων. Τύότεοῦν ἐν τάχει εἰς βοήθειαν δμὸῦ πᾶντες
ἔφθασαν μετὰ ἀπείρου πλήθους xal ἀνδρειοτάτων ἱπ-
πέων καὶ ἰσχυρᾶς ἑτοιμἀσίας ᾿Αλόανοὶ , Λιφίννιοι, Σιλ-
θάνοι, Κασπῖται, xo ἄλλοι 2x τῶν αὐτῶν μερῶν, ὅπως
τὴν ἄμυναν τοῦ ᾿Αρταύάνου αἵματος ἐπιζητήσωσιν:

Καὶ γὰρ ἐν μεγίστη λύπῃ ὑπῆρχεν διὰ τὴν φυσικὴν
ἀδελφότητα τοῦ ἀναιρεθέντος, καὶ τὴν αὐτοῦ συγγέ-
νειαν τὴν ὁμοθυμαδὸν ὑποταγεῖσαν (τῇ ἀρχῇ) τῶν
ἐπαρθέντων Σταχριτῶν, χαὶ μάλιστα ὅτι χαὶ ἀποστεί-
λας ἦν ὃ Κουσάρων πρέσδεις, ἵνα οἱ συγγενεῖς εἰς βοή-
θειαν παραγένωνται, ἀνθιστάμενοι τῇ νεωστὶ βασιλεία,
xat χεῖρα ὀρέξωσιν εἰς συμμαχίαν - ὅμως οἱ συγγενεῖς 3

φυλάρχαι καὶ σατράπαι χαὶ ἔξαρχοι Πάρθων οὖχ

ὑπήχουσαν. Πεπεισμένοι γὰρ χαὶ εὐδοκήσαντ ες χαὶ
ὑποταγέντες ἦσαν :.... τῇ τῶν δμογενῶν δεσποτεία ἢ
ἀδελφότητι.

M er b
$ 11. Πλὴν ὅμως λαδὼν 6 Κουσάρων τὸ πλῆθος

gregare exercitum , et .convocare agmina Albanorum ὁ

Iberorum : apertisque claustris Alanorum , et ejus q ui
dicitur Zuari (Chazari?) turris, Hunnorumque emi: len
agmina , ut partes invaderent Persidis , caperentque e ia T
tractus Assyrie usque ad portas dictas Caspias, "
darenturque et exterminarent transponerentve civita [
et oppida felici quiete florentia. Studebat enim et E
tabat legem dominationis Persarum in perpetuum tolle
ut vindietam caperet de lapsu dominii fratris sui. Magnat
autem fovens iram, immoderatoque succensus zelo
excelsa animo volvebat , fretus exercitus sui multitudi 1
et commilitonum virtute. Tunc igitur velociter omne
simul in auxilium venerunt cum innumera multitudin
et equitatu fortissimo validoque apparatu, Albani, Li
phinnii, Silvani, Caspite, aliique ex illis partibus νὰ
vindictam de sanguine Artabanis requirerent. In maxi m
enim erat tristitia propter naturalem occisi fraternitaten
et propter consanguineos unanimiter subjectos supe bi
Stachritis, e£ maxime, quia etiam legatos miserat C 1
saro, ut consanguinei suppetias venirent , resistentes r IT
nuper imperio, manumque preberent auxiliatricem. à
bellum simul gerendum. Attamen consanguinei, qui
iribuum principes, satrapce et duces erant Partho: um.
non obtemperarunt. Nam obsequentes magis acquies cen -
tesque et subjecti erant ex eadem gente dominationi quam
fraternitati. 3
$ 11. Verumtamen Qysaro , sumpta. secum multitudine

guerre. dudit le roi des Perses vit cette masse
fondre sur lui avec tant d'impétuosité , il s'avanca
aussi contre elle en déployant toutes ses forces.
Mais, comme il ne put leur opposer d'obstacle , il
se mit à fuir. Les autres le poursuivirent et mirent
en déroute toute l'armée des Perses, qui couvrit
la campagne et les chemins de cadavres épars de
tous cótés; puis ils dispersérent tous ceux que le
fer épargna. Le roi des Arméniens, aprés cet
e ploit meurtrier, retourna joyeux en Arménie,
dans la ville de Vagharschabad (1), située dans la
province d'Ararat, ayant remporté la victoire
et ramassé un βαρ considérable (2). Il ordonna
«qu'on expédiát des messagers et qu'on écrivit des
lettres en différents lieux, pour adresser des actions
de gráces aux divinités dina les Temples des Sept
[ (1) Vagharschabad , c'est-à-dire « ville construite par
"Nagharsch » ou Vologése. Sur la fondation de cette ville,
οἵ. Moise de Khorene (liv. II, ch. 65) qui donne les détails
1685 plus circonstanciés touchant l'édification de cette cité
yrApS dont l'origine est entourée d'une légende.

— (2) Cf. sur cette campagne le récit de Moise de Kho-

P

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE. 117

autels (3). Il gratifia les localités de la race ar-
sacide consacrées au culte national d'offrandes
de taureaux blancs et de chévres blanches, dé
chevaux et de mulets blancs, d'ornements d'or et
d'argent avec des franges éclatantes , de tissus de
soie, ornés de guirlandes et de festons, de cou-
ronnes d'or et d'ornements d'argent, de magni-
fiques vases d'argent et d'or enrichis de pierre-
ries, de vétements splendides et de superbes
parures. Il y ajouta en outre la cinquiéme part
du butin qu'il avait enlevé, et fit de grandes lar-
gesses aux prétres. Il en fit également aux soldats
qui l'avaient accompagné, et ensuite il les con-
gédia,
CHAPITRE II.
[5 12.] Au commencement de l'année suivante,

rene (liv. IT, ch. 71-73) et celui d'Oukhthannés d'Édesse
(ms. de la Bibl. imp., nouv. fonds arm., n? 47, p. 60-67).
(3) C'étaient vraisemblablement les autels principaux
de l'Arménie, situés dans le territoire de Phaidagaran, oü
se trouvait un canton du nom d' « Autel des sept niches ».
(Indjidji , Geogr. anc. de P Arm., en arm., p. 326).

»
τοῦ ἰδίου στρατοπέδου, χαὶ τοὺς προσηλύτους λίαν
ἐμπειροπολέμους, ἐπέδη. τῇ Περσίδι. Θεωρήσαντος
δὲ τοῦ τῶν Περσῶν βασιλέως τὸν ἀμύθητον ὄχλον τοῦ
στρατεύματος, ὅτι ἐν βαρυτάτη δυνάμει -δρμηθέντες
"n 7 3: (re M 3-432319 € 7

ἐπέφθασαν αὐτὸν, ἐξῆλθεν xal αὐτὸς tig ὑπάντησιν
ἀχουσίως ἐν ἑτοιμασίᾳ πολέμου " καὶ ἀντιπίπτειν μὴ
ἰσχύσας, νῶτα διδοὺς, φυγὰς ἔμπροσθεν αὐτῶν ἐγέ-

τῶν Περσῶν πᾶσαν στρατείαν xàv ταῖς πεδιάσι xal
ταῖς δδοῖς περιεσχόρπισαν ἄπειρον τῶν χαταχοπέντων
xxi τεθνηκότων πλῆθος. ῳὋὉ δὲ βασιλεὺς τῆς Ἄρμε-
ylac , ἀναζεύξας ἐν μεγίστῃ νίχη xo πλήθει χρημάτων
μετὰ πολλῆς θυμηδίας, διαδαίνει εἰς τὰ μέρη τῆς
Ἀρμενίας. Παραγενόμενος δὲ ἐν τὴ πατρίδι Apapkr
χαὶ πόλει, ἥτις χαλεῖται Οὐαλεροχτίστη, παραχε-
λεύεται ἀγγέλους διαποσταλῆναι διαφόροις μέρεσι,
χαὶ γράμματα χαταπεμφθῆναι πρὸς τὸ ἀναθήματα
γίνεσθαι τοῖς ἑπτὰ ἱεροῖς, τοῖς ἐν τῇ ἰδίᾳ αὐτοῦ
ἐξουσίᾳ ὑπάρχουσιν, xal πέμπει λευχοὺς ταύρους xai
λευχοὺς τράγους xol ἵππους λευχοὺς χαὶ ἡμιόνους
| Aeuxobc , χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ σχεύη καὶ λίθους τιμίους,
| χαὶ πολυτελέστατον 1 ἵματισμ, ὃν ἐξ ὧν τε εἶχεν χαὶ ἀπὸ
τῶν αὐτοῦ συγγενῶν, εἰς τιμὴν χαὶ χόσμον τῶν σε-
θασμίων αὐτοῦ τόπων, ἀπὸ πάντων τῶν σχύλων τὸ
πέμπτον εἷς αὐτοὺς ἀφορίσας, πολλά τε δῶρα τοῖς
ἱερεῦσιν͵ ἐχαρίσατο, τοῖς δὲ “στρατεύμασι τοῖς περὶ
αὐτὸν παρασχὼν δωρεὰς, ἀπέλυσεν.
S 12. Πάλιν δὲ ἐν τῷ ἐπιόντι ἐνιαυτῷ στρατείαν
συναθροίσας Κουσάρων, ὃ τῶν ᾿Αρμενίων βασιλεὺς, καὶ

τὴν αὐτοῦ συμμαχίαν ἀνακαλεσάμενος, ἢ χαὶ πλείονα.

νετο. Οἱ δὲ πολέμιοι καταδιώξαντες χατέστρωσαν᾽

exercitus sui cum advenis belli arte admodum exercita-
tis, ingressus est Persidem. Cum autem videret Per-
sarum rex innumerabilem exercitus multitudinem , quan- .
doquidem maximis cum viribus ipsum prevenerant , in-
vitus et ipse obviam processit cum apparatu bellico;
cumque resistere non valeret, terga dans, in fugam ab
ipsis conversus est. Hostes vero persecuti, totum Per-
sarum prostraverunt exercitum, et cireumquaque in
campis et in viis disperserunt innumeram concisorum
mortuorumque multitudinem. Porro rex Armeniz, motis
eastris, maxima potitus victoria et ingenti pecuniarum
copia, magna cum oblectatione transgreditur in partes
Armenise. Ubi autem pervenerat in provinciam Ararat
et civitatem quc vocatur Valeroctista (Valarsabad), jubet
nunfios mitti in varias partes, litterasque scribi ad pa-
randa donaria, suspendenda in septem fanis, quce
sunt in ipsius ditione; mittitque tauros albos, hircos
albos, equos albos, asinos albos, vasa aurea ef ar-
gentea, lapides pretiosos, et ex vestimentis fam quie
ipse habebat, quam que a consanguineis acceperat, ma-
gnificentissima ad honorem et ornatum venerandorum
locorum suorum, ab omnibus spoliis quintam pro iis
partem separans. Multa quoque sacerdotibus dona lar-
giebatur; agmina vero, quie secum habebat, donis ho-
norafa , dimisit.

$ 12. At rursum sequenti anno exercitum congrega vit
Cusaron Armenic rex, et advocavit idem sociorum subsi-
dium, aut majus etiam praecedente, duxitque ad partes ,

118

Chosróés rassembla une armée considérable , la
partagea en cohortes, et, outre ses soldats, il en leva
beaucoup d'autres et les envoya dans les contrées
de l'Assyrie et méme chez les Arabes (Dadjik) (1)
qui s'étaient armés pour préter leur concours, Ils
dévastérent tout le pays et revinrent triomphants.
Si bien que, ravageant sans reláche pendant dix
ans, ils ruinérent tout le pays placé sous la dé-
pendance du roi des Perses. Celui-ci, voyant tous
ees désastres, en fut accablé, abattu et troublé,
et il ne savait quel parti prendre. Il fit venir prés
de lui tous les rois et les gouverneurs, les sa-
trapes et les généraux , les chefs et les princes de
son royaume, pour tenir conseil avec eux.ll
les conjura tous de s'efforcer à trouver quelque
moyen de défense. « Si on trouve un moyen, disait-

(1) Les Arméniens donnent le nom de Dadjik à tous
les peuples qui professent la religion musulmane , sans
distinction de nationalité. Ici, il est question plus spécia-
lement des Arabes qui étaient voisins de l'Assyrie.

(2) Pahlav est la province de Pahla, dont le chef-lieu
portait le méme nom. Zénob de Glag appelle cette ville

AGATHANGE.

il, je vous promets une grande récompense; si o n
découvre, disait-il encore, quelqu'un qui puisse me
venger et calmer ma colére, je lui donnerai le.
second rang dans mon empire et il n'aura au-
dessus de lüi quele tróne. S'il estou d'un rang élevé:
ou d'une condition inférieure, je le récompenserai
par les plus grands honneurs. » : e uu

[5 13.] Alors un de ceux qui assistaient au con-
seil, et qui était un des principaux gouyerneurs
de l'empire des Parthes, nommé Anag, se leva, et, |
se tenant au milieu de l'assemblée, il promit à.
son maitre de le venger de sa famille comme de
ses propres ennemis, Le roi se tourna vers lui et.
lui dit: « Si tu te charges de ma vengeance de.
toute ton ardeur, je t'accorde de nouveau le pays.
de Pablav (2) comme patrimoine de ta famille (3);

Palahav de Bardav, c'est-à-dire Pahlav de Parthie (Cf.
Patcanian , Essai d'une Hist. des Sassanides , p. 18,195
et trad. franc., p. 35. — Zénob de Glag , trad. fr. p. 26, !
note 3). CU E
(3) Cf. Moise de Khorene , liv. II, ch. 28, 67.

τῆς προτέρας, ἐπέδραμεν εἰς τὰ μέρη τῆς Συρίας.

Συνεδάλλοντο δὲ αὐτῷ καὶ αἱ τῶν Σαραχηνῶν στρα-
τεῖαι πρὸς συμμαχίαν. Σκχυλεύσας δὲ xal τὸ δεύ-
. τερον, ἐν ἐπαίνῳ ὑπέστρεψεν εἷς τοὺς αὐτοῦ ἰδίους
τόπους" χαὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἐφεξῆς ἐπὶ δέχα ἔτη
τὴν ὑποτεταγμένην τῷ τῶν Περσῶν βασιλεῖ ἐξουσίαν
χατέστρεψεν, Ταῦτα οὖν θεασάμενος ἅπαντα τὰ
χαχὰ ὃ τῶν Περσῶν βασιλεὺς χατειληφότα αὐτὸν,
συνεχύθη σφόδρα χαὶ διηπορεῖτο ἐν ἑαυτῷ. Προσχα-
λεσάμινος δὲ πάντας τοὺς βασιλεῖς καὶ τοπάρχας xol
στρατηγοὺς τῆς ἰδίας δεσποτείας συμούλιον λαμθά-
γειν, παραχαλῶν πάντας λύσιν τῶν χαχῶν εὑρεῖν"
ὑπισχνεῖτο δὲ χαὶ μείζονας δωρεὰς τῷ δυναμένῳ
ἐχδίχησιν εἰσπρᾶξαι, ἐπαγγελλόμενος ἐν τῷ δευτέρῳ
ἀξιώματι τῆς ἰδίας δεσποτείας χαταἀτάττειν αὐτὸν,
λέγων ὅτι Εἰ χαὶ πάνυ τις τῶν ὑποδεεστέρων τύχοι,
πλὴν τοῦ ἐμοῦ θρόνου πρώτου φανέντος, παρ᾽ αὐτῶν
τὴν ἴσην μετ’ ἐμὲ ἐχέτω τιμήν.

δ 13. Τότε τις ix μέσου τοῦ συνεδρίου ἐπιφανέ-
στατος ἐθνάρχης τῆς τῶν Περσῶν δεσποτείας, ᾧ ὄνομα
Ἄναχ, ix τῆς συγγενείας Κουσάρω τοῦ βασιλέως,
ἀναστὰς εἰς μέσον παρήει, xal ἐκ τοῦ ἰδίου συγγε-
νοῦς, ὡς παρὰ ἐχθροῦ, ὑπέσχετο ἐχδίχησιν λαδεῖν.
᾿Αρξάμενος δὲ $ τῶν Περσῶν βασιλεὺς διαλέγεσθαι,
αὐτῷ φησίν" "Edv μοι ταύτην τὴν ἐχδίχησιν δλοψύχως
ἐχζητήσὴς, τὴν ἀπαρχῆς προγονικὴν ὑμῶν ἐξουσίαν
ὑμῖν ἀναδώσω, χαὶ σοὶ περιθεὶς διάδημα ὑπερδοξάσω
χαὶ ἐπιφανέστατον χαὶ ἐνδοξότατον τῶν ἐν τῇ ἐμὴ
βασιλείᾳ ποιήσω, καὶ δεύτερός μου χληθήση. Ἂπο-
χριθεὶς δὲ ὃ Πάρθος "Avax,, εἴπεν: Τὸ κατάλειμμα τῆς
ἐμῆς συγγενείας εὐποιήσας τιμήσῃς. Ἐγὼ γὰρ χαὶ

Syrie. Adjuncta autem eidem quoque sunt Saracenoru αὐ
agmina in subsidium. Raptisque iterum spoliis, cum.
laude reversus est ad loca propria. Et hoc modo dein-.
ceps in annos decem subjectam regi Persarum potestatem
evertit. Cum ergo perspiceret- Persarum rex haec omnia.
mala, quibus affligebatur, confusus est vehementer
hasitque ambiguus. Convocatis autem omnibus regibus E
locorum praesidibus, et belli ducibus, quos habebat im;
ditione sua , ad consultandum, hortatus est omnes 4 ut
invenirent malorum exitum. Promittebat vero dona:
majora illi, qui vindictam facere valeret , annuntians , se
eidem secundam dignitatem in dominio suo traditurum E
dicens quod : Etiam si quis sit fortunae admodum tenuis,
solio tantum meo primo apparente, zequalem ab ipsis.
post me obtineat honorem. d
$ 13. Tunc aliquis illustrissimus in ditione Persa um
gentis profectus , cui nomen Anac , consanguineus Cusa-
ronis regis, ex ipso surgens consessu, processit in me-

.dium, et promisit vindictam se capturum de proprio-

consanguineo , tanquam de inimico. Incipiens vero disse :
rere Persarum rex , eidem dicit : Si hane mihi vindietam -
toto animo exquisiveris, avitam potestatem statim vob 1 :
reddam : tibique imponens diadema, gloria sublevabo
clarissimumque et omnium illustrissimum in regno meo.
efficiam, et secundus a me vocaberis. Respondens vero
Parthus Anac , dixit : Relictos ex cognatione mea bene-
faciendo honoraveris. Ego enim et frater meus germanus. |

.|

D

JB

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

16 te decore d'une couronne , je te comble d'hon-
neurs et de gloire durant tout mon régne, et tu
- seras le second aprés moi (1). » — « Prends soin
| des miens, répliqua le Parthe, car aujourd'hui
méme, accompagné de mon frére, je prends congé
de toi. » Alors le Parthe, ayant fait tous ses pré-
: paratifs, s'en alla avec son frére, ses serviteurs,
-]eurs femmes et leurs enfants et avec toute sa
-suite, du cóté de l'Arménie, comme s'il émigrait
et s'il se révoltait contre le roi des Perses, et il
vint se présenter au roi Chosroés (2); [8 14.]
dans la province d'Oudi, dans la ville de Khagh-
- khagh (3), οὐ se trouvait le palais d'hiver e
τοὶ d'Arménie (4). Ce qu'ayant entendu,
roi d'Arménie s'en réjouit; il vint à sa Rei

3 τῷ Cf. Sébéos, Hist. d' Héraclius (en arm.) , liv. HI,
- eh. 1
: (2) Zénob de Glag (p. 20 et suiv. du texte et p. 26 de
. la trad. fr.) raconte les mémes détails , mais plus brieéve-
- ment. — Cf. aussi Moise de Khoréne (liv. II, ch. 74.)

(3) Khaghkhagh était située dans la partie septentrionale

: de la province d'Oudi. Non loin des murs de cette ville

119

et l'accueillit avec une joie extréme , surtout lors-
qu'Anag commenca à lui parler par feinte, et lui
expliqua les secrétes intentions de son arrivée :
«Je suis venu vers toi, dit-il, pour que nous
nous vengions ensemble de notre ennemi com-
mun. » Le roi, le voyant arriver avec toute sa fa-
mille, le crut sincére; il lui accorda des hon-
neurs comme à un souverain et lui donna le se-
cond rang dans son royaume. Tout le temps des
jours rigoureux et glacés de l'hiver se passa ainsi
dans la joie. Lorsqu'arriverent ensuite les jours
qui ouvrent les portes du printemps et que tem-
pérent le souffle des zéphyrs, le roi quitta cette
région, et descendit avec les siens à la ville de
Vagharschabad , dans la province d'Ararat. Tandis

coulait le petit fleuve Lopnas qui se jetait dans le Kour
(Lazare de Pharbe, Hist. d' Arm., en arm., p. 110), appelé
Cyrus par les Occidentaux.

(4) Ce fut en effet dés le troisieme siécle que Khagh-
khagh devint la résidence d'hiver des rois d'Arménie.
Plus tard , elle eut la méme destination sous les rois des
Aghouank (Élisée , Hist. des Vartaniens , ch. 3).

- 6 ἐμὸς γνήσιος ἀδελφὸς σήμερόν σοι συντασσόμεθα,
"xal ἀπαλλαττόμεθα. Em ἀδήλῳ γὰρ πρόχειται τὸ
"Om ἀλλήλων ἔτι θεαθῆναι.

Τότε οὖν ἕτοιμος γενόμενος ὃ Πάρθος μετὰ χαὶ τοῦ
ἰδίου ἀδελφοῦ σὺν γυναιξίν τε καὶ παισὶν χαὶ τῇ λοιπῇ
ἀποσχευὴ ἐξῆλθεν, ἀντάρτου σχῆμα ὑποχρινόμενος,
xol ἤρχετο εἰς τὰ μέρη τῆς Ἀρμενίας, ὡς ἄποστα-
τήσας τῶν Περσῶν βασιλέως, προσχεχωρηχὼς δὲ
Κουσάρῳ τῷ τῆς Δρμενίας βασιλεῖ.

S 14. ΠΠαρεγένετο οὖν ἐν τῇ πατρίδι χαὶ Χαλχὰλ
- πόλει λεγομένη, € ἐν παραχειμίοις τόποις τῶν τῆς Ἂρ-
μενίας βασιλέων. Θεασάμενος δὲ αὐτὸν ὃ βασιλεὺς
μετὰ πλείστης φιλοτιμίας ἀπεδέξατο, μάλιστα ὅτι
ὑποχρινόμενος δολερῶς συνομιλεῖν αὐτῷ ἤρξατο, καὶ
τῆς ἰδίας παρουσίας τὴν πίστιν dab rto Moy"
Διὰ τοῦτο πάρειμι, ἵνα συμφώνως ὑπὲρ ἀμφοτέρων
ἡμῶν ἐχδίχησιν εἰσπρᾶξαι δυνηθῶμεν. ᾿Επειδὴ οὖν
ἐθεώρει ὁ βασιλεὺς τὸν ἄνδρα πρὸς αὐτὸν ὁρμήσαντα
σὺν πᾶσι τοῖς οἰχείοις, ἀδιστάχτως αὐτῷ ἐπίστευσεν"
χαὶ τότε δίδωσιν αὐτῷ τιμὴν χατὰ τὸν βασιλικὸν
νόμον, καὶ ἐπὶ δευτέρῳ αὐτὸν θρόνῳ ἀναόιδάσας
ἐχάθισεν. Πάντα δὲ τὸν τοῦ χειμῶνος καιρὸν xoi
τὰς τῶν δεινοτάτων ἀνέμων πνοὰς ἐν εὐφροσύνῃ
ἀναπεπαυμένοι ἦσαν. Ἐπειδὴ οὖν ἥχασιν oi τοῦ
ἔαρος ἡμέραι, πνέοντος τοῦ νότου θερμὸν, τῆς θερινῆς
. θύρας ἀνοιγείσης, ἀπῆρεν ὃ βασιλεὺς ἐξ ἐχείνων τῶν
preo», xal χατέδη εἰς τὴν πατρίδα; λεγομένην Apa-
ρὰτ, εἰς πόλιν Οὐαλεροκτίστην, χαὶ ὅτε ἐν εὐφροσύνῃ
ἀναπεπαυμένοι ἦσαν δ τε βασιλεὺς χαὶ ὃ Πάρθος.
ἐνεθυμεῖτο ὃ βασιλεὺς στρατοπεδεῦσαι πάλιν εἷς τὰ
Μέρη τῆς Περσίδος. Ὁ δὲ Πάρθος ἀχούσας ἐμνήσθη
τοῦ ὅρχου τοῦ πρὸς τὸν Περσῶν βασιλέα, καὶ τὴν ἰδίαν

tibi hodie valedicimus et nos discedimus. Nam incertum
manet, an invicem etiamnum simus visuri.

Itaque tunc Parthus, simulac erat paratus, cum proprio
fratre et cum uxoribus ac liberis, et cum reliquo appa-
ratu egressus est, rebellatoris speciem simulans, profectus
est in partes Armenic, quasi deserens Persarum regem,
accedensque ad regem Armenia Cusaronem.

$ 14. Advenit itaque in provinciam et civitatem Chal-
chal dictam , in loca hiberna regum Armenie. Rex vero
eum videns, summo cum honore excepit, maxime post-
quam simulante dolo cum ipso colloqui ccpit , et adventus
sui fidem manifestare, dicens : « Hae de causa adsum,
ut communi consensu de ambobus nobis vindictam ía-
cere possimus. » Igitur perspiciens rex virum ad se venisse
cum omnibus suis familiaribus , indubitanter ei credidit ,
et tunc eidem regalem tribuit honorem , eumque attol-
lens, in secundo sedere fecit solio. Omne autem tempus
hiemale , illudque , quo vehementissimi erant, ventorum
flatus, cum letitia transegerunt in quiete. Atubi venit
tempus veris, austro calidum spirante , apertáque ssta-
tis portà, ex illis partibus rex discessit, profectusque
est ad provinciam Ararat dictam , patriam suam , ad ci-
vitatem Valeroctistam ; et ubi hilariter quieverant tam
rex quam Parthus, cogitabat rex iterum castra movere
in tractus Persidis. Hocintellecto, Parthus jurisjurandi,
quo se regi Persarum obstrinxerat , recordatus est, cu-

piebatque et propriam videre patriam, credebatque

120
que, là, il se reposait dans la joie, il lui vintà l'esprit
delever destroupes avec lesquelles il résolut de
parcouriret de ravager de nouveau les domaines
des Perses. Le Parthe, ayant appris cette résolu-
tion, se souvint de l'engagement qu'il avait con-
tracté envers le roi des Perses, et se rappela aussi
les promesses qu'il lui avait faites. Aussi, dési-
rant recouvrer son propre pays appelé Pahlav,
[S 15.] il médita un projet criminel. Ayant pris
àl'écart le roi et son propre frére, comme pour
faire une promenade et s'entretenir d'affaires
'secrétes, ils se munirent d'épées tranchantes.
Tout à coup ils tirérent leurs armes et en frap-
pérent le roi (1). Aussitót la nouvelle de cet assas-
sinat se répandit partout ; la foule et les lamenta-
tions allérent en grossissant; mais les meurtriers ,

(1) €f. Moise de Khorene, liv. II, ch. 74. — Zénob de
Glag, p. 20 et suiv. du texte et p. 26-27 de la trad. fr.

(2) Cette ville, située au confluent de l'Araxe et du
Medzamor, fut pendant longtemps la capitale de l'Arménie.
Les Grecs la nommaient Ἀρτάξατα ou ᾿Αρταξιάσατα (Stra-
bon , liv. XI, ch. 14. — Ptolémée , Géogr.,liv. V, ch. 13.
— Étienne de Byz., de Urbib., hoc verbo). Selon Strabon
et Plutarque (Vie de Lucullus) elle fut fondée d'apres les
avis d'Annibal, par Artaxias, d'abord gouverneur, et puis

AGATHANGE.«

durant ce temps , étant montés sur leurs chevaux,
prirent la fuite, Les satrapes de l'armée arm. z
nienne, ayant appris leur fuite, se partagerent
en différentes troupes et les poursuivirent, Les ui
coururent au pont méme qui méne à la ville
d'Ardaschad (2), parce que le fleuve Arax
était gonflé jusqu'au bord de ses rives, et ses
eaux étaient troublées et grossies par la fonte des |
neiges et des glaces. Les autres, ayant franchi Θ΄
pont dela ville de Vagharschabad, appelé pon

de Medzamor (3), coururent aussi à l'extrémité
du pont d'Ardaschad, et, ayant cerné les fugitifs.
dans un étroit passage, ils les précipitérent du pont
dé Dapher (4) dans le fleuve. Ensuite ils s'en re-
tournérent.en poussant des cris de douleur, et.
tout le pays de concert pleurait son roi, Celui-ci,

3

|

ensuite roi d'Arménie. Tiridate, qui la rebátit aprés qu'elle
eut été ruinée par Corbulon , lui donna le nom de l'empe
reur Néron qui lui avait rendu ses États (Dion Cassius, —
liv. 62, apud. Xiphil.). Cette ville n'est plus aujourd'hui
qu'un monceau de ruines. f a i
(3) Medzamor, grand. marais, appelé aussi Azad, libre; —
C'est une riviere qui coule à l'ouest prés de Tévin et va ὦ
rejoindre l'Araxe un peu au-dessus de cette ville. 54
(4) Cf. Indjidji, Géogr. ancienne., p.487.

πατρίδα ἰδεῖν ἐπεπόθει, καὶ τῶν ὑποσχέσεων ἐπιτυχεῖν
ἐπίστευεν, ὡς μέλλων τῆς τῶν Πάρθων ἐξουσίας ἐπι-
χρατεῖν, xa τὴν προγονιχὴν τιμὴν ἀναλαδεῖν.

S 15. Βουλὴν οὖν πονηρὰν σχεψάμενος, λαμθάνει
τὸν βασιλέα αὐτός τε x«i ὁ ἴδιος αὐτοῦ ἀδελφὸς ἰδιά-
ζοντες, ὡς προφασιζόμενοι σχέψιν τινὰ ἀναθέσθαι
αὐτῷ, τὰς δὲ ῥομφαίας αὐτῶν, δλοστόμους, παρελυ-
σθέντας ἐκράτουν χρυφίως. Αὐτίκα δὲ ἀπροσδοκήτως
τὰς σπάθας ἀνασπάσαντες, ἐπάταξαν τὸν βασιλέα, xal
εἰς τὴν γὴν χατέῤῥαξαν. Γνοὺς δέ τις εὐθέως τὸ γινόμενον
πρᾶγμα, ἐξέχραγεν ὀλολυγμῷ μεγάλῳ, xoi ὡς ὧδε
χαὶ ὧδε αὐτοὶ, ἐπιδάντες τοῖς ἰδίοις ἵπποις, φυγάδες
ἐγένοντο, χαὶ τοῦτο μαθόντες οἱ σατράπαι τῶν Ἂρ-
μενίων, νουμέραρχοι διεμερίζοντο ὀπίσω αὐτῶν xa-
ταδιώχοντες, xal προδραμόντες τινὲς προχατελαάύοντο
τὴν διαδάθραν ἐπὶ πύλαις ᾿Δρταξάτης πόλεως. ὍὋ
γὰρ ποταμὸς ᾿Ερασὰχ πλημμύρων μέχρι τῆς κρηπῖδος
ἔῤῥεεν ἐχ τῆς λυθείσης χιόνος σὺν τῷ χρυστάλλῳ, οἷ-
δαίνων xo ἀνχδλύζων ἐν ταῖς ἡμέραις ὧν τῆς αὐτοῦ
ἀναθολώσεως. Ἄλλοι δὲ περάσαντες τὴν γέφυραν
Οὐαλεροχτίστης τῆς πύλεως, καὶ τὴν διαδάθραν τοῦ
λεγομένου ποταμοῦ Μάθεος, συνέδραμον χαταλαθεῖν
τὰς διαθάσεις τῆς προχειμένης πόλεως Ἀρταξάτης,
χαὶ ἕν τοῖς στενοῖς περιχυχλώσαντες τοὺς φυγάδας ἐν
μέσῳ τῶν γεφυρῶν ἔνθεν xol ἔνθεν, ποταμοξρυχίους
πεποιήχασιν. Αὐτοὶ δὲ, ἀναστρέψαντες ὀλολυγμοῖς xal
χραυγαῖς χαὶ ἐλεειναῖς φωναῖς σὺν πάσῃ τῇ χώρα συνα-
χθέντες, τὸν βασιλέα ἐθρήνουν. " Ect δὲ μικρὰν ἐχεῖνος
θέρμην ὑπὸ τὰ στέρνα ἀναπνέων, τῆς τελευταίας

obtenturum se promissa sibi facta , velut dominationem
Parthorum adepturus, honoremque progenitorum suorum.
habiturus. o3

$ 15. Igitur, pravo inito consilio , assumpserunt regem |
ipse ejusque frater sine alio comitatu, prcetexentes ,
quandam considerationem se illi proposituros, gladios ^
Vero suos, totos acutos, involutos occulte arripiebant. .
Extemplo autem gladios improviso educentes, regem
percusserunt et in terram dejecerunt. Cum vero factum 2
aliquis centinuo rescivisset , exclamavit magno eum ulu- -
latu; et cum illi, ascensis equis suis, huc illucque fuge-
rent , et hoc Armeniorum satrapa didicissent ; cohortium [
prefecti dividebantur ad eos persequendos, et priecur-
rentes aliqui praecccupaverunt pontem ad portas civitatis |
Artaxate. Nam fluvius Erasach exundans, usque ad.
crepidinem íluebat ex nive soluta cum glacie, tumens |
et scaturiens in diebus limi ebullientis. Alii vero írans--
euntes pontem civitatis Valeroctistze, et pontem fluvii, cui 3
nomen Matheus, concurrerunt ad occupandos transitus |
civitatis Artaxate, fugitivosque in locorum angustiis |
circumdantes in medio pontium hinc et illinc, fecerunt |
ut submergerentur in flumine. Illi autem redeuntes ,
ululatibus et clamoribus, vocibusque miserandis, cum -
omni provincia congregati, regem lugebant. Ille vero, -
modicum adhuc calorem in pectore spirdns, postremo |
adveniente flatu, precepit ut omnis eorum cognatio 1

3
|
r

AUC due ME MNT uS
TOU ese Yee v HR

- avant de rendre le dernier soupir, ordonna qu'on
exterminàt toute la famille (de son assassin].
Alors on commenca à faire un grand carnage,
et on n'épargna ni les hommes mürs, ni l'àge qui
. me sait pas encore distinguer la main droite de la
gauche (1). Les femmes mémes tombérent sous le
fer; deux petits enfants, avrachés par leurs nour-
rices au massacre des fils du Parthe , échappérent
seuls à la mort. L'un fut cibddt. en Perse et
'autre en Gréce (2).

5 CHAPITRE III.

[$ 16. | Or il advint que le roi des Perses, ayant

— (1) Cf. Moise de Khorene , liv. IT, ch. 7A. — Zénob de
- Glag, p. 21 du texte arm. et 27 de la trad. franc.

-. (2) Zénob de Glag (p. 21 et 22 du texte arm., et

ΟΡ. 27-28 de la trad. fr.) raconte qu'aprés le meurtre

d'Anag et des membres de sa famille, un certain Pourtar
. dune famille distinguée de la Perse 'et qui avait épousé
ἃ Césarée Sophie, sceur d'Euthale, prévint Okohi , femme

- d'Anag, de l'ordre donné par Chosroés de mettre à mort

- fous les membres de la famille de son époux. Ce Pourtar
- se chargea de cacher le fils d'Anag, appelé Grégoire,
- pour le sauver de la mort, et le confia à Sophie. Sourén,

- frére de Grégoire , fut conduit en Perse par ses gouver-
-mantes et fut élevé à la cour du roi des Hephthalites,
.auprés de Khosrovouhi, scur d'Anag , femme de Diran,
fils de Djevanchir (Oukhthannés d'Édesse, 0p. cit., p. 68.
—— Vartan, Hist., univ. en arm., p. 37). Devenu grand,

᾿ς Sourén passa sur le territoire des Djens et devint le roi

᾿ γεανίσχου χαὶ τοῦ μὴ γινώσχοντος δεξιὰν χαὶ ἀριστεράν. -

σον.

du pays (Zénob, p. 22 du texte et p. 29 de la tr. fr. —
Oukhthannes d'Édesse , p. 68). Pourtar, ayant conduit

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

121
appris ces événements , se livra à la joie (3); ily
eut des danses et une féte de triomphe, et il
accomplit les voeux nombreux qu'il avait faits aux
Temples du Feu. Il enróla des soldats, entra en
campagne, lanca des partis armés dans le royaume
d'Arménie et enleva des hommes et des chevaux,
des vieillards et des enfants, des jeunes filles et des
jeunes gens (4). Cependant un des fils de Chosroés
roi des Arméniens , qui était encore en bas áge et
qui s'appelait Tiridate (Dertad), échappa aux en-
vahisseurs, car ses gouverneurs (5) s'enfuirentavec :
lui à la cour de l'empereur du pays des Grecs.
Ensuite le roi de Perse, étant venu en Arménie,
s'empara du pays et lui imposa son nom, Il mit en

Grégoire en Cappadoce , le fit clever et instruire dans les
lettres grecques et syriaques. A l'Àge de douze ans, Gré-
goire épousa Marie, fille de David , dont il eut Verthanés
et Rhesdagués (Zénob, p. 22 du texte et p. 31-32 de
la trad. fr. — Moise de Khoréne , liv. II, ch. 80.— Oukh-
thannés, p. 72.— Vartan , Hist. wuniv., p. 37) qui de-
vinrent plus tard patriarches de la nation arménienne.

(3) ) Zénob de Glag dit que le roi de Perse érigea en féte
le jour de la mort de Chosroés (p. 21 du texte, et p. 27
de la trad. fr. — Oukhthannés , p. 62-64, 67).

(4) €f. Moise de Khorene (liv. IT, ch. 76) qui emprunte
ce qu'il raconte de l'invasion de l'Arménie par Ardschir,
à Firmilien , évéque de Césarée, disciple d'Origene , au-
teur d'une Histoire des persécutions suscitées contre
PÉglise par les empereurs Maximien et Décius , histoire
aujourd'hui perdue et que cite Eusébe, dans son His-
toire ecclésiastique , liv. VIE, ch. 14.

(5) Moise de Khoréne (liv. II, ch. 76) nomme l'un de
ces satrapes, qui s'appelait Ardavazt Mantagouni.,

τ οω , .--
πνοὴς αὐτῷ φθασάσης ἐχέλευσε τὴν συγγένειαν αὐτῶν
᾿ D , - ^
πᾶσαν ἐξολοθρεῦσαι, καὶ μηδὲν ὅλως χαταλιπεῖν ἀπὸ

Ἀλλὰ xal τὴν θήλειαν γονὴν ἐξηφάνισαν ἐν τοῖς ζί-

φεσιν, Πλὴν δύο μικρότατα παιδία ἐχ τῶν υἱῶν τοῦ

ΠΙάρθου διασώσας τις τῶν ἐγγυτ τάτων, ἐποιήσατο μετὰ

τροφῶν, χαὶ ἐχφυγεῖν πεποίηχεν, ἕνα μὲν εἰς τὰ μέρη

τὴς Περσίδος, τὸν δὲ ἕτερον ἐν τοῖς ἹΡωμαϊχοῖς τόποις,
Ac M CAE

xal ἐγένετο, .

exterminaretur, nec ullus omnino relinqueretur, nec ado-
lescens, nec ille, qui neque dexteram novit neque sini-
stram : quin et genus muliebre gladiis deleverunt. Verum-
tamen, cum quis ex proximis duos infantes maxime pu- :
sillos ex filiis Parthi servasset, nutrices iisdem attribuit,
fecitque ut effugerent, alter quidem in partes Persidis ,

alter in loca Romanis subjecta, ut revera factum est.

CAPUT TERTIUM.

Primordia S. Gregorii et Teredatis Armenia regis : hic, obtento patris regno, Gregorium ad
idololatriam inducere frustra nititur.

5 16. Ὡς ἤκουσε ταῦτα πάντα ὃ βασιλεὺς τῶν
Lud à Y , ah
Περσῶν, θυμηδίας ἐπλήσθη, xa μεγάλην πανήγυριν

A “
ἐπετέλει ἐκείνην τὴν ἡμέραν, καὶ πλεῖστα χαρίσματα
τοῖς ἱεροῖς ἐδωρεῖτο, τῶν δαιμόνων. ᾿Επιστρατοπε-

δεύσας χαταλαμύάνει τὴν τῆς ᾿Αρμενίας μεγάλην

χώραν, xoi πᾶσαν ἡλικίαν ὁμοῦ αἰχμαλωτίσας χατα-
χράτος εἷλεν αὐτήν. Διασωθεὶς δὲ εἷς, περιεσώσατο ἐ ἐχ
μέσου τῆς αἰχμαλωσίας ἕνα τῶν υἱῶν τοῦ βασιλέως

$ 16. Ubi hzc omnia intellexit rex Persarum , repletus
est voluptate, et maximam festivitatem celebravit illa
die , plurimaque ddemonum fanis largitus est dona. Col-
lecto autem exercitu, occupavit magnam Armeniz pro-
vinciam , omnemque simul zefatem captivitati addicens ,
terram vi obtinuit. At unus, qui evaserat, e medio ca- -
ptivorum unum ex filiis regis Armeniae Cusaronis serva-
vit, non nimis parvum, cui nomen Teredates, tra-

122

fuite les, troupes grecques, les repoussa jusqu'à
leurs frontiéres (1), fit creuser des fossés pour
marquer leurs limites (2), ei nomma Porte du fossé
l'endroit qui s'appelait auparavant Ojdz (3). Il
emmena avec lui le reste des habitants, et s'em-
para du pays. Pendant ce temps, Tiridate vint
chez un comte appelé Licinius (Ligianés) (4) et
trouva chez lui la nourriture et l'instruction.

[S 17.] Cependant le fils du Parthe , qui s'était
réfugié en Gréce, grandit et étudia à Césarée, ville
de Cappadoce, et sa gouvernante (5) l'élevait
sans cesse dans la crainte du Christ. Ayant été
mmstruit dans les doctrines de la foi chrétienne,

(1) Moise de Khoréne (liv. II, ch. 76) raconte que,
pendant les régnes de Tacite et de Florien, Ardschir
ravagea l'Arménie , battit les troupes grecques (romaines)
et réduisit les habitants du pays en captivité. Tacite
marcha contre Ardschir qui le mit en fuite, aprés quoi
l'empereur fut assassiné à Djanik , dans le Pont, par les
siens, tandis que son frére Florien mourait de la méme
maniere , peu de temps apres, à Tarse en Cilicie. Vopiscus
(Vie de Tacite) est beaucoup moins précis que Moise de
Khoreéne , et cest à peine s'il parle de l'expédition dirigée
par Tacite contre les Perses. Quant à la mort de Tacite ,
Vopiscus ne dit pas si ce prince, qui était àgé de soixante-
quinze ans, quand il revétit la pourpre, périt de mort
violente.

(2) Moise de Khorene (liv. IT, ch. 77) dit qu'Ardschir
fit faire le bornage du pays, et éleva des termes pour in-
Giquer les limites de la terre, et. que ces bornes furent
désignées sous le nom de termes ardaschiriens.

(3) L'emplacement de cette localité est incertain , car
cet endroit parait étre différent de la ville du méme nom
qui était située dans la province de Siounie. La version
grecque d'Agathange rend le nom d'Ojdz par τόπος
Χάσματος. :

AGATHANGE.

P'Écriture-Sainte lui devint familiére, et il grandit
dans la crainte de Dieu. Son nom était Grégoire. -
Lorsqu'il eut appris par sa gouvernante l'acte
commis par son pére, il s'en alla vers le roi Ti-
ridate (6) avec la libre volonté de le servir (7)..
Toutefois il se cachait, ne voulait pas faire savoir
de qui il était fils , et il refusait de dire d'oà et.
comment il était venu. S'étant consacré au service |
du roi, il lui était soumis entiérement. Dans ce
témps-là , l'Église de Dieu était persécutée par le |
prince des Grecs (8). Tiridate, s'étant apercu que
Grégoire appartenait au culte chrétien, commenca |
à lui faire des reproches et des menaces et le mit '

(4) ll est certain qu'il est. question ici de C. Fi. —
Licinius Licinianus qui, en 307, fut associé à l'empire —
avec Galére, et en 311, prit le titre d'Auguste avec Cons- Ὁ
tantin οἱ Maximin Daza. — Cf. Moise de Kh., II, 79. — —

(5) Cette gouvernante s'appelait Sophie; c'était une
chrétienne de Césarée, mariée à Pourtar, Perse de nation, .
qi τὰ venu s'établir en Cappadoce (Molise de Kborene, -

I, 80). : a

(6) Tiridate II, appelé Deríad par les Arméniens, recut. —
le surnom de Grand. Il était fils de Chosroés, surnommé —
aussi le Grand, assassiné par Anag. Tiridate fut le premier —
roi chrétien de la Grande Arménie , et régna de l'an 286-
287 à l'an 314 de notre ére, parla volonté de Dioclétien
qui l'éleva sur le tróne d'Arménie dans la troisiéme année
de son régne (Moise de Khorene , liv. II, ch. $2.— Mé- —
khitar d'Airivank, Hist. d'Arm., en arm., p. 45). 4

(7) C£. Zénob de Glag, p. 22 et 23 du texte, et p. 32 -
de la trad. fr. — Moise de Khorene , liv. II , ch. 80. -

(8) Agathange fait allusion ici à la persécution de Dio- —
clétien , ordonnée contre les chrétiens, en 303.

"Agev(ag Ἀουσάρω, οὗ μιχρότατον παιδίον, ᾧ ὄνομα
Ῥηρηδάτης, καὶ παραδοὺς παιδαγωγοῖς ἐφυγάδευσεν εἷς
τὰ μέρη Ῥωμανίας ἐν τῷ τοῦ Καίσαρος παλατίῳ. Τὴν
μὲν οὖν Ἀρμενίων χώραν ὃ βασιλεὺς Περσίδος περιελὼν
ἰδιοποίητο, καὶ ἐπὶ τῷ ἑαυτοῦ ὀνόματι τοὺς τόπους
ἐχάλει" τοὺς ἐγχαθέτους στρατηγοὺς ἐξεδίωχεν ἕως τῶν
ὁρίων Ρωμανίας , καὶ τάφρους πεποιηχὼς, ὅρια ἔστη-
σεν" τὸν δὲ τόπον ὠνόμασεν Φοσέων πύλας, ἔνθα πάλαι
ἐχαλεῖτο τόπος Χάσματος. Παραγενόμενος οὖν Τηρη-
δάτης ἐχάθισε παιδευόμενος παρά τινι χόμητι Λυ-
χιαγῷ χαλουμένῳ.

S 17. Ὁ δὲ υἱὸς τοῦ Πάρθου, 6 προσπεφυγὼς τοῖς
“Ῥωμαίων μέρεσιν, ἀνετρέφετο καὶ ἐπαιδεύετο ἐν πόλει
Καισαρείᾳ τῆς Καππαδοχίας, xol ἐν γνώσει τινὸς χρι-
στιανοῦ γενόμενος, ἐδιδάχθη τὸν φόδον τὴς τοῦ Χρι-
στοῦ διδαχῆς, χἀὶ τῆς θείας παιδεύσεως πάνυ ἔμπειρος
ἐγένετο, ὀνόματι λεγόμενος Γρηγόριος. Ὥς δὲ ἔμαθε
περὶ τῶν τοῦ πατρὸς πράξεων τῶν πάλαι γενομένων,
ἐξελθὼν ἐπορεύθη πρὸς ᾿Τηρηδάτην αὐτοπροαιρέτως
λειτουργῆσαι αὐτῷ, περιχρύπτων δὲ αὐτὸν, xol μηδὲν
ἐχφήνας, ἢ πόθεν, 2 πῶς, ἢ ἕνεχεν τίνος εἷς δουλείαν

ditumque pzedagogis , fugere jussit in partes Romanorum —
et ad Csesaris palatium. Itaque Persarum rex captam
undique Armeni: provinciam sibi vindicavit, et ex nomine -
suo locis dabat nomina : ibi in statione positos militum '

duces persecutus est usque ad confinia ditionis Romanz , -
fossisque factis, limites constituit : locum vero nominavit '
Φοσέων πύλας [Fossarum portas], ubi ante vocabatur τόπος
Χάσψιχτος [Hiatus locus]. Teredates igitur, ubi advenerat,
manebat, ut institueretur, apud quendam comitem, no- -
mine Lucianum. -
$ 17. At filius Parthi, qui ante ad Romanorum partes —
fugerat, educabatur et erudiebatur in civitate Ccesarea -
Cappadocie, notusque cuidam christiano factus, doce»

batur timorem doctrinze christianze , divinzeque eruditio- 1
nis peritus admodum factus est, nomine dictus Gregorius. —
Ubi vero didicit facta patris sui, quce olim contigerant , 1
abiens ivit ad Teredatem ut libera voluntate ei serviret, 1
occultans tamen se, et nihil indicans, unde, auf quo- E.
modo, aut qua de causa, in servitutem se inclinans, 5
administrandum ei cum omni subjectione venisset. lisdem —

"

Ὄ

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

souvent en prison, couvert de chaines , pour qu'il
- abandonnát le culte du Christ et qu'il lui obéit,
en adorant de fausses et impures divinités.

[S 18.] A cette époque le prince des Goths (1)
rassembla des soldats, et, ayant réuni une armée
-considérable, déclara la guerre au prince des
4 Grecs(2). Il lui envoya des ambassadeurs pour
-]ui dire : « Pourquoi mettons-nous tant de gens
€n campagne, tant d'hommes hors de combat,
et ruinons-nous le pays en y jetant la consterna-
tion? Me voici seul, loin de mes cohortes et mar-
€hant contre toi, Avance-toi de ton cóté, et
"trouvons-nous ensemble en champ clos. Si je
- triomphe, les Grecs resteront soumis à ma domi-
—mation; si au contraire tu es victorieux, nous

(1) Ce roi des Goths est. appelé Hratché ou Hertché ,

- par les écrivains arméniens. ]] était fils d'Askedné ou
Sakténe, scur de S. Jacques de Nisibe, l'un des plus
illustres Peres de l'Église arménienne. Jacques était lui-
. méme fils de Khosrovouhi , sceur d'Anag, pére de S. Gré-
- goire (Zénob de Glag, p. 22 du texte et p. 29 et 30 de
la trad. fr. — Oukhthannes d'Édesse, p. 68). Hratché,

ὁ ὁ δ

193

serons soumis à tes lois pour la vie, et, au lieu de
répandre du sang, nous ne songerons qu'au bien
général. » Ayant entendu ces paroles, le roi des
Grecs fut effrayé, puisque son adversaire ne voulait
pas livrer de bataille rangée: et qu'il refusait de
consentir aux propositions de l'ambassade, n'étant
pas d'une complexion vigoureuse. Aussi, saisi de
terreur, il ne savait que répondre. A ce moment
l'empereur ordonna d'expédier des messagers et
des décrets aux princes et aux officiers de son
empire, pour qu'ils se hátassent de venir le trouver.
Tous les princes, les troupes et les satrapes arrivé-
rent sans retard. Licinius se háta de rejoindre
également le camp du roi avec son armée.

venu avec ses parents, dans le pays des Goths , fut, à la
suite de circonstances heureuses, élevé à la dignité
wd (Oukhthannés, p. 68. — Vartan, Hist. univ.,
p. 37).

(2) Cf. Zénob de Glag, p.22 du texte et p.30 de la
trad. fr. — Le prince des Grecs dont il est question dans
ce passage n'est autre que Dioclétien.

ξαυτὸν ὑποχλίνας, ἐν πάσῃ ὑποταγῇ λειτουργεῖν
ἐνώπιον αὐτοῦ. Καὶ ἐν τοῖς καιροῖς ἐχείνοις ὃ τῶν
“Ἑλλήνων ἄρχων τὴν τοῦ Θεοῦ ἐχκλησίαν ἐδίωχε, xal
τότε μανθάνει ὃ Τηρηδάτης περὶ Γρηγορίου ὅτι χρι-
στιανὸς ὑπάρχει. "Ἤρξατο δὲ τηνικαῦτα ἐπιτιμᾶν αὐτῷ,
xa διαφόρως ἀγαναχτήσεως ἐπιτιθέναι * πολλάλις δὲ
ἐν φυλαχαῖς xo δεσμοῖς καὶ βασάνοις ἔθλιόεν αὐτὸν,
χαὶ ἀποστῆσαι ἔσπευδε τῆς τοῦ Χριστοῦ προσχυνή-
σεως, xa εἰς δουλείαν ὑπεισαγαγεῖν τῆς τῶν ματαίων
εἰδώλων βδελυρᾶς λατρείας.

5. 18. Ἔν δὲ ταῖς ἡμέραις ἐχείναις. στράτευμα
συναθροίζει ὃ τῶν Γότθων ἄρχων, καὶ πολλὴν βοή-
θειαν συγχομίσας, ἦλθε πόλεμον στῆσαι μετὰ τοῦ
τῶν Ελλήνων ἄρχοντος, xot τὸν τρόπον τοῦτον, φασὶν,
ἀποστέλλει λέγων αὐτῷ * "Iva τί ὅλως παράγομεν τοὺς
συμιλίχτους ἐν τῷ πολέμῳ, καὶ χαταχόπτομεν τὰ
στρατεύματα, χίνδυνον δὲ ἅμα καὶ ἀνάγχην ταῖς πό-
λεσιν ἐπιφέρομεν ; Ἰδοὺ ἐγὼ ἀντίπαλος ἐχ τοῦ ἥμε-
τέρου στρατοῦ ἐξέρχομαι, χαὶ σὺ αὐτὸς ἀπὸ τῶν
Ἑλλήνων, xal μονομαχήσωμεν. "EXv ἐγὼ σὲ ὕπερνι-
χήσω, οἱ “Ἕλληνες ἐμοὶ ὑποταγῶσιν ἐν δουλείᾳ * εἰ δὲ
αὐτὸς ἐμὲ bromide", οἱ ἡμέτεροί σοι ἀποχλίναντες
δουλεύσωσι, καὶ χωρὶς αἱματεχχυσίας τοῖς ἀμφοτέρων
μέρεσι γένηται εἰρήνη. καὶ ἀσφάλεια. Ταῦτα
ἀχούσας 6 τῶν “Ἑλλήνων βασιλεὺς, ἐφοδήθη λίαν, ὅτι
ἀναλχέστατος ὑπῆρχε τῇ τῶν ὀστῶν δυνάμει, καὶ
ἐχχενωθεὶς τὸ τῆς χαρδίας θάρσος, ἐταράχθη μὴ
εὑρίσκων, πῶς αὐτῷ παράσχοι ἀπόχρισιν. "Tóve πα-
ραχελεύεται πανταχῇ γράμματα καταπεμφθῆναι πρὸς
τοὺς στρατηγοὺς τῆς ἰδίας ἐξουσίας, ὅπως πάντες παρ᾽
αὐτὸν ἐν τάχει παραγένωνται, Τότε δὴ οἱ ἄρχοντες
Xa οἱ στρατηγοὶ τὰ πρὸς αὐτὸν ἐν σπουδῇ κατελάμ.-

temporibus Graccorum princeps ecclesiam Dei persecu-
tus est, et tum rescivit Teredates de Gregorio, quod
christianus esset. Itaque ipsum continuo coepit increpare,
variisque modis per indignationem aggredi : frequen-
ler autem carceribus, vinculis et cruciatibus ipsum af-
fligebat , studebatque eum ab adoratione Christi abdu-
cere, et ad abominandum inanium idolorum sensim
reducere cultum.

$ 18. Illo tempore Gothorum princeps exercitum con-
gregat, multorumque secum trahens. subsidium , venit
bellum moturus prineipi- Graecorum, eoque modo , in-
quiunt, legationem mittens, locutus est : Ut quid omnino
commixtos adducimus in conílictum , et agmina conci-
dimus, periculum vero simul et necessitatem urbibus
inducimus? Ecce ego in lucta adversarius ex castris no-
stris egredior, et tu ipse ex Grecis : singulari dimicemus
certamine. Si ego te superavero , Greci mihi subjiciantur
servi; si vero ipse me depresseris , nostri se tibi inclinautes
serviant , et sine sanguinis effusione ex amborum partibus
pax fiat et securitas. Haec audiens Grecorum rex vehe-
menter timuit, quia ossium robore erat infirmissimus,
animique fortitudine destitutus, et turbatus est, quod
non inveniret , quo eidem responderet modo. Tunc jubet ,
litteras quoquoversus mitti ad belli duces dominationi
su: subjectos, ut omnes velociter ad ipsum accedant..
Duces autem et milites diligenter ad ipsum profecti sunt.

124

(S 19.] Tandis que les corps d'armée étaient en
'" marche, accompagnés de Tiridate, il arriva qu'ils
entrérent dans un chemin resserré par des haies
de vignes et des blés, prés des portes de la ville (1)
.qui, à cette heure de la nuit, étaient fermées. Ne
trouvant pas à ce moment des fourrages pour les
chevaux de l'armée, on découvrit, dans une étable
“ἃ beeufs, une grande quantité de foin amoncelé;
mais personne ne pouvait arriver jusqu'à la hau-
teur de l'enceinte. Tiridate, y étant monté et y
ayant pénétré ensuite , jetait aux soldats botte par
botte , jusqu'à ce qu'ils en eussent leur suffisance;
puis il lanca également au milieu de l'armée les
gardiens du grenier et méme les ánes (2), et fran-
chit ensuite la muraille (3). Licinius , voyant cette
force extraordinaire, en fut étonné. Le matin,
comme le jour paraissait, on ouvrit les portes de

(1) I1 est difficile de savoir à quelle localité il est fait
allusion dans ce passage. Les Mékhitaristes, dans les notes
jointes à la traduction italienne d'Agathange (p. 21,
note 1), hésitent à affirmer qu'il soit question de Rome
ou de toute autre ville de l'empire.

(2) L'arménien dit formellement que c'étaient « des
ánes », itchian; mais le traducteur grec a cru lire 2
ichaniz , « des chiens ».

AGATHANGE.

la ville et toutes les troupes y entrérent. Licinius
se présenta au roi (4), avec tous les grands, les
généraux , les capitaines et les princes.
[S 20.] Le roi lui fit part de la proposition dul
roi des Goths. Licinius lui répondit : « Que mor 1
seigneur soit sans aucune inquiétude; il y a à sa.
Porte un homme capable de lui résister; c'est.
Tiridate qui descend des rois du pays d'Arménie.» |
Et il se mit à raconter l'acte audacieux de la nuit |
précédente. Le roi ordonna aussitót qu'on amenát |
Tiridate en sa présence, et lui fit part du défi
qu'on lui avait jeté. On fit ensuite tous les pré-.
paratifs pour la rencontre qui devait avoir lieu.
le jour suivant. Le lendemain, à l'aube [du j
jour], le roi ordonna qu'on revétit Tiridate de la
pourpre et des ornements royaux. Ils lui mirent.
l'embléme de la dignité souveraine, et comm e
(3) Cette action d'éclat n'est pas relatée par Moise le:
Khorene (liv. II, ch. 79) qui a rassemblé cependant une -
foule de particularités intéressantes touchant l'adresse et.
la force de Tiridate, d'apres l'Histoire, aujourd'hui perdue, ;
de Firmilien , évéque de Césarée. ]
(4) C'est-à-dire ; à l'empereur Dioclétien.

θανον. Παραλαδὼν οὖν xoi Λιχινιανὸς τὴν ὑπὸ τὴν
αὐτοῦ χεῖρα στρατείαν, ἥχει μετὰ πάντων.

S το. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ πορεύεσθαι τὰ συστή-
ματα τῶν στρατοπέδων, ἔφθασαν ἐν στενωτάτοις
τόποις ἀνὰ μέσον τῶν ἀμπελώνων φραγμῶν [χαὶ] πρὸς
τὰς πύλας τῆς πόλεως προσανέτρεχον. Ai δὲ πύλαι
χεχλεισμέναι ἦσαν, μεσονυχτίου ὄντος, καὶ ἐπειδὴ
oby ηὗὑρίσχετο χορτάσματα τοῖς ἵπποις, ἕως ὡρῶν
πλείστων ἀναύλέψαντες, θεωροῦσι χόρτον πολὺν
ἀποτεθειμένον ἐν περιδόλῳ, εἰς ὃν οὐδεὶς ἠδύνατο
ἐχτεῖναι χεῖρα διὰ τὸ ὕψος τοῦ τείχους. Τότε Τηρη-
δάτης ἐπιδὰς χάτεισιν εἰς τὸ χορτοδολίον, καὶ ἀναῤ-
δίπτει δεσμὰς μεγάλας εἰς μέσον τῆς στρατείας εἰς
χορτασίαν τῶν ἵππων" οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τοὺς
φυλάσσοντας “χύνας πολλοὺς ἐπάνωθεν τοῦ τείχους
ὑπερηχόντιζεν: αὐτὸς δὲ ἀναπηδήσας χαταθαίνει διὰ
τοῦ τείχους. Ταύτην οὖν τὴν ῥοπὴν αὐτοῦ θεασάμενος
ὁ Λιχινιανὸς ὑπερεθαύμασεν, καὶ τοῦ ὄρθρου τὴν ἡμέραν
ἀπογυμνώσαντος, ἠνοίχθησαν αἵ πύλαι τῆς πόλεως,
οἵ δὲ στρατηγοὶ εἰσήεισαν εἰς τὴν πόλιν ἅμα τῶν
στρατευμάτων. Ὃ δὲ Λιχινιανὸς τῷ βασιλεῖ παρέστη ;
xal πάντες οἵ μεγιστᾶνες χαὶ στρατοπεδάρχαι χαὶ
νουμέραρχοι.

5.20. Ὁ δὲ βασιλεὺς διηγήσατο πᾶντα τοῖς ἄρ-
χουσι τὰ δηλωθέντα ὑπὸ τοῦ τῶν Γότθων βασιλέως.
Τότε ἤρξατο Λιχινιανὸς τῷ βασιλεῖ λέγειν * Μηδὲν,
φησὶ, ταραχθήτω ἣ χαρδία τοῦ ἐμοῦ δεσπότου. Ἔστιν
ἐνθάδε ἀνὴρ ἐν τῷ ὑμετέρῳ παλατίῳ, δι’ οὗ αὕτη
ἣ ἀπορία λύσιν λαμθάνει, Τηρηδάτης ἑ éx τῆς συγ-

Itaque et Licinianus , sumpto agmine, cui praeerat , cum ^
omnibus venit. Y
$ 19. Contigit autem quando turm:e militares profi- -

ciscebantur, ut venirent in loca angustissima , inter media -
sepimenta vinearum qua ad portas civitatis accesserunt. -
Porte vero erant clausze, cum esset nox media ; et quoniam | :
non inveniebantur equis pabula , ad plures horas circum- -
spicientes, perspiciunt foenum multum in vallo depositum, 1
ad quod nemo poterat manum extendere propter muri.
altitudinem. Tunc Teredates ascendens venit ad foenile, -
fascesque magnas in medium agminis projicit in pabulum j
equorum : neque hoc tantum; sed etiam canes multos, ^
qui pro custodia erant, desuper ex muro jaculatus est, -
ipse vero rursus insiliens ex muro descendit. Hunc ejus |
facinoris eventum videns Licinianus vehementer admi- 1
ratus est : ortoque diei, discusso crepusculo , apertze sunt -
civitatis port:e , ducesque cum agminibus ingressi sunt —
civitatem. Licinianus autem adstitit regi, uti et omnes 1
optimates , ducesque agminum et manipulorum. EC

$ 20. At rex ducibus narrat omnia quie manifestata 3
erant a rege Gothorum. Tunc copit Licinianus regem
sedia: Nihil inquit, turbetur cor domini mei : est hie -
vir in vestro palatio, per quem hcec perplexa deliberatio |
souloucm. accipiet, Teredates ex cognatione regis Ar-(€—

| personne ne le connaissait, le bruit courut que
c'était l'empereur lui-méme. Il traversa la rnasse
. des troupes, et, accourant au bruit de la trom-
| ette, il arriva en face des ennemis. Le roi des
-Goths et le prétendu empereur s'avancérent, en
-aiguillonnant les flanes de leurs coursiers, et se

E.
i

Je conduisit en face de l'empereur (1).

- [S 21.] Alors ce prince le comb!a d'honneurs,
hi fit de riches présents, lui ceignit la téte du
. diadéme, lui donna la pourpre et le décora des

ornements ἢ impériaux (2). Il lui confia une armée

| nombrense pour son service, et le renvoya dans sa

patrie, en Arménie, Aprés avoir remporté cette

"m

(1) Cf. Zénob de Glag (p. 22 du texte, et p. 29-30
- de la trad. fr.). — Bardesane d'Édesse qui avait composé
- une Histoire d'Arménie, mentionnée par Zénob et par
- Oukhthannés d'Édesse ( (p. 68), racontait dans ce livre,

- à ce que nous apprend ce dernier historien , que « Dertad
; et Hratché échangerent entre eux un colloque », aprés
- quoi il déclare ignorer ce qu'on fit ensuite de Hratché. 1]

. est probable qu'Oukhthannés a voulu faire allusion au
combat singulier de Tiridate et de Hratché, à la suite du-

quel ce dernier, saisi par le prince arménien , fut amené
i en présence de Dioclétien. — Cf. les fragments histo-
- riques de Bardesane que nous avons recueillis et publiés
- dans ce volume, p. 67.

(2) L'élévation de Tiridate au tróne d'Arménie, par
l'ordre de Dioclétien , eut lieu la troisiéme année du regne
de ce dernier, à ce que nous apprend Moise de Khoréne
(liv. IE, ch. 82), c'est-à-dire en 287. Oukhthannés d'É.

ΐ . . HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

— heurtérent. Tiridate, triomphant, saisit le roi et -

125
victoire, Tiridate, roi de la Grande- Arménie; ' |
prit la route de la Gréce. Arrivé dans ce pays:
il rencontra beaucoup de soldats perses. qui
avaient soumis le pays à leur domination, Il. en
tua un grand nombre , et mit le reste en fuite | en.
les repoussant jusqu'aux frontiéres des Perses,. -
Tiridate reconquit le domaine de ses péres, et.
étendit sa puissance juu aux confins de son em- .

pire (3).
V.

La premiére année de son régne dans la Grande-
Arménie, Tiridate se rendit dans la province
d'Acilicéne (Eghéghiatz) (4) au village d'Erez (5),

desse a done commis une erreur en disant que ce fut à
l'empereur Probus que Tiridate fut redevable de sa cou-
ronne (p. 93 et suiv.).
(3) Cf. Moise de Khorene , Hist. d' Arm., liv. Ii , ch. 82.
(4) Le canton d'Eghéghiatz est celui queles géographes

| anciens, notamment Strabon (liv. XI, ch. 14, $ 2) et

Ptolémée (liv. V, ch. 13), appellent l'Acilicene. Il était
situé sur les rives de Euphrate, prés de la ville d'Er-
zenga (Ardzendjan). — Cf. Indjidji, Géogr. anc., p. 14.
— Saint-Martin, Mém. sur l'Arm., t.T, pg. 45.

(5) Erez, aussi appelé Eriza, Erzinga, ville située à *
ΡΟ. de l'Euphrate , au sommet d'une colline , au nord du
fleuve Kail ou Lycus. Tigrane II l'avait décorée de splen-
dides édifices (Moise de Khoréne, liv. IT, ch. 13, 57). -
— Cf. Indjidji, Géogr. anc., pg. 14. —St-Martin, Mém.
sur l'Arm., t.I, p. 71.

γενείας τοῦ τῆς Ἀρμενίας βασιλέως - xoi διηγήσατο
αὐτῷ πάντα τὰ χατὰ τὴν ἑσπέραν αὐτοῦ ἀνδραγαθή-
paca. Τότε ἐχέλευσε προσχαλέσασθαι τὸν Τ᾽ηρηδάτην,
xo ἐλθὼν ἐξεῖπεν αὐτῷ πάντα ἀχολούθως. Παραυτίχκα
οὖν συνετάξαντο, xal ὥρισαν ἐν ἑτοιμασίᾳ πολέμου
᾿ ἐπὶ τὴν αὔριον ἀλλήλους θεάσασθαι μονομαχοῦντας.
"Qo0pou δὲ ἀνατείλαντος, ἐκέλευσεν ἁλουργίδα αὐτὸν
ἐνδυθῆναι, xot ἐκαλλωπίσθη Τηρηδάτης ἐν σχήματι
Καίσαρος. Περιέθηκαν δὲ αὐτῷ καὶ βασιλικὸν ὃ διάδ ἡμα,
ὥστε μηδένα γινώσχειν, εἰ μὴ αὐτὸς οὗτος. εἴη ὃ
Καῖσαρ. Τὸ δὲ πλῆθος τοῦ στρατεύματος ἐχθάλλοντες
ἐν φωνῇ σάλπιγγος ἔμπροσθεν ἤγαγον ἕως ἐξ ἐναντίας
τῶν ἐχθρῶν. ᾿Αντιπαρασταθέντες δὲ ὃ χαισαροειδὴς
xoi ὃ τῶν Γότθων βασιλεὺς σφοδροτάτη τάσει φραγγε-
λώσαντες ἀμφότεροι τὰ τῶν ἵππων στέρνα, ἀλλήλους
ἐπέφθασαν. ᾿Εχεῖσε -δὴ ὑπερνικήσας 6 χαισαροειδὴς
τὸν Γότθων βασιλέα, xal ἀπὸ χειρὸς αὐτὸν λαθὼν,
παρίστησι τῷ Καίσαρι.
.S 21. Τότε ἐμεγάλυνεν σφόδρα ὃ βασιλεὺς τὸν
Τηρηδάτην, μεγίστας δωρεὰς δεδωχὼς αὐτῷ, καὶ
ἐπιδήσας xal διάδημα ἐπὶ τὴν χεφαλὴν, καὶ πορφύραν
ἐνδύσας xal Καίσαρος ἐνδύμασι χοσμιήσας. καὶ στρά-
τευμα εἰς βοήθειαν ἐγχειρίσας, ἀπέλυσεν εἷς τὴν ἰδίαν
᾿ χώραν" χαὶ μετὰ τὴν νίκην τῆς μονομαχίας ἀναζεύ-
οἡνυτὰ: ὠτὸ τῆς “Ῥωμαίων χώρας ἸΓηρηδάτης ὃ τῆς

' menie : narrabatque eidem omnia vespere precedente

ab illo patrata facinora. Tunc jussit advocari Teredaten :
veniensque exposuit ei omnia consequenter, Quare con-
festim inter se pacti sunt et definierunt in apparatu bellico
postridie invicem videre singulari pugna decertantes.
Orto crepusculo , jussit rex ipsum purpura indui , et or-
natus est Teredates habitu Caesaris. Caput ejus etiam
regio diademate redimiverunt, ut nullus perspicere aliud
posset, nisi quod esset hic ipse Cesar. Multitudinem
autem exercitus canente tuba progredi fecerunt, ἄσπρα -
starent e regione hostium. At stantes invicem. oppositi
personatus Czesar et Gothorum rex, equorum armis ve- ὁ
hementissimo impetu percussis , in alterutrum fereban--
tur. Hic vero regem Gothorum superavit personatus
Caesar, manuque apprehensum , ad Cesarem traxit.

$ 21. Tunc imperator summopere extulit Teredaten 1
datis ei müneribus maximis : diadema eidem imposuit
et purpuram, vestimentisque ornavit czsareis , datoque
eidem exercitu in subsidíum, dimisit in provinciam
suam. Itaque post relatam singulari pugna victoriam
Teredates majoris Armenie rex ex ditione Romanorum

126

dans le temple d'Anahid (1), pour y faire des sa-
crifices. Ayant rempli cet indigne ministére, il
descendit et campa sur la rive du fleuve Lycus
(Kail) (2). Étant entré dans sa tente et s'étant mis
à table, au moment οὰ tout le monde se préparait
à boire, le roi donna l'ordre à Grégoire (Krikor)
de faire à l'autel d'Anahid une offrande de cou-
ronnes et d'épais rameaux. Mais celui-ci refusa de
rendre aucun hommage aux divinités.

[S 22.] Alors le roi commenca à parler à Gré-

goire en ces termes : « Tu es étranger et ignoré

parmi nous; comment oses-tu donc adorer un
Dieu que je n'adore pas? » Ensuite il ordonna
de le mettre en. prison. durant tout le jour. Le
jendemain, il commanda qu'on amenát Grégoire

(1) Ce temple d'Anahid à Erez est cité par Pline (V,

33), Strabon (XI, ch. 14, $ 16), Procope (Bell. pers., T,
17), et d'autres encore /Emin , Rech. sur le pagan. arm,
p. 13). — La déesse Anahid est d'origine assyro-baby-
lonienne ; son nom était Anahata en ancien persan , mot
qui veut dire « sans tache », épithéte du génie femelle
de l'eau, appelé aussi. Ardoui Sour (Cf. Zend-Avesta,
trad. d'Anquetil Duperron, t. HII, p. 172 et suiv. —
Oppert, Expédit. de Ια Mésopotamie , t. 1, p. 194
et suiv. — Reinaud , Mém. sur la Mésene et la. Kha-
racene , dans les Mémoires de l'Acad., des Inscr. et Belles-
lettres, t. XXIV, P. II, p. 24, note 2). Anahid est la

AGATHANGE.

' Grégoire lui répondit : « Dieu a commandé que |

en sa présence, Le roi lui parla alors de cette ma-
nieére : « Il y a déjà tant d'années que je te con- |
nais, tu m'as toujours servi fidélement; j'ai tou- '
jours été satisfait de tes services, et mon intention
était de t'accorder la vie (des faveurs). Pour-
quoi donc refuses-tu d'exécuter ma volonté?» .

les serviteurs obéissent à leurs maítres sur la terre, -
et tu conviens que je t'ai servi de tout mon pou- -
voir. Mais le respect et le service que l'on doit à
Dieu, on ne peutles accorder à aucun autre, parce
que lui seul est le Créateur du ciel et dela terre, -
des anges qui glorifient sa majesté, des hommes -
qui sont son ouvrage et qui doivent l'adorer et '
accomplir sa. volonté, et de tout ce qui est dans -

méme que la Beltis des Assyriens, la Mélita des Baby-
loniens (Hérodote, I, 131), qui était également adorée '
en Perse sous le méme nom.— M. Emin a développé avec -
beaucoup de pénétration tout ce qui a trait au culte -
d'Anahid en Arménie, dans ses « Recherches sur le pa- -
ganisme arménien » (p. 10 de la trad. fr. de M. de Sta- -
dler), οἵ ἃ démontré qüe cette divinité était différente d^Ar-
témis , avec laquelle les Grecs l'avaient à tort identifiée. —

(2) Le fleuve Καὶ], que les Grecs , et notaminent:Stra- -
bon (liv. XI, ch. 14. $ 7), ont traduit par Aóxoz,et Pline !
par Lycus (V, 24) , descend des montagnes de Trébizonde -
et va se jeler dans l'Euphrate. 1

μεγάλης Ἀρμενίας βασιλεὺς, xal παραγενόμενος εὗ-
ρίσχει τοὺς τῶν Περσῶν στρατηγοὺς ὅτι τὴν ἅπασαν
χώραν εἰς ἑαυτοὺς ἦσαν ἀποσπασάμενοι ἐν δουλείᾳ"
καὶ πολλοὺς μὲν ἐξ αὐτῶν χατέχοψεν, πολλοὺς δὲ εἷς
τὰ μέρη τῆς Περσίδος φυγάδας ἐποίησεν, xa τὸν πα-
τρῴαν δεσποτείαν ἀποσπάσας, κατίσχυσεν τῶν τῆς

, [529i 4
χώρας δρίων.

Ἔν τῷ πρώτῳ ἔτει τῆς μεγάλης ᾿Δρμενίας Τηρη-
δάτου βασιλέως ἐπορεύθησαν χαὶ ἥχασιν ὃ βασιλεύς
τε xal ὃ στρατὸς εἰς τὴν ἐκχλησίαν τὴν (1. ᾿Αχιλικηνὴν)
m Πατρίδα, ἐν τῇ κώμῃ. τῇ χαλουμένῃ

ρηξ, ἔνθα ἦν τὸ τῆς Ἀρτέμιδος ἱερὸν, ἵνα ἐχεῖ ἐπι-
θύσωσι. Καὶ τελέσαντες τὸ ἀθέμιτον ἔργον, χατέθησαν
παρεμόάλλοντες παρὰ τὸ χεῖλος τοῦ χαλουμένου Λύχου
ποΐϊαμοῦ. Ἐἰσελθὼν δὲ εἰς τὴν σκηνὴν ὃ βασιλεὺς,
χατεχλίθη ἐν δείπνῳ, xol πεπωκὼς ἠγαθύνθη σφόδρα.
Τότε χελεύει τὸν Γρηγόριον στέμματα χαὶ δασεῖς
χλάδους τῶν δένδρων δῶρα εἰσφέρειν ἐν τῷ ἱερῷ τῇ
εἰκόνι τῆς Ἀρτέμιδος. ὋὉ δὲ οὐ προσεδέξατο τιμὴν
προσενέγχαι τοῖς εἰδώλοις,

$ 22. Ἤρξατο οὖν ὁ βασιλεὺς διαλέγεσθαι πρὸς
Γρηγόριον, καί φησιν" Ἄνθρωπος ξένος xoi ἀπερίστατος
ἐλθὼν προσήγγισας fuiv, xxl πῶς τολμᾷς σέξειν
θεὸν τὸν μὴ παρ᾽ ἐμοῦ προσχυνούμενον; Καὶ ἐν
ἐχείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἐχέλευσεν αὐτὸν ἐν ἀσφαλεία γενέ-
σθαι. : Τῇ δὲ ἐπιούσῃ προσέταξεν, xol ἤνεγχαν τὸν
Ῥρηγόριον ἐπὶ τοῦ βασιλέως" εἶπεν δὲ αὐτῷ ὁ βασι-
λεύς * Τοσαῦτα ἔτη, ἀφ᾽ οὗ τεθέαμαί σε, χαὶ ἐξ ὅλης

castra movet, et ubi advenerat j' reperit quod Persarum 1
duces totam provinciam ad se abstraxerant in servitu- 1
tem : et multos quidem ex ipsis concidit, multos quoque 1
coegit in Persidem fugere, paternamque domimafionem
sibi vindicans , fines provincie in potestate sua habuit.

Anno primo regnantis Teredatz, magnae Armeni regis, -
rex ejusque exercitus profecti sunt; veneruntque ad ec-
clesiam (Acilicenen) dictam provinciam , ad vicum qui vo- -
catur Erez, ubi erat fanum Artemidis, ut ibidem offerrent
sacrificia. Peractoque nefando opere, descenderunt -
castrametaturi ad ripam fluminis dicti Lyci. Rex autem, -
in tabernaculum ingressus, discubuit ad coenandum et, |
sumpto potu, admodum gavisus est. Tunc jubet Gre- |
gorium coronas et densos arborum ramos in templum -
portare dona simulacro Artemidis. Atille non sustinuit -
honorem afferre idolis. ;

$ 22. Coepit igitur rex Gregorium alloqui ef dicif : |

7

Homo peregrinus et destitutus ad nos veniens accessisti,

et quomodo audes colere Deum qui a me non adoratur? -
Eodem die przcepit , ut sub tuta esset custodia. Postridie -

1

i L
vero jussit, et Gregorium adduxerunt ad regem. Rex -

autem eidem dixit : Tot sunt anni, quibus te vidi, ef -

d
1
1
3
1
1
3

*

-]a mer et sur la terre, Le roi répliqua : « Sache
que tu as rendu inutile le mérite de tes services
- auxquels je rends témoignage. Donc, au lieu de
faveurs que tu avais méritées , je multiplierai tes
- disgráces; au lieu d'honneurs, je te couvrirai de
honte; tu n'auras plus ni charges, ni dignités ,
- mais je te donnerai la prison , des chaines et une
mort terrible, si tu refuses de rendre un culte
aux divinités , et surtout à la noble dame Anahid,
Ja gloire et la vie de notre nation (1), qui a été

.honorée par tous les rois et en particulier par le
E... : * .
- roi des Grecs;car elle est mére de toute science,

n

(1) €f. Emin, Recherches sur le pag: arm., p. i1 de
]la trad. fr.

|... (2) Aramazd , l'Ahura-Madza du Zend-Avesta , Oro-
— mazés , Ormuzd ou Ormizd des Occidentaux. Les Armé-

j niens lui dognaient le íitre de pére des dieux, et l'é-

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

.

121

bienfaitrice du genre humain, et fille du grand
et fort Aramazd (2). »

[$ 23.] Grégoire reprit: « Je t'ai obéi autant
qu'il était en moi ; je n'ai pas perdu le mérite de
mes services, puisque le Seigneur a prescrit d'o-
béir aux maitres dela terre. Donc c'est Dieu qui
récompense lui-méme les services. Je n'attendais
aucune récompense de toi , mais de mon Créateur
de qui dépendent tous les étres visibles et invi-
sibles. Quantà ce que tu me dis, que tu multiplieras
mes disgráces au lieu de doubler mes faveurs , en
me privant de cette vie, tu augmentes la joie qui

pithéte de grand et fort, créateur du ciel et de la
terre , produisanl la fertilité et 'abondance. Les Grecs,
qui avaient un goát trés-prononcé pour les assimilations,
ont identifié Aramazd à Ζεύς (Emin, Rech. sur le pag.
arm., p. 9 et suiv.).

Ὄ

|

a0) δυνάμεως ἐδούλευσάς μοι εὐγνωμόνως, xol ηὐχα-
ρίστουν τοῖς καμάτοις. Διὸ εἶχον ἐν τῇ ψυχῇ ἀπο-

2
δοῦναί cot τὴν χάριν " ἵνα τί οὖν οὐ ποιεῖς τὸ ἐμοῦ
θέλημα; Ἀποχριθεὶς δὲ T'onóptoc , εἶπεν" "ExéAeuotv ὃ
- exc, ἵνα οἵ δοῦλοι ὑποταγῶσι τοῖς σαρχιχοῖς δεσπόταις,
᾿ χαθὼς πρέπον ἐστὶν, ὡς xal αὐτὸς μαρτυρεῖς μοι, ὡς

ἐδούλευσά σοι ἐξ ὅλης μου τῆς ἰσχύος. “Ὅμως δὲ τὴν
2l € e M M / $5NY τ ^

ποῦ Θεοῦ τιμὴν xal λατρείαν οὐδὲν ἔξεστιν ἀποδοῦναι
(1. οὐδ᾽ ἔνεστι προδοῦναι). Αὐτὸς γάρ ἐστιν μόνος
ποιητὴς οὐρανοῦ καὶ ἀγγέλων καὶ γῆς καὶ ἀνθρώπων
xal πάντων ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων χτισμάτων, τῶν
2 7 - P 9S) i , € ᾿
ὀφειλόντων προσχυνεῖν αὖτὸν χα λατρεύειν. Ὁ δὲ
βασιλεὺς ἔφη " Γίνωσχε ὅτι ἀπεποιήσω τὸν σὸν χόπον,
ὃν ἐμοὶ χεκοπίακας, ὡς ἐγὼ μαρτυρῷς. Νῦν δὲ ἀντὶ

m-— ἡ J , H M , ^ / 2 ,
τιμῆς ᾿ἐπιτίθημί σοι θλίψιν, καὶ ἀντὶ δόξης ἀτιμίαν
χαὶ ἀντὶ ἀξιώματος φυλαχὴν xoi δεσμὰ, καὶ αὐτὸν
τὸν θάνατον τὸν ἀποκόπτοντα πάσας τὰς ἐλπίδας τῶν
ἀνθρώπων, ἐὰν μὴ καταδέξη τοῖς θεοῖς λατρείαν προσ-
φέρειν, μάλιστα ταύτη τῇ μεγάλῃ ᾿Αρτέμιδι, τῇ δε-
enolyn , ἥτις ἐστὶ δόξα τῷ ἡμετέρῳ γένει καὶ σωο-

- - AJ
ποιός" ἣν καὶ βασιλεῖς πάντες τιμῶσι, xat μάλιστα ὃ
βασιλεὺς τῶν “Ἑλλήνων. Μήτηρ γάρ ἐστι πάσης
σωφροσύνης, χαὶ φιλάνθρωπος τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει,
χαὶ γέννημα τοῦ μεγάλου καὶ ἐναρέτου Διός.

5.43. Εἶπε δὲ Γρηγόριος" ᾿Εγὼ μέν σοι ἐν εὐνοίᾳ
χεχοπίαχα, χαὶ οὖκ ἄν ποτε ἐγὼ αὐτὸς τῶν ἐμαυτοῦ
χόπων (1. τὸν ἐμ. κόπον) ἀποποιήσω, οὐδὲ ἀθετήσω κατὰ

^ M Y "Oo US ) , - ὃ ,
τὸ διαταχθὲν παρὰ τοῦ Θεοῦ δουλεύειν σαρχιχοῖς δεσπό-
ταις. Ἀλλ᾽ ἔστιν Κύριος, ὃ τῶν ἀγαθῶν μισθαποδότης.
Οὐδὲ γὰρ ἐγὼ παρὰ σοῦ ἐδόκουν ἀπολαδεῖν τι, ἀλλ᾽
ἀπὸ τοῦ ποιητοῦ, οὗ εἰσὶν ὁρατὰ καὶ ἀόρατα χτίσματα.
Περὶ δὲ ὧν λέγεις θλίψιν μοι ἐπιθεῖναι ἀντὶ τιμῆς,

- e D ,
προστιθεῖς μοι τὴν τοῦ Χριστοῦ ἡτοιμασμένην εὐφρο-
σύνην, οὗ fj δεσποτεία αἰωνία, καὶ ἣ βασιλεία ἄλη-
χτος, xol τὰ ἀγαθὰ ἀκατάληπτα " καὶ ὅτι ἀντὶ δόξης
ἔφης ἀτιμίαν ἐπαγαγεῖν, ὄντως προζξενεῖς μοι τὴν τῶν

totis viribus bonaque voluntate mihi servivisti, et labores
accepi animo benigno. Quapropter in anima habebam
tibi gratiam referre. Uf quid igitur non perficis volun-
tatem meam ? Respondens vero Gregorius, dixit : Preecepit
Deus, ut servi subjiciantur dominis carnalibus , sicut
decet; quemadmodum ipse mihi testaris, quod tibi ser-
viverim ex tota virtute mea. "Verumtamen non licet
Dei honorem et cultum ullo modo prodere. Ipse enim
solus est creator codi et angelorum, terreque et homi-
num , visibiliumque omnium et invisibilium creaturarum ,
quie adorationem ipsi debent et servitutem. At rex
dixit : Intellige , irritum fecisse te laborem, quo mihi ser-
vivisti, ut ego testor. Nune vero pro honore inferam
tibi angores, pro gloria ignominiam , pro dignitate carce-
gem et vincula , ipsamque mortem , qua omnes hominum
spes abscinduntur ; nisi receperis divinum cultum fe deis
oblaturum , presertim magn: huie Artemidi domine,
quie generi nostro et βου est et saluti : quam et reges
omnes colunt, et maxime rex Graecorum. Omnis enim
sapientize est mater, benignaque in humanam naturam ,
et progenies magni fortisque Jovis. —

$ 23. Verum Gregorius dixit: Ego quidem bona vo-
luntate pro te laboravi, et nunquam ego ipse laborem
meum recusabo, neque negligam secundum Domini
preceptum servire dominis carnalibus. At est Do-
minus, qui bonorum est remunerator. Neque enim a te
aliquid accipere cogitavi , sed a Creatore , cujus sunt vi-
sibiles invisibilesque creature. Quod dicis, velle té
mihi pro honore angores inferre, auges mihi letitianr
preparatam a Christo, cujus dominatio sterna, cujus

regnum perpetuum cujus bona incomprehensibilia sunt.

128

m'a été préparée par le Christ, dont la félicité
est éternelle, dont le régne n'a pas de fin et dont
les joies ne diminuent point. Si, au lieu d'hon-
neurs, tu m'accables de ton mépris, tu m'accordes
par là la splendeur des anges, adorateurs bienheu-
reux de leur Créateur. Et pour ce qui est de me
menacer de la prison et des chaines, au lieu de
m'élever en dignité, tu me rends heureux , car
de cette maniére, je ressemblerai à mon Seigneur
par ses liens et je me rójouirai avec lui le jour de
son avénement, En me chassant de ta table, tu
me prépares une place au banquet d'Abraham,
pére des croyants et de tous les justes qui joui-
ront du royaume de Dieu. Me menaces-tu de la
mort? voici que tu me fais entrer dans le choeur
du Christ , oü sont tous ceux qui ont été appelés,
les patriarches, les justes, les prophétes, les

AGATHANGE.

apótres, les martyrs et tous les élus. 'T'u me mena:
de m'enlever par la mort l'espérance de la
parce qu'en vérité tu n'as point d'espérance. N
sais-tu pas que l'espérance de ceux qui adorent.
Dieu se raffermit? Tous ceux qui, comme toi,
adorent des dieux muets, et les ouvrages inanimés
faits par la main des hommes, désespérent véri-
tablement de la vraie vie de Dieu... —
[S 24.] « Quant à la noble dame Anahid que tu
appelles Grande-Déesse, il y eut peut-étre j: lis
une femme de ce nom, à qui des hommes, au.
moyen d'enchantements idolàtriques et de fan-
tómes représentant différentes figures de démons, '
imaginérent de faire élever des temples et des
statues, pour les 'adorer. Ces simulacres n'ont.
pas de vie; ils ne peuvent faire ni le bien mi.
le mal, ils ne peuvent honorer leurs ministres,

EDT

ἀγγέλων τιμὴν ἐν εὐφροσύνῃ (deest σεδόντων) τὸν
ἑαυτῶν ποιητήν" xal ὅτι λέγεις ἀντὶ ἀξιώματος φυλακὴν
xa δεσμὰ περιδαλεῖν μοι, μακάριός εἶμι δεξάμενος τὴν
μίμησιν τῶν δεσμῶν τοῦ ἐμοῦ δεσπότου, ἵνα μετ᾽ αὐτοῦ
εὐφρανθῶ καὶ ἀγαλλιάσωμαι ἐν τῇ αὐτοῦ παρουσίᾳ.
Καὶ ἐπειδὴ νομίζεις ἀποστερεῖν με τῶν σῶν δείπνων,
ἰδοὺ ἑτοιμάζεις με καταχλιθῆναι μετὰ τοῦ πατρὸς τῆς
πίστεως ἡμῶν ᾿Αδραὰμ, xol πάντων τῶν δικαίων, τῶν
μελλόντων εὐφρανθῆναι ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ" καὶ ὅτι
ἀπειλεῖς uot θάνατον, ἰδοὺ ἀναμιγνύεις με εἷς τὸν χορὸν
τοῦ Θεοῦ, ἔνθα πάντες εἰσὶ γορεύοντες, πατέρες χαὶ
δίκαιοι καὶ προφῆται καὶ ἀπόστολοι xal μάρτυρες xat
πάντες οἱ ἐχλεχτοὶ τοῦ Θεοῦ. Καθὼς δὲ λέγεις ὅτι
ἐν τῷ θανάτῳ τὴν ἐλπίδα τῆς ζωῆς σου ἐχχόπτω, οὖχ
ἡ ἐμὴ ἀλλ᾽ οὐδενὸς ἡ ἐλπὶς ἐχκόπτεται ἀπὸ πάντων τῶν
θεοσεδῶν" ἣ δὲ τῶν θεοφιλῶν ἐλπὶς περιχρατεῖ, ἣν
χἀγὼ αὐτὸς ἔχω: τῶν δὲ χαθ᾽ ὑμᾶς λατρευόντων si-
δώλοις χαὶ χειροποιήτοις ἀνθρώπων, ἀληθῶς ἐστὲ
ἀπηλπισμένοι ἀπὸ τῆς θεϊχῇς ζωῆς.

5. 24. Ἣν δὲ σὺ καλεῖς μεγάλην δέσποιναν Ἄρτεμιν,
σεαυτὸν ἀπατῶν (f. ἀπατᾷς). Οὐχ οὕτως γὰρ ἔχει τὰ
περὶ τούτων’ ἀλλ᾽ ἄνθρωποι ἐγένοντο ἐν καιρῷ τινι, Καὶ
ἐπειδήπερ διὰ χνήσεις δαιμόνων καὶ γοητείας ἐξέστη-
σαν τούς τε ἀνθρώπους, μορφὰς καὶ φαντασίας αὐτῶν
τῶν δαιμόνων δειχνύντων, ἔπεισαν βωμοὺς οἰκοδομεῖν,
xai στήλας στῆσαι, xol προσχυνεῖν τὰ ἀνωφελῆ, τὰ
μὲν μηδὲ χαχὸν μηδὲ ἀγαθὸν ποιῆσαι δυνάμενα.
Οὐδὲ γὰρ τιμῆσαι τοὺς ἰδίους λατρευτὰς, οὐδὲ ἄτι-
μῆσαι τοὺς ὑῤρίζοντας οἷοί τέ εἶσιν, οὕστινας ὑμεῖς
σχοτισθέγτες λατρεύετε, xol τὸν νοῦν ἐξεστηχότες.
Καὶ ἀντὶ τοῦ Θεοῦ, οὗ τῶν ἀγαθῶν ἀπελάδετε, τι-
μᾶτε τοὺς λιθίνους xol ξυλίνους xai χρυσοῦς xal ἀρ-
γυροῦς, ἃ ὃ Θεὸς ἔχτισεν εἰς ὑπηρεσίαν χαὶ ἀπόλαυσιν
χαὶ χρείαν τῶν ἀνθρώπων...

“-!}

Quod dixisti , pro gloria ignorniniam te illaturum , omnino
mihi concilias honorem angelorum , cum leetitia factorem
suum laudantium. Quod ais, pro dignitate carcerem -
et vincula mihi preparata, beatus sum, si vincula do- ὦ
mini mei valeam imitari , ut. cum ipso oblectationem con- '
sequar, et in adventu ejus exsultem. Quod statuis me -
tuis privare conis , praeparas me ad decumbendum cum -
patre fidei nostrae Abraham , et cum omnibus justis , qui
hilaritate summa perfruentur in regno Dei. Quod mor- -
tem mihi minitaris ; ecce immisces me choro Dei, apud. ;
quem omnes choreas agunt, Patres, Justi, Prophetze : :
Apostoli, Martyres, et omnes electi Dei." Quum vero Ἰ
dixisti : Morte omnem tibi vit: spem abscindo : non -
mea neque omnium piorum spes morte abscinditur ; in--
valescit vero spes Deum colentium , quam et ego habeo, -
Eorum vero , qui apud vos idola et opera manuum cos

I

Iunt , nulla revera est spes vite divince. j
$ 24. Quod autem magnam dominam vocas Artemidem,

id facis te ipse decipiens. Non ita se habent res istorum
sed homines aliquando fuerunt. Αἵ quoniam daemon
per prurigines et prastigias homines in admirationem .
traxerunt, ipsi figuras et phantasmata représentantes,
persuaserunt eis, ut altaria cedificarent, columnas eri--
gerent, et adorarent inutilia, quz? neque malum facere '
possunt, neque bonum. Etenim nec honorare possunt
cultores suos , nec injuria afficientes ignominiose habere;
quos vos tenebris exczecati et mente emoti divino cultu - [
honoratis et Dei loco, a quo bonas accepistis , vos colitis
lapideos , ligneos , aureos , argenteos deos ,quas materias ᾿
Deus creavit in ministerium et usum hominum... Hi

ni punir ceux qui les outragent. Il n'y a qu'un

esprit aveugle qui puisse adorer les dieux que
!
3 vous honorez...... »

E.

yr

[5.48.7 Le roi prit la parole et dit : « Com-
bien de fois t'ai-je averti et ordonné de ne plus
| répéter en ma présence ces fables que tu as
- trouvées et apprises, et qu'il ne rappartient pas
'de me raconter? Je t'ai ménagé à cayse de tes.
- services et parce que j'espérais que tu reviendrais
δὰ vrai culte, en adorant les divinités dont tu
-— offenses de nouveau l'honneur. Tu invoques un

autre Créateur inutile, et tu outrages ceux qui

- sont vraiment créateurs , méme la grande Anahid
- qui vivifie et protége l'Arménie. Tu en fais de
méme pour le grand et fort Aramazd, créateur
- du ciel et dela terre. Nos autres divinités, tu

,
"3

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

129
les appelles muettes et insensées. Dans ton ar-
rogance, tu nous as outragés, en nous appelant
chevaux et mulets, Or, puisque tu as accumulé
tant d'offenses, en nous comparant méme à des
animaux , je te livrerai aux tourments, je mettrai
un frein à ta langue, afin que tu saches que ce
sont les paroles que tu as osé répéter devant moi
qui en sont cause. Je t'ai fait un grand. honneur
en daignant parler avec toi, et tu m'as répondu
comme à un égal. »

(S 29.] Etilordonna qu'on luiattachátles mains
derriére le dos, qu'on lui mit un mors dans la
bouche, une grande quantité de sel sur le dos,
qu'on lui liátla poitrine; et, au moyen d'une corde
attachée aux mains et aux pieds, qu'on le hissát
avec une machine, à l'endroitle plus élevé des murs
du palais, Il resta ainsi lié trés-étroitement pen-
dant sept jours. Aprés ce temps, le roi ordonna
qu'on le délivrát de ses liens cruels et qu'on l'a-

CAPUT QUARTUM.

Supplicia, quibus Gregorii constantiam frangere nititur Teredates.

᾿ς $ 28. Ὑπολαδὼν δὲ ὃ βασιλεὺς, εἶπεν αὐτῷ * ITo-
- 6dxi σε ἐνουτέθησα xal ἐνετειλάμην, ἵνα μὴ δευτε-
᾿ρώσῃς τὰ πλάσματα τῶν μυθευομένων σου δημάτων,
ἃ συῤῥάψαι μεμάθηκας: οὐδὲ γὰρ πρέπει σε λαλεῖν
ταῦτα. Κἀγὼ ἐφεισάμην σου, ὡς χεχμιηχότος, ὅπως
| ἔλθης εἰς εὐθύτητα σέόδειν τοὺς θεούς. Σὺ δὲ ἐπιδα-
(àv ἄλλῳ τὴν τιμὴν αὐτῶν, ὃν ἂν βούλῃ, χαλεῖς
ποιητὴν, xa τοὺς ὄντας ἀληθῶς ποιητὰς ὑύρίζεις. καὶ
τὴν μεγάλην Ἄρτεμιν, ἐν ἢ ζῇ καὶ ζωὴν ἔχει ἢ χώρα
τῆς Ἀρμενίας, σὺν ταύτη xat τὸν ἀνδρειότατον Δία,
τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ xat γῆς , μετὰ δὲ τοῦτον xal τοὺς
ἄλλους θεοὺς, καλέσας ἀψύχους καὶ ἀλάλους" καὶ ἡμῖν
δὲ ἐξέτεινας ὕόρεις. ᾿Ετόλμησας γὰρ εἰπεῖν ἡμᾶς
ὕππους xol ἡμιόνους, καὶ πάσας λοιδορίας προστεθει-
: xc, ἐθάῤῥησάς τε ἀλόγους (f. ἄλογα) ἡμᾶς εἰπεῖν. Νῦν
| περιδαλῶ σε ἐν βασάνοις, χαὶ χημὸν ἐμδαλῶ ἐ ἐν ταῖς
σιαγόσιν σου, ἵνα γνῷς τὴν ματαιότητα τῶν σῶν λόγων,
οὺς προελάλεις ἐνώπιόν μου, ὅτι διὰ ταῦτά σοι ἐγένετο.
Καὶ τοῦτο, φησὶ, μέγα σοί ἐστιν, ὅτι ἐλάλησας ἐ ἐνώ-
πιόν μου, χαὶ ἐτίμησά σε, χαὶ ΘΡΟΥ͂Σ μοι ἀπόχρισιν,
ὡς τῷ σῷ ἑταίρῳ.

5.39. Καὶ ἐχέλευσεν ἐξάγχωνα δῆσαι αὐτὸν, χαὶ
χημὸν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δοῦναι, καὶ τοῦ map αὖ-
τοῖς λαξευτοῦ ἅλατος βώλους ἐπιθεῖναι χατὰ τοῦ νώτου
αὐτοῦ, xol στραγγαλώσαντες αὐτὸν τῇ στραγγάλη
χατὰ τοῦ στήθους χκατασφίγξαι χαὶ ἀναχρεμασθῆναι
ἐν ὑψηλοτάτῳ τόπῳ τοῦ δώματος τοῦ παλατίου αὐτοῦ
διὰ μη χανικῶν ὀργάνων. Καὶ ἔ ἔμεινεν οὕτως χρεμά-
μενος ἑπτὰ ἡμέρας , καὶ ἐχέλευσεν xoi ἔλυσαν αὐτὸν
ἀπὸ τῶν πιχροτάτων xat δεινοτάτων βασάνων τούτων.

MAR APAS CATINA-

: Quoties te
monui et tibi praecepi , ut non repeteres figmenta verbo-

$28. At rex respondens ad eum dixit
rum fabulosorum, qua consarcinare didicisti : neque
enim: te decet talia loqui. Peperci tihi, ut qui laboraveris,
uf ad rectam rationem accedas in cultu deorum. Af tu
illorum honorem transferens ad alium , quem tibi lubet,
hunc factorem vocas, eosque, qui vere effectores sunt,
contumeliis impetis, et magnam Artemidem, per quam
vivit et vigorem habet provincia Armenice , cumque ea et
fortissimum Jovem, cceli et terrze opificem , post hunc et
alios deos, quos vocasti inanimos et mutos ; ead nos quo-
que injurias extendisti. Sustinuisti enim nos dicere equos
et mulós, omnemque adjiciens contumeliam , etiam ra-
tionis expertes nos dicere ausus es. Nunc tradam te cru-
ciatibus, et camum injiciam maxillis tuis, ut percipias va-
nitatem verborum tuorum, qui locutus es coram me;
cum id tibi eorum causa contingat. Et hoc, inquit,
tibi magnum est, quod locutus sis coram me, et te ho-
noraverim. At tu mihi respondisti, ut aequali tuo.

$ 29. Tunc. manibus in tergum revinctis alligari jus-
sit, et camum ori ejus inseri, massasque excisi apud
ipsos salis dorso ejus imponi; constrictumque loro circa
fortiter stringente, suspendi in celsissimo
Mansit

pectus
loco palatii sui per instrumenta mechanica.
autem septem diebus sic suspensus : tunc , jubente rege,
solverunt ipsum amarissimis vehementissimisque cru- -

ciatibus istis : ferentesque eum stiterunt regi. Rex autem
9

130

menát devant lui. 1l commenca à lui parler ainsi :
« Comment as-tu pu souffrir, supporter, résister
et vivre jusqu'à aujourd'hui ? as-tu senti au moins
que, comme un áne et un mulet, tu as véritable-
ment porté ta charge et'que tu es resté courbé
dessous? C'est parce que tu as osé insulter nos
Dieux , en disant qu'ils étaient insensibles , qu'ils
Cont infligé ce chátiment, Maintenant, si tu ne
veux pas rendre un culte aux idoles, si tu con-
tinues à les outrager, tu endureras des tourments
encore plus cruels...... »

VII.

[$31.] Alors le roi commanda qu'on le suspen-
dit par un pied la téte en bas; que, dans cette po-
sition, on brülàt sous lui da fumier et qu'on le
frappát fortement avec des verges mouillées. D'a-
prés l'ordre du roi, dix hommes le martyrisérent,
et il resta ainsi suspendu durant sept jours.....

AGATHANGE.

"VIII.

[$ 47.] Et il commanda qu'on apportát des
traves de bois, pour les lui mettre aux os d.
jambes et qu'on les serrát avec de fortes cor
qui faisaient couler le sang à l'extrémité inférieure.
de ses doigts de pieds. Alors le roi lui dit : « e
ressens-tu aucune douleur? » Il répondit en ces.
termes : « La force m'est donnée, puisque j'ai prié-
le Créateur de l'univers , l'architecte et le cons-:
tructeur de toutes les choses visibles et invisibles, :
Le roi alors ordonna qu'on lui ótát ses liens , e
ayant fait apporter des coins de fer, on les lu
enfonca dans la plante des pieds. Ensuité on le.
prit par za main et on le faisait courir cà et là.
d'un cóté à l'autre, Le sang coulait de ses pieds. ;

et arrosait la terre en abondance.... E

Καὶ ἐνέγκαντες ἔστησαν αὐτὸν᾽ ἐπὶ τοῦ βασιλέως. Καὶ
ἠρώτα αὐτὸν. λέγων᾽ Πῶς € ἐκαρτέρησας. ἕως τῆς σή-
μερον; ἔλαδες ἄρα πεῖραν, ὅτι ἀληθῶς ὁ ὡς ὄνος ὄντως
βαστάξας χατὰ τοῦ νώτου γόμον ἐστήριξας χαὶ ἐπὶ
τόπῳ ἔμεινας μετὰ τὸν γόμον, ἐπειδὴ ἐτόλμιησας
δδρίσαι τοὺς θεοὺς, λέγων’ Ἀχίνητοί εἰσι" διὰ τοῦτο
ἀπέδωχάν σοι τὴν τιμωρίαν ταύτην. Νῦν δὲ ἐὰν μὴ
χαταδέξηῃ σέόδειν αὐτοὺς, καὶ προσθήσεις τοιαύτας
ὕῤρεις, ἔτι μειζότερά σοι xox& γενήσεται...

$ 31. Καὶ θυμωθεὶς 6. βασιλεὺς ἐχέλευσεν αὐτὸν
χατὰ χεφαλὴν χρεμασθῆναι ἀπὸ τοῦ ἑνὸς ποδὸς, ἵνα
ἔτι αὐτοῦ χρεμαμένου χαπνίσωσιν ὑποχάτω αὐτοῦ
δυσώδη κόπρον, καὶ τυφθῇ σφόδρα βάχλοις ὑγροῖς "
εχαὶ ἔδειραν αὐτὸν δέχα ἄνθρωποι κατὰ τὴν κέλευσιν
τοῦ βασιλέως, xat ἔμεινεν οὕτως χρεμάμενος ἑπτὰ
ἡμέρας.....

CAPUT QUINTUM.

[Alia Sancti tormenta : injicitur tandem profundo puteo, ut ibi moriatur. Regis contra Pers
bella et edicta contra Christianos. |

$ 47. Καὶ ἐχέλευσεν χορμοὺς ξύλων ἐνεχθῆναι
χαὶ γενέσθαι σανίδας χατὰ τῶν ἀντικνημίων τῶν πο-
δῶν αὐτοῦ, καὶ Μετὰ στραγγάλης περισφίγξαι σπαρ-
τίοις εὖτ τόνως, ἕως οὗ χκατέῤῥεεν τὸ αἷμα διὰ τῶν ἄ--
χρὼν τῶν δαχτύλων τῶν ποδῶν αὐτοῦ, χαὶ ἠσθάνθη
τῶν πόνων. .... Καὶ ἐχέλευσεν μετὰ ταῦτα ἥλους
σιδηροῦς ἐνεχθῆναι, xol χατὰ τῶν πελμάτων. αὐτοῦ
ἐμπαγῆναι, χαὶ λαθόντες ἀ ἀπὸ χειρὸς ἔνθεν χαὶ ἔνθεν
δραμεῖν αὐτὸν ἐποίουν ὧδε χἀχεῖ, Καὶ τὸ αἷμα ἐξε-
χέετο, χαὶ ἔῤῥεεν ἀπὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ, καὶ ty γὴν
σφόδρα χατέῤρεχεν.....

interrogabat ipsum, dicens : Quomodo tolerasti usque "
hunc dier? Experimentum nunc cepisti, quod vere, ut. /-

asinus , dorso onus gestans constiteris , et per onus in
loco manseris , quia deos contumeliis appetere ausus es,
dicens : Immobiles sunt. Ideo hanc tibi ponam retrdiue-
runt. Nunc vero, si non consenseris eos honorare et ejus- Ὁ
modi addideris injurias, majora etiam tibi inferentur- :
mala... ;

$ 31. Tunc rex iratus jussit eum capite deorsum verso |
suspendr ab uno pede, uf eo in caput precipite pen 3
dente inferius fumum excitarent ex fimo graveolente,
et fortiter czederetur baculis humidis. Decem homines e Ἢ
mandato regis ipsum verberarunt, eoque modo pepend
septem diebus.....

S 47. Tunc jussit afferri lignorum truncos, et inde.
fieri tabulas tibiis pedum ejus imponendas, easque ΠΕ
nibus nodosis. vehementer constringi, donec deflueref
sanguis per summitates digitorum pedum ejus, et sen-
serit hunc dolorem...... Deinde rex jussit afferri clavos —
ferreos, plantisque pedum ejus infigi : sumentes vero -
manum ejus hine et inde, eum currere fecerunt hac eto
illac. Atque effundebatur sanguis et defluebat a pedibus E

ejus, et terram abunde rigabat......

. [$48.] Le roi dit alors : « Maintenant frappez-
le, pour que de ses larmes il ressente. de l'allé-
esse. » Et ils lui donnérent des coups sur la
-téte et le frappérent cruellement. Le roi lui de-

manda alors : « Est-ce de l'allégresse? » — Il
du répondit : « Sans doute , car, si le laboureur
me suait pas sous l'ardeur brülante du soleil, il
n'aurait pas la joie de jouir du fruit de son labeur
durant le repos de l'hiver. » Le roi reprit ensuite :
« Τὰ vas aussi travailler dansla position terrible
οὰ tu te trouves. » Et il fit apporter du sel, du
pu. et du vinaigre, le fit coucher à terre, le

visage tourné en l'air, la téte serrée dans un étau
de menuisier, et lui fit mettre un roseau dans les
"marines pour lui faire absorber ce mélange. Puis
ἢ fit apporter des sacs faits de peaux de brebis
"remplis des cendres d'un brasier, pas assez rem-
plis pour qu'il ne püt respirer, mais suffisamment
pour que la cendre, lui montant au cerveau,
pàt le tourmenter. On les lui mit sur la téte, et
on lui serra l'ouverture du sac autour du en
ἢ] resta ainsi pendant six jours.

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

IX.

[S 49.]..... Et le roi, s'irritant de plus en plus,
lui fit lier les pieds avec des courroies, et le fit
suspendre la téte en bas ;
tonnoir à l'anus, et, avec des outres,
verser de l'eau dans les entrailles.....

; il lui fit etie un en.
il lui fit

X.

[S 5o.) Et il ordonna qu'on lui déchirát les
flancs avec des crochets de fer, jusqu'à ce que le
sol füt arrosé de son sang... .... Puisil commanda
qu'on apportát des clous et des crochets de fer dans
beaucoup de paniers, qu'on les disposát par terre
trés-rapprochés, et, aprés avoir enlevé à Grégoire
ses vétements, onle jeta dessus. On lui perca tous
les membres, on le traina, on l'ensevelit presque
dans les pointes de fer, et on le roula de telle
sorte qu'il ne resta plus une seule partie de son
corps qui ne füt couverte de blessures.....

5. 48. Εἶπεν δὲ ὃ βασιλεύς: Τύψατε αὐτὸν τῷ
χλαυθμῷ,, σχεύει τῶν δαχρύων, ἵνα ἔλθη αὐτῷ εὐφρο-
σύνη. Καὶ ἐχολάφισαν αὐτὸν εἰς τὴν χεφαλὴν, παίον-
τες δεινῶς. Οὐχοῦν ἐνταῦθα χοπίασον ἐργατιχῶς
διὰ τῶν βασάνων, ἐν αἷς ἕστηκας. Καὶ ἐχέλευσεν ἐνε-
θῆναι ἅλας χαὶ νίτρον xal ὄξος δριμύτατον, xoi
ὕπτιον αὐτὸν ἁπλῶσαι χαὶ τὴν χεφαλὴν ἀσφαλισθῆναι
ἐν τῷ χοχλίᾳα τῶν τεχτόνων, xol καλάμου αὐλίσχον
πῆξαι ἐν τὴ ῥινὶ αὐτοῦ, χάκχεϊῖνα ἀναμιγέντα διὰ τοῦ
αὐλίσχου καταχέειν εἷς τὴν χεφαλήν. Καὶ μετὰ ταῦτα
ἐχέλευσεν, xoi ἤνεγχαν θύλαχα δερμάτινον xol ἐγέ-
μισαν αὐτὸν χαμινιαίας αἰθάλης. χαὶ ἐποίησαν ἵνα
μὴ πάνυ μεμέστωται ἕνεχεν τῆς δοσοληψίας τῆς πνοῆς;
ὅπως εἰσελχύσαντος τοῦ ἐγχεφάλου βασανισθῇ πιχρῶς .
| xal ἐνδύσαντες εἰς τὴν χεφαλὴν τὸ στόμα τοῦ θύλα-
Xoc, περιέδησαν τῷ τραχήλῳ αὐτοῦ" xol ἔμεινεν
οὕτως ἕξ ἡμέρας.

S 49. ...... Emi πλεῖον δὲ ὀργισθεὶς ὃ βασιλεὺς,
ἐχέλευσεν δῆσαι τοὺς πόδας αὐτοῦ σπαρτίοις, xoi
᾿χατὰ χεφαλὴν χρεμάσαι, καὶ καταχέειν διὰ τῆς ἕδρας
ὕδωρ εἰς τὸ ἐντὸς αὐτοῦ.....

& δο..... Καὶ ἐχέλευσεν ξῦσαι τὰς πλευρὰς αὐτοῦ
σιδηροῖς ὄνυξιν, ἕως οὗ χκατηρδεύθη τὸ ἔδαφος ἀπὸ τοῦ
αἵματος αὐτοῦ............ Καὶ ἐχέλευσεν ἐνεγχεῖν τρι-
δόλους ἐν χοφίνοις xai ἐν τῇ γἢ ῥανθῆναι" xol γυ-
ινώσαντες τὸν Γρηγόριον ἥπλωσαν ἐπάνω τῶν τριδό-
“λων, xol κατεχεντήθη δμιοῦ ὅλον τὸ σῶμα αὐτοῦ. Σύ-
povtec δὲ αὐτὸν, ἐχαλίνδουν, xa περιέστρεφον, ἕως
τοῦ μὴ ἀπομεῖναι τόπον δλόχληρον ἐν τῷ σώματι
αὐτοῦ.

$ 48. Rex autem dixit: Percutite eum usque ad fle-

tum, afferentem lacrymas, ut oriatur eidem Letitia. Et

colaphis eum ceciderunt in caput, percutientes vehe-
menter. Ergo hic labora operose per tormenta, in quibus
constitutus es. Et jussit afferri salem et nitrum et acetum
vehementissimum, eumque extendi resupinum , caput-
que cochle:e architectonicc tuto imponi , et nari ejus par-
vam infigi fistulam, illaque simul commixta per fistulam
effundi in caput. Deinde jussit, et attulerunt saccum
coriaceum , quem fuligine ex camino repleverunt , et fe-
cerunt ne nimium repleretur ad respirationem non impe-
diendam , ut cerebro attrahente acriter torqueretur : et
inducentes capiti ejus os sacculi, collo ejus alligarunt :

et'sic mansit sex diehus.
*
. Rex vero magis excandescens,

funibus pedes ejus colligari jussit, precipitemque in
caput suspendi, et per anum ejus ex utribus infundi
aquam in interiora....

$90. 4. s Jussit autem latera ejus radi ungulis ferreis
donec pavimentum sanguine ejus rigaretur................
Tum jussit in cophinis afferri tribulos, iisque con-
spergi terram : et nudatum Gregorium super tribulos
extenderunt, totumque simul ejus corpus punctionibus
impletum est : trahentes quoque ipsum, tegebant ( acu-
leis ?) et in iis circumvolvebant, donec non maneret locus
integer in ejus corpore...

9.

132

[5 51]..... Et leroi ordonna, qu'aprés lui avoir
mis des cercles de fer aux genoux, on le frappát
avec des marteaux , et qu'on le suspendit jusqu'à
ce qu'on lui eüt brisé les genoux. Etil demeura
ainsi suspendu pendant trois jours. Le quatriéme
jour, il ordonna qu'on l'amenát en sa présence.....

[S 53.] ..... Et il ordonna qu'on fit fondre du
plomb dans des chaudiéres de fer ; et, quand il fut
bouillant et liquide comme de l'eau, on le ré-
pandit sur lui. Tout son corps fut couvert de
brülures. Mais Grégoire n'en mourut pas et il
résista avec un grand courage. Et, à quelques de-
mandes qu'on lui adressát, il répondait aussitót.....

XI.

[S 54.] Tandis que Tiridate s'attachait à lui par-
ler avec douceur età lui promettre des richesses et

(1) Moise de Khoréne (liv. I1, ch. 82) nous apprend
le nom de ce satrape. « Dadjad, dit-il, beau-frére de
Ardavazt Mantagouni, fut créé prince du canton d'A-
chotz. Ce fut Dadjad qui prévint Ardavazt, lequel

AGATHANGE.

des honneurs, en disant : « S'il ne m'écoute pas ,
j'augmenterai encore ses souffrances et je le tour-
menterai de telle facon qu'il ne pourra plus les
supporter, » voici qu'un des satrapes (1) se pré-.
senta devant le roi pour lui donner cet avis τ
« Cet liomme est indigne de vivre, c'est pour-
quoi il ne veut plus exister ni voir la lumiére;.
depuis longtemps il habite parmi nous, et nous.
nele connaissions point. C'est le fils du perfide
Anag, qui tua ton pere Chosroés, dévasta l'Armés-
nie et la livra au pillage età la captivité. Or le
fils de ce criminel est indigne de vivre. » Aprés
tant de tortures, de souffrances, de fléaux, de
gibets et de douleurs atroces qu'il supporta avec;
tant de résignation pour le nom de Notre-Seigneur
Jésus-Christ, le roi, ayant su d'une maniere po-
sitive qu'il était fils d'Anag le Parthe, meurtrier
de son pére Chosroés, ordonna qu'on le conduisit.

avertit à son tour Tiridate, que Grégoire était fils d'A-
» Zénob de Glag, Hist. de Darom (pag. 32
de la trad. fr.),.dit au contraire que Tiridate apprit ce
fait de la bouche « de la sceur du beau-pére de Grégoire ».

$ ὅτ, ...... Καὶ ἐκέλευσεν περιχνημῖδας σιδηρᾶς
γενέσθαι εἰς τὰ γόνατα αὐτοῦ, χαὶ πῆξαι παχεῖς
σφῆνας, καὶ ἀναχρεμάσαι αὐτὸν. ἕως οὗ ἀπεσπάσθη-
cay τὰ γόνατα αὐτοῦ. Ἴμεινεν δὲ τρεῖς ἡμέρας χρε-
μάμενος. Καὶ τῇ τρίτη ἡμέρα κατενέγχαντες ἔστησαν
αὐτὸν ἔμπροσθεν τοῦ βασιλέως. .....

& 53. ..... Καὶ ἐχέλευσεν λυθῆναι μόλυδδον ἐν
λέδητι σιδηρῷ, xa ἔτι ζέουσαν καταχέειν χατὰ τοῦ
στόματος αὐτοῦ καὶ καθ᾽ ὅλον τὸ σῶμα αὐτοῦ. Καὶ οὐχ
ἀπέθανεν, ἀλλ᾽ ἔτι ἔχων δύναμιν, ἐν τῷ ἐπερωτᾶσθαι
ἀπεχρίνατο ἐν τάχει.....

S 54. Καὶ ὡς ἔτι ἐσχέπτετο Τηρηδάτιος λαλῆσαι
αὐτῷ ἁπαλῶς, xot δηλῶσαι καὶ ἐπαγγείλασθαι ὕπάρ-
ξεις χαὶ τιμὰς, αἷς οὐχ ἔμελλεν ὑπαχούειν, λογισάμε--
νος ὡς, εἶ μὴ ταύταις πεισθείη, προσθεῖναι αὐτῷ βα-
σάγους xa εἰς χρόνον χολάσαι * ἰδοὺ εἷς τῶν σατραπῶν
προσέρχεται τῷ βασιλεῖ, χαὶ ἀρξάμενος λαλεῖν αὐτῷ,
χαὶ διδάξαι πᾶσαν τὴν ἀχρίδειαν, τὴν περὶ αὐτὸν,
ἔφη" Οὐχ ἔξεστιν αὐτὸν ζῆν" διὰ τοῦτο οὐ θέλει τὸ φῶς
ἰδεῖν, οὔτε ἐλεηθῆναι. Τοσοῦτος γὰρ χρόνος, καὶ οὐχ
ἔγνωμεν αὐτόν. Ἀλλ᾽ οὗτός ἐστιν υἱὸς "Avax τοῦ χατα-
δίχου, τοῦ ἀποχτείναντος τὸν σὸν πατέρα Κουσαρῶ,
xai ποιήσαντος σχότος τῇ τῶν Ἀρμενίων χώρᾳ, καὶ
εἰς ὄλεθρον παραδόντος τὴν γὴν ταύτην, xal εἷς αἷ-
χμαλωσίαν. INüv οὖν οὐ χρὴ αὐτὸν ζῇν" υἱὸς γὰρ ἐχ-
δικήσεως ὑπάρχει. Καὶ μετὰ τοσαύτας ἐξετάσεις χαὶ
βασάνους χαὶ πληγὰς χαὶ φυλαχὰς, στρεδλώσεις xal
χρεμάσεις, ἐν αἷς ἐνέπηξαν εἰς αὐτὸν , ἃς ἐπήνεγχεν
διὸ τὸ ὄνομα τοῦ χυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, μα-
Av περὶ τούτων τῶν πραγμάτων ὃ βασιλεὺς, ὅτι
ἀληθῶς υἱός ἐστιν τοῦ Πάρθου "Avax, τοῦ ἀποχτεί-

$ 51. ... Tunc jussit rex tibilia ferrea imponi geni bus.
ipsius, infigique cuneos crassos, eumque suspendi, Ἢ
donec genua ejus avellerentur. Mansit autem tribus die- |
bus suspensus, et die tertia deposuerunt et statuerunt

coram rege. .... - ἂν

$ 33. .. Et jussit liquefieri plumbum in lebete fer--
reo, et adhuc fervidum effundi in os et in totum corpu !
ipsius. Non tamen est mortuus , sed vires etiamnum ha-
bens, dum interrogabatur, confestim respondit...

$ 54. Et dum Teredates adhuc meditabatur mollite 2
ipsum alloqui , eique exhibere et promittere opes et ho-
nores , quibus promissis morem gesturus non erat, cogi-
tans, si his non cederet, addere cruciatus, et in long m
tempus eum punire ; ecce quidam ex satrapis regem adit
eumque orsus alloqui et. docere omnem diligentiam de —
illius rebus, dixit : « Non licet ipsum vivere. Hac le
causa non cupit lucem videre, nec misericordiam ob-
tinere. Multum effluxit temporis, «quo eum non cognovi-
mus. At hic est filius Anaci judicio damnati , qui occidit.
patrem tuum Cusaronem, et tenebras induxit in regionem
Armenie, et hane terram ad interitum perduxit et ad
captivitatem. Nunc ergo non oportet eum vivere ; nam
filius ultionis est. » Et post tot inquisitiones, cruciatus

plagas, carceres, tormenta et suspensiones, quibus i
sum afílixerunt, et qu:e passus est propter nomen do
mini nostri Jesu Christi; intelligens de his rebus rex,
quod revera filius esset Anaci Parthi, qui patrem ipsius

H

:
y

»pieds et mains liés, dans la province d'Ararat,

| qu'on l'enfermát dans le donjon du cháteau de la

- ville d'Ardaschad, et qu'on le descendit dans une
-vaverne trés-profonde (1) pour qu'il y mouráüt.
m y resta durant treize ans (2).

[S 55.] Le roi s'en vint ensuite dans son palais
-d'hiver de la ville de Vagharschabad, dans la
| province d'Ararat , située dans la partie orientale

de l'Arménie. Ensuite, durant tout le temps de son
régne, le roi Tiridate détruisit et dévasta le pays
| placé sous la domination des Perses, ruina l'Assy-
^rieet y fit un grand carnage. A cause de cela,
- €eci passa en proverbe : « Comme le fier Tiridate ,
| qui, dans son impétuosité , renversa les digues des
fleuves, et, dans son audace , arréta leurs cours
vers la mer. » Et en vérité, il était audacieux,

» (1) La légende de S. Grégoire l'Illuminateur est un des

- faits les plus mémorables des annales religieuses de l'Ar-

ménie. Elle se trouve consignée dans la plupart des écrits
religieux et profanes qui traitent de l'histoire de cette
époque. Agathange donne à ce sujet des détails trés-cir-
- eonstanciés que l'on trouve rapportés dans le Ménologe
-arménien ( 30 sept. et 18 nov.). — Cf. aussi J.-B. Aucher,
- Vies des sainís, en arm., t. II, pag. 520et t. 1II, pag. 74, 321
et suiv. — Le souterrain du cháteau d'Ardaschad, que les
- Arméniens désignent sous le nom de caverne ou de puits,

| estappelé actuellement KAor-virab « fosse profonde ».

On a construit sur l'emplacement de cette localité, illustrée
par le martyre de S. Grégoire, un monastére célebre,
mentionné par Vartan dans sa Géographie (St-Martin,
Mém. sur lArm., t. IT, pag. 418 et suiv.). — Cf. aussi
Indjidji , Géogr. anc., pag. 486. — Le P. L. Alischan,
Géogr. de l'Arm., pag. 72, ὃ 139. — Chakhatounoff,
-Descript. d'Edchmiadzin, t. 1L, pag. 277 et suiv.,
6 571. — Il existe dans ce monastére une grande quan-

P HISTOIRE DU REÉGNE DE TIRIDATE.

133

magnanime et doué d'une grande vigueur. Sa taille
était trés-élevée ; il était trés-robuste et trés-fort ;
c'était un vaillant et courageux guerrier. Il avait
passé toute sa vie au milieu des batailles, et avait
toujours remporté la victoire. Il s'acquit une
grande renommée , et l'éclat de ses triomphes se
répandit par toute la terre, Il mit en déroute tous
ses ennemis, et vengea ses ancétres, Il fit d'im-
menses ravages dans toute l'Assyrie, et partout il
enlevait du butin, Il passa au fil de l'épée les ar-
mées perses, rassembla des dépouilles considéra-
bles, et, à la téte dela cavalerie grecque, il culbu-
taitles cohortes ennemies. Ilfit unelevée d'hommes
parmi les Huns, et réduisit en servitude une
grande partie de la Perse (3).

tité d'inscriptions arméniennes d'une époque assez récente,
et qui rappellent que ce lieu servit de prison à l'apótre
national de l'Arménie. La plus intéressante est gravée
sur un füt de colonne, au bas du clocher; elle est en
caracteres pehlwi, et n'a pas encore été publiée jusqu'à
présent. J'en dois Ia communication à M. Bergé , de Ti-
flis, qui m'a également envoyé la copie de toutes les
inscriptions arméniennes de Khor-virab, dont le pére
Chakhatounoff a publié le texte , souvent altéré, et dont
Dubois de Montpereux a donné quelques traductions dans
son Voyage autour du Caucase.

(2) Les historiens ne sont pas d'accord sur le nombre
d'années que S. Grégoire passa dans la caverne d'Arda-
Schad;les uns disent qu'il y resta treize ans, d'autres
quatorze; mais presque tous les écrivains fixent la du-
τόρ de sa détention à quinze ans (Zénob de Glag , pag.
du texte et pag. 32 de la trad. fr. — Oukhthannés d'E-
desse, pag. 75-77. — Vies des saints arm., loc. cit.).

(3) Les exploits de Tiridate sont racontés tout au long

γάντος Κουσαρῶ πατέρα αὐτοῦ, ἐκέλευσεν δεδεμένον
αὐτὸν χερσὶ καὶ ποσὶ χαὶ τραχήλῳ ἀπαγαγεῖν εἰς τὴν
᾿Αραρὰτ πατρίδα, καὶ δοῦναι αὐτὸν ἐν τῇ λόφῃ τοῦ
χάστρου ἐν τῇ ᾿Αρταξὰτ τῇ πόλει, χαὶ χαταγαγεῖν sic
| Tb χατώτατον χάος, ὃ ἦν βαθύτατον πάνυ, ἕως οὗ

| ἐχεῖ ἀποθάνη " καὶ ῥιφεὶς ἔμεινεν ἐν ἐχείνῳ τῷ χρη-

μνῷ ἔτη δεχατέσσαρα.
ς 55. Kai αὐτὸς οὖν ὃ βασιλεὺς ἐπορεύθη παρα-

χειμάσαι ἐν πατρίδι ᾿Αραρὰτ, ἐν Οὐαλαρσαπὰτ πόλει
Pme 9 / [/ à 2 λά Ὅ δὲ δ Χ

τῆς Δρμενίων χώρας χατὸ ἀνατολας. £ βασιλεὺς

f| / ^ A , e 5 e À !

Τηρηδάτιος ὅλον τὸν χρόνον τῆς αὐτοῦ βασιλείας xa-
᾿πέτρεχεν xal ἐπραίδευεν τὴν γῆν τοῦ τῶν Περσῶν

τὭω 3 7 ,
βασιλέως, καὶ τὴν ἐπαρχίαν τῆς Ασσυρίας ἐπάταξε

δεινοτάταις πληγαῖς. Διὰ τοῦτο ἐῤῥέθησαν οὗτοι Ol
. - "n /,
Mot ἐν παραδολαῖς λόγων, ὅτι ὡς 6 ἀλαζὼν ἹΓηρηδά-
tog ἀλαζονευόμενος χατέστρεψεν τὰ τῶν ποταμῶν
! 3 2t/ Y το δ θ λ Au £ τῇ
χείλη, χαὶ ἐξήρανε τὰ ῥεῖθρα τῶν θαλασσῶν ἐν τῇ
- *Y / b Hi , ,
ἀλαζονεία αὐτοὺ * ἐπειδὴ ἦν σφόδρα πρὸς τὴν ἄμφιασιν
* , n ,
ἀλαζὼν χαὶ σεμνὸς, xai δυνατὸς καὶ στερεὸς ὀστέοις,
M
"xal εὔσαρχος σώματι" ἀνδρειότατος δὲ χαὶ πολεμι-

Cusaronem occidit, jussit eum manibus pedibusque et
collo vinctum perduci in provinciam Ararat, tradique
in verticem castri in civitate Artaxat, demiftique in in-
fimum hiatum, qui profundus admodum erat, donec
ibidem moreretur. Injectus autem , mansit in illo preeci-
pitio annis quatuordecim.

$ 55. Rex ipse quoque profectus est in provinciam Ara-
rat, in Valarsapat civitatem , quce est regionis Armeniae
versus orientem, ut ibi hiemaret. Hic autem rex Teredates
toto tempore regni sui profligavit et depredatus est ter-
ram regis Persarum, ef provinciam Assyrie percussit
gravissimis plagis. Quapropter hzc verba in proverbium
abierunt : Sicut gloriosus Teredates jactabundus evertit
ripas fluviorum , e£ marium fluenta exsiccavit in jactan-
tia sua. Nam supra modum in vestimentis gloriosus erat
et magnificus, ossibus robustus et firmus, et corpore
succi pleno : bellator vero erat fortissimus, procerus

134

[S 56.] Pendant les treize années que Grégoire
séjourna dans la caverne profonde du cháteau,
une veuve qui était dans ce cháteau , ayant appris
en songe sa captivité, préparait chaque jour un
petit pain et le lancait dans la caverne. Par un
effet dela divine Providence, il s'en nourrit du-
rant toutes les années qu'il y fut enfermé. Par une
faveur: du Seigneur, il demeura vivant dans cette
caverne, oi tous ceux qu'on y jetait mouru-
rent par suite de l'odeur fétide de la fange de
ce bourbier, de la quantité de reptiles et de la
profondeur de la caverne. En effet, ce lieu était
particuliérement destiné à ceux qui s'étaient ren-
dus coupables d'homicides en Arménie.

par Moise de Khorene ( liv. II, ch. 75, 79, 82, 85) d'apres "Histoire , aujourd'hui perdue, de Firmilien , évéque de
sarée, que l'annaliste arménien a résumée dans son livre.

AGXTHANGE.

XH.

[S 57.] A cette éópoque, le roi Tiridate expédia |
un édit dans toutes les contrées soumises à sa do--
mination dont voici la teneur :: « Tiridale, roi
de la Grande- Arménie, aux grands, aux princes,
aux satrapes, aux préfets et à tous ceux qui sont:
sous ma puissance, dans les bourgs, dans les villeg
dans les villages, dans les campagnes, aux noble
et au peuple , à tous salut également, Puissent. la
santé et la prospérité vous arriver avec l'aide des.
dieux; une abondamte fertilité par le puissant. :
Aramazd , Ja protection de la grande déesse Ana
hid ,

ἊΣ

et un grand courage par le vaillant Va--

στὴς, ἄκρως ὑψηλὸς xat πλατὺς τῇ ἡλικία. “Ὅστις
πάντα τὸν χρόνον αὐτοῦ πολεμῶν, ἐλάμδανε τὰ vucn-
τήρια ἐν τοῖς μονομάχοις. Κτησάμενος δὲ χαὶ ὄνομα
καυχήματος, ἔστησεν ἀθλήσεως νίχην ἐν ὅλῳ τῷ χό-
σμῳ. "Ev τοῖς ἰδίοις χαιροῖς ἐπάταξεν ἐν ἀληγαῖς
μεγάλαις τοὺς ἐχθροὺς, xal ἐζήτησεν ἐκδίκησιν τῶν
προγόνων αὐτοῦ: ἔλαύεν σχῦλα πολλὰ ἀπὸ τῶν τῆς
Ἀσσυρίας μερῶν, xat ἀφείλετο ὑπάρξεις μεγίστας"
ἐνέδαλεν εἰς ῥομφαίαν τὸ στράτευμα τῶν Περσῶν
xoi ἀπέσπασεν σχῦλα πολλά. "Exévero ὁδηγὸς στρα-
τοπεδάρχαις Ῥωμαίων, χαὶ παρέδωχεν τὰς παρεμθολὰς
αὐτῶν, ᾿Εξέδαλεν στρατιὰν Οὔννων, χαὶ ἠχμαλώτι-
σεν τὰ μέρη τῆς Περσίδος.

5. 56. ᾿Εν δὲ τοῖς τεσσαρεσχαίδεχα ἔτεσιν, ἐν οἷς
γέγονεν ὃ ἅγιος Γρηγόριος ἐν τῷ κάστρῳ τῆς φυλαχῆς,
ἐν τῷ βαθυτάτῳ χάσματι, γυνὴ μία χήρα, οἰκοῦσα ἐν
ἐχείνῳ τῷ χάστρῳ, χρηματισθεῖσα ἀπὸ δράματος,
χαθεχάστην ἄρτον ποιοῦσα ἕτοιμον » ἔῤῥιπτεν χάτω ἐν
τῷ χάσματι, χαὶ οὕτως ἐτρέφετο ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ
χεχεύσεως τὰ ἔτη ἐχεῖνα, ἐν οἷς ἔμεινεν αὐτόθι. Αὐ-
τὸς γὰρ ἐν τῷ χρημνῷ ἐχείνῳ ἐφυλάττετο διὰ τῆς
χάριτος τοῦ ἰδίου δεσπότου, Οἱ γὰρ ἄλλο; ἄνθρωποι

ῥιφέντες ἐ ἐχεῖ ἔθνησχον ἕ ἕνεχεν τῆς δεινότητος χαὶ τῆς
πιχρίας xal χαχότητος τοῦ τόπου, χαὶ τοῦ βορθόρου,
χαὶ τῶν ὄφεων τῶν ἐγκειμένων, χαὶ τῆς βαθύτητος
αὐτοῦ. Διὰ γὰρ τοὺς χαχούργους ᾧχοδομήθη ἐχεῖνος
ὃ τόπος, χαὶ εἰς χόλασιν πάντων τῶν χαταδίχων τῆς
Ἀρμενίων χώρας."

S 557. Μετὰ δὲ ταῦτα ἐχέλευσεν ὁ Τηρηδάτιος 6
βασιλεὺς γράμματα χαταπεμφθῆναι πανταχῇ τῆς
ἰδίας ἐξουσίας ἐν τούτῳ τῷ τύπῳ * Τηρηδάτιος βασι-
λεὺς τῆς μεγάλης Ἀρμενίας τοῖς μεγιστᾶσι χαὶ ἄρχουσι
χαὶ σατράπαις χαὶ ἐπ ᾿ ἐξουσίαις, χαὶ τοῖς λοιποῖς € ὑπη-
χόοις ὑπὸ τὴν ἐμὴν ἐξουσίαν, χωμοπόλεσι χαὶ χώ-
μαις xat χωρίοις, ἐλευθέροις τε ὁμοῦ χαὶ ἀπελευθέ-
pot; πᾶσιν εἰρήνη. Πρόνοια γένηται ἀπὸ τῆς τῶν
θεῶν βοηθείας, χαὶ πλῆθος ἑ ἑτοιμασίας ἀπὸ τοῦ ἀνδρειο-

supplicium omnium condemnatorum regionis Armeniae.

admodum et latus statura. Hic omni tempore suo belli-

gerans, victorie premia reportavit inter gladiatores,
Obtento etiam nomine glorioso, per totum mund
luctationis victoriam extendit. In tempore suo magnas
inimicis intulit clades, et vindictam progenitorum suo-
rum expetivit : obtinuit spolia multa ex partibus Assyrize :
et divitias abstulit maximas : exercitum Persarum magna |
strage percussit, multaque abstraxit spolia, Ducibus
Romanorum factus est ductor, et ordines castrorum ei
prebuit. Ejecit exercitum Hunnorum , et in captivitate n
duxit tractus Persidis.

ὁ 56. Annis vero illis quatuordecim , quibus sanctus
Gregorius manebat in castro carceris , in profundissim "
hiatu, mulier quzdam vidua, habitans in castro illo, |
divinitus per visionem monita, quotidie panem proepad
ratum mittebat deorsum in hiatum, et sie nutriebatur
mandato Dei annis illis, quibus ibidem mansit. Nam ip
in precipitio illo conservabatur caritate Domini sui. A li
enim homines, qui illuc erant injecti, moriebantur ob
molestiam , acerbitatem et calamitatem loci, ob lutum e
serpentes, qui erant in profunda illa caverna. Nam pro

hominibus flagitiosis zedificatus erat iste locus, et a

$ 57. Post hzc Teredates quocumque per ditionen
suam litteras transmitti jussit, quae hujus erant tenoris
Teredates rex magne Armenic magnatibus, duci
satrapis, prefectis et reliquis in ditione mea subditis
oppidis, vicis et locis, liberis simul et libertate caren-
tibus, omnibus pacem. Providentia sit ab auxilio deo- -

rum, ef plurimum alacritatis ἃ fortissimo Jove, cura

- hak'a (1), à tous les Arméniens de notre pays (2);
ja sagesse aux Grecs du pays des empereurs, et
protection à ceux des divins Parthes , descendants
- de nos aieux. Sachez , chacun en particulier, par
— eet ordre , tout ce que nous avons fait pour votre
prospérité. Quand nous étions dans le pays des
Grecs, nous vimes la sollicitude des rois pour
- procurer la félicité dans leur pays, honorant le
culte des dieux par des sacrifices, par des of-
— frandes magnifiques, des dons différents, toutes
. sortes de fruits et leur offrant toute espéce de pré-
- sents; observant leur culte trés-pieusement et
"avec amour, adorant et vénérant de toutes les
- maniéres les dieux illustres, magnifiques et im-
mortels. Nous avons vu également comment ces
mémes dieux donnaient la tranquillité , la pros-
- périté, la richesse et l'abondance au pays, et une
3 population florissante, comme la récompense
— deleur zéle pour le culte des dieux. C'est pour-
| quoi les rois du pays, pour leur en inspirer la
— crainte, choisirent des hommes pour veiller au
-— eulte des dieux, parce que, si le vulgaire par igno-
rance , ou si quelqu'un par oubli ou par démence,
voulait mépriser leur culte, les préfets, selon l'or-
. dre établi par les rois, les extermineraient dans
- Jeurs provinces, afin que les dieux augmentent la
félicité du royaume. Car, si quelqu'un les mépri-
sait, il exciterait leur colére contre nous, il se

"»

(1) Le dieu Vahakn, qui fait partie du Panthéon
arménien, appartient, selon M. Emin, à la classe des
- demi-dieux , désignés par les auteurs nationaux sous le
nom de (uízazn « hommes d'origine divine ». Vahakn
était fils de Tigrane I, roi d'Arménie, contemporain
de Cyrus et de Crésus. Sa mémoire s'est conservée dans
les chants des rhapsodes ; et un (ragment relatif à la nais-
sance de ce dieu nous a été transmis par Moise de Kho-
rene (liv. 1, ch. 30). Agathange donne dans un passage
de son Histoire un précieux renseignement sur ce dieu,
qui portait l'épithéte de Vitchabakal, « destructeur de
dragons ». Vahak?n avait son temple à Achdichad, dans

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

138

perdrait lui-méme, en provoquant de grands
dommages et d'irréparables malheurs. C'est pré-
cisément à cause de celà que les rois des Grecs
donnérent, dans leur royaume , l'ordre menacant
de condamner à mort les coupables (3). Or, nous
aussi, jaloux de votre félicité et désirant que
les dieux augmentent avec abondance leurs dons
envers vous, nous ordonnons que vous restiez
fidéles à leur culte et à leur. glorification, pour
obtenir par leur intervention la prospérité, l'a-
bondance et la paix. De méme que chaque pére
de famille prend soin de sa maison et des siens,
nous aussi, nous veillons avec sollicitude à la pros-
périté de l'Arménie. Ainsi donc vous tous, nos
grands bien-aimés, satrapes, nobles, préfets,
villageois et citadins, et vous, nos sujets arsacides
( Arschagouni), élevés et nourris pour le bien de
votre roi, honorez les dieux. S'il se trouve quel-
qu'un qui les offense, s'il tombe entre vos mains ,
prenez-le, et, aprés lui avoir lié les pieds, les
mains et le cou, conduisez-le à la Porte Royale;
et ses biens, ses récoltes, ses terres, ses posses-
sions et ses trésors, tout sera pour ceux qui l'au-
ront dénoncé. Sovez satisfaits avec l'aide des dieux
et de votre roi; soyez aussi heureux, car nous
le sommes. »

Ensuite le roi Tiridate, pendant tout le temps
de son régne, guerroya avec la Perse et tira ven-

la province de Daron, non loin de l'Euphrate ( Emin,
Recherches sur le pagan. arm., pag. 41 et suiv. de la
trad. fr.).

(2) Nous ferons observer ici que le texte grec ne ren.
ferme que le préambule du décret de Tiridate, que l'armé-
nien donne dans son entier.

(3) Ce passage fait allusion aux édits des empereurs
romains ordonnant les persécutions contre les chrétiens.
Tiridate s'appuie sur ce précédent, pour rendre égale-
ment un édit de persécution, en sa qualité de prince
allié des Romains, auxquels il devait sa couronne et la
possession de son royaume.

^N

I. y * 1 Xa M le / 3 PROP D
τάτου Διὸς, φροντὶς δὲ ἀπὸ τῆς δεσποίνης Ἀρτέμιδος
3 ἢ - , Ἰώ ; N - 7 € /,
xal ἀρετὴ ὑμῖν φθάσῃ ἀπὸ τοῦ ἐναρέτου ραχλέους,
πάσῃ τῇ χώρᾳ, καὶ τὰ λοιπά. "Ev ὅλοις δὲ τοῖς ἔτεσιν
- 1 , : τ , T ^ ὃ λ M 2. 0 ,
τῶν αὐτοῦ χρόνων Τηρηδάτιος ὃ βασιλεὺς, ἐχθρεύσας
c e - λ ͵7] 2 ΄ "ἀν ὃ δ᾽
τῆς τῶν Περσῶν βασιλείας, ἐξεζήτησεν ἐχδίχησιν διὰ
μάχης καὶ πολέμου, ἕως τοῦ πληρωθῆναι τὸν χρόνον
τῶν δεχατεσσάρων ἐτῶν, τοῦ τὸν πανάγιον Γρηγόριον
ἐν τῇ φυλαχῇ τοῦ χάστρου γενέσθαι, Ἢν γὰρ πόλεμος

t , » , [4 , ὔ bap! /

σχληρότατος ἀνάμεσον Τηρηδάτου βασιλέως xot ἀνά--
μεσον τῶν τῆς Περσίδος βασιλέων. Πάλιν δὲ δευτέραν
διάταξιν χελεύει διαχαράξαι πάσαις ἐπαρχίαις τούτῳ

bh , Á. Τ᾽ "ὃ , 6 e ζλ * ^A H
τῷ τύπῳ Τηρηδάτης ὃ τῆς μεγάλης Ἀρμενίας βασι-
λεὺς ταῖς χώραις χαὶ ἐπαρχίαις σατράπαις τε καὶ στρα-
τηγοῖς xot πολίταις εἰρήνη. Ὑγιαίνετε" xol γὰρ ἡμεῖς
αὐτοὶ ὑγιαίνομεν. Ὑμεῖς ἐπίστασθε πῶς ἄνωθεν χαὶ

ἃ domina Artemide, virtus ab Hercule, virtute ornato,
adsit vobis etf omni regioni, et reliqua. Porro omnibus
annis temporum suorum Teredates rex, inimicitias ge-
rens cum regno Persarum, vindietam exquisivit per
pugnam et bellum, donec impleretur tempus quatuor-
decim annorum, quibus sanctissimus Gregorius erat in
carcere castri. Erat enim bellum durissimum inter Te-
redaten regem et reges Persidis. Rursum jussit scribi se-
cundum mandatum omnibus provinciis hunc in modum :
Teredates magna. Armenic rex locis et provinciis, satra- ἡ
pisque et belli ducibus ac civibus, pacem : valete , nam.

et nos ipsi valemus. Vos scitis, quomodo antiquitus et

136

geance des anciennes batailles. Ainsi, pendant les
treize ans que Grégoire resta dans la caverne , il
y eut une guerre continuelle et terrible entre Ti-
ridate et le roi des Perses (1). Il ordonna encore
qu'on expédiát un autre édit dans les provinces
de son royaume et qui était concu en ces termes :
« Tiridate, roi de la Grande-Arménie, aux pays
tributaires et aux provinces, aux satrapes, aux
soldats, aux villageois et à tous, salut. Soyez sa-
tisfaits, car nous aussi sommes satisfait, Vous
savez comment, dés le temps de nos ancétres ,
nous obtinmes la victoire et la paix avec l'aide
des dieux, comment nous avons subjugué toutes
les nations, et nous les avons conservées sous
notre obéissance. Mais quand nos hommages ne
furent plus agréables aux dieux et que nous ne
savions plus les apaiser dans leur courroux, ils
nous renversérent de force du faite de notre puis-
sance.

[$58.]« Et cela à cause dela secte des chrétiens.
Or nous vous commandons que, s'il s'en trouvait
quelques-uns (puisqu'il n'est que trop vrai quc
ce sont eux qui s'opposent au culte des dieux ),

AGATHANGE.

on les dénonce aussitót ; et, à ceux qui le feront, -
il sera distribué des présents et des largesses de.
notre trésor royal. Mais celui qui les Morees
ou qui ne les dénoncerait pas, s'il est découve
ensuite, qu'il soit condamné à mort, et envoy À
au tribunal du roi; il mourra, et sa maison sera |
dévolue au fisc. De méme que je n'ai pas épargné:
mon fidéle Grégoire que j'aimais infiniment, puis- -
que, précisément pour cela , je lui fis endurer d'2
troces tourments, et puis ensuite je l'ai fait je-:
ter dans une caverne profonde pour y servir
aussitót de páture aux serpents, sans avoir égard
à ses grands services, dés qu'il s'agissait de l'amour.
et de la crainte des dieux. Que ceci serve d'exem- |
ple, et redoutez une mort semblable. Ainsi vous
vivrez sous la protection des dieux, et vous pour
rez attendre de nous des bienfaits, Soyez satisfaits,
car nous le sommes aussi. » -

XIII.

[S 59. En ce temps-là, il arriva que l'empe-:
reur ( Dioclétien, Tioghlidianos) voulut prendre

(1) Le roi des Perses était alors Sapor, fils d'Hormisdas. ( Cf. Moise de Khorene , liv. II, ch. 85-87. )

ἀπὸ προγόνων νίχη καὶ εἰρήνη πολλὴ χεχάριστο ἡμῖν
διὰ τῆς τῶν θεῶν βοηθείας, ὅπως πάντα τὰ ἔθνη συμ-
φώνως ὑποτάξαντες ἔσχομεν. “Ὅταν γὰρ αὐτοὺς θε-
ραπεύειν ἐν σεδάσμασιν οὐχ ἐσπουδάσαμεν, xal τὰς
διαταγὰς αὐτῶν ὑπερεφρονήσαμεν, ἐξέθαλον καὶ ἀπώ-
σαντο ἡμᾶς τῇ ὀργὴ αὐτῶν ἀπὸ τῆς μεγίστης ἡμῶν
δεσποτείας.

ς 58. Νῦν οὖν μάλιστα διὰ τὴν τῶν χριστιανῶν
θρησχείαν παραγγέλλομεν ὕ ὑμῖν s πολλάκις γὰρ συμ.-
6atvet εὑρεθῆναί τινα, αὐτοὶ γὰρ πλεῖον γίνονται
ἐμπόδιον τῇ τῶν θεῶν λατρείᾳ d ὥστε τοὺς τοιούτους
εὑρόντας δυᾶς εἰς μέσον ἀγαγεῖν" καὶ γὰρ ἀπὸ τῶν
βασιλέων δῶρα χαὶ τιμὴ χεχάρισται τοῖς φανεροῦσιν "
εἰ δὲ μὴ ἀποδείξουσιν αὐτοὺς, 7| καὶ χρύψουσι, χατα-
ληφθέντες οὗτοι μετὰ τῶν καταδίχων λογισθήσονται.
χαὶ εἰς τὰ βασίλεια ἀχθέντες ἀποθανέτωσαν, ὃ δὲ
οἶκος αὐτῶν τῷ δημοσίῳ ἀποδοθῇ. Ei xai τὰ μά-
λιστα ἐγὼ οὐκ ἐφεισάμην τοῦ ἐμοῦ ἀγαπητοῦ χαὶ
εὐεργέτου Γρηγορίου, ὅνπερ ἕνεχεν τούτου τοῦ mpoc-
τάγματος. πολλαῖς βασάνοις xol τιμωρίαις ὑποδαλὼν,
ὕστερον ἐκέλευσα αὐτὸν ἐν τῷ βαθυτάτῳ χρημνῷ ῥι-
φῆναι, χἀχεῖσε ἅμα ὑπὸ τῶν ὄφεων βρωθῆναι. Οὐδὲ
γὰρ τὸν μέγαν αὐτοῦ χύπον ἐλογισάμην τι πρὸς [τὴν]
τῶν θεῶν ἀγάπην χαὶ τιμὴν, ἵνα χαὶ ὑμῖν ἀπειλὴ χαὶ
φόδος θανάτου γένηται, xai ζήσητε ὑπὸ τὴν αὐτῶν
πρόνοιαν, xal παρ᾽ ἡμῶν συνεργασίας εὕρητε" συνίετε.

Ὑγιαίνετέ, χαὶ ἡμεῖς 6 ὑγιαίνομεν.

S 59. Καὶ ἐγένετο ἐν ἐκείνοις τοῖς xatooic, ἐζήτη-

σεν ἑαυτῷ γυναῖχα Διοχλητιανὸς ὃ Καῖσαρ πρὸς γά-

a tempore progenitorum nostrorum victoria et pax
mulfa nobis dafasit per auxilium deorum, ut omnes
gentes concorditer haberemus subditas. Nam quando:
illos in simulacris colere non studuimus, et. mandata
eorum contempsimus, ira sua nos ejecerunt et — ΕἸ
à maxima dominatione nostra.

$ 58. Nunc ergo maxime propter religionem Christia- | ;
norüm mandamus vobis ( nam sepe contingit , ut illorum -
aliquis inveniatur, ipsique cultum deorum precipue j
impediunt ) ut, si quos tales inveniatis , in medium pro-
ducatis. Nam eos manifestantibus et dona et honor de-
creta sunt a regibus : si vero illos non indicabunt, vel etia n
abscondent, hi comprehensi cum damnatis habebuntur 1
ductique in carceres regios moriantur : domus vero eo-
rum publico detur. Siego vel maxime non peperci dilecto.
meo et bene merito Gregorio, quem propter hoc manda-
tum, multis cruciatibus et tormentis prius subjectum ,.
in profundissimum precipitium —projiei jussi, ibiq
simul a serpentibus devorari; neque enim magnum e
laborem existimavi aliquid esse in comparatione ad 8
rem et cultum deorum , ut vobis etiam metus sit et tior
mortis, et sub eorum vivatis providentia , et beneficia. a
nobis consequamini ; intelligite. Valete, et nos valemus. -

$ 59. Illis temporibus Diocletianus imperator quiesi- -
vit mulierem nuptiis sibi sociandam : et tunc circumquáa- -

MUT

une épouse ; or, des peintres allérent dans toutes
les parties de son empire, pour retracer exacte-
—ment sur des tableaux la beauté du sujet, les
"charmes du visage, les yeux grands et noirs, le
(teint de la peau, afin d'exposer ensuite au roi
(ces images agréables à sa vue, En ce temps-là
aussi, il y avait dans la ville des Romains un
monastére de vierges solitaires , mortifices, qui

- (1) E'histoire des saintes Hripsimiennes ou Ripsimes,
nom générique que les Latins donnent aux compagnes de
- Hripsime, se trouve racontée tout au long dans le Pané-
gyrique de sainte Hripsime , dont l'auteur est Moise dé
horéne (Gzweres complétes , Venise , 1843, pag. 297),
par S. Nersés Schnorhali , dans ses poésies sacrées ( Qzu-
vres compl., Venise, 1830, pag. 468, 469, 472, 475,
520 ), dans le livre des Hymnes, ou Char agan, passim,
et dans les « Vies des saints arméniens » (8 et 6 octob.).
- Les Mékhitaristes ont donné à la fin de leur traduction
j d'Agathange en italien (append. 2) plusieurs hymnes
- du patriarche Gomidas et de S. Nerseés Schnorhali en
- l'honneur des saintes Hripsimiennes, traduites en vers ita-
- liens par M. Luigi Carrer (pag. 209 et suiv.). — Cf. aussi
- es Vies des saints grecs (29 sept.) et latins (30 du méme
ce — Malgré toutle respect dà à la tradition con-
— eernant les saintes Hripsimiennes, je ne puis m'empécher
. de comparer ce que racontent Agathange, les hagio-
- graphes et les panégyristes, au sujet de ces martyres, avec
"un événement historique contemporain rapporté par La-
ctance ( de Mort. persec., ch. 15, 39, 40 , 41, 50 et 51),
et qui me parait avoir servi de texte à la légende du voyage
etdu martyre en Arménie de sainte Hripsimé et de ses
eompagnes. Dioclétien avait eu de Prisca, sa femme , une
fille appelée Valéria qui épousa Galére. Ce dernier, en
mourant, recommanda à Licinius sa femme et un fils
| Candidianus qu'il avait eu d'une concubine. Licinius ne
se vit pas plutót maitre du sort de Valéria, qu'il lui pro-
posa de l'épouser; mais cette princesse refusa et chercha
un refuge auprés de Maximien qui voulut également la
prendre pour épouse. Valéria repoussa cette proposition,
et elle fut dés lors en butte aux plus injustes persécutions ;
ses biens furent confisqués , son entourage périt dans de

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

137

ne vivaient que de légumes. C'étaient des chré-
tiennes chastes, pures, saintes et fidéles, qui, le
jour et la nuit, à toute heure, étaient dignes d'a-
dresser au ciel une sainte priére , des louanges et
des actions de gráces. La supérieure s'appelait
Gaiané, et une de ses disciples avait nom Hri-
psimé; elle était fille d'un homme de race
royale, et pieux (t).

cruelles torture$, et elle-méme fut trainée d'exil en exil.
Une vieille (emme, amie de Valéria, une vestale et la
femme d'un sénateur, accusées injustement d'avoir en-
gagé Valéria à repousser Maximien, furent mises à
mort, parce qu'elles avaient contrarié l'amour de ce
prince. Valéria, reléguée dans les déserts de la Syrie,
trouva le moyen d'instruire son pere Dioclétien de ses
malheurs. Ce prince, retiré à Salone, demanda à Maxi-
mien de lui rendre sa fille; mais il ne put fléchir la co-
lére de l'empereur et mourut de chagrin. Valéria cher-
cha alors à se dérober aux poursuites continuelles dont
elle était l'objet de la part de Maximien. Pendant quinze
mois elle erra déguisée, mais elle finit par étre arrétée
en 3í5, avec sa mere, à Thessalonique. Licinius les con-
damna toutes deux à mort, et elles furent exécutées.
Quelques auteurs ont prétendu qué Valéria et sa mére
étaient chrétiennes, et que Dioclétien les avait contraintes
à offrir de l'encens aux idoles. La vie si accidentée de ces
deux ferames , leur supplice, leur mort, offrent de telles
analogies avec le récit d'Agathange qui dit que Hripsimé
était d'origine royale, que je suis disposé à croire que
ce que raconte le secrétaire de Tiridate des saintes Hrip-
simiennes, ἃ peut-étre son origine dans lhistoire des
aventures malheureuses de Valéria, de Prisca et des
femmes de leur suite, qui furent victimes de l'amour
insensé de Maximien. Je signale ce rapprochement, sans
rien conclure de positif; peut-étre l'attention sera-t-elle
appelée sur ce point historique qui mérite d'étre examiné
avec soin. — Cf. sur la vie et les aventures de Valéria
et de Prisca, Lebeau, Hist. du Bas-Empire (éd. St-
Martin), t. I, pag. 144 et suiv., et pour plus de détails
l'ouvrage méme de Lactance , auquel ce récit a été em-
prunté par le savant historien francais.

5^5!

βου χοινωνίαν * xol τότε πανταχῇ τῆς ἰδίας δεσπο-
τείας ἀποσταλέντες περιήεσαν ζωγράφοι χαὶ ὅμοιο-
ἡράφοι, εἰκονογράφοι, ἀχριδεγραφεῖξ, κὐλδλονονοναὶ
χαὶ ἡλικιομέτραι, ἵνα τὴν εὐμορφίαν τῆς ὄψεως , xal
τὸν μέλανα χόσμον τῶν ὀφρύων ἐν ταῖς σανίσιν διμοιο-

γραφήσαντες, διὰ τοῦ τῶν χρωμάτων καλλωπίσματος
ἀποδείξωσιν εἷς τὴν τοῦ βασιλέως ἀρέσχειαν. Τότε
οὖν παραγενόμενοι εὑρίσχουσιν ἐν τῇ πόλει τῶν Ῥω-
μαίων μοναστήριον ἡσυχαστριῶν, ἀειπαρθένων, ἰδια-
ζουσῶν ἐν ἐρημίαις, ὀσπρίων μόνον χεχρημένων,
σεμνῶν, σωφρόνων, ἁγίων γυναιχῶν τῆς τοῦ Χριστοῦ
πίστεως, αἵ νυχτὸς xoi ἡμέρας xat ἐν παντὶ χαιρῷ
δοξολογίας καὶ ὕμνους καὶ τελείας εὐχὰς τῷ Θεῷ εἰς
τὸν οὐρανὸν ἀναπέμπουσαι οὐχ ἐπαύοντο. ᾿Ονόματα
δὲ ἦν αὐταῖς ταῦτα" τῆς μὲν πρώτης Γαιανὴ, καὶ
τῆς ὕπ᾽ αὐτῆς ἀνατραφείσης “Ριψιμία ἐκ τοῦ βασιλιχοῦ
χαὶ θεοσεῤοῦς γένους οὔσης. "Hoav δὲ xo ἄλλαι σὺν
αὐταῖς πλεῖσται. E Toms

que per totam ejus dominationem missi circumibant
pictores varii generis, nempe qui similitudinem norant
exhibere , qui ipsam docti erant representare imaginem,
qui accurata in pingendo przestabant diligentia , qui or-
namenta norant addere, et qui staturam metiri , ut ocu-
lorum pulehritudinem , nigrumque superciliorum orna-
tum in tabulis ad vivum representantes, per colorum
elegantiam exhiberent imaginem regi placitam. Cum
itaque advenissent, in civitate Romanorum inveniunt mo-
nasterium viventium in quiete et in perpetua virginitate,
quz in locis solitariis ad victum solis utebantur legumi-
nibus, erantque mulieres honeste, prudentes , sanctz,
fide christiane, quie noctu dieque et omni tempore
laudes et hymnos, precesque perfectas in coelum ad
Deum transmittere non cessabant. Nomina vero illis hzec
erant : prima dicebatur Gaiana; altera qua ab ipsa enu-
iriebatur, et ex regio et christiano erat genere, Ripsimia :
erant et ali cum his plurimze.

138

($ 60.] Les peintres entrérent de force dans l'ha-
bitation deces saintes femmes ; et; voyant la beauté
modeste de Hripsimé, ils en. furent frappés, ils
la peignirent avec différents autres portraits, et
les envoyérent au roi. Lorsque 16 ΤΟΙ vit la rare
beauté de Hripsimé , retracée sur le tableau, il
fut pris d'un amour insensé, et voulut fixer sans
retard le jour de ses noces, attendant avec im-
patience le moment de la féte. Ensuite on envoya
en toute hàte des ambassadeurs et des messagers
dans tout l'empire, afin que tous apportassent
des présents et des cadeaux pour les noces royales,
et que leur joie rendit plus solennelles les céré-
monies , suivant l'usage des princes.

Quand les pieuses femmes virent les fléches de
l'Ennemi (le démon) lancées, selon la coutume,
contre les saints adorateurs du Christ, elles com-

(1) Luc. XX, 18.

AGATHANGE.

prirent que [S 61.| l'Ennemi avait choisi le
comme l'instrument de sa malice, comme déjà,
dans le Paradis, ilse servit du serpent pour in-
sinuer l'oubli du précepte dans l'oreille insensce
de la premiére femme, Ainsi, se cachant sous
traits du roi impie, il voulait combattre les égli:
fondées par Dieu. Quant au roi , enorgueilli
les iusinuations insidieuses de l'Ennemi, il s
tait des persécutions aux églises de Dieu; insensé
et stupide , il adorait les fantómes des morts , les?
statues muettes d'idoles d'or, d'argent, de bois,
de pierre, de cuivre, et leur rendait un culte
impur. Il s'en glorifiait, et il voulait ébranler
la pierre sur laquelle repose l'Église; mais, ne
pouvant y parvenir, il fut écrasé (1). Cependant,
dans son orgueil, il causait beaucoup de dom-
mages aux églises de Dieu.

S 60. Ὅτε οὖν παρεγένοντο οἱ πεμφθέντες, εἰσῆλθον
, 5 , Lad e , : ^ , A
βίᾳ sic τὴν μάνδραν τῶν ἁγίων καὶ θεασάμενοι τὴν
M , t 2 Y
σεμνοτάτην xot ἁγιωτάτην Ῥιψιυίαν, ἐξίσταντο ἐπὶ
e - 7
τὸ χάλλος αὐτῆς. Ἐὐθέως δὲ ἐν ταῖς σανίσιν ὅμοιο--
4 E
γραφήσαντες, πρὸς τὸν Καίσαρα ἔδραμον. “Ὅτε οὖν
ἐθεάσατο 6 βασιλεὺς τὸ λαμπρότατον χάλλος ἐν τῇ
ζωγραφία τῆς “Ριψίμης, ἐμφανῶς ἐν τῇ ἐπιθυμία τοῦ
ἔρωτος διὰ τὸ ἀθέμιτον αὐτοῦ ἦθος ἐσχοτοῦτο ἐπειγό-
μενος" προθεσμίαν δὲ δρίσας, ἔσπευδεν xal ὠχλεῖτο
Li , , 3 J rp, Y ,
τὴν γυναιχείαν εὐφροσύνην ἐπιτελέσαι. 'Γότε διὰ τά-
» , / »y Z m 55/ 2 , e
χους ἀγγέλους ἔπεμπεν πάσῃ τῇ ἰδίᾳ ἐξουσία, ὅπως
πάντες δωροφόροι γένωνται τῷ μεγάλῳ γάμῳ, xol ἐν
πλείστη χαρᾷ ἐρχομένους ὁμοῦ πάντας, ἐπιτελεῖν τὴν
τοῦ βασιλέως διαταγὴν κατὰ τοὺς νόμους τῶν βασι-
λικῶν γάμων, Θεασάμεναι οὖν od πανάγια: τὰ χρυ-
φοπομπαῖα βέλη τοῦ ἐχθροῦ, ἐν οἷς πέμπει τοξεῦσαι
^ ᾿τὭ «Ὁ κου» 32 /
τοὺς τοῦ Χριστοῦ ἁγίους, ἐθλίδοντο.
$ G1. Σχεῦος γὰρ ὀργῆς εὑρὼν τὸν βασιλέα, xa-
Θάπερ ἐν παραδείσῳ τὸν ὄφιν, ὑπηρέτην ποιησάμενος
Ἁ ^
τὸν αὐτὸν τρόπον, xol ἐνθάδε τὸν παράνομον τοῦτον
ὡς θηρίον ἔχων, κατὰ πρόσωπον τὰς τοῦ Θεοῦ ἐκχλησίας
£v αὐτοῦ ἐπολέμει. Ἀναστήσας γὰρ αὐτὸν ἐν ὑπερη-
*
, '
φανίᾳ xai διεστραμμένη χαρδία, xal παγίδα στήσας
, , -

ὃ μισόχαλος παρώτρυνεν αὐτὸν «εἷς τὸ ἐξεγεῖραι
διωγμὸν χατὰ τῶν τοῦ Θεοῦ ἐχχλησιῶν. Διαστραφεὶς
* à τῷ E “ m
γὰρ τὸν νοῦν xa ἐξεστηχὼς, προσχυνεῖ τὰς τῶν νεχρῶν

, M e c e
στήλας, χαὶ χρυσὰ xod ἀργυρᾶ, καὶ ξύλινα, καὶ γαλχὰ
ΖΝ 1) ἂν / ΤΙΝ 2 /
ἰνδάλματα τῷ σεύάσματι" xol ἅμα ἀλαζονευόμενος,
προσχροῦσαι τῇ στερεδί πέτρᾳ τῆς τῶν ἐχχλησιῶν πί-

3 -
στεως ἐνεθυμεῖτο" οὐ μόνον μὴ ἰσχύσας τὴν πέτραν
» 3 x
μαλάξαι, ἀλλὰ xal συντριδεὶς χατεπόθη ἐχόμενα

, y^ , ? c

πέτρας ὃ ἄδιχος χριτής, Ὁμοίως (1. Ὅμως) δὲ τῇ
P. x). ζ , 328 - ΕῚ M M ἢ
μανιώοει ἀλαζονείᾳ ἐπὶ πλεῖον ἐπαρθεὶς, πολλὰ δεινὰ

, “ pts zd
ἐποίησε τῇ ἁγίᾳ τοῦ. Θεοῦ ἐχχλησία.

$ 60. Postquam ergo missi advenerant, vi in mona- |
sterium sanctarum ingressi sunt : conspectaque honestis-
sima et sanctissima Ripsimia, admirati sunt pulchritudi--
nem ejus. Ubi ergo velociter eam ad vivum in tabulis pictis -
expresserunt, profecti sunt ad imperatorem. At imperator
in pictura Ripsim splendidissimam intuitus pulchritudi- '
nem , per nefariam consuetudinem suam, quasi caligine
obductus , palam in concupiscentiam amoris ejus exarsit : '
tempusque definitum constituens , festinabat mente tur-
batus , uf muliebres delicias perfecte consequeretur. Tunc -
festinanter nuntios misit per totam ditionem suam, ut.
omnes dona ferant magnis nuptiis, maximaque cum 180 - Ϊ
titia omnes simul accurrant ad perficiendum mandatum |
imperatorium secundum leges regiarum nuptiarum. Vi-
dentes igitur sanctae missa in occulto inimici jacula , qua
jacit ad vulnerandos Christi sanctos , affligebantur. |

$ 61. Nam cum vas irc invenisset imperatorem , sicut.
in paradiso serpentem, suumque eodem modo fecisset.
ministrum, et hie improbum illum ut belluam habens,
palam Christi ecclesias per ipsum oppugnabat. Quippe ubi
ipsum imbuisset superbia et corde perverso, osor ille.
honesti , injecto laqueo, eundem impulit ad persecutionem.
contra Dei ecclesias movendam. Cum enim sit mente per-
versa et obstupefacta, mortuorum statuas, aureaque, -
argentea , lignea et area simulacra religioso cultu ado--
rat: simulque superbius in solidam ecclesiarum vere.
fidei petram impingere in animum induxit : qui non solum -
non potuit petram emollire, sed contritus etiam prope 1
petram submersus est injustus judex. Nihilominus famen
insana sua jactantia maxime elatus, multa sanctze Dei ec- Ὁ
clesive intulit mala. :

€

opus

| X [$, 62. ] Mais la bienheureuse et vertueuse
| Gaiané, avec Hripsime, élevée dans la sainteté,
et ses autres compagnes , en pensant au vceu re-
| "ieé de chasteté qu'elles avaient fait, pleuraient
| ensenible sur cet ordre du roi impie et dépravé,
— qui exigeait de faire leurs portraits. Elles se mi-
| rent donc à prier avec une grande ferveur, et
. sollicitérent l'aide du Dieu miséricordieux, pour
- qu'il les délivràt du danger qui les menacait......
». [S 65]. Aprés cela, sainte Gaiané et sa. com-
-pagne Hripsimé, avec leurs vertueuses compa-
— gnes, prirent la fuite et vinrent dans un pays
-"lointain pour conserver leurs àmes dans la sain-
-. teté, loin de ces hommes grossiers......

[S 661..... Elles arrivérent ensuite en Arménie
dans la province d'Ararat, dans la ville de Vag-
harschabad , aussi appelée Norkaghakn (Ville
Neuve), capitale du roi d'Arménie. Elles se reti-
rerent dans un endroit oü l'on réunissait les

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

139
cuves pour les vignes qui sont situées entre l'O-
rient et le Nord, et elles vivaient ensemble des
choses qu'elles achetaient à la ville ; elles n'avaient
point d'autres provisions. Une d'elles seulement
savait travailler le verre, et fabriquait des perles,
dont le prix servait pour leur nourriture quoti-.
dienne,

XIV.

($67.] En ce tenips-là, une grande pertarbation
se manifesta dans le pays des Romains, et on
expédiait de tous les cótés des courriers et des
messages , afin de pouvoir retrouver les fugitives.
Alors un ambassadeur fut envoyé à Tiridate , roi
de la Grande-Arménie, et vint trouver ce prince
dans 1a ville de Vagharschabad. Quand l'envoyé lui
remit l'édit, le roi le prit de sa main avec joie.
Voici ce qu'il contenait : « L'empereur Dioclétien

5. 62. Θεασαμένη οὖν fj μαχαριωτάτη Γαιανὴ σὺν
τὴ ἁγίᾳ Ῥιψίμη καὶ ταῖς λοιπαῖς. σεμνοτάταις χαὶ
ἁγιοτρόποις γυναιξὶν, ἐμνήσθησαν τῆς ἁγίας ἀποταγῆς,
χαὶ τοῦ σεμνοῦ βίου, καὶ τῆς ἐπιπόνου διαγωγῆς χαὶ

. τροφῆς, ἐν αἷς ἦσαν ἔχπαλαι παιδευθεῖσαι. 'Γότε οὖν
ὀλολύζουσα: ἐν ἑαυταῖς διὰ τὴν ἀπόδειξιν τῆς ἑαυτῶν
διαγνώσεως, τῆς ἐπὶ τοῦ μιαρωτάτου χαὶ παρανόμϑυ
βασιλέως διὰ τῆς εἰκόνος αὐτῶν γενομένης; εἰς εὐχὰς
χαὶ ἐπιπονωτέρας ἀσχήσεις τραπεῖσαι, παρεχάλουν
τὸν ἐλεήμονα Θεὸν βοηθῆσαι αὐταῖς, χαὶ ἐξελέσθαι
αὐτὰς τοῦ πειρασμοῦ...

S 65. Καὶ μετὰ ταῦτα ἣ ἁγία Γαιανὴ μετὰ Ῥι-
Ψίμης καὶ τῆς λοιπῆς συνοιχίας, xal τῆς σεμνοτάτης
συνοδίας, ἐξελθοῦσαι, ἐπορεύοντο φεύγουσαι, ἵνα τὰς
ἑαυτῶν ψυχὰς ἐν ἁγνότητι τηρήσωσιν ἐν τῷ φιλα-
μαρτήμονι τούτῳ χόσμῳ ἀπὸ τῶν παρανόμων ἀν-
θρώπων.....

ς 66....... Τότε οὖν ἐλθοῦσαι φθάνουσιν τὰ ὅρια
τῆς Ἀρμενίας, εἰς Ἀραρὰτ τὴν πατρίδα, χαὶ Οὐα-
λαρσαπὰτ, τὴν χαλουμένην νέαν πόλιν, χεχτισμένην
eic οἰκητήριον τῶν βασιλέων τῆς Ἀρμενίας. ᾿Ἐλθοῦσαι
οὖν εἰσέρχονται εἷς τοὺς ληνοὺς τῶν ἀμπελώνων, οἵ
εἰσὶν ᾧχοδομημένοι ἀπὸ βοῤῥᾷ κατὰ ἀνατολὰς, xal
ἐτρέφοντο ἐκ τῶν ἰδίων ἀπὸ τῆς ἀγορᾶς τῆς πόλεως,
υνηδὲν μὲν ἔχουσαι μεθ᾽ ἑαυτῶν, ἀλλ᾽ ὅτι μία ἐξ αὐτῶν
εἰδυῖα βελουργεῖν (1. δελουργεῖν), τῆς ἐφημέρου τροφῆς
αὐτῶν ἐχορήγει τὰς χρείας.

$ 67. Τότε δὴ οὐ μικρὰ ταραχὴ ἐγένετο ἐν τῇ
“Ῥωμαίων χώρᾳ, χαὶ πανταχῆ πέμπονται εἰς ζήτησιν,
εἶ δυνατὸν, εὑρεῖν αὐτάς. Φθάνουσιν οὖν ἐν ἐχείνῳ τῷ
καιρῷ ἄγγελοι πρὸς Τηρηδάτην βάσιλέα Ἀρμενίας, à ἐν
αὐτῇ τῇ Οὐαλαρσαπὰτ πόλει" xal ὡς προσήνεγκαν
τὴν ἐπιστολὴν ἐδέξατο μετὰ χαρᾶς. ἮΝ δὲ τοῦτον
τὸν τύπον ἔχουσα" Αὐτοχράτωρ Καῖσαρ Διοχλητιανὸς

$ 62. Ηῷ 0 ergo cum perspiceret beatissima Gaiana cum
sancta Ripsime et reliquis castissimis sanctorumque mo-
rum mulieribus , recordatze sunt sancto renuntiationis , et
vite castz , et laboriosa vivendi rationis et victus , quibus
olim erant institutà. Itaque lamentatoe secum propter
manifestationem suam, apud impurissimum et improbum
imperatorem per imaginem ipsarum factam, verse ad
preces et laboriosas magis exercitationes , rogabant mise-
ricordem Deum , ut sibi opem ferret, illaque se tentatione
liberaret.....

$ 65. Post hzc sancta Gaiana cum Ripsime et reliquis

cohabitantibus et cum honestissimo comitatu, egresse,

discedebant fugientes , ut in mundo hoc peccatis dedito

animas suas ab. improbis hominibus servarent castas.....

$ 66...... Itaque tunc profecto? , pervenerunt ad con-
finia Armenice , in provinciam Ararat, et ad Valarsapat,
dictam novam civitatem, qua^ condita erat pro habita-
tione regum Armenice. Ubi eo pervenerant, ingressce
in torcularia vinearum quae sunt cedificata ex parte bo-
reali versus orientem , et nutriebantur de propriis ex foro
civitatis, nihil quidem secum habentes , sed quia una ex
illis noverat in vitro operari, ad quotidianum victum ne-
cessaria ipsis suppeditabat.

ὁ 67. At non modica eo tempore facta est turbatio in
regione Romanorum, ef quoquoversum mittuntur, qui
investigent, uf illas, si possint, inveniant. Veniunt ergo
illo tempore nuntii ad Teredaten regem Armeni: in ipsam
civitatem "Valarsapat : et epistolam quam attulerunt,
accepit cum gaudio. Erat autem scripta hoc modo : 1m-
perator Caesar Diocletianus dilecto fratri et throni ejusdem

140
(Tioghlidianos) César à notre bien-aimé frére Ti-
ridate, notre collégue, salut. Ta fraternité doit
connaitre les dommages qui nous sont causés
toujours par la secte perfide des chrétiens , parce
qu'en toutes choses notre majesté et notre gou-
vernement sont méprisés par eux et par leur reli-
gion. Ils n'ont aucune retenue; ils adorent un
crucifié ; ils révérent aussi un bois , et ils honorent
également les ossements de ceux qui ont été tués;
ils pensent que c'est une gloire et ua honneur de
mourir pour leur Dieu. Ils ont été condamnés
par la justice de nos lois, parce qu'ils insultérent et
tourmentérent nos ancétres et nos prédécesseurs
dans ce royaume. Le fil de nos épées s'est émoussé,
et ils n'ont pas redouté la mort, Séduits par un
Juif crucifié , ils enseignent à mépriser les rois , et
à ne 86 point soucier des statues des dieux. Ils ne
tiennent aucun compte de l'influence des astres,
du soleil, de la lune et des étoiles, qu'ils regar-
gent comme créés par «e crucifié. Ils enseignent

AGATHANGE.

leurs femmes,
[S 68.] « Etcependant, bien que nous leur ayons;
infligé des peines et des supplices, ils s'enflamment

encore davantage, et leur secte se répand partout,
J'ai vn une jeune et belle vierge de leur secte,
j'ai voulu en faire mon épouse, et ils ont osé me

la ravir. Non-seulement elle ne fut point dans le

ravissement de devenir ma compagne, moi son.
roi, mais elles toutes ne craignirent point mes
menaces; et comme je n'appartiens point à leur:
secte, elles me regardérent comme un étre impur,.
souillé et abominable, et on l'a fait fuir dans les.
pays soumis à ta domination. Maintenant, mon.
frére, fais en sorte de les retrouver partout oü
elles seront, tire vengeance de celles qui sont '
avec elle et de sa supérieure, et fais-les mourir. -
Quant à la belle et divine fugitive, envoie-la prés -

τῷ ἀγαπητῷ ἀδελφῷ x«i συνθρόνῳ μου Τηρηδάτη.
Γνωρίζω τῇ σὴ ἀδελφότητι χαὶ ἐμῷ συμμάχῳ τὰς
συμφορὰς, ἅσπερ διαπαντὸς πάσχομεν ἀπὸ τῆς πε-
πλανημένης θρησχείας τῶν χριστιανῶν. Πάντοτε γὰρ
ἐξουδενεῖται ἣ ἡμετέρα δεσποτεία ἀπὸ τῆς αὐτῶν συν-
αγωγῆς, xai χαταφρονεῖται ἣ βασιλεία ἡμῶν ὑπ᾽
αὐτῶν. Αὐτοὶ γὰρ νεχρόν τινα χαὶ ἐσταυρωμένον
σέδουσι, xai ξύλον προσχυνοῦσι, χαὶ τὰ ὀστὰ τῶν
τεθνηχότων τιμῶσι, xal τὸν ἐν αὐτοῖς θάνατον ὑπὲρ
τοῦ Θεοῦ δόξαν xol τιμὴν ἡγοῦνται. Καὶ ἀπὸ τοῦ
ἡμετέρου νόμου χαταχέχρινται, ἐπειδὴ χαὶ τοὺς
ἡμετέρους προγόνους, τοὺς ἀρχαίους πατέρας xol βα-
σιλεῖς, ἐσίαναν, xol τὰ ξίφη ἡμῶν ἤμόλυναν, αὐτοὶ δὲ
οὐχ ἀπέχαμον τοῦ ἀποθανεῖν, Πεπλάνηνται οὖν ἔν
τινι Ἰουδαίῳ ἐσταυρωμένῳ, καὶ τοὺς βασιλεῖς ἀτιμιάσαι
διδάσχουσι, καὶ αὐτοὺς τοὺς θεοὺς ἐξουθενοῦντες, ἀλλὰ
καὶ τὰς δυνάμεις τῶν φωστήρων ἡλίου τε χαὶ σελήνης
ἅμα τοῖς λοιποῖς ἄστροις ὡς οὐδὲν λογίζονται, ἀλλὰ
ποιήματα λέγουσιν εἶναι αὐτοῦ τοῦ ἐσταυρωμένου, χαὶ
τὴν γῆν ἅπασαν μετέστησαν ἀπὸ τῆς τῶν θεῶν λα-
τρείας », ὥστε xal τὰς γυναῖχας ἀπὸ ἀνδρῶν χαὶ τοὺς
ἄνδρας ἀπὸ γυναικῶν ἔτι ζώντων ἀποχωρίζουσιν.
$ 68. Ei xal μεγίσταις ἀπειλαῖς xol διαφόροις
βασάνοις ὑπεόλήθησαν, περισσοτέρως ἀνήφθη χαὶ
διέλαδεν xui διέδωκε 4 θρησχεία αὐτῶν, χαὶ ὅσον
Ἐροδεύηκαμεν τὰς ἐχφοδήσεις » fj αἱματοχυσία αὐτῶν
s τὸ δέον ἐπλεόνασεν τὴν διδαχήν. Συνέδη οὖν
ξώρειν με dmO τῆς αὐτῶν θρησχείας νεάνιδα μίαν
εὐμορφοτάτην παρθένον. xal βουλομένου μου αὐτὴν
λαῤεῖν εἰς γυναῖχα »γ ἐτόλμησαν xal ταύτην δολιεῦσαι
ἀπ᾿ ἐμοῦ - xol οὐδὲ ὡς βασιλέα ἐπεθύμησαν, οὐδὲ τὰς
ἀπειλάς μου ἐφοδήθησαν » μᾶλλον δὲ διὰ τὴν θρησχείαν
αὐτῶν βδελυχτὸν χαὶ ἀχάθαρτον xol σιαντὸν ἐλογί-

sodali meo calamitates, quas semper patimur per errantem
superstitionem christianorum. Omnino enim vilipenditur

dominatio nostra ab eorum congregatione, et ab ipsis

contemnitur imperium nostrum. Nam illi colunt mortuum
quendara et crucifixum, et lignum adorant, et ossa
mortuorum honorant, et ob illa mortem pro Deo suo

glorie sibi vertunt et honori. Per legem nostram da-

mnati sunt , quandoquidem progenitores nostros,antiquos -

patres et imperatores , contemptui habuerunt , et gladios
nostros obtuderunt, illi vero moriendo non sunít defati-
gati. Decepti autem sunt circa quendam Judeum cru-

cifixum, discuntque regibus honorem non habere, ipsos

quoque deos nihili facientes. Verum et potestates lumi- -

narium , solis et iunc , et reliquorum astrorum pro nihilo :

habent , sed opera esse dicunt crucifixi sui, totamque a
deorum cultu abstraxerunt terram, ut et uxores a ma-
ritis, et viri ab uxoribus etiamnum viventibus secedant.

$ 68. Etiamsi autem gravissimis comminationibus , va-
risque subjecti fuerint suppliciis, tamen ipsorum su-
perstitio magis accensa pluresque complexa est, et se
disseminavit : quantum auximus terrores , tantum effusio
sanguinis eorum supra equum multiplicavit doctrinam
ipsorum. Contigit autem; ut viderem illorum supersti-
tionis puellam quandam, virginem speciosissimam ,
quam cum uxorem ducere vellem, ausi sunt et hanc dece-
pfam a me alienare : et neque ut imperatorem me desi-

consorti Teredatz. Notas facio fraternitati tuze et throni

1

3

imn

deraverunt, neque minas meas timuerunt; sed per su- -

perstitionem suam potius me ut detestandum et impurum

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE. 111

- de moi, Cependant, si sa beauté te charmait,

garde-la, car on n'a jamais rencontré chez les
-. Orecs une beauté qui lui soit comparable. Sois en
| paix avec le culte des dieux et avec toute félicité, »

AV.

(S 69.] Or.il arriva qu'aprés avoir pris lecture
- de cet édit, le roi donna aussitót des ordres sé-
véres pour qu'on fit sans tarder des recherches
dans tous les pays soumis à sa domination. Il
expédia des messagers de différents cótés, pour
— qu'on lui amenát les fugitives aussitót qu'on les
aurait trouvées, et il promit en récompense des pré-
sents magnifiques. Pendant qu'ils s'empressaient,
aux confins de l'Arménie , dans l'espoir de sem-
blables promesses, ces saintes martyres se tenaient
cachées dans la ville royale de Vagharschabad,
capitale du royaume. Peu de jours aprés, à la
suite de recherches incessantes, elles furent dé-
couvertes.....

[S 70.].... Or, on les trouva dans l'endroit oü
l'on met les cuves en réserve. Car, quand l'édit du
grand roi des Grecs fut remis à T'iridate, il s'éleva
un grand tumulte dans le pays des Arméniens. On
fit fermer tous les chemins et toutes les issues des
provinces, et on fit partout des recherches.
Lorsque quelqu'un fit savoir qu'il les avait vues,
et que la chose se fut vérifiée , on ordonna de suite
à une légion de troupes à pied de cerner pendant
deux jours le lieu oü elles se trouvaient. Trois
jours aprés , la renommée de la modeste et admi-
rable beauté de Hripsimé se répandit parmi le
peuple et sur toutes les places. Tout le monde était
dans l'agitation, et l'unanimité des louanges
augmentait l'étonnement. Une foule immense ac-
courait de toutes parts pour rendre hommage
à sa beauté. Les satrapes et les grands accouraient
aussi à l'envi pour la voir. Les nobles, confondus
avec le peuple, se pressaient les uns les autres, à
cause du déréglement de leurs m«eurs et de l'im-
pureté effrénée des paiens. Quand ces saintes
femmes virent la malice de ces honnnes insensés

L ^ ὶ A * ' m , ^ 3
σαντό us. Διὸ xol τὴν τροφὸν μετὰ τῆς νεάνιδος εἰς
πὰ μέρη τῆς ὑμετέρας δεσποτείας προπέμψαντες ἐφυ--
γάδευσαν. Φροντὶς οὖν σοι γένηται, ἀδελφέ μου,
ζητῆσαι ἐν ἐχε vot; τοῖς μέρεσι, xal εὑρεῖν τὰ ἴχνη
- M M , 5 “Ὁ e m Lud H
αὐτῶν, καὶ τὰς μετ᾽ αὐτῆς ἅμα τῇ τροφῷ θανάτῳ
^ LJ a

ἀπαλλάξαι, xal τὴν ἀπατηθεῖσαν θεοειδὴ [καὶ] εὐμορ-
φοτάτην ἐμοὶ ἐνθάδε ἀποστεῖλαι. — Ei δὲ ἀρέσει σοι τὸ

INS e » 39. m Ὁ , ? M
χάλλος τὴς ὄψεως αὐτῆς, σεαυτῷ τηρήσεις. Οὐ γὰρ

H / , 2 m J rr € ’

δνεμρέθη ὅμοια ταύτως ἐν τῇ ᾿Ιωνίὼν y oed. Υγίαινε
ἐν πάση τιμῇ ἀπὸ τῆς τῶν θεῶν λατρείας.

S 69. Καὶ ἐγένετο, ὡς ἀνεγνώσθη ἣ διαταγὴ τῆς
ἐπιστολῆς ταύτης, ἐχέλευσεν ὃ βασιλεὺς μετὰ σπουδῆς

Ψ
πλείστης καὶ παραγγελίας, ἵνα, πάντας τοὺς τόπους
τῆς αὐτοῦ ἐξουσίας ἐξετάσαντες ἐν τάχει, ἐχζητήσωσιν.
- m":
Δρομαίους οὖν ἔπευπεν πανταχῆ, ἵνα εὑρόντες εἰς
“ 1 ,

μέσον ἐνέγχωσιν" τοῖς δὲ εὑρίσχουσιν αὐτὴν μεγάλας
δωρεὰς ὑπισχνεῖτο, Καὶ ὡς ἔτι αὕτη fj ταραχὴ ἐν
τοῖς τῆς ᾿Αρμενίας μέρεσιν ἐχινεῖτο, αἵ πανάγιαι μάρ-
τυρες ἐχεῖναι ἐχρύπτοντο ἐν τῇ βασιλευούσῃ πόλει
Οὐαλαρσαπάτ' x«i μετ᾽ οὐ πολὺ εὑρεθεῖσαι ἐγνώ-
σθησαν.....

$ 70....... Ἐδρίσχονται οὖν εἷς τοὺς ληνοὺς ἔξωθεν

2 »

e / vy b /, - ^ Led ,
τῆς πόλεως. Ὅτε οὖν ἔφθασε τὸ γράμμα ἀπὸ τοῦ μεγά-
λου τῶν Ῥωμαίων βασιλέως πρὸς Τ᾽ηρηδάτιον τὸν τῆς
᾿Αρμενίας βασιλέα, oüx. ὀλίγη ἐγένετο ταραχὴ ἐν ἐχεί

ρμενίας £a, οὖχ ὀλίγη ἐγένετο ταραχὴ ἐν ἐχείνη

“ 3 ,
τῇ χώρα. ᾿Ἑτήρησαν γὰρ πάσας τὰς περιόδους xai
διαδάσεις ἐν τοῖς ἑχάστης τῆς πατρίδος μέρεσιν, xol
θεασάμενός τις αὐτὰς διηγήσατο περὶ αὐτῶν. ἱῶς δὲ
χαταφανεῖς αὐτὰς f) φήμη ἐποίησεν, ἐχελεύσθησαν
δύο ἡμέρας τηρηθῆναι ἐχεῖσε διὰ τῶν πεζῶν μετὰ τῶν
θυρεῶν [καὶ] ῥοπάλων, Καὶ μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἤχησεν

et aversandum habuerunt. Quapropternutricem cum puella
al vestram transmittentes ditionem fugere compulerunt.
Itaque, frater mi, cura investigare in illis partibus, et
vestigia earum deprehendere, sociasque virginis una cum
nutrice morte e medio tollere; deceptam vero, divinam
scilicet et speciosissimam, inde ad me transmittere. Si vcro
libi placebit decor faciei ejus, tibi ipsam servabis : neque
enim inventa est huic similis in tota Tonia provincia. Vale
cum omni honore per cultum deorum.

$ 69. Postquam epistole illius contextus erat perlectus,
precepit rex maximo cum studio et mandato, ut per
omnia ditionis suz& loca continuo investigantes , illam
quirerent. Quoquoversum ergo mittebat cursores, ut
inventam in medium adducerent : illam autem invenien-
tibus magna pollicebatur praemia. Dum vero hic tumultus
fiebat in partibus Armeni, sanctissime istce martyres
latebant abscondit» in regia civitate Valarsapat : et post
non multum temporis reperta innotuerunt...

$7052 Inveniuntur autem in torcularibus extra civi-
tatem. Cum enim venerat epistola magni Romanorum
imperatoris ad Teredaten Armeni: regem , non modicae
in illa regione factce sunt turbc , observabant enim omnes
circuitus et transitiones in partibus uniuscujusque pro-
vinci? : cumque eas quis vidisset, de ipsis adnuntiabat.
Ut vero fama eas fecit manifestas, jussa sunt. duabus
diebus ibidem custodiri per pedites , scutis et clavisinstru-
ctos. Post tres dies vulgata est fama pulchritudinis Ri-

142

et dépravés, elles se mirent à se lamenter et à
sangloter tout haut; elles élevaient leurs mains
au ciel, en demandant leur salut au Seigneur tout-
puissant qui les avait déjà sauvées de la malice
impure des paiens, Puisse Dieu leur accorder la
victoire en l'honneur de la foi ! Et, s'étant voilé le
visage , elles se prosternaient à terre, par honte
de ces hommes dissolus qui faisaient foule pour
les voir.

[571 .] Beaucoup de ceux qui étaient les con-
fidents du roi, ayant vu la beauté de Hripsimé,
en parlérent au prince qui en fut. émerveillé. Le
lendemain, dés le matin, le roi ordonna qu'on
conduisit la bienheureuse Hripsimé au palais
royal, et qu'on retint Gaiané et ses compagnes
dans le lieu oüà elles se trouvaient. Aussitót on
fit venir du palais des litiéres couvertes de

plaques d'or; des serviteurs arrivérent à la

AGATHANGE.

porte de l'endroit oà l'on mettait les cuves en.
réserve et qui leur servait de demeure hors de

la ville. Par ordre du roi, on appréta également |
des vétements magnifiques , brillants, splendides, '
éclatants, des ornements trés-riches pour qu'elle
s'en parát et qu'elle entrát avec pompe dans la.
' ville, pour étre présentée au roi; car, avant de -
lavoir vue, il avait songé à la prendre pour.
épouse, à cause du récit qu'on lui avait fait de

sa beauté.....
XVI.

4

[S 74.] Les choses en étant à ce point, une foule

A

^ φήμη τοῦ cde τῆς Ῥιψίμης παρὰ πᾶσι, χαὶ
πάντες ἄνθρωποι, χαὶ σύμμικτοι χαὶ μεγάλοι χαὶ
σατράπαι, συνέδραμον εἷς τὸ θεωρῆσαι τὸ αὐτῆς
χάλλος, χαὶ κατὰ τὴν ἄθεον αὐτῶν χαὶ δαιμονιώδη
συνήθειαν, ἀλλήλοις ἐπεμύαίνοντες συνεθλίόοντο, Αἱ
δὲ ἅγιαι χαὶ μαχαριώταται, θεασάμεναι τὴν τῶν ἀν-
θρώπων ἀναίδειαν, ὀλολύζουσιν ὑψηλῇ τῇ φωνῇ μετὰ
e ,
δαχρύων, xol τὰς χεῖρας εἰς εὐχὰς ἐπάρασαι,, ἐζήτουν
σωτηρίαν παρὰ τοῦ παντοχράτορος χαὶ παντοδυνάμου
δεσπότου, ὃς χαὶ ἐν πρώτοις αὐτὰς ἐλυτρώσατο ἀπὸ
τοῦ παρανομωτάτου μιάσματος, ἵνα δώση καὶ τὴν
ὔ , , , r hi ^Y » , μιᾷ
τοῦ παρόντος πολέμου νίκην. 'Γὰς δὲ ὄψεις αὐτῶν
, y» € M ΕῚ τ RR 55 0
περιδήσασαι, ἔῤῥιψαν ἑαυτὰς εἰς τὴν γὴν ἀπὸ αἰδοὺς
ἐχ τῶν θεατῶν, τῶν περὶ αὐτὰς συνηγμένων.

CAPUT SEPTIMUM. E

Sanclarum Ripsunes , Gaiana: et sociarum cum Teredate pro castitate certamina , et martyrium.

M - ) m ^ /

$ 71. Καὶ ol πλεῖστοι αὐτῶν, xot μάλιστα πιστιχοὶ

τοῦ βασιλέως, πορευθέντες διηγοῦνται αὐτῷ περὶ τοῦ
5 m , rpe NN 5 , , y ,
αὐτῆς χάλλους. Τῇ δὲ ἐπιούση ἡμέρᾳ ὄρθρου ταχέως
2 P € N A , € , 2
ἐχέλευσεν ὃ βασιλεὺς τὴν μακαριωτάτην Ῥιψιμίαν ἐν
τοῖς βασιλείοις ἀνενεχθῆναι, τὴν δὲ ἁγίαν Γαιανὴν
E E - n. - ?n4 E RN
ἅμα ταῖς λοιπαῖς αὐτόθι τηρηθῆναι. Εὐθέως οὖν ἀπὸ
τῶν βασιλικῶν χρύσεα mactogopsim μετὰ πλήθους
^ , - - *
δορυφόρων ἐν τοῖς ληνοῖς ἔφθασαν, ὅπου ἦσαν παρα-
μένουσαι ἔξωθεν τῆς πόλεως, καὶ πολυτελέστατος
ἱματισμὸς χαὶ ἅπαλός" xal χόσμια λαμπρὰ προσενέγ-
bd τ er τω g

χαντες, ἔδωχαν αὐτῇ ἵνα μετὰ τιμῆς χαὶ δόξης εἰσ-
ελθοῦσα εἰς τὴν πόλιν θεάσηται τὸν βασιλέα. Πρὸ
τοῦ γὰρ ἰδεῖν αὐτὴν, ἐδουλήθη, λαδεῖν αὐτὴν εἷς γυ-
ναῖκα διὰ τοὺς διηγησαμένους περὶ τῆς εὐμορφίας
αὐτοῦ. .....

$ 74. Τούτων οὖν παρ᾽ αὐτῆς οὕτως ῥηθέντων, τὸ

-

psimes apud universos, et omnes homines, cum promiscui
tum magni ef satrape , concurrerunt ad videndam ejus
pulchritudinem , et pro more suo. impio et diabolico in-
vicem comprimentes , conterebantur. At sancte et bea-

tissimz, perspecta tanta hominum impudentia , lamen- -

tabantur alta voce cum lacrymis, manusque elevantes
ad orationem , ad salutem suam conservandam rogabant.
omnia continentem et omnipotentem dominum , qui jam
antea ipsas ab improbissimo eruit flagitio , ut in praesenti
etiam bello concedat victoriam. Vultus quoque suos cir-
cumligantes, in terram se projecerunf ex verecundia,
quam incutiebant spectatores circum ipsas congregati.

LI

$ 71. Plurimi autem eorum, et maxime qui fideles
erant regi, ad ipsum accedentes , narrabant de Ripsimes
pulchritudine. Postridie vero in crepusculo matutino rex
continuo jussit beatissimam Ripsimam ad palatium ad-
duci ; et sanctam Gaianam una cum reliquis ibidem con-
servari. Itaque velociter a regio palatio lecticce auro va-
rietatz: cum multitudine satellitum ad torcularia perve-
nerunf, ubi permanebant extra urbem sancte, unaque

vestitus pretiosissimus et mollis : ornamentaque affe-

rentes splendida, eidem dederunt, ut cum honore ef -

gloria urbem ingressa, regem videret. Nam priusquam

eam rex videret, uxorem sibi sumere volebat, quia au-

diverat narrantes de ejus egregia forma. .
74. Hisce ab ea sic dictis, multitudo confluxit homi-

ΟΣ ΨΥ UND RN DABIS -- NERIS SERIE HENI e CRI RIPE ψΨ ΡΟ ἜΘ ΡΥ ΤΟ SP o SERAIS Ἢ

1
immense de peuple se réunit aux ministres du -

roi, qui étaient venus pour conduire Hripsimé à
la cour, ainsi que les satrapes, les principaux -
d'entre les grands qui étaient arrivés pour lui faire

E

Bien iN ers

onneur et pour l'escorter jusqu'au palais,
unm épouse du roi Tiridate et reine des Ar-
méniens.....
- [S 75.] Α ce moment, on entendit dans le ciel
grand éclat de tonnerre; tous en furent
ouvantés, et on entendit une oix qui leur dit :
« Prenez courage, soyez fermes ; parce que je suis
avec vous, je vous ai gardées dans toutes vos voies,
ἡ vous ai conduites en süreté jusqu'ici, pour que
mon nom soit glorifié devant les peuples de ces
,contrées septentrionales, Surtout toi, Hripsime,
ainsi que le dit ton nom, tu fus vécitableniént
Jetée (1) de la mort à la vie avec Gaiané et ses
,compagnes bien-aimées. Ne craignez point, mais
| venez dans le lieu de l'ineffable allégresse , que
mon Pére et moi nous avons préparé à vous
οἱ à ceux qui vous ressemblent. » Et il tonna
si longtemps que les hommes en furent saisis d'ef-
froi; beaucoup de chevaux de la troupe se ca-

(1) Le nom de Hripsimé , qui est grec, vient de ῥίπτω,
| jeter et au figuré affronter un danger.
— (2) L'usage d'écrire en abrégé existait chez les Armé-
niens , à ce que l'on peut induire de ce passage et d'un
| autre qui se trouve également dans Agathange (éd. arm.
de Venise , p. 85) oü il est dit: « Les secrétaires du roi
Tiridate enregistrérent avec des signes d'écriture, ae-
chanakirkh , tout ce qui avait été dit par le saint homme
(Grégoire l'Illuminateur. » Ces mots « signes d'écriture »

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

143

brérent de frayeur, et, en bondissant et en ruant,
ils renversérent à terre beaucoup de leurs cava-
liers, en foulérent plusieurs aux pieds et les
tuérent. La foule épouvantée se pressa tellement

que plusieurs furent étouffés; il y eut un grand
massacre , et on entendit des cris et des lamenta-
tions. Tous furent saisis de confusion et de ter-
reur, beaucoup de gens moururent , et plusieurs
teignirent la terre de leur sang. Dans ce désordre
et dans ce massacre de la multitude, quel:ques-
uns des officiers du roi coururent aussitót, et
lui rapportérent ce qu'ils avaient entendu ; ils ar-
rivérent avec des signes d'écriture (2) et, apres
avoir enregistré toutes les paroles [de la sainte],
ils les lurent en présence du roi. Le roi dit alors :
« Puisqu'elle ne vient pas de bon gré en grande
pompe, qu'on la transporte de forceau palais,
et qu'on la conduise dans mes appartements
royaux. » |

font allusion à des abréviations que M. Emin (de /'Al-
phabet arménien , p. 6 et suiv. de la trad. fr.) suppose
étre des caracteres hiéroglyphiques ou cunéiformes , dont
il a rapporté bon nombre d'exemples dans sa savante no-
tice. Cependant, en l'absence de renseignements positifs
sur l'écriture tironienne des Arméniens avant la vulga-
risation de l'alphabet Mesrobien, il est bien difficile de
se iaire une idée exacte de ce qu'Agathange a voulu dire,
en parlant des nechanakirkh.

πλῆθος συνέῤῥεεν τῶν ἀνθρώπων. Ἦσαν γὰρ ἄπειροι
oi τοῦ βασιλέως ὑπηρέται, οἵ ἐλθόντες λαῤεῖν αὖτ τὴν
εἰς τὰ βασίλεια, σατράπαι χαὶ μεγιστᾶνες xai ἄρ-
gore τιμῆσαι αὐτὴν, xal ἀπελθεῖν μετ᾽ αὐτῆς, ἵνα
ἀπενέγχωσιν αὐτὴν εἰς γυναῖκα τοῦ βασιλέως xot βα-
σιλίδα τῆς ᾿Αρμενίας......

5 75. Καὶ ἐγένετο σφοδροτάτη βροντὴ, ὥστε ἐχφο-
δεῖσθαι τὸν ὄχλον, καὶ ἤκουσαν φωνῆς λεγούσης πρὸς
αὐτάς - ᾿Ἀνδρίζεσθε, xol θαρσεῖτε" μεθ’ δυῶν γάρ εἶμι,
ὶ 4 , € cw 2 / L- e€N" c E
(x«i ἐφύλαξα ὑμᾶς ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς ὑμῶν, xai
᾿ἤνεγχα ὑμᾶς τοῦ τόπου τούτου φυλάξας ἀσπίλους, ἵνα
| xai ἐνθάδε δοξασθῇ τὸ ὄνοιλά μοὺ ἐν τοῖς βορεινοῖς μέ-

4 D
Ὁ ^ , €
ρεσιν τῶν ἐθνῶν. EX γε μάλιστα, Ῥιψίμη, κατὰ τὸ
ὄνου σου ἀληθῶς ἐξεῤῥίφθης σὺν τῇ Γαιανῇ xo ταῖς
t ἡθῶς ἐξεῤῥίφθης σὺν τῇ Γαιανῇ καὶ ταῖς
λοιπαῖς ἐχ τοῦ θανάτου sig τὴν ζωήν " μὴ φοδηθῆτε

* 233 M Ὁ ; * p 5 7 c / eu
οὖν, ἀλλὰ δεῦτε εἰς τὸν τόπον, ἐν ᾧ ἡτοιυάσθη ὕμιν,

“καὶ τοῖς dpi» διμοίοις ἣ ἀνεκλάλητος εὐφροσύνη. Καὶ
οὕτως ἐπὶ ἀρᾷ τῆς βροντῆς χρατούσης, ἐσχοτώθησαν
οἵ ἄνθρωποι ἀπὸ τοῦ φόδου, xal πολλῶν ἵπποι ἀφη-
᾿γιάσαντες ἔῤῥιψαν τοὺς ἐπιδάτας, πολλοὺς δὲ καὶ xa-

, M $2 M M c
πτεπάτησαν xal ἀπέχτειναν, κραυγῇ τε xal ταραχῇ

πάντες ἐθορύδησαν, καὶ ὑπ᾽ ἀλλήλων συνεπατήθησαν."

Τὸ γὰρ φόδητρον πάντας ἐξέστησεν, καὶ πολλῶν αἷ-
μάτων ἐχχυθέ ντῶν τὴν γῆν ἐμόλυναν. Γενομένου οὖν
πούτου τοῦ θορύδου τοῖς συναχθεῖσιν , τινὲς τῶν ὕπη-
ρετῶν ἐκ μέσης τῆς ταραχῆς δραμόντες, ἀπήγγειλαν

num. Nam innumeri erant regis iinistri, qui venerant
eam ad palatium perducturi , satrapze , magnates et pro-
fecti , qui aderant ad ipsam honorandam et ad abeundum
cum ea , ut ipsam abducerent uxorem regis , reginamque
Armenia.....

$ 75. Et factum est tonitru vehementissimum, ut
expavesceref turba : ille vero audierunt vocem sibi- di-
centem : « Virili animo estote, et coufidete : nam vobiseum
sum, et servavi vosin omnibus viis vestris, et portavi vos
etiam ex hoc loco servans sine macula, uf et hic glori-
ficetur nomen meum in partibus gentium borealibus : si
quidem maxime, Ripsime, secundum nomen tuum ojecta
es, cum Gaiana et reliquis, ex morte in vitam. Itaque nolite
timere 564 venite in locum, ubi vobis parafa est , iisque
qui vobis sunt similes , ineffabilis delectatio. » Sic autera
prevalente tonitru, homines timore exczcati sunt , mul-
torum equi frenum mordentes excusserunt sessores suos,
multosque et conculcarunt et occiderunt : clamoreque ef
tumultu omnes excstuarunt, aliique ab aliis invieem
conculcati sunt. Nam terror omnes fecerat attonitos,
multoque effuso cruore terram contaminarunt. Facto
igiturhoctumultu inter congregatos, quidam ministrorum,
ex mediis turbis abscurrentes , nuntiaverunt regi omnia

144

[5 76.] Alors les soldats du roi emmenérent
sainte Hripsimé, tantót la trainant à terre, tantót
la portant dans leurs bras ....... ;

[S 77.] Pendant que sainte Hripsimé offrait à
Dieu ses priéres, le roi Tiridate entra dans la
chambre oii elle était renfermée. Or, quand il fut
entré, la foule qui était au dehors du palais et
dans les rues dansait, sautait et chantait des
chansons. Beaucoup encombrérent de tables le
milieu de la ville, les autres le palais. Ils vou
laient célébrer ainsi les noces, en excitant à dan-
ser. Mais le Seigneur Dieu regarda sa bien-aimée
Hripsimé afin de la sauver; il préta l'oreille à
ses priéres , il lui donna la force, comme il l'a-
vait donnée à 146] et à Debbora (1), pour qu'elle
füt délivrée du tyran injuste et violent. Or le roi,

(1) Juges, IV, 9, 24.

AGATHANGE.

étant entré, voulut la saisir pour satisfaire sa
passion; mais elle, enveloppée de la force de l'Es-
prit-Saint, résista avec un courage viril, et lutta.
depuis la troisiéme jusqu'à la dixiéme heure, et.
le roi fut vaincu. Celui qu'on réputait avoir une.
force extraordinaire, qui chez les Grecs avail
donné tant de preuves de sa vigueur, qui avait.
rempli tout le monde d'étonnement, et qui dans.
son propre royaume, lorsqu'il fut revenu dans sa.
patrie , avait déployéson courage et sa valeur (5),
cet homme si remarquable en toutes choses fut
ce jourlà vaincu par une jeune fille, par la vo-
lonté et la gráce du Christ, Et quand il fut vaincu |
et harassé, il perdit courage, etilsortit de la.
chambre.

(2) Cf. Moise de Khoréne, 1. II, ch. 79, 82, 85.

sed

πάντας τοὺς λόγους αὐτῶν xal τὰ λεγόμενα τῷ βασι-
Aet. Καὶ εἶπεν 6 βασιλεύς -᾿Ανθ᾽ ὧν οὐχ ἐξουλήθη ἐλθεῖν
ἐν τιμῇ! καὶ εἰρήνη; βία ἐνεχθὴ ἐν τῷ παλατίῳ, xai
εἰσαχθῇ εἰς τὸν τοῦ βασιλέως χοιτῶνα.

S 26. Λαδόντες οὖν τὴν ἁγίαν Ῥιψιμίαν οἱ δορυ-
φόροι, ποτὲ μὲν σύροντες, ποτὲ δὲ ἀναύαστάζοντες
ἤγονονυ seres

$ 77. Καὶ ὡς ἔτι ἡ ἁγία Ῥιυψίμη ταύτας τὰς

Ὕ e m /, :, , 2 ^5
εὐχὰς τῷ Θεῷ προσέφερεν, παραγενόμενος εἰσῆλθεν ὃ
βασιλεὺς Τ᾿ηρηδάτιος εἰς τὸν χοιτῶνα, ἔνθα ἐνεχέ-
χλειστο ἣ παναγία. Εἰσελθόντος δὲ αὐτοῦ, ὁμοῦ πάν-

4- y Ὁ , € Ν 5 E
τες, οἵ μὲν ἔξωθεν τοῦ παλατίου, οἵ δὲ ἐν ταῖς πλα-
(d L4 M , /, 2 , ,
τείαις. ἄλλοι δὲ ἐσωτέρω, ἐχραύγαζον χρότοις πη-
δῶντες, xol oi μὲν dà x ἐς μὲν ἐν τῷ
c, xml oi μὲν ἄδοντες, Déwl τινὲς μὲν ἐν τῷ
, ^ ^ , Ll I^ ^
χκάστρῳ,] οἱ δὲ [τὸ μέσον τῆς πόλεως ἐπλήρωσαν, χαὶ]
[ L - 7
παίζοντες, λογιζόμενοι τοῖς γάμοις ἄδειν χαὶ χορεύειν.
Ὅ δὲ s ^ -- 5» , - 2
€ χύριος 6 Θεὸς, προσεσχηχὼς τῇ ἀγάπη τῆς αὖ-

Ὁ € -
τοῦ Ῥιψίμης, ὥστε περισῶσαι αὐτὴν, ἵνα μὴ ἀπο-
λεῖται ἣ παρακαταθήχη, ἣν ἐφύλαξεν χοὶ ἠσφαλίσατο
ἕ , Ἢ 2p 3738 H Nc WA ὡς ἃ
ὡς τότε, ἐνίσχυσεν αὐτὴν, ὡς τὴν Ραχὴλ καὶ Δεό-

M m M c
6opkv, xal δέδωχεν αὐτῇ δύναμιν, ἵνα ῥυσθὴ ἀπὸ
τῆς παρανομωτάτης ἐχείνης βίας. Εἰσελθὼν οὖν ὃ

' e E E
βασιλεὺς, ἐπελάφετο αὐτῆς, ὥστε πληρῶσαι τὸ ἀθέαι-

» - - € c
τὸν ἔργον. Αὐτὴ οὖν, ἐνδυναμωθεῖσα ὑπὸ coU Ἁγίου

7 ^ mM
Πνεύματος, ἀνδρείως ἀντέστη, ἀπωθοῦσα αὐτόν" xe
* dE. J e , A /,
«0 τρίτης ὥρας μαχεσάμενος ὃ ε ext
3 i ic ὥρ 6 pay μενος βασιλεὺς ἕως δεχάτης,
εχλυθεὶς ἔπεσεν, οὕτως δυνατώτατος ὦν, ὃς xal ἐν τῇ
3 , , » :
Ἰωνίων χώρα ἔτι ὑπάρχων, πολλὰς δυναστείας ἀπέ-

» m
δειξεν διὰ τὸ τῶν ὀστέων στερεὸν, ὅτε χαὶ ἐξέστησεν

, , / τ mM
πάντας, Οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ βασιλεία αὐτοῦ

, f :| :
ἀφ᾽ οὗ τὴν προγονικὴν πατρίδα παρέλαδεν., πολλὰ
Y “ EU ee.
ξργὰ τῆς αὐτοῦ ἀνδρειότητος ἀπέδειξεν, xxl πανταχοῦ

: - A "
δόμος γένομενος ἦν. Οὗτος οὖν ἀπὸ υἱὰς κόρης
et He 4 m m c
ἡττηθεὶς τῷ θελήματι xol τῇ δυνάμει τοῦ Χριστοῦ,
5 ^
Xa ἀποχαμὼν ἐξῆλθεν ἔξω,

illarum. verba , omniaque jam relata. At rex dixit, ut, :

cum noluisset venire cum honore et pace, vi aflerretur |
ad palatium , et inducezetur in cubiculum regium.

$ 76. Itaque satellites sanctam Ripsimiam arripue-
runt, et modo trahentes, modo gestantes , adduxerunt. |

$ 77. Adhuc preces has Deo offerente sancta Ripsimia, 1
ingressus est rex Teredates in cubiculum, cui sancta erat
inclusa. Illo autem ingresso , simul omnes, alii extra.
palatium , alii in plateis, alii interius , cantantes excla- -
marunt, et cum plausibus saltarunt. Et cantantes qui- |
dem (quorum aliqui erant in castro, alii mediam urbis.
partem impleverant ) et ludentes credebant se nuptiarum ^
causa cantare. At dominus Deus cum attenderet ad cari-
tatem Ripsimie suc, ut servaret eam, ne periret depo-
situm, quod eo usque servaverat et securum reddiderat,
confortavit ipsam, quemadmodum Rachelem et Debbo- -
ram, deditque ei vires, ut liberaretur violentia illa ini- |
quissima. Ingrediens ergo rex, apprehendit eam, ut opus.
nefandum perageret. Illa igitur viribus animata a Sancto.
Spiritu, fortiter restitit , ipsum repellens. Ubi autem

ab hora tertia pugnaverat usque ad decimam, deticiens
viribus cecidit, licet alias esset robustissimus , ut qui,

Y

cum adhuc in Tonia degeret, multa fortitudinis dedit:
specimina per soliditatem ossium suorum, quando om-
nibus stuporem ingessit. Neque tunc solum, sed in
regno eliam suo, postquam regionem progenitorum -
suorum obtinuit, multa virtutis suze exhibuit documenta,
et ubique famosus evaserat. Hic igitur ab una puella su- 1
peratus pro voluntate Dei, et virtute Christi , fatigatus
que cubiculo exivit.

ml:

[S 78.] Et il fit venirla bienheureuse Gaiané, et
aprés lui avoir fait mettre un carcan de bois au
cou, il la fit amener àla porte dela chambre.
Lui-méme y rentra et ordonna à ses serviteurs
- de forcer l'inflexible Gaiané de dire à Hripsimé :
« Accomplis la volonté du roi, tu vivras et nous
"vivrons aussi. » Gaiané consentit à parler à sa
compagne, et, s'étant approchée de la porte , elle
αι ἃ Hripsimé qui était dans la chambre : « Ma
fille, que le Christ tépargne une pareille honte
E vienne à ton secours ; qu'il ne soit Jamais vrai,
ma fille, que tu renonces à l'héritage de la vie
Gternelle de Dieu, pour une vie fugitive qui
n 'est rien, qui est aujourd'hui et qui demain
-m'existe plus. » Lorsqu'on entendit quels con-
seils elle lui donnait, on prit des pierres et on
l'en frappa sur la Badelie: de maniére à lui bri-
561" les dents , pour la forcer de dire à Hripsimé
- de faire la volonté du roi. Mais elle l'encourageait
|encore davantage, en lui disant : « Prends
"courage, .......

»

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

145

[S 8o.]Sainte Gaiané dit toutes ces choses en
langue romaine (latine) à sa fille, lorsqu'elle était
àla porte de la chambre, et durant que le roi
luttait avec sainte Hripsimé. Mais, parmi les
serviteurs du roi, il s'en trouvait quelques-uns
qui comprirent ce discours prononcé dans le
langage des Romains. Or, quand ils surént ce que
G aiané disait à sa compagne, ils l'arrachérent de
la porte; car, bien qu'ils la frappaient cruellement,
qu'ils lui hachaient le visage avec une pierre , de
maniére à lui casser les dents, qu'ils lui brisaient
la máchoire, elle ne changea pas de langage,
ne dit pas autre chose à la jeune fille, mais elle
répéta ce qu'elle avait commencé à formuler devant
eux. Hripsimé lutta de nouveau avec le roi de-
puis la dixiéme heure jusqu'à la premiére veille
de la nuit, et elle resta triomphante. La jeune fille
était fortifiée par l'Esprit-Saint en luttant contre
le roi; ellele repoussait; elle le domptait, jusqu'à
ce qu'enfin, fatigué et languissant, elle le terrassa.
Elle lui enleva etlui déchira ses vétements, elle

᾿ς 8 28. Kal ἐχέλευσεν ἐνεγχεῖν τὴν μαχαριωτάτην
Ταιανὴν, χαὶ ξύλον χατὰ τοῦ τραχήλου αὐτῆς κρεμα-
σθῆναι, xo ἐπὶ ταῖς τοῦ χοιτῶνος θύραις στῆσαι αὐτήν.
Αὐτὸς δὲ εἰσήει πάλιν πρὸς αὐτὴν, παραγγείλας τοῖς
ὑπηρέταις ἀναγχάσαι τὴν Γαιανὴν εἰπεῖν πρὸς τὴν
ἁγίαν Ριψημίαν ἀπὸ τῆς θύρας ποιῆσαι τὸ θέλημα
αὐτοῦ, ὅπως σὺ xai ἡμεῖς ζήσωμεν, φησίν, Καταδε-
ξαμένη οὖν λαλῆσαι αὐτῇ, προσῆλθεν τῇ τοῦ χοιτῶ--
γος θύρᾳ, χαὶ φησίν" Τέκνον, φυλάξῃ σε ὃ Χριστὸς ἀπὸ
τοῦ μιάσματος τούτου, χαὶ γένηταί σοι δύναμις. Té-
χνὸν ἐμὸν, μηδαμῶς γένηταί σε ἐξελθεῖν ἀπὸ τῆς χλη-

Ῥονομίας, χαὶ τὰ πρόσκαιρα. ἐπιθυμῆσαι, τὰ μηδὲν
ὄντα σήμερον, xai αὔριον ἀπολλύμενα. “Ὅτε οὖν
ἐποίησε τὴν προσενεχθεῖσαν αὐτῇ γουθέσίαν, λίθοις
τὸ στόμα αὐτῆς δίψαντες , τοὺς ὀδόντας χατέχλασαν,
xa ἠνάγχαζον αὐτὴν εἰπεῖν τὸ θέλημα τοῦ βασιλέως.
δὲ πλέον διισχυριζ ζομένη ἔλεγεν" ᾿Ανδρίζου "εν ..ς

||. $ 8o. Ταῦτα οὖν πάντα ἐλάλει fj ἁγία Γαιανὴ ἐν
ἢ τῇ ῥωμαϊχῇ διαλέκτῳ ἀπὸ τῆς pae τοῦ χοιτῶνος,
| Ii τοῦ βασιλέως μαχομένου μετὰ τῆς ἁγίας “Ῥιψήμης.

Ἦσαν δέ τινες τῶν ὑπηρετῶν τοῦ βασιλέως ἀχούον-
τες τὴν τῶν Ρωμαίων ὁμιλίαν: xol ὡς ἤκουσαν ταῦτα
πάντα, ἃ ἐλάλησεν Γαιανὴ μετὰ τῆς παιδὸς, ἐπῆραν
αὐτὴν ἀπὸ τῆς θύρας. Εἰ γὰρ xol πολλάχις ἔτυψαν
αὐτῆς τὸ πρόσωπον λίθοις, x«i τὸ στόμα σὺν τοῖς
ὀδοῦσιν xai ταῖς οὐλαῖς συνέτριψαν: ἀλλ᾽ ὅμως αὐτὴ
οὐχ ἤλλαξεν τοὺς λόγους, τοῦ λαλῆσαι ἄλλως πρὸς
τὴν παρθένον, ἀλλὰ χαθὼς ἤρξατο, τοῖς αὐτοῖς προσ--
ἔθηχεν. ᾿Ἐμαχήσατο οὖν ἔτι μετ᾽ αὐτῆς ἀπὸ τῆς" δὲε-
χάτης ὥρας ἕως μιὰς φυλαχῆῇς τῆς νυχτός. Καὶ
ἐνδυναμωθεῖσα f, νεᾶνις ἀπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος
ἔῤῥιψεν τὸν βασιλέα, ὀλιγωρήσαντα καὶ ἐχλυθέντα,

MAR APAS CATINA.,

Ts

$ 78. Jussit vero adduci beatissimam Gaianam, et
lignum ex collo ejus suspendi , et ad januas cubiculi eam
constitui. Ipse autem iterum intrabat ad sanctam, dato
ministris mandato cogendi Gaianam, ut ex janua ad
sanctam Ripsimiam diceret, ut regis voluntati obseque-
retur, quo et tu et nos vivere possimus, inquit. Itaque,
cum recepisset ipsam alloqui, appropinquavit januc
cubiculi, et dicit : « Filia, custodiat te Christus ab hac
contaminatione, et tibi dentur vires. Filia mea, nequa-
quam contingat, uf excidas ab hereditate, et temporalia
desideres, quie nihil hodie sunt, et cras intereunt. »
Quando ergo proferebat admonitionem ei factam , lapi-
dibus contundendo ejus os, dentes ejus frangebant, co-
gebantque ipsam loqui secundum voluntatem regis. Illa
vero magis confirmans, dicebat : « Viriliter age ..

$ 80. Hac omnia dicebat sancta Gaiana ex janua

ets

cubiculi lingua romana, adhue rege pugnante cum saneta .
Ripsime. At ex ministris regis erant nonnulli , qui intel-
ligebant sermonem Romanorum : et ubi haec omnia, quae
sancta Gaiana loquebatur ad puellam, audiverant, eam
amoverant a porta. Licet enim frequenter faciem ejus
lapidibus percuterent, et os ejus cum dentibus et gengi-
vis comminuissent , illa tamen non mutabat sermones
uf alio modo loqueretur cum virgine : sed sicut cceperat,
sic et prosequebatur. Rex ergo adhuc cum sancfa pu-
gnabat ab hora decima, usque ad primam noctis vigiliam :,

et roborata puella a Spiritu sancto dejecit regem vix
spirantem ef deficientem , nudum pallioque suo'et veste
: 2 10

146

lui arracha le bandeau royal, et elle le làissa
couvert de honte. Elle Ini mit son manteau en
lambeauxet remporta la victoire, en conservant
sa pureté. Elle ouvrit les portes du palais et en
sortit de vive force , en fendant la foule du peu-
ple, sans que personne pát la retenir. Puis, cou-
rant par la ville, elle sortit par la porte d'orient.
Étant venue à l'endroit oü l'on serrait les cuves,
oü était d'abord leur. demeure, elle jeta un cri
pour avertir ses compagnes.

[S 81.] Ensuite, s'étant éloignée de la ville , elle
alla vers l'endroit situé entre le nord et l'orient,
sur un point montant et sablonneux, prés !a
grande route qui conduit à la ville d'Ardaschad.

Là , s'agenouillant pour prier ......

[S 83.] Pendant que sainte Hripsimé parlait
ainsi, les ministres du roi, les chefs des gardes et les
bourreaux, avec des torches allumées devant eux,
arrivérent en toute háte cette nuit-là méme, Ils
parurent à l'mproviste, lui liérent les mains

AGATHANGE.

derriére le dos et voulurent lui couper la ian
Mais elle ouvrit la bouche et leur présenta s
langue à couper. Ils la dépouillérent de ses v ré-
tements , et, ayant enfoncé quatre pieux en.
ils l'atachérent par les pieds et par les mains, «
en ayant approché les torches, ils lui brülé 1
le corps avec la flamme pendant longtemps ; pu i
ils la tuérent à coups de pierre. Pendant qu'el
vivait encore, ils lui arrachérent les yeux,
ensuite ils mirent son corps en piéces, en dis E
* Que tous ceux qui oseront mépriser la v.
looié du roi et n'en tenir aucun compte péris
sent dela sorte. » Il y avait avec les vor "ni
de Hripsimé plus de soixante et dix person:
tant "een. que femmes, Les compag
cherchérent à ensevelir leurs corps, car il ye
eut trente-deux qui furent massacrées en mé
temps ............ Et, ayant prononcé ces parole :
toutes ensemble , elles expirérent.

γυμιννὸν χαὶ ἐχδεδυμένον ἀπὸ τῶν ἱματίων χαὶ τῆς στο-
λῆς αὐτοῦ: ἐσχόρπισεν δὲ xol τὰ χόσμια τοῦ διαδή-
ματος, χαὶ ἐν αἰσχύνη κατέλιπεν αὐτόν. ᾿Εξῆλθεν δὲ
τὰ ἴδια ἐνδύματα χατεσχισμένα φοροῦσα, πλὴν ὅμως
ἀσπίλως φυλαχθεῖσα ἔμεινεν ἐν ἁγνότητι, xol ἀνοί-
ξασα τὴν θύραν, βίᾳ ἐξῆλθεν. xal σχίσασα τὸν ὄχλον
παρῆλθεν διὰ βέσης τῆς πόλεως, μηδενὸς i ἰσχύσαντος
χρατῆσαι αὐτήν. Διαπερῶσα οὖν ἐξήει κατὰ ἀνατολὰς
τὴν πύλην, χαὶ ἐλθοῦσα εἰς τὸν ληνὸν ὅπου τὸ πρό-
τερον ἦν f χαταμονὴ αὐτῶν, εὐηγγελίζετο ταῖς λοι-
παῖς παρθένοις.

$ 81. “Μείνασαι δὲ μικρὸν ἀπὸ τῆς πόλεως εἰς τὰ
μέρη τὰ βόρεια κατὰ ἀνατολὰς ἐν λόφῳ τινὶ ἀμμώ-
δει, ἐχόμενα τῆς βασιλιχῇς 0800, τῆς ἀποφερούσης
εἷς τὴν ᾿Αρταξὰτ πόλιν, γόνυ χλίνασαι ηὔχοντο. .....

$ 83. "Eu δὲ λαλούσης ταῦτα πάντα τῆς ἁγίας
Ῥιψήμης, ἐν αὐτῇ τῇ νυχτὶ ἐπέστησαν εἰς τὸν τόπον
oí ἄρχοντες τοῦ βασιλέως, xol ὃ ἀρχιμάγειρος μετ
τῶν στρατιωτῶν, λαμπάδας βαστάζοντες, χαὶ προσ-
ελθόντες ἔδησαν ἐξάγκωνα τὴν ἁγίαν 'Ῥιψήμην, xol
ἐζήτουν γλωττοτομῆσαι. Ἣ δὲ ἑχουσίως προέφερεν
ἐχδάλλουσα τὴν γλῶτταν, καὶ αὐτίχα τὰ περὶ αὐτὴν
ἱμάτια περισχίσαντες χερσὶ xa ποσὶ, xol τανύσαντες
τὰς λαμπάδας τῷ σώματι -προσέφερον͵, χαὶ οὕτως τῷ
πυρὶ τῶν λαμπάδων τὸ σῶμα χαύσαντες, xal λίθους
ὀξεῖς ἐ ἐν τοῖς χόλποις αὐτῆς πήξαντες, ἐσκόρπισαν. τὰ
σπλάγχνα αὐτῆς, xol ἔτι ἐχούσης πνοὴν τοὺς ὀφθαλ-
μοὺς ἐξώρυξαν. Μετὰ ταῦτα δὲ xueriuisjoavis αὖ-
τὴν, ἔλεγον: Πάντες oi τοῖς βασιλιχοῖς προστάγμασιν
ἀνθιστάμενοι τούτῳ τῷ τρόπῳ ἀπολέσθωσαν. Ἦσαν
δὲ χαὶ ἄλλοι ἅγιοι ἄνδρες τε χαὶ γυναῖκες, πλείους
ἑῤδομιήχοντα ὁ ὀνομάτων, ot σὺν αὐταῖς ἐλθόντες ἔξω,

taiari exutum : dispersit quoque oam diadematis,
eumque reliquit pudore affectum. Exivit autem, disciss
gerens vestimenfa : servata tamen sine macula in οἱ :
stitate permansit ; portaque aperta , per vim egressa : est;

scindensque tur bam, per mediam transiit civitatem, 1 ni

mine valente ipsam apprehendere. Itaque pertransi ien
versus orientem egressa est portá, veniensque ad tore 1

lar, ubi antea earum erat mansio, reliquis virgin
bonum attulit nuntium. : 1
$ 81. Ubi vero manserant aliquo tempore non long
à civitate in partibus borealibus versus orientem in! iu.
mulo quodam. arenoso prope viam regiam, quae ducit a
urbem Artaxat, flexis genibus, orabant ........ ü
$ 83. Adhuc omnia hzc loquente sancta Ripsime, ea
dem nocte advenerunt in locum przefecti regis et ma
gister coquorum cum militibus, instructi lampadibus, e |
accedentes, S. Ripsimes manus post terga ligaverunt, 8
volebant eidem linguam abscindere. At illa lubenter ] ri )
tulit linguam extensam. Et mox vestimenta , quibus en
induta, manibus pedibusque dilaceraverunt corpori, e
extensas lampades admoverunt sic flamma lampadum

corpus adurentes, et acutos lapides in sinus ejus infi

"T

gentes, viscera ejus disperserunt; oculosque etiam tum
spirantis evulserunt. Post heec vero , illà membratim dis.
cissà, dixerunt : « Hoc modo pereant omnes qui reg i
mandatis resistunt. » Erant. autem et alii sancti , viri e
mulieres, plures quam septuaginta, qui cum ipsis fora:

erant egressi, et quidam ad locum venerant, quod cupere

--. [$ 84.] Une autre, qui fut τόδ aussi dans leur
demeure de la resserre aux cuves , dit en laissant
e monde : « Je te remercie, ó Dieu διε in
qui ne m'as point exclue ; j'étais malade et je n'ai
pu me mettre à la suite de mes compagnes.
Pourtant, Seigneur doux et miséricordieux, recois
on àme, et mets-la avec la troupe de tes saintes
artyres, mes compagnes et mes sceurs, prés de
servante, et de notre guide Gaiané, et de ta
en-aimée Hripsimé, notre fille. » Et en disant

éroces de la terre et aux oiseaux du ciel.

XIX.

(S 85.] Quant au roi , il ne prenait nul souci de
a honte , comme il l'aurait dà. Célébre comme

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

es mots , elle mourut. On prit leurs corps et on .
les jeta en páture aux chiens de la ville, aux bétes.

141

remporté tant de victoires au-delà de l'Euphrate;
dans les pays des Dadjik (Arabes) il eut un cheval
gravement blessé; ayant prisle cheval et ses har-
nais, il serra sa cuirasse et passa l'Euphrate à la
nage. Cependant ce prince si fort et si vigoureux
qui fut, par la volonté de Dieu, vaincu par une
jeune fille, ne songeait plus à la honte qui le
couvrait, mais, épris ardemment de sa beauté,
il était triste et accablé aprés la mort de la jeune
fille, et il éclatait en lamentations : « Voyez,
disait- il, cette secte abominable des chrétiens,
comme elle égare les hommes en les éloignant du
culte des dieux. Ils les privent des jouissances
de cette vie, et les empéchent de redouter la
mort. Ils ont fait de méme pour l'admirable
Hripsimé, qui n'a pas sa pareille parmi toutes
les femmes qui sont sur terre. Mon ccur a brálé
pour elle, et moi, le roi Tiridate, tant que je
vivrai, elle ne s'effacera: point de ma. mémoire,
Je counais bien le pays des Grecs et des Romains,

πινὲς τὸν τόπον φθάσαντες ἐζήτουν ᾿ τὰ λείψανα αὐτῶν
συστεῖλαι χαὶ θάψαι. Τούτοις οὖν ξίφη ἐπιθέντες
| Rye) atv ὀνόματα τριάκοντα δύδιυυ ἰνῶν οιος δὲν ΚΓ. ROUTE
δὲ ἐπὶ τὸ αὐτὸ εἰπόντες ἐτελειώθησαν.

pS 84. Μίαν ἐξ αὐτῶν, ἀσθενοῦσαν ἐν τῇ χατα-
μονῇ αὐτῶν τῷ ληνῷ, ἀπέχτειναν χαὶ αὐτὴν εἰρη-
χυῖαν οὕτως ἐν ὥρᾳ τῆς τελευτῆς αὐτῆς: Εὐχαριστῶ
σοι. δέσποτα φιλάνθρωπε, τῷ χἀμὲ μὴ ὑστερήσαντι.
᾿Ἀσθενὴς γὰρ ὑπάρχουσα , οὐχ ἠδυνήθην δραμεῖν
ὀπίσω τῶν ἐμῶν ἑταίρων" ὅμως δὲ » ἀγαθὲ: χαὶ ἐλεήμων,
δέξαι χαὶ σύγαψον τὸ ἐμὸν πνεῦμα εἰς τὸν χορὸν τῶν
σου μαρτύρων, ἐμῶν δὲ ἀδελφῶν, μετὰ τῆς μητρὸς
ἡμῶν Γαιανῆς ξ χαὶ ἀδελφῆς xol τέχνου ἡμῶν “Ριψή-

| que. Καὶ αὐτὴ οὖν οὕτως λαλήσασα ἐχοιμήθη. Σύ-
Τρᾶντες δὲ τὰ σώματα ἔξω ἔῤῥιψαν "βρῶμα γενέσθαι
(Xov τῆς πόλεως, xol πετεινοῖς xat θηρίοις.

S 85. Ὁ δὲ βασιλεὺς μεγάλως ἐ ἐνετράπη, ὃ οὕτως
| ent πανταχοῦ γενόμενος ἐν πολέμῳ, καὶ μά-
᾿λιστὰ ἐν τοῖς ὀλυμπιαχοῖς ἀγῶσι τῆς Ἰωνίας γῆς γι-
| γανταῖος φανεὶς, xal πολέμους é ἐπέκεινα τοῦ Εὐφράτου
ποταμοῦ κατορθώσας εἰς τὰ μέρη τῶν Σαρακηνῶν,
ὅπου ποτὲ ᾿αριοθεὶς ἐξήει μετὰ τοῦ ἵππου τὸν πόλεμον
1 φεύγων χαὶ ὥστε μὴ καταληφθῆναι, τόν τε ἵππον σύ-
| pov xoi τὰ οἰχεῖα ὅπλα καὶ τὸ τοῦ ἵππου ἔνδυμα τοῖς
᾿μεταφρένοις ἐπιθεὶς, διενήξατο τὸν Εὐφράτην᾽ xa οὗτος

πανταχοῦ στερεώτατος τοῖς ὀστέοις ἀπὸ μιᾶς νεάνιδος
ἡττηθεὶς χατισχύνθη θελήματι τοῦ Θεοῦ. "Op δὲ
παριδὼν. τὴν ἑαυτοῦ αἰσχύνην; εἰς δὲ τὴν ὅρασιν τῆς
ὄψεως τῆς χόρης, καὶ τῆς αὐτῆς φιλίας θερμανϑεὶς,
d μεγίστῃ λύπη χαὶ πένθει ἐχάθητο, τὸν θάνατον τῆς
χόρης ὀδυρόμενος, Βλέπετε, λέγων, τὸ γοητικὸν γένος
τῆς τῶν χριστιανῶν Pisietue πῶς ἀπόλλυσι τὰς
ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων διαστρέφοντες ἀπὸ τῆς θεῶν

"ES

ipsarum reliquias componere et sepelire. In hos ergo
gladios stringentes, occiderunt triginta et duos. ........

n . .
Hec simul dicentes , mortem: obierunt.

$ 84. Unam ex illis &egrotantem in ipsarum mansione
in torculari occiderunt, in hora obitus sui.sic locutam :
« Gratias tibi ago, misericors Domine, qui nec me desti-
tuisti. Cum enim infirma essem, non poteram socias cur-
rendo sequi. Verumtamen, benigne et misericors, spiri-
tum meum accipe ef conjinge cum choro martyrum
tuarum, mearum vero sororum , una cum maíri nostra
Gaiana, et sorore ac filia nostra Ripsime. » Hzc itaque
sic locuta obdormivit. Tracta vero foras corpora pro-
jecerunt, ut fierent esca canibus civitatis , avibusque et
feris. :

$ 85. At rex vehementer erubuit, ille nimirum, qui
ubique fam famosus evaserat in bello, et qui maxime in -
olympicis certaminibus Ioni: apparuerat instar gigantis ,
qui et bella fortiter gesserat trans flumen Euphraten in
partibus Saracenorum, ubi aliquando vulneratus bello
egressus est cum equo fugiens , et ne comprehenderetur,
trahens equum, armaque propria e£ equi indumentum
dorso imponens , Euphraten transnatavit : et hic ossium
robore ubique celebratus, ab una victus puella , Dei vo-
luntate dejectus est. Verumfamen negligens verecun-
diam suam , in visionem vero faciei puelle et in amorem
ejus inflammatus, in maxima sedebat tristitia et luctu ,
de morte puelle lamentans. « Videte, inquiebat , magicum
genus illorum, qui sectze sunt christianorum; quo animas
hominum perdant modo , dum eas avertunt ab adoratione

10.

148

les contrées des Parthes qui nous appartiennent ,

et l'Assyrie, et le pays des Dadjik (Arabes), et -

l'Adherbadagan (Adherbeidjan). Mais pourquoi
les énumérer les uns aprés les autres? Les pays
que j'ai visités pendant la paix , beaucoup d'autres
que jai parcourus pendant la guerre, en les
saccageant, sont en nombre considérable; mais
dans aucun d'eux je ne vis une semblable beauté,
el elle a été perdue par les séductions de ses
compagnes. Leurs sortiléges ont été tellement
puissants , que moi-méme j'ai été vaincu. »

[S 86.] Le jour d'aprés, le chef des archers se
présenta pour obtenir l'ordre de tuer sainte
Gaiané, Le roi, en entendant cela, troublé par
l'amour, consterné , stupéfait , anéanti , ne se sou-
venant plus de ce qui était advenu à sainte Hri-
psimé, la croyait encore vivante. Il promettait
d'élever à de grandes dignités et à de grands hon-

AGATHANGE. 1

neurs quiconque parviendrait à séduire la jeune
fille et la persuaderait de venir à lui, Celui à qu i
il s'adressait lui dit : « Ainsi périssent, ὁ roi,
tous tes ennemis, et ceux qui méprisent les dieux.
et la volonté des rois. Mais celle qui perdit l'ad-
mirable Hripsimé vit, ainsi que deux de ses
compagnes. » Ayant appris que sainte Hripsim. :
était morte, le roi retomba de nouveau dans
sa tristesse, se roula à terre, versa des larmes,

entra dans une fureur terrible. Puis il ordonna
qu'on arrachát la langue à la vertueuse Gaiané,
avant de la tuer, parce qu'elle avait osé perd e
par de perfides conseils celle qui parmi les mor-
tels avait la beauté d'une déesse (et cette beauté,
les déesses la lui avaient donnée), et qu'on la fit
mourir dans d'atroces tourments, Le chef des
bourreaux se présenta alors, et il se vanta de la
faire mourir cruellement. Il les fit sortir chargées

M τ M , ^ & 59 43
προσχυνήσεως; χαὶ τῆς μὲν παρούσης ζωῆς χαὶ ἀπο-

λαύσεως χαταφρονοῦσι, τὸν θάνατον o0 φοδοῦνται.
“ , € , "d£
"Evvo&) δὲ μάλιστα τὴν θαυμασιωτάτην "Plus, ἧς
οὐχ ἐξισοῦτό τις ἐν συγκρίσει τῶν γηγενῶν γυναιχῶν.
^0 , à ΘῈ ΩΝ UR δί ; 7 M 5
πίσω γὰρ αὐτῆς fj χαρδία μου ἀπομένει, xal οὐχ
ἐπιλανθάνομαι αὐτῆς ἕως ἄν εἶμι ἐν τῇ ζωῦ Τηρηδάτιος
ὃ βασιλεύς. Τὴν γὰρ Ἰωνίαν καὶ Ρωμαίαν χώραν
ἐπίσταμαι καὶ τὰ μέρη τῶν Πάρθων, ᾿Ασσυρίαν τε καὶ
Π 4, ^ t UU 25 ἘΝ , , λ) Y M]
ἐρσικὴν, xol ἵνα μὴ ἐφεξῆς ὀνομάσω, πολλοὺς γὰρ
τόπους χαὶ χώρας ἐν πολέμῳ χατέλαδον., πλείστους
τε x«l μετ᾽ εἰρήνης, xal τοῦ χάλλους ταύτης ὅμοιον
οὐχ ἐθεώρησα πώποτε, ἣν διαστρέψαντες ἦσαν ol γόη-
τες, οὕτως ϑπερδαλλόντως φαρμαχεύσαντες, ὡς κἀμὲ
νιχῆσαι.
6 86. Τῇ δὲ ἐπιούσῃ προσελθὼν ὃ ἀρχιμάγειρος,
ὃ , L4 λ 6 " M Ὁ e Γ A E
ιάταγμα ἥτει λαδεῖν περὶ τῆς ἁγίας Fatxvric , ποίῳ
[7 , 3 ) E) 7 25 * a ΚΣ ε
ανάτῳ αὐτὴν ἀποχτείνη. Αὐτὸς οὖν ἀκούσας, ὡς
, ^ 3 * Ὁ , M ^ ^ 2 Mi
ἐξεστηχὼς ἀπὸ τῆς φιλίας xat μωρανθεὶς xat ἐχλυθεὶς
xai ἔξω ἑαυτοῦ γενόμενος. ἐνόμισεν ζὴν τὴν ἁγίαν
*p , , 5 M 1). 3r , M ng
vlríurny, xat φησιν * "Et μεγάλῳ ἀξιώματι xat τιμῇ
χαὶ δώροις ἴστημι τὸν δυνάμενον πεῖσαι τὴν χόρην
ἐλθεῖν πρὸς μέ. Ὃ δὲ ἀρχιμάγειρος ἔφη οὕτως * "Amo-
λοῦνται πάντες οἱ τοῦ βασιλέως ἐχθροὶ, xal οἱ τῶν
θεῶν καταφρονοῦντες, xal τῶν βασιλικῶν προσταγμά-
των, ὡς ἐχείνη. Ἣ δὲ διαστρέψασα αὐτὴν γοήτρια
μετὰ δυοῖν ἑταίρων αὐτῆς ζῇ. Καὶ ὡς ἤχουσεν τὸν
τῆς ἁγίας Ριψήμης θάνατον ὃ βασιλεὺς, πάλιν ἐν λύπῃ
χατεπόθη καὶ χαταδὰς ἀπὸ τοῦ θρόνου, ἐπὶ τὴν γῆν
2 ,
ἐχάθισεν χαὶ ἐθρήνει xoi ἔχλαιεν. Πάλιν οὖν χελεύει
τὴν ἁγίαν Γαιανὴν, ὕ ὑτῆς γλῶ διὰ τοῦ
γίαν Γαιανὴν, ὥστε τὴν αὐτῆς γλῶσσαν διὰ τοῦ
, * “Ὁ - zl
τένοντος ὄπισθεν πρῶτον ἐχΟαλεῖν, xal οὕτως ἀπο-
χτανθῆναι αὐτὴν, ἐπειδὴ ἐτόλμησεν, φησὶν, ἐν δια-
,
στρόφῳ νουθεσίᾳ ἀπολέσαι τοιαύτην χόρην , ἔχουσαν
τὴν τῶν θεῶν εὐμορφίαν ἐν μέσῳ τῶν ἀνθρώπων. Διὰ

deorum : praesentem vitam ejusque fruitionem contem-
nunt : mortem non verentur. Verum maxime cogito ὃ ds
mirandam summopere Ripsimam, cui in comparation o
adequata non est ulla mulier terrestris. Ad illam eni 1
cor meum anhelat, ejusque non obliviscar, donec in vita
fuero rex Tiridates. Ioniam cognovi regionem et Roma-
nam, ditionesque Parthorum, et Assyriam, ef Persidem
et ne plura nominem , multa loca et provincias accessi in
bello, plurima in pace , et pulchritudinem huic czequale n
nunquam vidi. Hanc perverterunt magi illi, qui eam i a
supra modum przstigiis instruxerunt, ut et me vin-
ceret. » |
$ 86. Postridie accedens coquorum magister, mandatum
petiit de sancta Gaiana, qua eam morte"perimeret. Au
diens ergo rex, quasi attonitus prae amore et stupid
dissolutusque et mentis impos factus, putabat vivere
sanctam Ripsimen , et dixit : « Si quis persuadere pos i
puelli, ut veniat ad me, ei magnam dignifatem, honor em
et dona offero. » At magister coquorum sic dixit : « Pere à n
omnes regis inimici et contemptores deorum , ac man di -
torum regiorum , quemadmodum illa. At preestigia
qu:e illam pervertit , etiam nunc vivit cum duabus 80 cia ;
bus. » Ubi vero audivit rex mortem sancte Ripsimes , e
rum tristitia absorptus est , solioque descendens , in te τί
sedebat, lugebat, flebat. Quare iterum de sancta Gaiana
precepit, ut linguam ejus per cervicem retro primum
evellerent , et sic ipsam occiderent , quia ausa est , inquit,
perversa admonitione perdere talem puellam, qua in

medio hominum habebat pulchritudinem deorum. dac

E

PONTO SS

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

de chaines, par la porte méridionale de la ville,
vers le chemin conduisant au pont de Medzamor,
ns le lieu oà l'on avait coutume d'exécuter tous
| condamnés; c'était un endroit marécageux ,
oche du fossé qui entourait la ville.
[S 87.] Ils enfoncérent en terre quatre pieux
ur chacune d'elles, et tandis qu'ils les prépa-
ent, sainte Gaiané et ses compagnes parlérent
ainsi : « Nous te remercions, Seigneur..... »
[S 88,] Aprés cela, les bourreaux vinrent, et
ir arrachérent leurs. vétements. 115 les attaché-
t chacune solidement aux quatre pieux ; ils leur
irent des incisions dans la peau des jambes, y
j acérent des tubes de roseaux , $5 en soufflant,

et octobre.

Ὁ) Cf. Molise de Khorene , Panégr. des SS. Hripsim.;
ip. et loc. cit.—La féte des SS. Hripsimiennes est célébrée
ins l'église d'Arménie le lundi aprés l'octave de la Pen-

149

ouverture la langue, Ils leur entrérent des pierres
dans le corps, et leur firent sortir les entrailles,
Et comme elles étaient encore vivantes, ils leur
tranchérent enfin la téte avec le glaive. Ceux
qui les avaient accompagnées du pays desR omains
dans la contrée d'Arménie étaient au nombre de
soixante-dix personnes. Mais celles qui furent
massacrées avec les saintes femmes Gajané et
Hripsimé, et celles qui partagérent avec elles le
martyre , étaient. seulement trente-sept. Donc le
vingt-sixieme jour du mois d'Hori (1), sainte
Hripsimé fut martyrisée avec la sainte cohorte
des trente-trois martyres ses compagnes ; et le
vingt-septiéme Jour dü méme mois, sainte Gaiané
avec deux de ses compagnes, qui combattaient
avec elle, recurent la couronne de la vic-
toire (2).

tecóte; celles des Gaianiennes , c'est-à-dire des martyres
compagnes de Gaiané, le mardi d'aprés. Les Grecs cé-
lébrent cette féte le 29 septembre, les Latins et les Arabes
chrétiens, le 30, et enfin les Coptes le 26 du méme
mois.

οὔτο πρῶτον καταπήξαντες, οὕτως αὐτὴν ἀποχτεί-
ατε. Δεξάμενος οὖν τὴν παραγγελίαν, ód ἀρχιμάγειρος
ἐχέλευσεν ἐ ἐχούσας τὰς ἀλύσεις ἐχδαλεὶῖν αὐτὰς διὰ τῆς

(6800 , τῆς ἀποφερούσης εἰς τὴν γέφυραν τοῦ Βαθυτάτου
χαλουμένου ποταμοῦ. εἰς τὸν τόπον, ὅπου πάντας τοὺς
καταδίκους ἐφόνευον ἐν τῇ πεδιάδι παρὰ τὸ φοσσάτον
τὸ τὴν πόλιν χυχλοῦν.

ς 87. Καὶ πησσόντων αὐτῶν πάλους τέσσαρας, μιᾷ
E. αὐτῶν, χαὶ ἑτοιμαζόντων, ἤρξατο ἣ ἁγία
Fay) σὺν ταῖς ἄλλαις λαλεῖν οὕτως Εὐχαριστοῦμέν
σόι, δέσποτα .....

8 88. Μετὰ ταῦτα οὖν προσελθόντες περιέσχισαν
τὰ ἱμάτια ἀπὸ τῶν μελῶν αὐτῶν, καὶ ἐτάνυσαν μίαν
ἑἕχάστην τέσσαρσι πάλοις, τοὺς δὲ ἀστραγάλους τρυ-
πήσαντες χαὶ αὐλίσχῳ φυσῶντες, ὡς ἀσχοὺς, ἐξέδη-
ρᾶν τὰ τῶν ἁγίων δέρματα κάτωθεν ἀπὸ τῶν ποδῶν
do- τῶν μασθῶν αὐτῶν ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἅμα τῶν τριχῶν.
Τὰς δὲ γλώσσας διὰ τῶν αὐχένων τρυπήσαντες ἐξέ-
! Gov, χαὶ λίθους ὀξεῖς ἐν τοῖς κόλποις αὐτῶν πήξαντες
διεσχόρπισαν τὰ σπλάγχνα αὐτῶν, xa ἔτι ζῶσαι τὰς
[pro ἀπετμήθησαν ξ ξίφεσιν. οἵ δὲ ἄμα αὐταῖς πα-
ραγενόμενοι ἀπὸ τῆς Ῥωμαίων χώρας πλείους ὁ ὑπῆρχον
Ἷ ᾿ξδδομήχοντα. Οἱ δὲ σφαγέντες μετὰ τῶν ἁγίων Γαιανῆς
xol Ῥιψήμης ἅμα ταῖς λοιπαῖς τριάκοντα ἑπτὰ ἦσαν
πὸν ἀριθμόν. "'T'ocoUcoc ἦν ὃ χορὸς τῶν μαρτύρων. T7

εἰχάδι οὖν χαὶ ἕχτη τοῦ μηνὸς σεπτεμόρίου ἐτελειώθη

4 ἁγία Ῥιψήμη ἅμα τοῖς σὺν αὐτῇ ἀθληταῖς" εἰχάδι
δὲ χαὶ ἑόδόμῃ τοῦ αὐτοῦ μηνὸς 4 Γαιανὴ σὺν ταῖς
δυσὶν ἐλαδεν τὸν στέφανον τῆς νίχης.

ἡλιαχῆς πύλης. τῆς πόλεως εἰς τὰ μέρη τῆς βασιλικῆς

de causa ipsam prius figentes , sic occidite. Accepto μηδη-.
dato, magister coquorum jussit vincfas catenis illas
ejici per portam urbis solarem in partes vic regic, quae
ducit ad pontem (luminis dicti Profundissimi , ad locum ,
ubi occidebant omnes condemnatos in planitie prope

fossam, qui urbem cingit.

$ 87. Dum autem illi singulis quatuor figebant palos,
et omnia parabant, coepit sancta Gaiana cum reliquis sic
loqui : « Gratias tibi agimus , Domine..... »

$ 88. Post hae ergo accedentes , dilaceraverunt vesti-
menfa a membris earum, et unamquamque extenderunt
quatuor palis : talos vero perforantes, et fistula inflantes,
sicut utres, pellem sanctis detraxerunt ab imo, sive a
pedibus usque ab ubera eodem modo una cum capillis.
Atlinguas per cervices perforando extraxerunt ; lapidesque
acutos in sinus earum figentes , viscera disperserunt : et |
etiam tum viventibus capita gladio amputata sunt. Qui
simul cum illis venerant e regione Romanorum, plures
erant quam septuaginta. Qui vero cum sanctis Gaiana et
Ripsime mactati sunt, una cum reliquis numero fuerunt
triginta et septem. Tantus erat martyrum chorus. Itaque
vigesima sexta mensis septembris, mortua est saneía
Ripsime cum athletis eidem adjunctis : vigesima septima
ejusdem mensis Gaiana cum duabus obtinuit coronam
victoric.

150
XX.

[S 89.] Durant six jours, le roi fut plongé dans
le deuil et dans une sombre tristesse, par suite de
son amour passionné pour la beauté de Hripsimé ;
puis il prit la résolution d'aller chasser dans la
plaine de Paragan Nechamag (?) (1). Il fixa l'heure
et commanda à sa garde de prendre des rets, des
cordes, des lacets, et beaucoup de piéges. Le roi,
monté sur son char, était sur le point de sortir de
la ville, quand le chátiment du Deigneur s'appe-
santit sur lui. Un démon immonde s'empara du
roi et le renversa à terre de son char. Aussitót il
entra dans une grande fureur, et 1] s'arrachait les
chairs. Semblable à Nabuchodonosor, roi des

(1) Le nom de cet endroit est altéré dans tous les ma-
nuscrits, Paragon Nechamag , Nechemag , Ichemag ,
Chemag, Emag (Agathange, texte armén., p. 662).

(2) Daniel, IV, 12, 13.

(3) Le roi Tiridate était vraisemblablement atteint de
lycanthropie, espéce particuliere d'aliónation mentale et
de délire mélancolique, dans les accés duquel les ma-
lades s'imaginent étre changés en loup ou en toute autre
espeéce d'animal sauvage, hurlent comme les fauves, fuient
le jour la compagnie des hommes et courent la nuit à

AGATHANGE.

pandu en tous lieux.

Babyloniens (2), n'ayant plus rien d'humain, i] pri
la forme des sangliers et habitait avec eux. Pu
étant entré 'dans un lieu couvert de roseaux , i
paissait l'herbe comme une brute , et il se roul
complétement nu dans les champs. Cependant
comme on voulait le retenir dans la ville, on n
put y parvenir, d'abord à cause de sa vigne
naturelle, ensuite par la force des démons c

s'étaient emparés de tout son étre (3). Les habi-
tants de la ville, également possédés du.démon,
devenaient Re Md et une infinité de malheu
fondait sur tout le pays. Toute la famille royale,
serviteurs et ministres, étaient frappés de sem.
blables chàtiments, et un deuil immense était ré-

travers les champs. On donne aussi le nom de lycan-
thropie à une maladie de l'àme qui rend sauvage et mi
santhrope l'homme qui en est atteint. J.-J. Rousseau fu
une des victimes de cette touchante folie, qui diff
complétement de la maladie dont fut atteint le roi Tiri-
date. — Les anciens parlent souvent dans leurs récits d
la lycanthropie. On se rappelle à ce sujet le récit
Nicéros, au banquet de Trimalchion (Pétrone, Sat yricon,
ch. LXII, p. 92 et suiv., éd. H. de Guerle).

CAPUT OCTAVUM.

Pana divinitus inflicta regi Teredati. Sanctus Gregorius e carcere aut:puteo eductus , regem Ar-
menosque docere incipit.

$ 89. ᾿Επεὶ οὖν ἐξ ἡμέρας διέμεινεν βαθυτάτῃ
λύπη κατασχεθεὶς ὃ βασιλεὺς ἀπὸ τῆς ἐπιθυμίας τοῦ
χάλλους τῆς ἐΡιψήμης: χαὶ μετὰ ταῦτα ἡδουλήδη εἷς
θήραν ἐξελθεῖν ἅμα τῷ στρατεύματι, καὶ ἑτοιμαζόντων
τῶν πεζῶν τὰ λίνα, χαὶ μελλόντων ἀπελθεῖν εἰς τὴν
θήραν ἐν τῇ. πεδιάδι χαλουμένη Φαραχάνης ἐμάχων,
ἀνῆλθεν € ἐν τῷ ἅρματι ὃ βασιλεὺς, χαὶ χαθίσας ἐξήει
τὴν πόλιν, χαὶ εὐθέως τιμωρία παρὰ τοῦ Θεοῦ φθά-
σασα παίει τὸν βασιλέα ἐπὶ τῷ ἅρματι, πνεῦμα
ἀκάθαρτον, καὶ εἰς γῆν καταθάλλει- καὶ ἤρξατο
μαίνεσθαι, χαὶ τὰς ἰδίας σάρχας χατεσθίειν. ᾿Αλλὰ
χαὶ χατὰ τὴν ὁμοίωτιν Ναδουχοδονόσορ τοῦ βασιλέως
Βαδυλῶνος, ἀπὸ φύσεως ἀνθρωπίνης γενόμενος ἐν
μορφῇ συάγρων, μετ᾽ αὐτῶν ᾧχει εἰς τοὺς καλαμῶνας,
χαὶ γυμνωθεὶς παντελῶς τὴν πεδιάδα περιήξει. Οὐδὲ
γὰρ οἱ ἐν τὴ πόλει βουλόμενοι χρατῆσαι αὐτὸν ἴσχυον
διὰ τὴν φυσιχὴν αὐτῷ δύναμιν προσοῦσαν, χαὶ τὴν
τῶν δαιμόνων βανίαν τῶν ἐν αὐτῷ οἰκισθέντων. ᾿Αλλὰ
xal πλεῖστοι τῶν 8v τῇ πόλει ἀνθρώπων τὸν αὐτὸν
τρόπον δαιμονισθέντες ἐ ἐμαίνοντο, χαὶ φοθερὰ χατα--
στροφὴ πάση τῇ χώρᾳ ἐπέφθασεν. Οἱ δὲ τοῦ βασιλέως
οἰχεῖοι, δοῦλοί τε xal Dr x: ρέται, ὡσαύτως πάντες δυιοῦ
τιμωρίαις πολλαῖς δρόλέζονζο,

" autem castigatio

li

$ 89. Rex autem , postquam sex diebus profundissima

detentus manserat tristitia ex desiderio pulchritudi
Ripsimes , deinde voluit exire ad venationem cum agm
suo : cumque pedites lina pararent, et discessuri ess
ad venationem in campum, dictum Φαραχάνης ἐμάχων,
currum suum ascendit, sedensque exivit urbe. Protin T
, immissa a Deo , regem in curru per.
culit, spiritus immundus , ipsumque dejicit in terram
Coepit porro furere et carnes proprias comedere :
etiam, veluti Nabuchodonosor rex Babylonis , ab hu
natura ad formam aprorum dejectus est, et cum i si
planeque nudus pertransiba
campum. Neque enim comprehendere eum poterant, αι
ex urbe id volebant, propter naturale robur, quo pr 3

hábitabat in arundinetis ,

Stabat, et propter furorem daemonum , qui eum inhabi:
tabant. Verum et homines plurimi ex iis, qui habitabant
in urbe, eodem modo correpti a daemonibus furebant
horrendaque subversio toti contigit regioni. Familiares
vero regis, servique et ministri, eodem modo omne
simul multis castigabantur suppliciis.

CETT

[S 9o.] Dans cetemps-là, la soeur du roi, nommée
«K osrovitonkhd, eut un songe inspiré par Dieu.
Elle vint parler au peuple auquel elle raconta sa
yision, disant : « J'ai eu cette nuit un songe. Un
iomme au visage radieux vint et me dit : Il n'y
à pas d'autre moyen de faire cesser les chátiments
h ui vous accablent, que d' envoyer à la ville
d Ardaschad , pour y chercherle prisonnier Gré-
goire. Dés qu'il sera arrivé, il vous indiquera un
reméde à vos souffrances. » Lorsqu'ils eurent en-

tendu ces paroles , ils en rirent et lui dirent : « Es-
τὰ donc devenue folle, es-tu donc possédée aussi ?
XComment cela se peut-il, puisqu'il y a quinze
ans qu'on l'a jeté dans une caverne profonde, et
'tu dis qu'il est encore vivant? Qui sait seulement
οἱ ses os se trouvent encore dans cet endroit? car,
le jour oü il y fut jeté, il sera mort sur-le-champ,
ἃ la vue des reptiles. » Cependant la soeur du roi
φαΐ encore la méme vision au moins cinq fois de
"suite, avec menace, si elle ne la racontait pas,

(1) Oda, de la famille [OUS des Amadouni , gendre
de la famille des Selgouni, était pére adoptif de Khos-
| rovitoukhd , fille de Chosroés, et scur de Tiridate. Ce
personnage Tésista à à Ardschir, roi de Perse, et s'enferma

- dans le fort d'Ani (Moise de Khoréne, l. II, ch. 77). Oda

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE. 151

d'un grand chátiment, et de voir les souffrances
du roi et des autres hommes augmenter jusqu'à
la mort, avec un accroissement de douleurs. Kos-
rovitoukhd, étant rentrée, répéta les paroles de
l'ange avec une grande terreur et une insistance
particuliére. |

[S 91.] Ils envoyérent aussitót un grand satrape,
nommé Oda (1), qui arriva à la ville d'Ardaschad,
afin de tirer Grégoire dela caverne oü il était
renfermé. Or, quand Oda fut venu à la ville d'Ar-
daschad, les habitants allérent à sa rencontre, en
lui demandant la cause de son arrivée, Il répondit:
« Je suis venu pour chercherle prisonnier Gré-
goire. » Et eux trés-étonnés répondirent : « Qui
peut savoir s'il est encore là? Il y a bien long-
temps qu'on l'a enfermé dans ce lieu, » Alors
Oda raconta le songe et les événements qui étaient
arrivés. Puis on apporta de longues et solides
cordes, et, quand on les eut nouées , ils les des-
cendirent dans la caverne. Oda appela à haute

avait élevé la sccur de Tiridate, et avait gardé à Nitach les
trésors du roi. Tiridate , en montant sur le tróne, éleva
Oda à la charge de premier ministre (Moise de Khoréene,
IL, 82), pour le récompenser de ses services et de son
dévouement. :

ena
$ 9o. "Ev ἐχείνῳ οὖν τῷ χαιρῷ ὀπτασία ἐπεφάνη
τῇ τοῦ βασιλέως ἀδελφῇ, τῇ χαλουμένη Κουσαρω-
| &oóxza. ᾿Ελθοῦσα οὖν διηγεῖτο τοῖς ἀνθρώποις, χαὶ
| ἔλεγεν" Ὅραμα ἐθεασάμην ταύτῃ τῇ νυχτί- ἄνθρωπος
εἷς φωτοειδέστατος παραστὰς ἔφη πρὸς μὲ, ὅτι οὐ-
δεμία ἴασις τῆς πληγὴς τῶν βασάνων ἡμῶν γενή-
σεται, ἐὰν μὴ πέμψαντες ἐν τῇ ᾿Αρταξὰτ πόλει,
᾿ἐχεῖθεν ἐνέγκητε τὸν δέσμιον Γρηγόριον, ἵνα αὐτὸς
ἐλθὼν διδάξη ὁμᾶς φάρμαχον ἰάσεως. ᾿Αχούσαντες δὲ
e ἄνθρωποι χατεγέλων. τῶν αὐτῆς ῥημάτων, λέγοντες"
Τάχα xoi αὐτὴ συμμαίνη, ἀπὸ δαίμονος ἐλαυνουένη.
Πῶς γὰρ οὔ; ἰδοὺ δεκαπέντε ἔτη πληροῦνται, d ἀφ᾽ οὗ.
αὐτὸν ἔῤῥιψαν ἐν τῷ χρημνῷ, χαὶ λέγεις αὐτὸν ζῆν:
ποῦ γὰρ χἂν τὰ ὀστὰ εὑρίσκηται; ἐν αὐτὴ γὰρ τῇ
| ὥρᾳ, ἐν ἣ ἐχεῖ ἐχαλάσθη, ἀπὸ τῆς θέας τῶν ἡμῶν
πογμϑαλμῶν ἀνηλώθη. Δεύτερον οὖν χαὶ τρίτον ὃ φανεὶς
αὐτῇ μετὰ μείζονος ἀπειλῆς ἔλεγεν᾽ ᾿Εὰν μὴ συχνῶς
Owen , μεγάλας τιμωρίας καὶ αὐτὴ δέξη. Ai δὲ
βάσανοι τῶν ἀνθρώπων xal τοῦ βασιλέως ἐπλεόναζον,
xai ὃ θάνατος ἐν ὄχλῳ. Εἰσελθοῦσα οὖν πάλιν ἐν
μεγάλη σπουδὴ Κουσαρωδούχτα διηγήσατο τοὺς λό-
γους. d ;
1.8 gr. Εὐθέως οὖν ἀποστέλλουσι τιμιώτατόν τινὰ
σατράπην, Αὐταυΐαν ὀνόματι, ἀπελθεῖν ἐν τῇ Ἀρταξὰτ
πόλει. Οἱ δὲ πολῖται, ὡς ἐθεάσαντο αὐτὸν ἐρχόμενον,
ἐξιόντες εἰς ὑπάντησιν αὐτοῦ μετὰ χαρᾶς, ἐπυνθάνοντο
τὴν αὐτοῦ παρουσίαν. Καὶ εἶπεν αὐτοῖς" Διὰ τὸν δέ--

$ 90. Eodem tempore visio obtigit sorori regis, cui
nomen Cusaroducta. Hanc ergo, accedens ad homines,
narrabat, et dicebat : « Visionem vidi hac nocte. Virlumine
splendidissimus mihi adstans dixit, quod nulla sanatio
plage cruciatuum nostrorum sit futura , nisi mittatis ad
civitatem Artaxat, indeque auferatis vinctum Grego-
rium, uf ille veniens vos doceat medicamentum, quo
obtineatur sanatio. » At homines id audientes deridebant

ejus verba , dicentes : « Forsitan et ipsa insanis , stimulata

a daemone. Numquid non? Ecce quindecim anni com-
plentur a tempore , quo eum in preecipitium injecerunt,
et dicis ipsum vivere? ubi enim vel ossa invenientur?
nam eadem hora, qua illuc dimissus est, a visu oculorum
nostrorum ablatus est. » Secundo igitur et tertio apparens
ipsi, cum gravioribus minis dixit : « Nisi assidue narrave-
ris, magnas et ipsa sustinebis poenas. » Cruciatus vero
hominum et regis augebantur, e£ mors in multitudine.
Rursum ergo accedens Cusaroducta, magno studio nar-

ravit audita verba.

$ 91. Confestim ergo: mittunt satrapam quendam ho-
nestissimum , nomine Autaviam , ut se conferat ad urbem
Artaxat. Cives vero, ubi viderunt eum venientem, obviam
exeuntes cum gaudio, interrogabant de adventu ejus.
Ille autem dixit : « Adsum propter vinctum Gregorium,

152

voix et dit : « Grégoire, oü que tu sois, sors,

. parce que le Seigneur Dieu, que tu adores , a com-
mandé qu'on te tiràt de ce lieu. » Et Grégoire,
s'étant levé aussitót, prit la corde, la secoua et
s'y cramponna, Et ceux qui étaient au dehors,
layant entendu, le hissérent et virent tout son
corps noir comme du charbon; on lui apporta
des habits et on l'en revétit. Puis on l'accom-
pagna avec joie dans la ville d'Ardaschad , et on
se mit en route pour le conduire à Vaghars-
chabad.

[5.95.7 Alors le démon, s'étant emparé du roi,
le conduisit au-devant de lui, tout brisé par ses
souffrances; et les satrapes attendaient Grégoire
hors de la ville. Or, quand ils le virent venir de
loin avec Oda et beaucoup d'autres hommes de

AGATHANGE.

la ville d'Ardaschad , ils se précipitérent à sa
contre , et, se dévorant les chairs avec une ép.

vantable fureur, ils écumaient devant lui. Le s;
s'agenouillant aussitót, se mit en priéres , et il
revinrent à la raison tout à coup. Grégoire com:
manda qu'on leur mit des vétements et qu'on ca
chát leur nudité, Le roi et les satrapes, s'é
approchés , embrassaient les pieds de saint Gi
goire, disant : « Nous te supplions de nous Ὁ
donner tout le mal que nous t'avons fait, » Ill
releva et leur dit : « Je suis un homme semb
à vous, et j'ai un corps pareil au vótre. Ma
vous, reconnaissez votre Créateur qui a fait l
ciel , la terre , le soleil, la lune , les étoiles , la me |
et le désert, car lui seul peut vous guérir. » -

σμιον Γρηγόριον πάρειμι, ἐχθαλεῖν αὐτὸν ἀπὸ τῆς
φυλαχῆς. ᾿Γῶν δὲ θαυμαζόντων xal λεγόντων * Ἄρα σύ;
πολλὰ γὰρ ἔτη ἐστὶν, ἀφ᾽ οὗ ἐῤῥίφθη ἐχεῖ, Εἶτα αὐτὸς
διηγήσατο τὸ ὅραμα, xol τὰ λεγόμενα ἔργα. ᾿Ενέγ-
χαντες οὖν σχοινία μαχρὰ xod στιδαρὰ, προσδήσαντες
σχοίνους μαχροὺς ἐχάλασαν χάτω. ᾿Ανεῤδόησεν οὖν
Αὐταυΐας 6 σατράπης μεγάλῃ τῇ φωνῇ καὶ εἶπεν, l'on-
γόριε, εἶ ἔτι ἐν τοῖς ζῶσιν ὑπάρχεις, δεῦρο ἔξω 6 γὰρ
χύριος 6 Θεός σου, ᾧ αὐτὸς λειτουργεῖς, ἐκχέλευσέν σε
ἀνελθεῖν. Καὶ εὐθέως ἀναστὰς, xol δραξάμενος τῶν
σχοινίων, ἐχίνει αὐτά, Αἰσθόμενοι οὖν xoi ἀνελχύ-
σαντες αὐτὸν ἀναφέρουσιν, xol ἐθεάσατο ὅτι τὸ σῶμα
αὐτοῦ μεμελάνωτο, ὡς δαλός. Kal προσενέγχαντες
ἱμάτια ἐνέδυσαν αὐτὸν, χαὶ μετὰ γαρᾶς πλείστης
λαθόντες αὐτὸν, ἀπὸ τῆς ᾿Αρταξὰτ τῆς πόλεως ἔρχονται
εἰς Οὐαλεροχτίστην πόλιν.

6 92. Τότε οὖν 6 βασιλεὺς διὰ τὴν τοῦ δαίμονος
μάστιγα ἀγόμενος βίᾳ εἰς ὑπάντησιν ἔρχεται τοῦ
ἁγίου, γυμνὸς καὶ ἐπονείδιστος. Ot δὲ σατράπαι ἔξω
τῆς πόλεως παραμένοντες προσεδέχοντο αὐτούς, Θεα-
σάμενοι οὖν ἐρχόμενον τὸν ἅγιον ἸΓρηγόριον, ἅμα Αὐ--
ταυΐᾳ τῷ σατράπῃ, πολλῶν ἐπαχολουθούντων αὐτοῖς
ὄχλων ἀπὸ Ἀρταξὰτ τῇς πόλεως, προσεχώρουν εἰς
συνάντησιν αὐτοῦ δαιμονιαζόμενοι,, xal τὰς ἰδίας σάρ-
χας ἐσθίοντες, χαὶ ἀφρίζοντες ἔπιπτον ἔμπροσθεν αὖ-
τοῦ. Ὃ δὲ ἅγιος, εὐθὺς γόνυ χλίνας, ηὔξατο ἐκτενῶς
περὶ αὐτῶν * ὡς δὲ ἀνένηψαν, ἐκέλευσεν αὐτοὺς περι--
θαλέσθαι ἱμάτια, χαὶ σχεπάσαι αὐτῶν τὰ ἀσχήμονα.
Προσελθὼν οὖν ὃ βασιλεὺς μετὰ τῶν σατραπῶν ἐπε-
λάθοντο τῶν ποδῶν τοῦ παναγίου Τρηγορίου, καὶ ῥί-
ψαντες αὐτοὺς εἰς τὴν γῆν, ἀνεδόων λέγοντες" Αἰτού-
μεθα παρὰ σοῦ μὴ μνησθῇς τῶν καχῶν ἡμῶν, ἐν οἷς
σε ἐθλίψαμεν. Αὐτὸς δὲ ἐξεγείρας αὐτοὺς, ἔλεγεν πρὸς
αὐτούς" Κἀγὼ χαθ᾽ ὑμᾶς ἄνθρωπος ὑπάρχω, σῶμα
ἔχων ὁμοιοπαθὲς ὑμῖν. Ὑμεῖς δὲ γνῶτε τὸν ποιήσαντα
τὸν οὐρανὸν xoi τὴν ἦν, ἥλιόν τε καὶ σελήνην σὺν

€tabant. Ubi autem viderunt venientem sanctum G ei

mile. Vosautem cognoscite eum qui fecit coelum et terram, :

ut eum de carcere educam. » Illis vero mirantibus et di
centibus : « Ain' tu? nam multi sunt anni, ἃ quibus illt :
injectus est. » Deinde ipsis narravit visionem , et quae
contigerant. Quapropter allatis funibus longis et solic is,
colligaverunt funes oblongos, et deorsum demiserun
Exclamavit ergo Autavias satrapa elata voce, et dixil

« Gregori, si etiamnum in vivis es , egredere. Nam

Et continuo surgens, et pugno funes apprehendens, ἊΣ
movit. Τὰ ergo sentientes , attrahentesque eum surs
tulerunt : visumque corpus ejus , nigrum erat fa
instar titionis. Allatis vero vestimentis eum indue unt,
eoque maxima cum ketitia suscepto, a civitate A |
proficiscuntur ad civitatem Valeroctisten.

$ 92. Tunc ergo rex , per flagellum dzemonis'vi due

in occursum sancti procedit, nudus et ignominios
Satrapce vero , qui degebant extra civitatem, illos exs]

rium cum Autavia satrapa, multis ipsos sequentibus
civitate Artaxat, obviam ei se contulerunt a dcemonil
vexati, et proprias comedentes carnes, spumasque.
emittentes coram ipso prociderunt. At sanctus, veloci
genu flectens, orabat pro illis cum fervore. Ubi ad so-
brietatem mentis redierunt, jussit eos vestibus cireum-.
dari, et verenda eorum tegi. Accedentes ergo rex
satrapae apprehenderunt pedes sancti Gregorii , seque
terram projicientes , exclamaverunt ad ipsum dicentes F
« Rogamus te, ne memineris malorum , quibus te afflixi-
mus, » Ille vero eos surgere faciens, ad eosdem dixit :-
« Et ego inter vos homo sum , habens corpus vestris si-

E.

[8.93.1 Grégoire se mit à les interroger : « Oü
sont déposés les corps des martyres de Dieu? »
- Jis répondirent : « De quelles martyres veux-tu
-nous parler? » I] reprit : « De celles que vous
^fites mourir pour Dieu, » Et ils lui montrérent
-l'endroit oü elles étaient. Alors le saint courut
^recueillir les corps à l'endroit oà elles avaient
été suppliciées. Elles étaient restées là , en. plein
ai, prés de la ville. Et ils virent que la toute-

| rant Nini Jauré et edt nuits, et qu'aucune béte
EC , aucun chien , aucun oiseau , ne s'était ap-
sproché pour les dévorer, enfin que la corruption
mes'y était pas mise. Ils apportérent beaucoup
- d'étoffes pour les envelopper. Mais le bienheu-
. reux Grégoire ne trouva pas les brocarts appor-
| tés par le roi et par les autres personnes, dignes
| de ces corps sacrés, et il enveloppa chaque sainte
- dans sa robe déchirée, « Pour le moment, que

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

153

tout reste dans cet état, jusqu'à ce que vous soyez
dignes d'envelopper leurs corps. « Puis, les ayant
pris avec lui, il se transporta dans l'endroit oü
l'on emmagasinait les cuves et qui servait de de-
meure aux saintes femmes, et lui-méme y resta
pour y fixer sa résidence. Et toute la nuit, saint
Grégoire priait Dieu pour leur salut , afin qu'ils
se converlissent, et qu'ils trouvassent le moyen
de faire pénitence. Le jour suivant, le roi, les
satrapes, les grands avec une grande foule de
peuple vinrent se prosterner à genoux devant
saint Grégoire et devant les restes saints des mar-
tyres du Seigneur. Ils priaient en disant : « Par-
donne-nous tout le mal que nous t'avons fait , et
demande pour nous à ton Seigneur que nous ne
périssions point, »

[S 108]..

.... Et ayant dit cela, saint Grégoire

τοῖς ἄστροις, τὴν θάλασσαν τε xui τὴν ξηρὰν, τὸν xai
δμᾶς δυνάμενον ἰάσασθαι.
$ 93. Καὶ εὐθέως ἤρξατο 6 ἅγιος Γρηγόριος πυν-
θάνεσθαι. Ποῦ, φησιν, εἰσὶν χείμενα τὰ σώματα τῶν
ποῦ Θεοῦ μαρτύρων; ἄφησαν ἐχεῖνοι" Ποίων μαρτύρων
λέγεις; Εἶπεν αὐτοῖς * Τῶν διὰ Χριστὸν ἀποθανόντων
ὑφ᾽ ὑμῶν. Καὶ εἶπον πρὸς αὐτόν: Δεῦρο xai ἴδε τὸν
Bro. Δραμὼν οὖν ὃ ἅγιος συνέστειλεν τὰ αὐτῶν
λείψανα, "Exetvzo γὰρ ἐν τῷ τοῦ θανάτου αὐτῶν τό-
πῳ ἐῤῥιμμένα, φυλαχθέντα δὲ διὰ τὴς τοῦ Θεοῦ δυνά--
μεέως,, ἐννέα ἡμέρας χαὶ τὰς ἴσας νύχτας ἐσκορπισμένα
ἔξω τὰ φύματα μήτε θηρίου ἁψαμιένου μήτε κυνός
(ἐγγὺς γὰρ περὶ τὴν πόλιν ἦσαν)" ἀλλ᾽ οὐδὲ πετεινὸν
ἐφιζάνειν ἠδυνήθη οὐδὲ μὴ ὥζεσαν τὰ σώματα αὐτῶν.
: Προσήνεγχαν οὖν πολυτελέστατον ἱματισμὸν τῆς κη-
δεύσεως χάριν ὃ βασιλεὺς xai πάντες. Ὃ δὲ ἅγιος Γρη-
γόριος οὐχ ἄξια αὐτῶν ἔκρινε ταῦτα, ἀλλ) ἐν τοῖς
ἰδίοις ἱματίοις σχεπάσας αὐτὰ, εἶπεν πρὸς πάντας"
Οὕτως ἐχέτωσαν ἕως οὗ γένησθε ὑμεῖς ἄξιοι τοῦ τιμῆ-
σαι τὰ σῴματα αὐτῶν * xal συνάψας τὰ λείψανα ἀνε-
χῴρησεν εἷς τὸν ληνὸν, ὅπου τὸ πρότερον ἣ καταμονὴ
αὐτῶν ὑπῆρχεν, χἀχεῖσε ἔμεινεν. Καὶ δι’ ὅλης τῆς
᾿ γυχτὸς ὃ πανάγιος Γρηγόριος τῷ Θεῷ εὐξάμενος περὶ
πῆς σωτηρίας αὐτῶν, ἐζήτει πως ἵνα μετανοήσαντες
σωθῶσιν. Τῇ δὲ ἐπιούσῃ ὃ βασιλεὺς μετὰ τῶν σατρα-
᾿ πῶν xoi μεγιστάνων xol συμμίκτων ὁμοῦ χαὶ παντὸς
᾿ ποῦ ὄχλου γονυπετοῦντες ἔμπροσθεν τοῦ ἁγίου Γρηγο-
ρίου xal τῶν ἁγίων μαρτύρων i χλαίοντες ἔλεγον"
Συγχώρησον ἡμῖν τὰ καχὰ ἡμῶν, τὰ παρ᾽ ἡμῶν σοι
γενόμενα, χαὶ αἴτησαι παρὰ τοῦ Θεοῦ σου, ἵνα μὴ
ἀπολώμεθα.
$ 108. ..... Καὶ τοῦτο εἰπὼν, ἀπέλυσε τὸν ὄχλον.
Ὁ δὲ βασιλεὺς καὶ οἵ μεγιστᾶνες αὐτοῦ οὐδέποτε ἠδύ-

Spec.

solem et unam cum sideribus, mareque et terrar ari-
dam, qui et vos potest sanare.

ὃ 93. Tum continuo copit sanctus Gregorius interro-
gare. Ubi, inquiebat, jacent corpora Dei martyrum?
Illi dixerunt : De quibus martyribus loqueris ? Dixit eis :
De illis qui pro Christo occisi sunt a vobis. Responde-
runt eidem : Veni et vide locum. Currens itaque sanctus
eorum corpora simul collegit. Nam in loco mortis ip-
sorum projecta jacebant , conservata autem Dei potentia :
novem dies totidemque noctes dispersa foris corpora
nec fera bestia attigit, nec canis (nam prope civitatem
eranf ); sed neque avis iis insidere potuit; nec vero ole -
bant corpora eorum. Quapropter et rex et omnes pre-
tiosissima attulerunt indumenta pro sepultura. At sanctus
Gregorius hzc illis digna non censuit; sed ea propriis ᾽
eontegens vestimentis, ad omnes dicebat, : Sic perma-
neant, donec vos fiatis digni, qui honoretis earum cor- -
pora : eonjunetisque corporibus, abiit in torcular, ubi
prius earum fuerat habitatio, ibique mansit. Per totam
porro noctem Deum orans pro illorum salute, sanctus
Gregorius quaerebat, ut poenitentes salutem conseque-
rehtur. At sequenti die rex, satrapee et magnates cum
promiscuis et universa turba in genua provoluti sunt
coram sancto Gregorio et sanctis martyribus, et flentes
dixerunt : Condona nobis mala, quae tibi intulimus , et
ora Deum tuum, ut non pereamus.

$ 108. ..... Et his dictis, dimisit multitudinem. Rex
vero et magnates ipsius numquam poterant a sancto

9.

les congédia, Mais le roi et les grands, frappés
Ῥᾶν le chàtiment, ne le quittaient jamais, et le
jour et la nuit; ils restaient dans la vigne avec
lui, prés de la porte de l'endroit oi l'on resserrait
les cuves, revétus d'un cilice et assis sur la cen-
dre, et ils jeünérent durant soixante-six jours.
Et le bienheureux Grégoire , sans prendre de re-
pos, ne cessa jour et nuit durant soixante-cinq
jours de discuter, d'avertir, d'enseigner et de
persuader. En' sage médecin, il s'efforcait de
trouver le reméde efficace, pour qu'ils se con-
fiassent à lui comme malades.....

,

CI.

[S 109.] ..... Or les soixante-six jours étant
écoulés, le roi , les princes , les satrapes avec leur
peuple (1), vinrent au lever du soleil se proster-
ner devant saint Grégoire; les femmes y étaient

(1) Chaque satrape possédait une, deux, et quelquefois
méme plusieurs provinces , dont il avait le gouvernement
sous l'autorité immédiate du roi. De plus ces satrapes
avaient leur armée à eux, différente des contingents qu'ils

151 AGATHANGE.

également avec leurs jeunes enfants pleins d'in-
nocence ; tous le priaient de les délivrer des chá-
timents qui s'étaient appesantis sur eux et de la
verge terrible dont les avait frappés le juge inflexi-
ble ; et, plus que tous les autres, le roi, qui avai
prisla forme des pourceaux immondes. En effet, ses
membres s'étaient couverts de poils, et sur tous
ses os il lui était.poussé des soies comme ΔῸΣ
sangliers sauvages , les ongles de ses pieds et de
ses mains s'étaient durcis comme les ongles des
animaux qui labourent]la terre avec leur groin
et se nourrissent de racines. Ainsi les traits de son
visage s'étaient allongés en forme de museau,
semblable à celui des brutes qui vivent au milieu
des roseaux. jag
(S 110.] A cause de sa féroce nature et de ses
actes abominables, le roi, déchu des honneurs
du tróne, et semblable aux brutes privées de
raison , errait avec elles dans les buissons, se dé-

envoyaient au souverain, et qui formaient l'armée.
royale (cf. Moise de Khorene, IIT, 56. — Indjidii, ArcAicoL.
arm., en arm., t. IL, pag. 87). 3

ναντο χωρισθῆναι αὐτοῦ, πεπληγμένοι γὰρ ἦσαν xol
φοδερισμένοι (l. me906.). Νυχτὸς οὖν xol ἡμέρας f
χατομονὴ αὐτῶν ἦν ἐν τῷ ἀμπελῶνι πρὸς τῇ θύρᾳ
τοῦ ληνοῦ. Ἦσαν ἐνδεδυμένοι σάχκους, καὶ σποδοῦ
(1. ἐπὶ σποδοῦ vel ἐν σποδῷ) καθήμενοι. ΙΝηστεύοντες
(1. Νηστεύοντας) δὲ ἐπὶ ἡμέρας ἑξήχοντα πέντε, λαλῶν
xat παιδεύων xai διδάσχων αὐτοὺς xoi διαδεδαιῶν,
ὡς σοφὸς ἰατρὸς, σπουδάζων εὑρεῖν τὸ τῆς σωτηρίας
αὐτῶν φάρμαχον, ὅπως αὐτοὶ πρῶτοι προσενέγχωσιν
αὐτῷ τὰς Ψυχὰς αὐτῶν, ὡς οἵ ἀσθενοῦντες.......

S 109. .... Πληρωθέντων τῶν ἑξήκοντα ἡμερῶν,
ὄρθρου ταχέως προσελθόντες οἵ μεγιστᾶνες καὶ ἄρχον-
τες σὺν τῷ βασιλεῖ χαὶ τῷ λοιπῷ ὄχλῳ, μετὰ γυναι-
χῶν xa παιδίων θηλαζόντων, φατρίαι διάφοροι, προσ-
πεσόντες τῷ ἁγίῳ Γρηγορίῳ,, ἐζήτουν ἴασιν εὑρεῖν
τῶν βασάνων... Πληγέντες γὰρ ἦσαν τῇ τῆς ὀργῆς ῥά-
ῥδῳ τοῦ δικαιοτάτου χριτοῦ, μάλιστα δὲ ὃ βασιλεὺς,
ἀλλαγεὶς ἐν μορφῇ χοπρορύχτων χοίρων, δεδασυμμένου
ὅλου τοῦ σώματος αὐτοῦ, χαὶ ἐν τοῖς μέλεσιν αὐτοῦ
ἀναφυεισῶν τριχῶν, ὡς καὶ τῶν μεγάλων συάγρων,
τῶν ἐν τοῖς χαλαμῶσιν βοσχομένων, καὶ οἵ ὄνυχες δὲ
τῶν χειρῶν xal τῶν ποδῶν ἦσαν ὡς τῶν γεορύχτων
χοίρων, xat τὸ στόμα, 4 (1. ἦν) ὄψις ἀλλοιωθεῖσα ἐν
σχήματι χοίρου.

$ 110. Auaíay γὰρ ἐπιτιμίαν παρὰ τοῦ διχαίου
χριτοῦ Θεοῦ δεξάμενος διὰ τὸ ἄγριον αὐτοῦ χαὶ ἀνή-
"a ἦθος, ἐχπεσὼν τῆς βασιλείας μετὰ τῶν θηρίων

v τῷ ἀγρῷ ἐδόσχετο. Παρασυνεδλήθη γὰρ τοῖς χτή-

'admodum etf vos : os conspiciebatur formá porcinà alie ^i

discedere : attoniti enim erant et exterriti. Quare nocii--
bus et diebus manebant in' vinea ad portam torcularis
Induti erant saccis, et pulvere conspersi sedebant. C un
autem jejunarent ad sexaginta et quinque dies, loquens.
sanctus, instituensque et docens ipsos, ef confirmans j
veluti sapiens medicus, studebat invenire medicina
salutis eorum, ut illi primi offerrent eidem animas suas,
sicut infirmi...... ;

$ 109. ..... Completis illis diebus sexaginta, ma »e
confestim'accedentes magnates et principes cum rege et.
cum reliqua multitudine , cum uxoribus et pueris lacten Ἵ
tibus, agmina diversa, aecidentesque ad pedes sancti:

Gregorii, flagitabant sanationem dolorum. Percussi enim.
erant virga irze justissimi Judicis, et vel maxime rex,
mutatus in figuram in stercore se volutantium porcorum,
hirsuto reddito toto ejus corpore, et excrescentibus ber.
membra ejus pilis , quales sunt magnorum aprorum, qui.
pascuntur in arundinetis : imo et ungues manuum pe- '
dumque erant velut terram fodientium porcorum, quem-

natum. b

$ 110. Nam justam poenam cum accepisset a Deo
justo judice ob mores suos silvestres et immites, regno
privatus cum feris pascebatur in agris. Comparatus
est illis, secundum quod scriptum est, separatus ab.

Bebant i àla vue des hommes. Quand le saint con-
fesseur du Christ, Grégoire , sortit dela caverne
| qui lui servait de prison et arriva à l'endroit oü
» étaient les martyres, tous les possédés, comme
(par un effet de la divine Providence, accouru-
rent et vinrent ensemble dans ce lieu. Le roi lui-
—méme, semblable à un animal du genre des pour-
/ceaux, sortit des roseaux hantés par une quantité
. de bétes sauvages , et, poussant des grognements,
labourant le sol avec son visage, ayant l'écume
ἃ la bouche, s 'approcha du bienheureux Grégoire
En: se mit en priéres. Il. demanda d'abord au
-— Dieu trés-miséricordieux, non pas la transforma-
—tion des traits du visage des étres chátiés, mais
celle de leur intelligence, pour qu'ils pussent
comprendre les mystéres et écouter sa doctrine.
Et ils obtinrent d'étre assez guéris pour pouvoir
entendre, comprendre et parler avec facilité. Ce-
pendant, jusqu'au.soixante-sixiéme jour de l'ins-
truction, le roi avait le méme aspect, enveloppé

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

155

dans ses liens, et entouré d'un peuple innom-
brable accouru de tous les pays.

[8 1rr.] A ce moment, ils se prosternérent de-
vant lui et sollicitérent leur guérison. Le roi était
loin d'avoir une figure humaine, et il se trouvait
dans cette humiliation; mais il pouvait parler,
écouter et comprendre. Grégoire , ayant entendu
leur priére, répondit : « Et moi aussi, comme si
] étais parmi vous, je solliciterai votre délivrance;
quant à vous, implorez votre guérison de tout
votre cceur, En attendant, hátez-vous d'élever
des chapelles οὰ nous déposerons les martyres de
Dieu, pour qu'elles obtiennent pour vous le sou-
lagement de vos peines, que vous soyez délivrés
des supplices amers, cruels, épouvantables qui
sont préparés et dont vous étes menacés, et que
vous soyez dignes du paradis du Christ. » Ils le
suppliérent alors qu'il commandát ce qu'il vou-
lait qu'on fit.

e

(veo τοῖς ἀνοήτοις, χαὶ ὡμοιώθη αὐτοῖς, χατὰ τὸ
γεγραμμένον, χεχωρισμένος ἐκ μέσου τῶν ἀνθρώπων.
“Ὅτε οὖν ἐξῆλθεν 6 ὁμολογητὴς Ex. τῆς φυλακῆς χαὶ
μάρτυς τοῦ Χριστοῦ Γρηγόριος, ἔφθασαν εἰς τὸν τόπον
τῶν μαρτυρησάντων ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ οἰχονομίας, καὶ
συνήχθησαν πάντες εἰς ἀπαντὴν ἐρχόμενοι δαιμονιῶν -
τες, xol 6 βασιλεὺς σὺν αὐτοῖς, καὶ ὡς σύαγρος με--
γάλη τῇ φωνῇ ἔχραξεν, βρίζων (1. τρίζων vel βρύχων)
χαὶ ἀφροῦ πληρῶν τὴν ἑαυτοῦ ὄψιν, ἐν ὁμοιώματι τε-
τραπόδων τρέχων ἀπὸ τῶν χαλάμων, καὶ ἔφθασεν εἷς τὸν
πόπον ἐχεῖνον. Ὃ δὲ ἅγιος Γρηγόριος εὐξάμενος ἐζήτει
παρὰ τοῦ παντοδωροδότου (θεοῦ, ἵνα πρὸς ὥραν οὐ τὴν
ὑγείαν τῆς ὄψεως ἀπολάδοι, ἀλλ᾽ ἵνα τὴν ἀκρόασιν xai
τὴν ἔννοιαν ὡς (1. εἰς) τὴν διδασχαλίαν νηφαλίως ἔχειν
(l. ἔχοι), ὥστε νοῆσαι τὰ λεγόμενα τῶν λεγομένων
λογίων τοῦ Θεοῦ, τοσοῦτον μόνον τὴν ἴασιν γενέσθαι
αὐτῷ, ὥστε ἀχούειν χαὶ MO xat νοεῖν ἀνεμποδίστως.
Τετυχηκὼς δὲ ταύτης ó βασιλεὺς τῆς ἰάσεως, τὰς
ἑξήχοντα ἕξ ἡμέρας τῆς διδασχαλίας αὐτοῦ ἔμεινεν ἐν
τῇ αὐτῇ μορφῇ, περιδεδεμένος xal περικεχλεισμένος
ἐν μέσῳ τῶν συνηγμένων ἀνθρώπων.
δ x11. Πάντες δὲ χκυλιόμενοι χαὶ χλαίοντες ἐζή-
τοὺῦν ἴασιν ἑαυτοῖς τε χαὶ τῷ βασιλεῖ. Εἶπεν δὲ πρὸς
αὐτοὺς μετὰ τὴν ᾿παράχλησιν ὃ ἅγιος" Κἀγὼ μεθ᾽
ὑμῶν ὡς εἷς ἐξ ὃ ὑμῶν ζητήσω τὴν ὠφέλειαν, χαὶ ὑμεῖς
συνθύμως ζητήσατε τὴν ὑμετέραν ἴασιν, καὶ ὃ φιλάν-
θρώπος Θεὸς ἐλεήσει ὑμᾶς. Σπεύσατε οὖν οἰχοδομῇ-
σαι τὰ μαρτύρια χαὶ ἀναπαῦσαι τοὺς τοῦ Χριστοῦ
μάρτυρας, καὶ αὐτοὶ ἀναπαύσωσιν ὑμᾶς ἀπὸ τῶν
βασάνων xai τῆς ἐπελθούσης τιμωρίας σωθῆτε xol
ἀπὸ τῶν φούδερῶν καὶ πικρῶν χαὶ ἡτοιμασμένων χο-
λάσεων xal τῶν μελλουσῶν xol ἐπηγγελμένων χρί--

A

EF.

hominibus. Quando ergo confessor et martjr Christi
Gregorius exivit de carcere, per Dei providentiam vene-
runt ad locum , ubi passi erant martyres, et congregati
sunt omnes vexati a demonibus, ut ipsi procederent
obviam, et cum eis rex; ac instar apri magna voce cla-
mavit, frendens et vultum suum spumá replens, more
quadrupedum currens ex arundinibus, et pervenit ad
locum istum. Af sanctus Gregorius precatus, rogabat
datorem donorum omnium; Deum, uf ad tempus non
sanitatem forme obtineret, sed ut auditum impetraret
et mentem ad doctrinam sobrie excipiendam, ut per-
penderet exposita de dictis Dei oraculis, tantumque
dumtaxat sanationis eidem concederetur, ut sine impedi-
inento audiret, loqueretur et cogitaret. Hac ergo sana-
tione obtenta , rex illis sexaginta et sex diebus institu-
tionis suce permansit in eadem. figura, undique ligatus et
inclusus in medio eorum , qui convenerant.

$ 111. Ormnes vero provoluti et flentes rogabant sa-
nationem sibi et regi. At sanctus post consolationem ad
eos dixit : Et ego vobiscum, tamquam unus ex vobis,
rogabo quie utilia sunt, et vos uno animo rogate sanatio-
nem vestram; et benignus Deus miserebitur vestrüm.
Festinate igitur :edificare sacras martyribus sedes, et
corpora Christi martyrum ad requiem perducere, ut ipsi
vobis impetrent requiem a cruciatibus et a supplicio ,
quod vobis supervenit : ab horrendis etiam, amaris ac
paratis peenis futurisque et annuntiatis judiciis eruamini ,

156
ἘΠ.

ΤΙ se mit alors à leur raconter sa vision, et
leur dit: « Venez maintenant, etje vous raconte-
rai, mes freres, quel signe le Créateur m'a donné
de son amour pour vous, c'est-à-dire, la vision
admirable qui m'est apparue; comment Dieu est
descendu vers ces saintes martyres, et comment il
les a élevées à une hauteur inaccessible dans le
royaume des cieux.

(S 112-113.] «Or voici la merveilleuse, ineffable
et divine vision qui m'est apparue des gráces vi-
vifiantes qui vous seront accordées, Voici quelle
était sa forme : Vers le milieu de la nuit, tandis
que, fatigués de veiller, vous vous étiez promener
je eillais encore et je méditais sur l'infinie misé-
ricorde de Dieu , qui se montra si prompte à vous

AGATHANGE.

visiter et à vous placer comme au creuset

me rappelais l'amour des saintes martyres pot
leur admirable Créateur, car elles jouissaient
ineffables récompenses qui leur étaient préparé 3
Alors un grand bruit de tonnerre se fit entendre

m
un pavillon, et il en descendit un homme éclatan|
de lumiére ; il m'appela par mon nom et me dit :
« Gr égoired » Et moi, regardant, je vis son visage;
épouvanté et treiubluht , je tombai à terre. Et il
me dit : « Regarde en iod et contemple les mer--
veilles que je te montre. » Et moi , regardant , je
vis le firmament céleste ouvert, jd eaux divisé
et comme des vallées et des cimes de montagnes.

ceo , xai χαταξιωθῆτε τῆς τοῦ Χριστοῦ βασιλείας.
Τῶν δὲ ἐν σπουδῇ ζητούντων, καθὼς βούλεται, προσ--
ἔταξεν αὐτοῖς ποιεῖν. Καὶ αὐτός τι ὅραμα διηγούμενος
αὐτοῖς, ἔλεγεν: Δεῦτέ, φησιν, ἀδελφοὶ, διηγήσομαι
ὑμῖν τὴν κηδεμονίαν, τῆς τοῦ δημιουργοῦ ἀγάπης τὴν
πρὸς ὑμᾶς οὖσαν" ἥτις ἀπεκαλύφθη" μοι φοβερὰ καὶ
θεϊκὴ θεωρία, δηλοῦσα τὴν αὐτοῦ συγκατάθασιν, τὴν
πρὸς τοὺς ἁγίους αὐτοῦ μάρτυρας, καὶ τὴν ἀσύγχριτον
τούτων τιμὴν τὴν εἰς τὸ ἄμετρον ὕψος ἀρθεῖσαν (fort.
τῶν ἀρθεισῶν) ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ καὶ τὴν
ὑμῖν μέλλουσαν χρισθῆναι ζωοφόρον ἐπίσχεψιν.

$ 112-113. "Eg&va οὖν λίαν θαυμαστὸν χαὶ
θεϊχὸν xat ἀνεχδιήγητον ὅραμα, οὗ ἐκ Μέρους ἔλαφον
τὴν χατανόησιν. "Ev τῷ μεσονυχτίῳ οὖν τούτῳ, ὅτε
ὑμεῖς χεχμηκότες ἀνεπαύεσθε ἀπὸ τοῦ βάρους τῆς
ἀγρυπνίας, ἐγὼ ἐγρηγόρουν ἔτι ἐνθυμούμενος χαθ᾽
ξαυτὸν ἕνεχεν τῶν ἐξαίφνης θαυμασίων χαὶ ἐπισχέ-
ψεων xa ἐλέους τοῦ Θεοῦ πρὸς ὑμᾶς, διὰ τὸ ἐμιδαλεῖν
αὐτὸν ὑμᾶς ἐν τῷ χωνευτηρίῳ τῆς θεϊκῆς γνώσεως
χαὶ τῆς διδασχαλιχῇῆς παιδεύσεως, ᾿Ελογιζόμην δὲ xol
τὴν τῶν μαρτύρων ἀγάπην, τὴν πρὸς τὸν αὐτῶν
ποιητὴν, xal τὰς ἑτοιμασθείσας αὐτοῖς ἀμοιδὰς, ἄρα
ὅποῖαι νῦν ὑπάρχουσι. Ὡς δὲ ἐν τούτοις ἤστην, ἄφνω
ἐγένετο φωνὴ σφοδροτάτης βροντῆς, x«i φοδερὸς
χτύπος, ὡς φωνὴ θαλάσσης βραζούσης, τῶν χυμάτων
οἰδαινόντων χαὶ τεταραγμένων, χαὶ διηνοίχθη τὸ
σχηνοειδὲς στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ, xal χατελθὼν ἀν-
θρωπος εἷς ἐν σχήματι φωτὸς ἐχάλεσε τὸ ὄνομά μου,
Xo εἶπεν" Ῥρηγόριε. ᾿Εγὼ δὲ, ἀτενίσας, εἶδον τὴν μορ-
φὴν αὐτοῦ. "μφούος δὲ γενόμενος καὶ τρομάσας, εἰς
τὴν γὴν ἔπεσον. Καὶ εἶπέν μοι" dte ἄνω, xal
ἴδε τὰ θαυμάσια, ἃ ἐγώ σοι δείξω. Καὶ ἀναδλέψας
ἐθεασάμην τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ, χαὶ τὰ ὕδατα
τὰ ὑπεράνω τοῦ στερεώματος διασχισθέντα καθ᾽
ὁμοίωσιν τῶν φαράγγων, ὡς τοὺς λόφους τῶν ὀρέων,

et dignemini regno Christi. Illis vero studiose obsecran- -
libus, uf, volebat, eos facere jubebat. Ille quoque, quan-- :
dam visionem illis enarrans, dicebat : Venite, inquit , 5
fratres, narrabo vobis providentiam caritatis conditoris
in vos. Hoc mihi ostensa est visio tremenda et divinis "
manifestans quam cleirenter se demittat in gratiam san- P
ctorum martyrum , et horum incomparabilem gloriam, |
ad iramensam altitudinem in regno coelorum elatam , et
visitationem, quce vitam afferat, vobis benigne jmper-
tiendam. d τοῦ

ὁ 112-113. Itaque apparuit mihi admodum «ἀράν νος
dum, divinum et inerarrabile spectaculum , eujus intel- -
ligentiam ex parte assecutus sum. In media hac nocte,
quando vos dormientes requiescebatis a labore vigiliarum ,
ego vigilabam, in memetipso adhuc cogitans de repen-
tinis mirabilibus et visitationibus, et de Dei in vos mi- '
sericordia, quia vos immisit in conflaturam Dei cogni- ;
tionis ét eruditz institntionis. Considerabam autem et.
martyrum caritatem , qua feruntur in Creatorem e
et paratas eis retributiones, qualibus utique nunc fruur
tur. Quando his immorabar, repente facta est vox toni-
trui vehementissimi,, et sonitus terribilis, qualis est s0- -
nus maris fervescentis, fluctibus intumescentibus et |
conturbatis; et cceli firmamentum , tabernaculi referens -
formam , apertum est : descendensque homo quidam in
habitu viri, vocavit nomen meum, et dixit : Gregori! Ego 3
vero, intendens oculos, vidi formam ejus : at timens tre-
mensque factus, in terram cecidi. Et dixit mihi ;: R ;

spice sursum, et vide mirabilia, quce tibi ostendam. Sur-. :
sumque aspiciens, vidi firmamentum coeli, et aquas,
quie sunt supra firmamentum, discissas ad modum pras

cipitiorum , sicut vertices montium , hinc et inde divisas,

e Vente ma D. 20V

"

accumulées cà et là et tellement élevées que l'oeil
| ne pouvait lesatteindre. Et une lumiére répandue
sur elles descendait jusqu'à la terre, et en méme
temps que la lumiére, d'innombrables cohortes
r l'ommes étincelants et ailés ; et leurs ailes étaient
flamboyantes. La lumiére était semblable aux lé-
'gers atomes de la poussiére, qui, au moment dela
xim du printemps, se jouent dans le rayon de
5016} glissant par une fenétre ou par toute autre
dssue. Etles cohortes, en méme temps que la lu-
"miére, inondérent toute la terre; et comme lla lu-
d iere se répandait, elles se répandirent avec elle.
τ un homme au visage terrible, grand et formi-
- dable, descendit le premier d'en haut. Il tenait à
-]a main un énorme marteau d'or, et tous le sui-
| vaient, Il arrivait d'un vol rapide, semblableà un
- aigle aux ailes puissantes, Il descendit et vint jus-
qu'à terre, au milieu de la ville, et il frappa la
| eroüte épaisse de l'immense contrée, Et le coup
-en retentit jusque dans les abimes de l'enfer, et

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

151
toute la terre, jusqu'oü pouvait atteindre la vue,
devint unie comme une plaine,

[S 114.] « Et j'apercus au milieu de la ville, prés
du palais du roi, un piédestal rond en or, large
comme un grand plateau, duquel s'élevait une
immense colonne de feu, avec un nuage pour
chapiteau, surimonté d'une croix flamboyante.
Et je regardai, et je vis trois autres piédestaux,
un à l'endroit οὰ fut matyrisée sainte Gaiané
avec deux de ses compagnes , l'autre, là οὐ sainte
Hripsimé fut martyrisée avec ses trente compa-
gnes; le troisiéme sur l'emplacement de la resserre
des cuves. Et ces piédestaux étaient de couleur
rouge sang , et les colonnes étaient de nuages et
les chapiteaux de feu, Et sur les trois colonnes, des
croix lumineuses, semblables à la croix du Sei-
gneur, Et les croix de ces colonnes étaient sem-
blables au chapiteau dela colonne de lumiére qui
était plus élevée que toutes les autres. Et sur les
croix de ces quatre colonnes s'unjrent ensemble

NS RT ? ;
ὧδε xai ὧδε διαμεμερισμένα. ἑστηκότα xai συντεθει-

ἂν , ΓΞ. ὶ 2 ἐλ € “- , X -
μένα, ἀνείχαστα καὶ ἀκατάληπτα τῆς τῶν ὀφθαλμῶν
θεωρίας. Καὶ τὸ φῶς εἶδον ῥέον ἄνωθεν, καὶ μέχρι τῇ
θεωρίας. Καὶ τὸ φῶς εἶδον ῥέον ἄνωθεν, καὶ μέχρι τῆς
v - ^ ΩΣ ^ b: L4
He χατιὸν, xal μετὰ τοῦ φωτὸς στρατιαὶ ἄμετροι,
φωτοειδεῖς, δίπτεροι ἐν ὁράσει ἀνθρώπων. σαν δὲ αἱ
πτέρυγες αὐτῶν πῦρ. Κατήεσαν δὲ καθ᾽ ὁμοίωσιν
λεπτοτάτου χονιορτοῦ, χινουμένου ἀπὸ τῆς θερμοτά-
τῆς ἀχτῖνος τοῦ ἡλίου, ὅταν διὰ θυρίδων xol φωτο-
PR EY Qt ei H Y *
φόρων στρογγυλῶν εἰσθάλλη. Οὕτως ot στρατιαὶ μετὰ
τοῦ φωτὸς ἐπλήρωσαν τὰ χάτω μέρη, xol προέτρεχε
τὸ φῶς σὺν τῇ στρατιᾷ, καὶ εἷς φούερὸς ἐν δράσει ἀν-
θρώπου, ὑψηλὸς καὶ ἔνδοξος ἐκράτει τὴν ἀρχὴν χαὶ τὸ
e € Led , M
τέλος τῆς στρατιᾶς, καὶ προῆγεν ἕως χάτω, καὶ τὰς
τ τη. ,
ἄμφω ἀρχὰς ἐφύλαττεν, χαὶ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ σφύρα
μεγάλη χρυσῆ, xoi πάντες ἠχολούθουν αὐτόν. Αὐτὸς
δὲ, πετόμενος ὀξέως, χατὰ τὴν ὀξύτητα τοῦ ἀετοῦ,
τω τω ^ m—
χατελθὼν ἔφθασε τὸ ἔδαφος τῆς γῆς εἰς τὸ μέσον τῆς
τὭω 7 D ^
πόλεως, x«l ἐπάταξε τὸ πάχος τοῦ πλάτους τῆς γῆς.
Μέγας δὲ xoi ἄμετρος χτύπος ἤχησεν ἐν τοῖς χατα-
e —— -» ,
χθονίοις τῶν ἀδύσσων, xxi πᾶσα ἣ γὴ ἐν βλέμματι
δοθαλμῶν ἱχανῶς δμαλισθεῖσα ἐξισώθ ET
ὀφθαλμῶν ἱκανῶς δμαλισθεῖσα ἐξισώθη, xxt πεδίον
γέγονε.

ΠΑ x14. Καὶ θεωρῶ ἐν μέσῳ τῆς πόλεως ἐγγὺς τοῦ

, τω , , , τ
παλατίου τοῦ βασιλέως τετορνευμένην βάσιν χρυσῆν;
τῷ μεγέθει ὡς βουνὸν μέγαν, xoi ἐπάνω αὐτῆς στῦλον

" ΝῊ * / X 2 5 m Xt ^
πυρὸς ὑψηλὸν σφόδρα, xai ἐπάνω αὐτοῦ χεφαλίδα Ex
νέφους χαὶ σταυρὸν φωτός" ἔτι. δὲ Oeo) ἄλλας τρεῖς

, , 3 - , [4 2 , »— P
βάσεις, μίαν ἐν τῷ τόπῳ, ᾧ ἐμαρτύρησεν $ ἁγία,

r k τῶν δύο ἑταιρῶν αὐτῇ ὶ μίαν ἐν τῷ
αιανὴ μετὰ τῶν δύο ἑταιρῶν αὐτῆς, xat μ. :
H m2 , erg ve ! 5 € ἐς
τόπῳ, ᾧ ἐμαρτύρησεν ^ ἅγια Ριψίμη μετὰ τῶν τριᾶ-
xovra τριῶν, xui μίαν ἐν τῷ τόπῳ τοῦ ληνοῦ, Αἴ δὲ

( LS “5 - ES /
-— βάσεις ἐκεῖναι ἦσαν πυροειδεῖς, καὶ στῦλοι ἐπέχειντο

^ ^ ,

ἐχ νεφέλης, xal ad χεφαλίδες éx πυρὸς, xal ἐπάνω

consistentes et simul compositas, hominum conspectui
invisibiles et incomprehensibiles. Lucem etiam vidi de-
super fluentem , et ad terram usque descendentem : ef
cum luce erant agmina immensa, eaque lueidorum et
bipennium in aspectu hominum : sed pennz eorum erant
sicut ignis. Descendebant autem in similitudinem minu-
tissimi pulveris, qui movetur a ferventissimo solis radio,
quando per fenestras et rotunditates luciferas ingreditur. |
Hoc modo agmina cum lumine implebant inferiores
partes : et procurrebat Iux cum agmine , et aliquis ve-
renda hominis specie, excelsus et gforiosus, regebat
principium et finem agminis, duxitque deorsum usque :
et ambo custodiebat agmina, habebatque in manu sua
grandem malleum aureum, et ipsum omnes sequeban-
tur. Ille autem, velociter volans instar velocis aquila,
descendens venit ad solum orbis terrarum in mediam
civitatem , et percussit crassitiem latitudinis ferrc; in-
gens vero et immensus sonitus in infernis abyssorum
locis insonuit, et omnis terra secundum oculorum visum
abunde explanata est et ad céqualitatem redacta , facta-
que est planities.

S 114. Et in medio civitatis prope palatium regis video
basim auream tornatam magnitudine collis ingentis, et
super ipsam ignis columnam valde excelsam , et supra
ipsam capitulum ex nube et crucem Iucidam : prosterea
video alias tres bases, unam in loco, ubi martyrio co-
ronata est sancía Gaiana eum duabus suis sociabus; οἵ
unam in loco , ubi passa est sancta Ripsime cum triginta
tribus, et unam in loco torcularis. Hze autem bases erant
ignei aspectus, et columne ex nube iis insistebant, et
capitula ex igne : et supra tres columnas erant cruces

158

des arcs admirables; et sur ces arcs je vis un édi-
ficeavec une coupole, en forme de pavillon, formé
de nuages; c'était une ceuvre prodigieusement di-
vine. Et sous ce pavillon, sur es arcs,je vis les
trente-sept saintes martyres, toutes éclatantes dans
leurs robes blanches, avec des formes d'une
beauté ineffable. En haut de l'édifice,je vis un
-tróne divin et admirable, tout entier de féu ,, οὰ
se dressait la croix du Seigneur. La lumiére ré-
pandue de toutes parts l'enveloppa et se confon-
dit avec les rayons de la croix, pour former une
colonne de lumiére rayonnante qui s'étendit jus-
qu'à la base des colonnes.

[S 115.] « Et une source abondante jaillit, coula
et se répandit sur toute la plaine, la convrit en-
tiérement , aussi loin que l'oeil. pouvait voir. Et
elle devint une mer unie et azurée, et tous les
champs parurent de la couleur du ciel. Et je vis

AGATHANGE.

un nombre immense d'autels de feu, et, prés de
chaque autel, une colonne surmontée d'une X
et une multitude innombrable m'apparut brillante
comme les étoiles. Et je vis d'immenses troupeav x
de chévres noires qui, aprés avoir traversé les
eaux, se changérent en agneaux, et leur couleur
devint blanche , et leur laine scintillait et lancait
des étincelles. Et tandis que je regardais, tout à
coup les troupeaux enfantérent et se multiplié-
rent, et les agneaux qui venaient, de naitre. "e

rent encore et se anle Et.une moitié, x

ayant traversé les eaux, se changea en loups

noirs, ils assaillirent les troupeaux et commencé- |
rent à en faire un immense carnage, et le sang
coulait à flots. Et tandis que je regardais, je vis.
poindre des ailes aux troupeaux, et ils devinrent.

τῶν τριῶν στύλων σταυροὶ τρεῖς φωτοειδέστατοι, καθ᾽
ὁμοίωσιν τοῦ δεσποτιχοῦ σταυροῦ, καὶ τῶν στύλων
τούτων of σταυροὶ ἴσοι ἦσαν, τῆς δὲ φωτοειδοῦς χεφα-
λίδος 6 στῦλος ὑψηλότερος ὅπῆρχεν. Καὶ τοῖς τέσσαρσι
στύλοις ἐπάνω τῶν σταυρῶν χαμάραι θαυμαστοειδεῖς,
ἴσαι ἀλλήλαις, συνεπάγησαν. Τούτων δὲ ἐπάνωθεν
χυχλοφερὲς ἡμίσφαιρον σχήνωμα, ὡς σελήνην, ἐθεώ-
ρουν, νεφοφανῇ x«l θεοχτίστην οἰκοδομὴν ἔχουσαν"
ὑποχάτω δὲ τῆς σχηνῆς ἐπάνω τῶν χαμα ἱρῶν τοὺς τριά-
. κοντα ἁγίους μάρτυρας τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἐν σχήματ τι
λευχοτάτου φωτὸς μετὰ τῶν ἐνδυμάτων, περὶ ὧν οὗ
δύναμαι διηγήσασθαι. ἘΠ πάνω δὲ τοῦ ἄκρου τῆς οἶχο-
δομῆῆς ἐθεώρουν θρόνον θαυμαστὸν, θεόπλαστον, φο-
δερὸν, πύρινον, χαὶ τὸν δεσποτικὸν σταυρὸν ἐπάνω
αὐτοῦ, φῶς δὲ τούτῳ περιερχόμενον, συυμιγὲν εἷς
τὰς ἀχτῖνας τοῦ σταυροῦ, xo συμπεπηγὸς ἐπὶ τὸ αὐτὸ,
χαὶ στῦλον φωτὸς ἐργασάμενον ἔλαμψεν μέχρις ἄνω.
5 115. Ἔν μέσῳ δὲ τῶν βάσεων τῶν χατωτέρῶν
στύλων ἐξέῤῥευσε πηγὴ σφοδροτάτου ὕδατος, χαὶ
ἐχχυθεῖσα ἡπλώθη ἐν πάσαις ταῖς πεδιάσι, χαὶ ἐπλή-
ρωσε τὰ σύμπαντα ἄχρι τῆς τῶν ὀφθαλμῶν καταλή-
ψεως, xol ἐγένετο θάλασσα μεγάλη. Οὐρανοειδὴ δὲ
χαὶ χλωρίζοντα ἐφάνη ὁμοῦ πάντα τὰ πεδία. Καὶ
εἶδον πλῆθος πυρίνων δυσιαστηρίων ἄμετρον, καὶ

σταυρὸν ἕνα ἐπάνω ἑνὸς ἑκάστου θυσιαστηρίου" ἔλαμ.--.

πον δὲ ὡς τὸ πλῆθος τῶν ἄστρων. Καὶ εἶδον ἀγέλην
ἀναρίθμητον αἰγῶν ἐν χρώματι μελανῷ,, ἅτις, περά-
σασα τὰ ὕδατα, πρόδατα ἐγένετο, ὡς xal τὴν χρόαν
στραφῆναι αὐτῶν εἰς λευκότητα. Χρυσόμαλλα δὲ φω-
τοειδέστατα ἐφάπαξ ἐγένοντο, ὥστε χαὶ ἀχτῖνας ἐχ-
πέυπειν. Αὐτὰ δ᾽ ἔτι προσέχοντος ἐμοῦ, ἐξαίφνης y
νησις τῶν ποιμνίων ἐγένετο, χαὶ ἐπληθύνθησαν, χαὶ
τὰ γεννήματα αὐτῶν ἐπλήρωσε τὰ σύμπαντα, χαὶ τὰ
γεννηθέντα ἀρνία πάντα φωτόμαλλα ὑπῆρχον. Μετὰ

tres lucidissimze! ad similitudinem crucis Dominiez , et.
trium columnarum zequales erant cruces, sed luminoso.
capitulo columna erat excelsior. Et quatuor columnae |
supra cruces mirabilis aspectus fornices, invicem si- -
miles, habebant superductas. Supra has videbam orbi-
culare dimidii circuli tabernaculum, quasi lunam , cujus |
structura ex nube videbatur et divinitus facta : at infra -
tabernaculum supra fornices videbam triginta sanctos.
Christi martyres , tamquam in forma candidissimi luminis -
cum vestimentis, de quibus nihil referre possum. Supra
verticem zedifieii spectabam solium admirandum , divini |
operis, reverendum , igneum , et*supra illud Dominicam -
lumen vero circumfusum solio erat mixtum -
cum radiis crucis, simulque cum iis compactam colu-

crucem ,

inam lucis efficiebat , et usque ad partem supremam re- 1

splendebat.

$ 115. Ex medio basium inferiorum columnarum sca-
turiebat fons aquze vehementissim:e ,- eaque effusa expli- -

cabatur per omnia loca campestria, replebatque omnia,

quze patebant oculorum conspectui, fiebatque mare ma- -

gnum. Coelestis autem et viridis coloris omnes simul
apparebant campi. Et vidi multitudinem ingentem alta-
rium igneorum ef crucem supra unumquodque altare :
splendebant autem ut multitudo stellarum. Et vidi gregem
innumerabilem caprarum coloris nigri , quce ingredientes
in aquas fiebant oves, ut et cutis earum mutaretur in

candorem : unica autem vice coloris aurei et splendidissi-

mx3e fiebant, ut radios etiam emitterent. Dum adhuc spe-
culabar, confestim gregum facta est generatio, et mul-

tiplicati sunt, et foetus eorum omnia repleverunt : agni- -

4

: z- 4,
NUDO NUBE Νὰ

que generati erant omnes lucidi velleris, Post hos vero '
et alii foetus propositi sunt, et ex illis nonnulli, qui in -

- aux cohortes rayonnantes, Etil coula un torrent

^ feu qui emporta les loups, et je contemplais

loutes ces choses avec étonnement.., :
- [$120.] ..... « Et on entendit un grand tremble-

ent de terre; et , lorsque le jour parut , la vision

"évanouit.

[8 121.] .... « C'est pourquoi il m'a dévoilé en

onge l'avenir, pour que je vous le raconte, et
que sa volonté s'accomplisse aussitót en vous.

Hátez-vous donc, vous aussi , d'exécuter ses pré-
ceptes. Venez; élevons des chapelles pour trans-

férer les martyres dans le lieu du repos, et elles-
mémes vous encourageront à vous renouveler. »

p
τ

j

CI.

Ayant dit ces mots , Grégoire ordonna qu'on
pret aussitót les matériaux pour construire,

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE. | 189

et toute la foule, dés qu'elle l'eut entendu , se mit
ardemment à l'eeuvre. Ils entassérent, dans les
endroits indiqués, les uns des cailloux, les autres
de grosses pierres, quelques-uns des briques, qucl-
ques autres des cédres, et ils disposaient chaque
chose, remplis de joie et pénétrés d' une grande

crainte. Grégoire lui-méme, prenant]le niveau des

macons, jetaitles fondements de la chapelle des-
tinée au repos des martyres. Toute la multitude
était accourue à son aide; ils élevaient l'édifice
suivant un plan bien arrété. Chaque homme se
mettait au travail; les femmes aussi prétaient leur
assistance, suivant la faiblesse de leurs forces.
Ainsi ils travaillaient tous ensemble avec foi et
saisis de crainte , afin qu'il ne restát personne qui
ne participàt aux gráces salutaires. Et ils élevé-
rent trois chapelles, l'une du cóté de la ville entre
le nord et le levant, là οὰ fut martyrisée Hripsimeé
avec ses trente-trois compagnes, et ils construisi-

ΤΣ

» ,

ἰὴ δὲ ταῦτα ἄλλα γεννήματα πρῳετέθησαν, χαὶ ἐξ αὐτῶν
oca, εἰσελθόντα εἰς τὰ ὕδατα, ἐπέρασαν, xal τὰ ἀρνία
ὲ Bao 2 dig, μελανοὶ, xo ὁρμήσαντες εἰς μέσον τῶν
ποιμνίων, ἤρξαντο σφάζειν, καὶ πλῆθος αἵματος ἐξε-
* got. Καὶ ὡς ἔτι ἐθεώρουν, ἀνεφύησαν πτέρυγες τοῖς
ποιμνίοις, χαὶ ἐγένοντο πτερωτὰ, χαὶ πετασθέντα
ἀνελήφθησαν εἰς τὰς στρατιὰς τοὺ φωτὸς, καὶ ἀνέστη
| χαταχλυσμὸς πυρὸς, xol σύρας ἀπώλεσε τοὺς λύκους:
| ἐγὼ δὲ ἀτενίζων ἐθαύμασα. : UE

: S X30. se. περὶ τὸν ὄρθρον σεισμὸς ἐγένετο,
E xol παρῆλθεν τὸ ὅραμα.

E

:

aquas fuerant ingressi, transiverunt, et agni facti sunt
nigri, irruentesque in medium gregum, cceperunt ma-
ctare, et multum sanguinis effusum est. Et cum adhuc
contemplarer, gregibus natz? sunt alc, factique suní alati,
et volantes ad agmina lucis assumpti sunt : et ortum
est diluvium ignis, trahensque perdidit lupos. Ego vero
aspiciens miratus sum.

$ 120.
visio.

. Circa auroram motus est factus , et transiit

T | CAPUT UNDECIMUM.

Templa xdificata : rex sanatus cum. populo : idola, multis in. provinciis confracta et gentes

: D

S 121. ..... Διὰ τοῦτο xal τὴν τῶν μελλόντων
ὅρασιν ἔδειξέν μοι διηγήσασθαι διῖν, ὥστε τὸ θέλημα
αὐτοῦ ἐν ὑμῖν νῦν ἀποτελεσθῆναι. Ὑ μεὶς δὲ σπεύ--
|| Gare πρὸς τὴν διαταγὴν τὴν παρ᾽ αὐτοῦ δηθεῖσαν.
Δεῦτε μετενέγχωμεν τοὺς μάρτυρας εἰς ἀνάπαυσιν,
ὅπως χαὶ αὐτοὶ ὑμᾶς μετενέγχωσιν εἰς ἀναχαίνωσιν.

Τοῦτο δὲ εἰπὼν, ἐκέλευσε τὰ πρὸς τὴν οἰκοδομὴν ἐν
τοῖς προτεταγμένοις τόποις " χομίζοντες οἵ μὲν λίθον,
οἵ δὲ πλίνθον, οἵ δὲ χέδρινα ξύλα ἐν ἀγαθότητι χαρ-
δίας xal σπουδῇ xal φόόδῳ. Αὐτὸς δὲ ὃ ἅγιος Γρηγό-
|. ριος, ἀναλαδὼν τὸ τῶν οἰχοδόμων σπαρτίον, τὰ θε-
μέλια τῶν ναῶν ἐχάραξε, καὶ ἕκαστος ἐχ τοῦ πλήθους
ὶ φροντίδα ἀναδεξάμενος, καλλίστῳ χαράγματι εὐαρ-
λόστως τοὺς θεμελίους κατέθεντο εἷς ἐκδωμάτωσιν τῆς
ς οἰχοδομῆῆς. πάντων χεῖρα ὀρεξάντων εἰς τὸ ἔργον ἐν
T πίστει χαὶ φόδῳ μεγάλῳ, δεδιὼς ἕχαστος μήπως ὕστο-

institutae.

$ 121. ..... Hac de causa et futurorum visionem mihi
ostendit, ut eam vobis enarrarem , quo volunfas ejus in
vobis modo perficiatur. Vos vero festinate ad implendum
mandatum ab eo vobis declaratum. Venite , transferamus
martyres ad requiem , ut et ili vos perducant ad reno-
vationem.

Hoe ubi dixerat, mandavit necessaria ad cedifica-
tionem in designatis locis. Adferebant alii lapides,
alii lateres, alii ligna cedrina, cum bonitate cordis, dili-
gentia et timore. Ipse vero sanctus Gregorius , assumpto
cdificantium funiculo , fundamenta templorum signavit ,
et singuli e multitudine, euram exhibentes, pulcherrimo
ordine lapides fundamentales concinne deponebant, ad
structuram zdificir, omnibus manum opere admoventi-
bus cum fide et timore magno, quod unusquisque metue-
ret , ne forsan postea salutari gratia sanationis excideret.

160 ;

rent l'autre au. midi de la méme ville, là oà la
supérieure Gaiané souffrit le martyre, et la iroi-
siéme prés de la resserre des cuves, dans la vigne
oi était leur habitation (1).

τς [$122.] Iis les construisirent, les embellirent, et
les ornérent de lampes d'or et d'argent sans cesse
allumées, de grands lustres resplendissants de
lumiére et également de candélabres bráülant
toujours.

CIV. '

Et il commanda qu'on fit pour chacune d'elles
une caisse de bois de sapin, avec de fortes atta-
ches et des garnitures de fer. Chaque caisse ayant
été préparée suivant ses ordres , ils les portérent à
l'entrée de la resserre des cuves, devant saint Gré-
goire. Celui-ci les prit, entra seul dans la resserre,
et ne permit à aucun autre d'y pénétrer, disant :

(1) Les églises des saintes Hripsime, Gaiané et de leurs
compagnes ont été élevées à petite distance de l'endroit
oü se dressent actuellement les constructions du célebre
inonastére d'Edchmiadzin, résidence du catholicos des
Arméniens dissidents, chef supréme de la religion. L'é-
glise consacrée à sainte Gaiané a été construite par le ca-
iholicos Ezdras ou Ezr en 630, et réparée par Philippe

AGATHANGE. : ἡ

« Il ne vous convient pas de vous en approcher et
! de les toucher, parce que vous n'étes pas encore
| guéris, ni purifiés par le baptéme. » Lorsqu'il
était renfermé seul, il placa chacune des saintes
' dans une caisse séparée , et il l'ensevelit avec soin
dans une robe; puis il mit dessus le signe du
Christ, Pendant ce temps-là, le roi, les princes.
du sang et tous les grands, les satrapes, les no-
bles et toute l'armée, apportérent des aromates
odoriférants, du pur encens, des étoffes de soie.
de diverses couleurs et des tissus d'or. Et la reine
et les princesses, les femmes des grands et tes filles:
des nobles, apportérent des robes de pourpre
tisséóes d'or, des tissus bleus et blancs comme la
neige, pour les ornements destinés aux saintes. On
entassait l'or, l'argent et les tissus, à la porte de.
la resserre des cuves. 3

patriarche, en 1652. — L'église de sainte Hripsime Tüf-
bátie par le catholicos Gomidas en 618 et réparée en 1653
par Philippe. (Sébéos, Hist. d! Héraclius, ch. 25, p. 131.)
— Cf. Dubois de Montpereux, Voyage autour du C aucase,
t. III, p. 213. — Chakhatounoff, Descr. d Edehimiadzin,
en arm., t. I, pag. 261, 273 et suiv. — Brosset, Rapports:
surWn voy. en Arménie, MI, pag. 82 et "uiv. j

pov τῆς σωτηριώδους χάριτος ἐχπέσῃ τῆς ἰάσεως.
᾿ῬἘξεδωμάτωσαν δὲ ναοὺς τρεῖς, ἕνα ἐν τοῖς βορεινοῖς
μέρεσι χατὰ ἀνατολὰς τῆς πόλεως, ἔνθα ἐμαρτύρησαν
οἵ (αἱ) περὶ τὴν ἁγίαν “Ριψίμην τριάκοντα τρεῖς, τὸν
δὲ ἕτερον ἐν τοῖς μέρεσι τοῦ νότου, ἔνθα ἐμαρτύρησεν ἣ
τῆς ἁγίας τροφὸς Γαιανὴ μετὰ τῶν τριῶν αὐτῆς ἕται--
ρῶν, τὸν δὲ τρίτον παρὰ τὸν ληνὸν ἐν μέσῳ τοῦ ἀμπε-
λῶνος, ὅπου τὸ πρότερον ὑπῆρχεν αὐτῶν ἣ χαταμονή.
S 122. Οἰχοδομήσαντες δὲ τοὺς τόπους ἐκόσμησαν
χρυσοῖς καὶ ἀργυροῖς φανοῖς x«l λαμπάσιν ἀσθέοστοις,
xo λυχνίαις χαιομέναις διαπαντός. Προσέταξε δὲ αὖ-
τοῖς ποιῆσαι xol λάρναχας ἑκάστῳ ἀπὸ σανίδων χε--
δρίνων ἐν στερεοῖς ἥλοις συγχλεισθείσας" xal πάντα
χατὰ τὸ προστεταγμένον παραυτίχα ἀπηρτίσθη. ᾽Ενε-
χϑεισῶν δὲ τῶν λαρνάχων πρὸς τὴν θύραν τοῦ ληνοῦ
ἐνώπιον τοῦ ἁγίου Γρηγορίου, αὐτὸς καταμόνας εἰσὴλ-
θεν, μὴ συγχωρήσας ἄλλῳ τινὶ συνεισελθεῖν αὐτῷ, Οὐ
γὰρ δεῖ, φησιν, ὑμᾶς πλησιάσαντας προσπελάσαι
αὐτοῖς, μήπω ἰαθέντας, μηδὲ χαθαρισθέντας διὰ τοῦ
βαπτίσματος. Αὐτὸς δὲ λαδὼν τὰς λάρναχας ἔσω,
ἕχαστον τῶν ἁγίων ἐν τῇ ἰδία λάρνακι κατέθετο, cbv
τοῖς αὐτῶν ἐσχισμένοις ἱματίοις περισφίγξας, ἐσφρά-
γισε τῇ τοῦ Χριστοῦ σφραγῖδι, Ὃ δὲ βασιλεὺς, xal οἱ
μεγιστᾶνες γ καὶ 5 στρατὸς, ἕχαστος προσέφερεν μύρα
εὐωδέστατα γ καὶ ἀρώματα x«l ἐνδύματα διάφορα,
ἀπὸ Μμεταξίων ὑφασμένα, xol χρυσέμπαστα, ὅλοση-
eux. Καὶ ἣ γυνὴ τοῦ βασιλέως χαὶ νεάνιδες τοῦ αὐτοῦ
γένους, χαὶ αἵ τῶν μεγάλων γυναῖκες καὶ θυγατέρες

Construxerunt autem tria templa , unum in partibus bo-
realibus ad orientem civitatis, ubi cum sancta Ripsin 4
martyrio coronati sunt triginta tres; alterum in partibus.
australibus , ubi passa est sanctae nutrix Gaiana cum tri-

bus sociabus suis; tertium vero apud torcular in medic
vine, ubi prius earum erat coinmoratio. 1

$ 122. Loca vero, qu: cdificaverunt, exornarunt auro
et argento, lanternis et lampadibus inextinetis , et can--
delabris semper ardentibus. Eis quoque precepit, ut sin--
gulis construerent arcas ex tabulis cedrinis per solidos.
clavos conclusas : et omnia, quie mandaverat, velociter.

perfecta sunt. Allatis vero arcis ad portam torcularis co-
ram sancto Gregorio, ipse solus ingressus est, non si-
nens secum alium quempiam ingredi. Non enim oportet. ) |
inquiebat, vos prope ad illos accedere, cum n
sanati sitis, neque mundati baptismate. At ipse, arcis
intro portatis , singulos sanctos in propria deposuit arca,

scissis eorum constringens vestimentis, signavitque si-
gillo Christi. Rex vero, et magnates , et exercitus , unus-
quisque proferebat unguenta odoris optimi et aromata,
et vestimenta varia ab opificibus serici contexta , aureis-

tque variata filis et holoserica. Conjux quoque regis , et.

puella ex ejusdem genere, et magnatum uxores et filize,

-— ($ 123.] Qnand saint Grégoire sortit et qu'il vit
nt de richesses entassées à la porte de la resserre
des cuves, il ne voulut pas les employer pour les
iaintes : « Ne vous ai-je pas dit qu'il ne convient
que vous approchiez d'elles ce qui vous ap-

gu tant que le baptéme ne vous aura point

CV.

". | Cependant le roi Tiridate, à l'exception de
la parole, conservait toujours la forme d'un
bourceau. Il en avait les cornes des pieds et des
nains, son visage ressemblait à un grouin, ses
dents étaient comme des défenses de sanglier, et
son corps tout entier était hérissé de poils. Il avait
la téte et la figure voilées, son corps était re-

... (1) Sozomene (Hist. ecclésiast., YI, 8) attribue la con-
i version de Tiridate à un miracle, sans parler cependant

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

161
vétu d'un cilice, et il paraissait ainsi a tout le
peuple.

[S 124.] Donc le roi s'approcha de saint Gré-
goire, et le supplia de guérir ses pieds et ses mains,
pour qu'il püt aussi travailler à la construction des
chapelles dessaintes. Alorslebienheureux Grégoire,
ployant les genoux devant le Seigneur de tous,
devant le Dieu bienfaisant et miséricordieux , se
prosterna devant les caisses oü étaient renfermés les
corps des saintes martyres du Christ , et, les invo-
quant, il leva les bras, les étendit vers le ciel, en
implorant la guérison du roi et de tous les assis-
tants. Puis il revint prés du roi, et, par la gráce
du Christ , il lui guérit les pieds et les mains; car
la corne lui tomba des pieds et des mains (1)
pour qu'il püt aussitót travailler avec ses mains,
et prendre part aux travaux élevés en l'honneur

de S. Grégoire et de son intervention pour obtenir la
guérison du roi.

τὰ πορφυρᾶ, xal διάχρυσα , χαὶ βύσσινα, xa οὖρα-
νόχρωτα, χαὶ χιονοφανῆ ; εἰς τὰ ἐνδύματα ὃ τῶν ἁγίων
προσέφερον, ὡσαύτως χρυσὸν χαὶ ἄργυρον χαὶ λίνον
ἐχόμισαν ἐ ἐν σπουδῇ πρὸς τὴν θύραν τοῦ ληνοῦ.

ü 123. ᾿Εξελθὼν δὲ ὃ ἅγιος Γρηγόριος, ἐθεάσατο
πάντα βεδουνισμένα ἐ ἐπὶ τῇ θύρᾳ, καὶ μὴ καταδεξά-
μένος λαδεῖν τι ἐξ αὐτῶν, ἔφη πρὸς αὐτούς: Τοῦτο
E. πάλαι εἴρηκα, ὅτι οὐ δέον ἐστὶν τῶν ὑμετέρων τι
αὐτοῖς προσεγγίσαι, μήπω καθαρισθέντων τῷ λουτρῷ
τοῦ ἁγίου βαπτίσματος... ὋὉ οὖν βασιλεὺς Τηρηδάτιος
ἔτι ὑ ὑπῆρχεν ἐν τῇ τοῦ χοίρου μορφῇ, χαὶ τοῖς ὄνυξι
τῶν χειρῶν χαὶ ποδῶν, xoi τῷ δμοιώματι τῆς ὄψεως,
πλὴν τὴς ἀνθρωπίνης ὁμιλίας. Ἦσαν δὲ οἱ ὀδόντες
perdio: ó ὡς συάγρων, xo τῶν βοστρύχων ἣ δασύτης
περὶ 9 ὅλον τὸ σῶμα, περιδεδεμένος ἐ ἐν. σάχχῳ ὡς φούε-
ρὸν θέαμα ἐν μέσῳ τῶν λαῶν.

S 124. Προσελθὼν « οὖν παρεχάλει τὸν ἅγιον l'en-
|! yóptov , ὅπως τῶν χειρῶν χαὶ τῶν ποδῶν τἧς ἰάσεως
ἐπιτύχῃ , καὶ τοῦ ἔργου τῶν ἁγίων μὴ ἄμοιρος παντε-
PO γένηται" ὃ δὲ ἅγιος Ῥρηγόριος εἰσελθὼν, χαὶ γό-
yu χλίνας τῷ πάντων δεσπότη xot ἐδλανθρονῳ Θεῷ,
περιλαύών τε χαὶ τὰς λάρναχας τῶν ἁγίων μαρτύρων
xal μαχαρίων σωμάτων τῶν τοῦ E gtaod ἀθλητῶν,
προσέφερεν ἐχτενεῖς δεήσεις, ἐπάρας τὰς ἁγίας χαὶ
διαπαντὸς ἡπλωμένας χεῖρας εἷς τὸν οὐρανὸν , ἐπιζη-
nv τῷ βάσιλεῖ (add, καὶ) τοῖς συναχθεῖσιν t ἴασιν. Ἧ δὲ
᾿χραυγὴ πάντων xot ὀλολυγμὸς xo 6 χλαυθμὸς τὸν ἀέρα
ἐπλήρου. Στραφεὶς οὖν πρὸς τὸν βασιλέα, διὰ τῆς τοῦ
Χριστοῦ χάριτος τὰς χεῖρας αὐτοῦ χαὶ τοὺς πόδας
ἰάσατο: ἐξέπεσαν γὰρ αἵ δπλαὶ giros, ἵνα χοινωνὸς
γένηται τοῦ ἔργου τῶν ἁγίων, ταῖς ἰδίαις χερσὶν χα-
᾿Ιαθεὶς οὖν ἠρώτα τὸν ἅγιον

ταξιούμενος χοπιᾶν.
Γρηγόριον, τί αὐτῷ προστάττει ποιεῖν. Ὁ δὲ τὸ μέτρον
MAR APAS CATINA.

purpurea et inaurata et byssina et coelesti colore tincta
et niveo candore fulgida, pro indumentis sanctorum
offerebant; similique animo aurum, argentum et linum
Studiose afferebant ad portam torcularis.

$ 123. At egressus sanctus Gregorius , vidit omnia in
cumulum congesta ad portam, et non sustinens ex illis
aliquid accipere, ad eos dixit: Jam ante indicavi, nequa-
quam decere aliquid rerum vestrarum ad sanctos accedere,
quod necdum mundati sitis lavacro sancti baptismatis......
Rex autem Teredates étiam tum. habebat figuram porci
cum unguibus manuum eft pedum et similitudine vultus ,
excepto sermone humano. Dentes erant fulminei, velut
aprorum; capillorum hirsuties erat per totum corpus :
circumdatus erat sacco, ut horrendum spectaculum in

medio populorum.
$ 124. Itaque accedens rogat sanctum Gregorium , ut

manuum ac pedum obtineat sanationem, et operis pro
sanctis non omnino expers permaneat. Sanctus vero
Gregorius aedem ingressus, flexit genua coram domino
omnium et misericordi Deo; complexusque arcas san-
ctorum martyrum et beatorum corporum Christi athle-
tarum , obtulit ferventes obsecrationes, extensis sanctis
manibus iisque semper in codum expansis, efflagitans
sanationem regi et reliquis ibi congregatis. Clamor vero
omnium et ejulatus et fletus aera replebat.. Igitur san-
ctus ad regem conversus, per gratiam Christi manus
ejus ac pedes sanavit ; nam ungule ejus deciderunt, ut
particeps fieret laboris pro sanctis, operandi propriis
manibus gratia impetrata. Sanatus ergo rogavit sanctum

Gregorium, quidnam faciendum sibi committeret. llle
LE

162

des saintes, Le roi demanda à Grégoire ce qu'il
voulait qu'il fit. I1 lui donna la mesure des caisses
des saintes, afin qu'il creusát la terre pour cha-
cune d'elles, dans les chapelles destinées à leur
repos. Et il pria de nouveau Grégoire qu'il ordon-
nàt à sod épouse, la reine Aschkhen (1), et à sa
sceur Khosrovitoukhd, de s'associer aussi au tra-
vail. Le saint donna cet ordre, et elles se rendirent
avec lui pour l'aider dans son ccuvre, Et lorsqu'il
eut pris la mesure des caisses, elles creusaient ,
dans le temple des saintes martyres, l'endroit oü
elles devaient reposer.

[S 125.] 1,6 τοὶ prit alors la béche et la pioche,
etil creusait la terre selon la grandeur des caisses,
Et les deux autres, la reine Aschkhen et la soeur
du roi, Khosrovitoukhd, se passaient de main en
main, dans le pan de leur tunique, la terre qu'elles
enlevaient pour la porter dehors. Et ainsi, selon
l'ordre [ qu'elles avaient recu], elles disposérent
d'abord la tombe de sainte Hripsimé, et puis celles
de ses trente-deux compagnes, dans l'endroit

(1) Aschkhen était fille d'Achkhatar; elle était aussi
grande de taille que le roi. Tiridate la fit inscrire au rang
des Arsacides, lui fit revétir la pourpre, ceindre la
couronne, pour en faire son épouse. D'Aschkhen naquit
Khosrov ou Chosroés (Cf. Moise de Khoréne, liv. II,
ch. 83). A la mort de Tiridate, la reine Aschkhen se re-
tira à Carni, oü elle mena une vie toute religieuse jus-
quà sa mort.

AGATHANGE.

méme oü fut répandu le sang de leur bienheu
martyre, là oü on allait dresser le glorieux aut
du Christ. Et également dans la chapelle situé
au midi dela ville, là oà furent martyrisces saint
Gaiané et ses deux compagnes,le roi lui-m
avec sa seur Khosrovitoukhd et avec la rein
Aschkhen préparérent leurs tombes de leurs p: Ὃ
pres mains. Puis le roi vint solliciter de sain
Grégoire l'autorisation de se transporter sur ἢ
sommet du mont Massis (2) , voyage qui exigeai
sept journées. Il prit dans ce lieu, sur la cime d
la montagne, des pierres trés-dures, pesantes.
longues, grosses, énormes, dont une seule n'eü
pu étre mise en mouvement par une multitud
d'hommes. Mais le roi, doué d'une force extrao
dinaire , placant sur son épaule huit de ces blocs
à la maniére d'Haig (3), les apporta à la cha-
pelle des vierges. Lui seul dressa sur le seuil quatn
énormes blocs, comme pour réparer sa lutte in-
sensée avec la sainte, dans sa chambre, lorsq ie
gardée par la gráce du Seigneur, elle en triomph:
(2) Le mont. Ararat est appelé: Massis par les Armé
niens. J
(3) L'arménien se sert de l'expression haigapar qt
est intraduisible, et qui exprime la force herculée
du roi qu'il compare à celle de Haig, chef de la race

ménienne, qui passait pour un géant d'une force.
traordinaire (Móise de'Khoréne , Hist. d'Arm., I, 10). -

δέδωχεν αὐτῷ τῶν ἁγίων λαρνάχων, ὥστε σχάπτειν
τοὺς τόπους ἑχάστη λάρναχι ἐν ταῖς στοαῖς τῶν μαρ-
τύρων ἐν τόποις ἀφωρισμένοις παρὰ Κυρίου. Παρεχά-
λεσε δὲ τὸν ἅγιον Τ᾽ρηγόριον χελεῦσαι τὴν βασίλισ-
σαν Ἀσιχήνην αὐτοῦ γυναῖχα, χαὶ τὴν ἀδελφὴν, τὴν
χαλουμένην Κουσαρωδούχτα, συνεργοὺς αὐτῷ γενέ-
σθαι, ὅπως καταξιωθῶσι xal αὐταὶ χοινωνῆσαι τῷ
ἔργῳ. Κελεύσαντος δὲ αὐτοῦ, ἐπορεύθησαν σχάπτειν
χατὰ τὸ διάμετρον τῶν λαρνάχων ἔσω ἐν τῷ ναῷ ἐν
τοῖς τόποις τῆς αὐτῶν χαταπαύσεως.

& 125. Λαῤὼν οὖν ὃ βασιλεὺς ἀξινόρυγα λαξευτή-
ριον xol duc, ἔσχαπτε τοὺς τῶν ἁγίων τόπους χατὰ
τὸ μέτρον τῶν λαρνάκων. Ἡ δὲ βασίλισσα ᾿Ασιχήνη;
χαὶ ἣ τοῦ βασιλέως ἀδελφὴ Καυσαρωδούχτα, δεξά-
μεναι τὸν χοῦν εἰς τοὺς χόλπους αὐτῶν ἔξω ἐχόμιζον,
χαὶ ἀχολούθως ἡτοίμασαν πρῶτον τὴν τῆς ἁγίας "Pi-
ψίμης χατάθεσιν, ἔπειτα τῶν τριάχοντα τριῶν ἐν τῷ
τόπῳ τῆς αὐτῶν μαρτυρίας, ὅπου ἐχενώθη τὸ αἷμα
αὐτῶν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ. Ὁμοίως δὲ
χαὶ ἐν τῷ μαρτυρίῳ, τῷ χατὰ νότον τῆς πόλεως, ἧτοί-
μασαν τῆς ἁγίας Τ᾿αιανῆς xal τῶν ἅμα αὐτῇ τριῶν
αὐτὸς ὁ βασιλεὺς σὺν τῇ ἰδίᾳ ἀδελφῇ καὶ τῇ δεσποίνῃ
Acvy Tiv τὰς θήχας, χερσὶν ἰδίαις περικοσμήσασαι τοὺς
ἑχάστους τόπους. ΝΙετὰ δὲ ταῦτα προσελθὼν 6 βασι-

vero eidem dedit mensuram arcarum, ut loca singuli

effoderet arcis in cellis martyrum , in locis a Domin
distinctis. Rogavit autem sanctum Gregorium , ut jubere
reginam Asichenen, conjugem suam, ef sororem mno

:owgd

mine Cusaroductam, secum operari, αὐ et hie oper
participes fieri mererentur. Illo autem jubente, ive m
intro in ecclesiam ad fodiendum secundum arcarum dia
metrum in locis requiei martyrum. 34

S$ 125. Sumens itaque rex marram et ligonem, e od
loca sanctis secundum mensuram arcarum : regina veri
Asichene , et regis uxor Cusaroducta , acceptum in si
pulverem foras portabant ; et consequenter praepar.
primum sancte Ripsimes depositioni locum, deinde a
rum triginta trium in loco martyrii eorum, ubi sang ' ,
ipsorum pro Christi nomine effusus est. Simili modo 1
&de martyrum, qu est ad austrum civitatis , propa
runt sancta Gaians et tribus cum ea rex ipse cum-
rore sua, et domina Asichene , thecas, propriis manibu

loca singula circumornantes. Post hzc accedens rex cum

᾿

"une facon si victorieuse. Aussi , à ce morhent, il
dui offrit comme couronne de sa victoire le travail
e ses mains.
— [S 126.] Aprés avoir élevé et terminé les trois
apelles sacrées, ils les ornérent et les embelli-
ent d'une maniére digne; puis ils transporté-
ent chaque martyre dans sa chapelle. On mit
jainte Gaiané avec ses deux compagnes dans la
chapelle du midi, au lieu de son martyre. Et ils
nsportérent aussi la bienheureuse Hripsimé
"avec ses trente-deux compagnes dans la chapelle
- de l'orient, du cóté de la grande église. Et celle
(qu ils avaient martyrisée seule dans la resserre

| aux cuves, ils lui élevérent une chapelle au nord -

- dela ville. Et ils transporterent toutes les saintes

- (1) L'Église élevée par S. Grégoire porta le nom de
—« Descente du fils unique ». C'est sur son emplacement
que se dressent les constructions actuelles de l'église du
monastére patriarcal d'Edchmiadzin, décrites par Du-
bois de Montpereux , dans son « Voyage autour du Cau-
- case », parle P. Chakhatounoff, « Descript. d'Edchmia-

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

163
martyres du Christ, chacune dans le lieu de son
repos. Et chaque chose fut accomplie suivant
l'ordre dela vision apparue à saint Grégoire. Et
dans les trois chapelles élevées sur les sépultures
de ces martyres vivantes [ en Dieu], il éleva le -
signe sacré de la croix du Seigneur, en recom-
mandant au peuple d'adorer le Seigneur leur Créa-
teur devant ce signe qui vivifie tout le monde....

Aussitót il alla avec le roi et avec tout le peuple
au lieu indiqué de la colonne de feu sur la base
d'or; ils environnérent aussitót ce lieu d'une
haute muraille, ils la munirent de portes et de
serrures, et là aussi ils élevérent le signe de la
croix salutaire (1) ; et quiconque venait en cet en-
droit pouvait adorer à genoux le Dieu Créateur.

dzin», par M. Brosset dans son « lII* Rapport sur un
voyage en Arménie, » et en général par tousles voyageurs
qui ont écrit des relations de leurs pérégrinations dans
la province d'Erivan, sur le territoire de laquelle se
trouve le couvent patr iarcal de l'Arménie.

,

λεὺς συνετάξατο τῷ ἁγίῳ Γρηγορίῳ εἰς ὑψηλότατον
xol μέγα ὄρος, Μααῆς λεγόμενον, ἀπελθεῖν, ἑπτὰ
"ἡμερῶν δδὸν ἔχον, ὥστε ἀπὸ τῆς χορυφῆς λαδεῖν λί-
θους ἀχροτόμους, στιδαροὺς, πλατεῖς τε χαὶ μήχει
παμμεγέθει, ὡς μὴ ῥᾳδίως χινεῖσθαι ὑπὸ πλήθους
ἀνθρώπων. Ἀναθαστάξας οὖν τῷ νώτῳ γιγαντιαίως
χαὶ χομίσας ὀχτὼ στήλας εἰς τὰς θύρας τῶν ναῶν.
ἔστησεν παραστάδας χαὶ ὑπέρθυρα. ἀντὶ τῆς προτέρας
χαὶ ἀνοήτου μάχης, ἣν μετὰ τῆς ἁγίας Ῥιψίμης
ἐπύχτευσεν ἐν τῷ ἰδίῳ χοιτῶνι, ἀντεισφέρων τῶν πό-
γων.
$ 126. Οἰχοδομήσας δὲ xal χαλλωπίσας τρεῖς
γαοὺς τῶν μαρτύρων, μετὰ πάσης ἑτοιμασίας xot
παντὸς κόσμου ἕχαστον τῶν ἁγίων ἐν τοῖς ἰδίοις τό-
ποις ἀποχατ τέστησεν. Καὶ τὴν μὲν ἁγίαν Γαιανὴν
πρὸς τοῖς νοτιαίο!ς μέρεσιν μετὰ τῶν τριάχοντα τριῶν
ἐν τοῖς βορεινοῖς μέρεσιν χατὰ ἀνατολὰς τῆς πόλεως
ἐν τῷ ναῷ παρέδωχαν: καὶ τὴν σφαγεῖσαν ἀσθενῆ ἐν
τῷ ληνῷ ἀπέθεντο, ἔνθα xal γέγονε ναὸς κατὰ βοῤῥᾶν
| τῆς πόλεως. Πάντας οὖν τοὺς μάρτυρας παθόντας
ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ μετήνεγχαν εἰς τὸν ἑκάστου τόπον
τῆς αὐτῶν χαταθέσεως, χατὰ τὴν προφανεῖσαν ὅρασιν
τῷ ἁγίῳ Γρηγορίῳ οὕτως τελειώσαντες. ΓἜσω δὲ τῶν
τριῶν ναῶν ἐπάνω τῶν χοιμητηρίων χαὶ ζωοφόρων
τάφων, ἐν τοῖς τόποις τῶν θυσιαστηρίων, ἔστησεν
ἑχάστῳ τὸ δεσποτιχὸν σημεῖον τοῦ σταυροῦ, ἵνα, φη-
σὶν, ἐνώπιον τοῦ ζωοδότου σημείου τούτου προσχυνή-
σητε χύριον τὸν Θεὸν, ποιήσαντα ὑμᾶς ow
00 Kot ἅμα τῷ βασιλεῖ σὺν τοῖς ὄχλοις τὸν τόπον,
ἔνθα ἐθεάσατο τὸν στῦλον πύρινον ἐπὶ τῇ as βά-
σει, περιετείχισεν ὑψηλοτάτῳ τείχει εἷς τιμὴν τοῦ
τόπου, θυρεῷ δὲ xoi χλείθροις ἀσφαλισάμενος, χαὶ

sancto Gregorio decrevit abire in altissimum et amplum
montem , Masis nominatum , septem dierum itinere di-
stantem, ut ex vertice ejus caperet lapides duros , graves,
latosque et ingentis amplitudinis , ut non facile moveren-
tur a mültis hominibus. Sublatas ergo in humerum gi-
gantis more octo columnas tulit pro portis templorum ,
et constituit portieus et lapides superiores ostiorum, pro
priore et amenti pugna , qua in cubiculo suo cum sancta
Ripsime luctatus est , reddens labores.

$ 126. Ubi edificaverat et ornaverat tres martyrum
&des sanctus cum omni apparatu omnique ornatu
unumquemque sanctorum in loco suo deposuit : et san-
ciam quidem Gaianam in partibus australibus [ cum dua-
bus posuerunt, sanctam Ripsimen ] cum triginta tribus
in borealibus versus orientem civitatis in templo sepul-
tura tradiderunt ; et infirmam mactatam in torculari de-
posuerunt, ubi et templum constructura est ad septen-
irionem civitatis. Ttaque omnes martyres pro Christo
passos transtulerunt ad loca su: depositionis singulos,
omnia perficientes secundum visionem sancto Gregorio
ante manifestatam. Intus vero in tribus templis super
cometeria et sepulchra vitam afferentia, in locis alta-
rium, in singulis sanctus constituit Dominicum signum
crucis , ut, inquiebat, coram hoc signo, per quod vita
data est , adoretis dominum Deum , qui fecit vos.....

Tum una cum rege et cum turbis locum, ubi vidit

columnam igneam super basim auream, circumvallavit .

muro altissimo ad honorem loci, saxoque ad ostium et
Ξ M.

164
CVIII.

[S 129.] ...... Et aussitót le roi, de sa proprc
volonté, prescrivit et recommanda à saint Gré-
goire d'enlever tout d'abord et d'anéantir les an-
ciennes divinités de sa patrie, qui ne sont pas des
dieux. Puis le roi alla lui-méme avec toute l'ar-
mée de la ville de Vagharschabad à Ardaschad ,
pour y détruire les autels d'Anahid , à l'endroit
appelé Erazamoin (1). ll rencontra d'abord sur
sa routele temple du dieu Dir (2) oi l'on expliquait
les songes inspirés par ce dieu; c'était le temple
du maitre enseignant la sagesse des. prétres, qui

(1) Erazamoin, de eraz , songe, et àouin , faculté, —
Cest-à-dire, interprétation des songes ( Cf. Emin,
Recherches sur le pag. armén., pag. 18 de la trad. fr.).
— Cet endroit se trouvait dans la province d'Ararat. — Cf.
Indjidji, Arm. enc., pag. 497 et suiv. :

(2) Le dieu Dir n'est cité qu'en ce seul endroit. d'Aga-
thange, et on ne trouve nulle part, dans les écrivains
arméniens, qu'il soit fait mention de cette divinité.
M. Emin ( Rech. sur le pag. arm., pag. 18 etsuiv.) le com-
pare à Hermés ou Mercure, et affirme qu'il était le méme
que le Tir assyrien, fils de Nébo. — Le nom de Tiridate,
en arménien Dertad , est composé du nom Dir et de dad
qui signifient « don de Dir »,: comme Mihrdad ( Mithri-
date) veut dire « don de Mithra. » (Emin., op. laud.,
pag. 20, note 1.)

Y
AGATHANGE.

|

portait le nom d'école de l'Écrivain dOruizd,
et dans laquelle s'enseignaient tous les arts (3).

[S 130.] Ils se mirent aussitót à le détruire ; ils.
l'incendiérent et le laissérent en ruines. Là, ap--
parut une immense troupe de démons, ayant
forme humaine, montés sur des chevaux ou à pied,
armés de lances et de javelots, munis d'armes et.
de projectiles; ils couraient, criaient et poussaie ont j
des hurlements terribles. Lorsqu'ils se furent en-
fuis, ils se précipitérent dans le temple eas
De i. ils combattaient contre ceux qui s' appro-
chaient, et, du sommet de l'édifice, ils décochaien 1
contre ceux qui se trouvaient en bas, des fléche: es

(3) Cette phrase a été différemment interprétée par.
les savants Mékhitaristes qui semblent ne pas avoir re--
connu le nom du dieu Dir que leur texte donne sous Ja -
forme Dour. Voici comment ces savants ont rendu ee
passage dans la version italienne d'Agathange (pag. 147 ) :
« N'andó poi. il re stesso con tutto l'esercito dalla città di
Valarsabad in Ardassad, per quivi distruggere i sinu
lacri d'Anaite : poi al Iuogo detto Erazamujn; che j primu.
incontrasi nella via questo teinpio delle spiegazioni de
sogni, ov'era il soggiorno de sacerdoti pagani, e chia-
mavasi l'archivio del Dio potente , scrittore della dottrina
d'Ormizda, e dottore del senno eloquente. » E

στήσας ἐχεῖ τὸ σωτήριον σημεῖον τοῦ σταυροῦ, Exé-
λευσεν, ἵνα ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ πάντες φθάνοντες καὶ
γονυπετοῦντες προσχυνήσωσι παντοχράτορα
Θεόν.

$ 129. ..... Ἐν τάχει οὖν ὃ βασιλεὺς ἐξουσια-
στιχῶς ἐχέλευσεν, συμπειθομένων xol τῶν λοιπῶν, ἐν
τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου εἶναι τὴν χαταστρο-
φὴν τῶν πατρῴων νομιζομένων αὐτοῖς θεῶν, χαὶ τῶν
βουνῶν αὐτῶν, ὅπως ἐξάρη Ex μέσου τὰ μνημόσυνα
αὐτῶν. Αὐτὸς οὖν ὃ βασιλεὺς ἐπορεύθη μετὰ τοῦ
στρατεύματος ἀπὸ Οὐαλεροχτίστης τῆς πόλεως εἰς
τὴν Ἀρταξερξοχτίστην, ὥστε καταστρέψαι τὸν ἐχεῖ
σεδασμὸν τῆς Ἀρτέμιδος ἐν τοῖς λεγομένοις τόποις
᾿Ονειρομούσοις. ᾿Απιοῦσι δὲ αὐτοῖς ὑπήντησε τόπος,
προσαγορευόμενος ÓvetpomóAoy , ὀνειροδεικτῶν, σέ-
θασμα δαίμονος γραμματέως, καὶ γνώσεις ἱερέων.
Τρίδις ἐχέχλητο βωμὸς ᾿Απόλλωνος, χαρτυλαρίων
(χαρτυλάριον 9) Διὸς διδαχῆς, εὐμαθήτης [οὗ μάθησις ἢ)
ἱερέων.

V
τον

S 130. Πρῶτον οὖν τοῦτον χειρωσάμενοι χαθεῖ--
Jav, x: xot ἔχλασαν, xol éx θεμελίων κατέστρεψαν: ἐν
ᾧ φανέντων τῶν δαιμόνων, ὡς πλῆθος στρατοπέδων
ial γουμέρων ἡτοιμασμένων, ὁ ὡς εἰς παράταξιν, λόγ-

X6 βασταζόντων ἐ ἐν σχήματι ἀνθρώπων προστρεχόν-
τῶν μετὰ δοράτων χαὶ θυρεῶν, χαὶ “μεγάλως βοών-
τῶν, τροπὴ γέ Me αὐτῶν, χαὶ εἰς τὸ τῆς ᾿Αρτέμιδος

claustris munivit, et salutare crucis signum ibi erexit,
precipiens ut omnes ad illum locum venientes genuaque
flectentes adorent omnipotentem Deum. 3

δ 129. ..... Confestim ergo rex, consentientibus et -
reliquis, pro imperio mandavit, ut in potestate esset;
Sancti Gregorii evertere patrios, quos ipsi putabant 3
deos, et colles eorum, ut de medio tollerentur monu--
menta ipsorum. Ipse quoque rex cum exercitu profectus
est ab urbe Valeroctiste ad civitatem Artaxerxoctisten 1
ut destrueret vigentem ibi cultum Diane in locis di s
᾿Ὀνειρομούσοις. Abeuntibus autem illis occurrit locus.
cognominatus divinantium per somnia, demonstrantium.
somnia, numen demonis scribze, ef cognitiones sace ;
dotum. Tridis vocata est ara Apollinis, chartularium.
Jovis, ubi institutio sacerdotum. 3

S 130. Hanc igitur primum, injecta manu , abstule-
runt, fregerunt, et a fundamentis everterunt. Cum ibi-
apparerent dzmones, velut turma militum , et cohor- |
tium paratarum tamquam ad bellum, lanceas gestantium, - |
et humana forma procurrentium cum hastis et scutis | E
magnoque clamore, fuga eorum facta est, et ad tem-

-

inoffensives et une gréle de pierres, ce qui ef-

-wit cela, il fit le signe du Seigneur, courut à la
"porte du temple, et toutes les constructions de
- l'édifice , ébranlées jusque dans leurs fondements,
-S'écroulérent. Les matériaux en bois s'allumérent
τὸ l'improviste et brülérent par la puissance de la
croix divine, etla fumée s'éleva comme les ra-
mures d'un arbre jusqu'aux nues. Tous les démons
- prirent alors la fuite devant le peuple, déchirant
leurs vétements et se frappant le front, hurlant
et poussant des cris déchirants : « Mailiear i à nous,
» parce que Jésus, fils de Marie, nous chasse de la
terre tout entiéere; il nous faut quitter ces lieux,
par la puissance des morts et des captifs; qu'al-
lons-nous devenir, fugitifs que nous sommes,

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE

^fraya peu les nouveaux adeptes. Quand Grégoire.

165

puisque sa gloire remplit l'univers? Irons-nous au
milieu des habitants du Caucase, du cóté du nord?
là peut-étre pourrons-nous nous cacher et vivre,
et au lieu de combattre avec les vents, sans relá-
che, séparés des habitations des hommes, pour-
rons-nous accomplir notre volonté contre eux. »
Tous ceux qui entendirent ces paroles [S 131.]
furent confirmés dans la foi. Alors la troupe té-
nébreuse des démons disparut de ce lieu, comme
une fumée. Mais le peuple qui était arrivé là
détruisit aussitót les fondements qui restaient ;
il distribua les trésors qui y étaient accumulés
aux mendiants, aux pauvres et aux nécessiteux.
Le terrain, les ministres, avec les prétres paiens
et leurs bieus, furent donidà pour le service de
l'Église. Ensuite Grégoire, semant chez eux tous

ἱερὸν ἔφυγον, ὅθεν xal τοῖς χαταλαδοῦσιν ἀνθρώποις
ἀνθιστάμενοι ἐμάχοντο, βέλη ἀδύνατα καὶ λίθους ὡς
᾿λαίλαπας ἄνωθεν ἐχ τῆς οἰχοδοιῆς χατὰ τῶν ἀνθρώ -
"my ἀχοντίζοντες, οὺς πρὸς ὀλίγον ἐτάραξαν νεο-
᾿πίστους ὑπάρχοντας. "Qc δὲ Γρηγόριος ταῦτα ἐθεά-
σατο, τὸ δεσποτιχὸν σημεῖον τοῦ σταυροῦ ποιήσας,
εἷς τὴν θύραν τοῦ ἱεροῦ ἔφθασεν, χαὶ εὐθὺς ἣ οἰκοδομὴ
σεισθεῖσα ἐχ θεμελίων κατέπεσεν. Ἣ δὲ τῶν ξύλων
᾿χατασχευὴ ἀναφθεῖσα χατεχάη ἀπὸ τῆς τοῦ σημείου
δυνάμεως. Ὁ δὲ καπνὸς τὸν ἀέρα ἐχάλυψεν, καὶ πάν-
τες οἵ δαίμονες. φυγάδες γενόμενοι, ἐνώπιον τῶν
ἀνθρώπων φαντασίας ἐποίουν περιεσχισμένοι xol
χοπτόμενοι ἐν χραυγῇ μεγάλῃ καὶ χλαυθμῷ λέγοντες"
Οὐαὶ ἡμῖν, οὐαὶ ἡμῖν, ὅτι ἀπὸ πάσης τῆς γῆς ἐφυγά-
δευσεν ἡμᾶς ᾿Ιησοῦς, ὃ υἱὸς Mapíac, x«i ἐντεῦθεν
διὰ τοῦ δεσμίου xal τεθνηχότος Γρηγορίου γέγονεν
ἡμῖν δίωξις. Ποῦ οὖν φύγωμεν ; ἣ re δόξα αὐτοῦ
ἐπλήρωσεν τὴν ὕπ᾽ οὐρανόν. Νῦν οὖν ἐχχωρήσαντες
ἀπέλθωμεν εἰς κατοίχησιν ἐν ὄρει Καυχασίῳ ἐν τοῖς
μέρεσι βοῤῥᾶ, ὅπως ἐχεῖσε διασωθέντες ἡσυχάσωμεν.
᾿Ἀπαύστως γὰρ κατὰ τὸν ἀέρα πλανωμένους ποιήσας.
διεχώρισεν ἀπὸ τῆς ἐπιμιξίας τῶν ἀνθρώπων, ὥστε
μὴ συντελέσαι δι’ αὐτῶν τὰς ἐπιθυμίας ἡμῶν. Ταῦτα
δὲ ἔλεγον ἐχεῖνοι, ἀχουόντων πάντων.

$ 131. Οἱ δὲ ἄνθρωποι περισσοτέρως ἐν τῇ πί-
| eet. ἑδραῖοι ἐγίνοντο. Μελανοφανεῖς δὲ oi δαίμονες
ὀφθέντες, ὡς χαπνὸς, ἀπὸ τοῦ τόπου ἐχείνου ἐξέλει-
πον, Πάντων δὲ καθελόντων τὸ ἱερὸν ix θεμελίων,
ἁρπαγὴ τῶν ἐχεῖσε θησαυρῶν γέγονε τοῖς δεομένοις
᾿χαὶ πτωχοῖς, ὀρφανοῖς τε xal χήραις xoi ἀπεριστά-
τοις διανεμ.ηθέντων. ἣν δὲ περιοχὴν τοῦ ἱεροῦ μετὰ
τῶν ὑπηρετῶν αὐτοῦ χαὶ τῶν ἱερῶν, χαὶ ἀρούρας χαὶ
δρίων εἰς δουλείαν τῆς ἐχχλησιαστιχῆς ὑπηρεσίας ἀφώ-
ρισαν, Οὕτως δὴ πᾶσιν ὃ ἅγιος Γρηγόριος σπείρας
τὸν λόγον τῆς θεογνωσίας, καὶ πάντας στήσας ἐν τῇ
τοῦ Χριστοῦ ὁδῷ, ἐδίδαξεν τὰς ἐντολὰς τοῦ χτίσαντος

plum Diane recesserunt : unde etiam supervenientibus
hominibus resistentes pugnabant, jacula impotentia et
lapides nimborum instar ex suprema zedificii parte vi-
brantesin homines, quos, ufpote neophytos, modico
tempore perturbarunt. At ubi ea vidit Gregorius , facto
Dominico crucis signo, in portam templi pervenit, et con-
tinuo motum a fundamentis cdifieium concidit : ligno-
rum vero materies virtute signi incensa est et combusta.
Fumus autem aera obscuravit, et omnes daemones , in
fugam conjecti, coram hominibus spectra faciebant, et
dissoluti plangentesque magno cum clamore et fletu
dicebant : Vce nobis! vae nobis! quia ex omni terra fu-
gavit nos Jesus, Marie filius, et hie per vinctum et
mortuum Gregorium concitata est adversum nos perse-
cutio. Quo ergo fugiamus ? nam gloria ejus implevit or
bem terrarum. Nunc itaque cedentes discedamus ad ha-
bitandum in monte Caucaso, in partibus borealibus , ut
ibidem servati in quiete degamus. Nam indesinenter per
aera vagantes nos fecit et separavit a societate hominum,
ut non perficiantur ab illis desideria nostra. Hzc illi di-
cebant , audientibus omnibus.

$ 131. Homines autem in fide abundantius firmaban-
tur. Postquam vero daemones nigra specie fuerant visi,
tamquam fumus, a loco illo evanuerunt. At omnibus
templum a fundamentis diruentibus ; spoliatio facta est
thesaurorum ibi servatorum, qui indigentibus et paupe-
ribus pupillisque et viduis et hominibus derelictis fue-
runt divisi. Ambitum templi cum ministris ejus et sa-
cris, agrisque et terminis, in servitium ministerii eccle-

siastici separaverunt. Hoc modo sanctus Gregorius
omnibus seminavit verba cognitionis Dei, omnesque in

via Christi constituit, et deinde precepta Dei, qui eos

166

la parole du culte véritable de Dieu, les amena
dans le sentier du Seigneur et il les instruisit dans
les préceptes du Créateur. Dans toutes les villes
de l'Arménie, dans les cités, les bourgs et les
campagnes, il indiquait l'emplacement de la mai-
son de Dieu. Cependant il n'en creusait nulle
part les fondements, il n'élevait nulle part aucun
autel au nom de Dieu, car il n'était pas revétu
des honneurs du sacerdoce. Il entourait seule-
ment les localités consacrées de murailles et y
dressait le signe de la croix. Il élevait également,
au commencement des rues et des chemins, sur
les places et dans les carrefours, le signe conser-
vateur et protecteur...,.

[S 135.] Il choisit ensuite les principaux de la
race des Arsacides (Arschagouni) et leur enseignait

(1) Le canton de Taranaghi est appelé Δαράνισσα par Pfolémée, Géogr., X715, 14. E

AGATHANGE.

la doctrine. Le premier parmi eux était le σοὶ
Tiridate , avec toute sa famille. Il s'efforcait éga-
lement d'indiquer à toutes les intelligences li
science de la vérité. En préchant ainsi et en ré
pandant partout le saint Évatgile du Seigneur, i
les instruisait pour qu'ils se conduisissent bii
dans le chemin de la vie éternelle. 11 leur recom
mandait principalement d'adorer seulement k
Seigneur leur Dieu, etde ne servir quelui, — —

CIX .

Puis, invoquant pour eux la gráce du D
bienfáisant, il s'en alla avec leroi dans les au
parties de l'Arménie, semer le Verbe de vie,
parvint dans le canton de Taranaghi (1), pour j

αὐτοὺς Θεοῦ, xal ἐν πάσαις ταῖς πόλεσι τῆς Ἄρυε-
νίας, xat ταῖς χώμαις xol χωρίοις, xol χωμοπόλεσιν,
ἀφώρισε τοὺς τόπους τοῦ οἴχου τοῦ Θεοῦ, μὴ χατα-
θαλὼν θεμέλιον ἐχχλησίας, μηδὲ στήσας θυσιαστή--
ριον, διὰ τὸ μὴ ἔχειν αὐτὸν τὴν τῆς ἱερωσύνης τιμήν.
, M , M , / A ^
Μόνον δὲ περιετείχισεν τοὺς τόπους περιόόλῳ,, καὶ τὸ
δεσποτιχὸν σημεῖον τοῦ σταυροῦ ἐπήγνυεν, ὡσαύτως
5. ΦΥ͂ δον,
ἐν εἰσόδοις χαὶ ἐξόδοις...

S 132. Ἀπὸ τότε οὖν ἀρξάμενος, ἐχέλευσεν τὸ
τῶν Σαραχηνῶν (L ᾿Αρσακιδῶν) γένος κατὰ σχολὴν πρὸς
n , ^ / / 2:7 hd 5
τὴν θείαν διδασχαλίαν γυμνάζεσθαι" ἐν ᾧ πρῶτος ἦν

, * M N m »y » ^
Τηρηδάτιος ὃ βασιλεὺς μετὰ παντὸς τοῦ οἴχου αὐτοῦ,
καὶ οἱ λοιποὶ τοῦ αὐτοῦ γένους. Σπουδὴν γὰρ ἐποιεῖτο
οὕτως πᾶσαν ψυχὴν εἷς εὐθύτητα xat γνῶσιν ἀληθείας
ἐνέγχαι, καὶ ἐμπλῆσαι πάντων τὰς ἀκοὰς τῶν λογίων

€ , m— ^-— L3
τοῦ ἁγίου Εὐαγγελίου, ἀσφαλῶς τὴν τῆς ζωῆς ὁδὸν
παραδοῦναι, ὥστε πάντοτε αὐτοὺς ἔχειν ἐν τῇ χαρ-
δίᾳ χύριον τὸν Θεὸν αὐτόν τε προσχυνεῖν χαὶ αὐτῷ
» L4 ^ D ΩΣ το
μόνῳ λατρεύειν. ΠΠαραθέμενος δὲ αὐτοὺς τὴ τοὺ Θεοῦ
b
χάριτι, αὐτὸς ἀναλαδὼν τὸν βασιλέα, ἐπορεύθη,
ὅπως χαὶ τοῖς ἄλλοις μέρεσι τῶν δρίων τῆς Ἀρμενίων
Σ , , * - m
χώρας σπείρῃ τὸν λόγον τῆς ζωῆς. Παραγενόμενος δὲ
ν uU ^ τω 5 “ τ
ἔφθασε τὴν τῶν Δαραλιστῶν πατρίδα, ἵνα χἀχεϊ τῶν
LbeuR E θ m δεν M] / 3 /
ψευσονόμων θεῶν τὰ ἱερὰ χαταστρέψωσιν. ᾿Ελθόντες
* b , , 1 ἄν m o a
οὖν ἐν έ :
i; d τῇ χαλουμένῃ χώμῃ Θορδὰν, ἐν d ὑπῆρχεν
ἱερὸν λεγόμενον λευχοδόξων δαιμόνων, βωμὸς
, “τ "P"
Βα[ρ]σαμήνης, πρῶτον τοῦτον χαταστρέψαντες, τὴν
, ? τῆῖσς
εἰκόνα αὐτῆς συνέτριψαν χαὶ πάντας τοὺς θησαυροὺς
-. - 1 , *
του γρυσοῦ xxl ἀργύρου συλλέξαντες, διεμέρισαν τοῖς
"sa. M i , P ^
Tito ol , τὴν δὲ χώμην πᾶσαν σὺν ταῖς ἀρούραις

, 2» ὦ “

n δρίοις αὐτῆς εἰς ὄνομα ἐχχλησίας ἀφώρισαν, χαὶ

οὐ ἔν XE .

à ζωοφόρον ἐχεῖ σημεῖον ἔστησαν. Ὃ δὲ μαχάριος,
?, M
εὐθέως τὴν εὐαγγελιχὴν διδασχαλίαν ἀναλαδὼν, ἣρ-
J ΩΣ Lg ΩΣ
ξατο τὴν πατρίδα, συνευδοχοῦντος Θεοῦ καὶ τοῦ βα-

creaverat, edocuit: in omnibus quoque civitatibus ΑΥ-

menie, in vicis, locis et in oppidis, separavit loca
domo Dei , non jaciens tamen fundamentum ecclesie , n c
erigens altare, quia non habebat honorem sacerdotii,
Loca solum circumvallabat , e£ Dominicum crucis sig

(igebat, cum in ingressibus tum in egressibus....

$ 132. Ab eo igitur incipiens tempore, jussit gemu
Saracenorum (1. Arsacidarum ) per otium divina doctr n
institui. Hac in re primus erat rex Teredatius cum o nn
domo sua, et cum reliquis generis sui. Nam hoc mod
studebat omnem animam ad rectam viam et cogni
nem veritatis adducere, omnium auditum implere di:
Evangelii, iisque secure viam vitze tradere, ut sempe
in corde haberent dominum Deum, ipsumque adorar
atque ei soli servirent. At ille, ubi eos per Dei gratiam
adduxerat, secum assumens regem , profectus est, ut ig
alis quoque partibus ditionis regni Armenic verbun
vite seminaret. Venit autem ad provinciam Daralista:
rum, ut ibidem etiam templa falsi nominis deorum de
struerent. Ubi vero advenerant in pagum, Tho lar
dictum, in quo erat templum, λευχοδόξων daemonum
vocatum, altare Barsaminz;; hoe primum destruentes
imaginem ejus confregerunt, omnesque thesauros auri et
argenti colligentes, pauperibus distribuerunt, totum ,
vero pagum cum agris ef finibus suis nomine e
sequestrarunt, et salutare signum ibi posuerunt. Po!
beatus, assumpta confestim doctrina evangelica , cop
provinciam, Deo probante et consentiente rege , a patri

E. dans le bourg de Thortan (1 τ Ἷ le ern d'un
dieu glorieux et. célébre, appelé Parschimnia (2).
ΤΙ516 ruinérent d'abord, et mirent en piéces la
tatue (3). S'étant emparés de tous les trésors en
or et en argent, ils les distribuérent aux pauvres,
et le bourg avec toutes les terres et les champs
furent donnés au nom de Dieu. Là aussi on éleva
le signe de la croix du Sauveur de tous. Ensuite
] e saint, prenant le caractére d'apótre sacré , avec
l'aide efficace du roi, s'occupa à détacher les ha-
|bitants de cette province du culte de leurs an-
eétres et de leurs coutumes sataniques, pour les
amener au service de l'obéissance du Christ, Et
pendant qu'ils semaient en eux le Verbe de vie,
| qu'il les exercait tous dans le culte de Dieu, il

— (1) Le bourg de Thortan, dans la Haute-Arménie, était
situé à l'orient de l'Euphrate. C'est dans cette localité que
ut enterré S. Grégoire avec quelques-uns de ses suc-
| eesseurs. ( Faustus de Byzance, Hist. d'Arm., liv. HII,

eh. 2.— Moise de Khoréne, Hisl. d' Arm., ΤΙ, 88. — Mesrob,

Vie de S. Nersés, ch. I. — Cf. aussi Indjidji, Arm. anc.,
Eo)

- (2) Le dieu Parschimnia est d'origine assyrienne. On
Je désignait sous l'épithéte de spitakapar, « glorieux ».
Moise de Khoréne (1. I, ch. 13; liv. IT, 14) l'appelle Par-
in, et Anania de Schirag le nomme Parcham l'Assy-
. La légende raconte que pendant l'hiver Vahak?n lui
vola de la paille, et s'enfuit avec le fruit de son larcin
"Atravers la voüte des cieux , en laissant tomber des brins
qui formérent la Voie lactée, appelée par les anciens
Arméniens « trace du voleur de paille ». (Emin, Rech.
-sur le pag. arm.,pag. 17.) Cf. plus haut, p. 24, et p. 40.

.de Parchamin fut transportée de la Mésopotamie par

HISTOIRE DU lnbaNE DE TIRIDATE.

(3) Moise de Khoréne (liv. II, ch. 14) dit que la statue .

167

se manifesta des miracles éclatants aux habitants
du pays, et les démons, sous des formes diverses,
s'enfuirent en masses pressées du cóté de la Chal-
die (4).

[ $ 133.] Les ayant aussi confirmés dans la foi,
Grégoire s'en alla dans une place forte appelée
Ani (5), sépulture des rois d'Arménie, et là éga-
lement , ils ruinérent les statues du dieu Aramazd,
qu'on disait étre le pére de tous les dieux. Aprés
avoir élevé aussi dans cet endroit le signe divin ,
ils donnérent le bourg avec son cháteau pour le
service de l'Église. Ensuite, il se dirigea sur la
province d'Eghéghiatz qui est sur les confins,
dans le bourg d'Erez oü se trouvaient les temples
les plus considérables des rois d'Arménie , consa-
crés spécialement au culte d'Anahid. Là, les dé-

Tigrane II, fils d'Ardaschés , dans le village de Thorfan,
et ajoute que cette statue était d'ivoire et de cristal,
montée en argerit.

(4) C'est-à-dire dans le pays de Chaldik qui se trouvait
dans le Pont. — Cf. plus haut, p. 44, note 3.

(5) Le fort d'Ani, appelé aussi Gamakh, et que Cons-
tantin Porphyrogénéte ( De adm. imp., ch. 50) nomme
Κάμαχα, était situé sur la rive occidentale de l'Euphrate,
dans le canton de Taranaghi. Ce fort était célébre , non-
seulement par son temple d'Aramazd et par ]a sépulture
des rois, mais aussi parce qu'on y gardait les trésors
dela couronne. Vers la fin du quatriéme siecle, les tom-
beaux des rois d'Arménie furent détruits par Méroujan
Ardzrouni, commandant les armées perses en Arménie,
aprés la mort d'Archag II (Faustus de Byzance, liv. HI,
ch. 2, et liv. IV, ch. 24). Lors de la domination byzan-
tine, Ani fut occupé par une garnison grecque , chargée
de protéger la partie orientale de l'empire contre les Ara-
bes (Cf. Indjidji ,-Arm. anc., pag. 7 et suiv.).

-σιλέως, ἀφιστὰν ἀπὸ τῶν πατρικῶν παραδόσεων, xai
τὰς σατανιχὰς χαὶ δαιμονιώδεις συνηθείας τῇ ὑποταγῇ
- 3l δουλείᾳ τοῦ Χριστοῦ προσφέρειν. Καὶ ὅτι ἔσπει-
ρεν xoi τούτοις τὸν λόγον τῆς c ζωῆς, πάντας εἰς θεο-
φέδειαν ἄγων, μεγάλα παρὰ τοῦ Θεοῦ χαὶ ταύτη τῇ
πατρίδι σημεῖα γέγονεν. Οἵ γὰρ δαίμονες, ὀφθαλμο-
φανῶς ἐν διαφόροις σχήμασι φυγάδες γενόμενοι, εἶσ-
ἦλθον εἷς τὰ μέρη τῶν Χαλτῶν.

3 133. Στηρίξας δὲ τοὺς πιστοὺς, ἐξελθὼν ἐπορεύθη
εἰς ὀχυρώτατον τόπον, καλούμενον Ἰαυὶ ( . Ἀνὴ, βα-
σιλιχὸν οἶκον ἐν τοῖς χοιμιητηρίοις τῶν τῆς Ἀρμενίας
βασιλέων, κἀκεῖ κατέστρεψαν τὸν βωμὸν τοῦ Κρόνου,
᾿ ποῦ πατρὸς Διὸς παντοδαίμονος, χαὶ τὸ δεσποτιχὸν
UÜ σημεῖον ἔστησαν: τὴν δὲ χκωμόπολιν σὺν τῷ ὀχυρώ-
p εἰς δουλείαν ἐχχλησίας ἃ ἀφώρισαν. Μετὰ δὲ ταῦτα
εἷς τὴν ὅμορον πατρίδα, Ἐχχλησιανὴν λεγομένην,
᾿ ἀνῆλθον, χἀχεῖσε ἐφάνησαν δαίμονες ἐν τοῖς μεγάλοις
ἱεροῖς τῆς Δρμενίας, ἐν τοῖς τόποις τῶν σεδασμάτων,

ὅπου ἦν ὃ βωμὸς τῆς Ἀρτέμιδος ἐν χωμοπόλει " Epnt:

᾿ ὡς γὰρ στρατιῶται μετὰ θυρεῶν συναχθέντες ἐμά- d

avellere traditionibus , et satanicas diabolicasque consue-
fudines subjectioni et famulatui Christi deferre : et
quandoquidem in iis seminabat verbum vite, omnes
ad cultum Dei impellens , magna a Deo huic etiam pro-
vinci: signa ostensa sunt. Nam dcemones variis formis ,
qu:e oculis patebant , fugientes, in partes Chaltorum in-
gressi sunt.

$ 133. Confirmatis autem fidelibus , egressus venit ad
locum munitissimum , Javi (1. Ani) nominatum , domuin
regiam ex cometeriis regum Armeni , et ibi everterunt
altare Saturni, patris Jovis , deorum principis , et signum
Dominicum erexerunt : oppidum vero cum munitione in
servitutem ecclesi? separarunt. Post hec in finitimam
profecti sunt. provinciam , dictam Ecclesianam , ibique
apparuerunt demones in magnis Armenie templis, in
locis sacrorum, ubi erat altare Artemidis, in oppido
Erez. Nam sicut milites collecti scutis pugnabant, et prae

168

mons, s'étant réunis comme une armée, avec des
boucliers, combattaient en faisant retentir les
montagnes d'un bruit épouvantable et de leurs
hurlements. Ensuiteils prirent la fuite, et leshautes
murailles, s'écroulant tout à coup , aplanirent le
sol. Saint Grégoire, avec le roi, l'armée et tous
ceux qui étaient venus, brisérent la statue d'or de
la déesse Anahid (1) , détruisirent tout et enlevé-
rent l'or et l'argent.

CX.

Ensuite , ayant traversé le fleuve Kail (Lycus),
ils détruisirent la statue de Nanéa (2), fille d'Ara-
mazd , dans le bourg de Thil (3), et ayant pris et
rassemblé le trésor des deux temples, ils les lais-
sérent en offrande avec les terres aux églises de

(1) La statue d'or d'Anahid était célebre chez les Ar-
méniens et les Occidentaux. Pline en a donné la descrip-
tion ( Hisl. nat., liv. 33, ch. 24), en disant que cette
statue d'or massif fit partie du butin emporté par Marc-
Antoine , lors de son expédition contre les Parthes. C'est
sans doute cette statue d'or qui avait valu à Anahid les
surnoms de oskedzin , « créée d'or », oskiamair, « mere
d'or », oskéhat , « d'or », que lui donnent les auteurs ar-
méniens, et notamment Agathange ( Cf. Emin, Recher-
ches sur le pag. arm., pag. 14 dela trad. fr.).

(2) Nanéa , Nané, est une divinité trés-peu connue. Les
Grecs l'assimilaient à Artémis (Joséphe , Ant. jud., XIII,
13); mais les Arméniens semblent en faire une forme
d'Astlig ou de Vénus (Emin, Recherches sur le pag.
arm., pag. 16).

(3) Thil, bourg de la Haute-Arménie, appelé Θαλίνα
par Ptolémée (V, 13, 12). C'est dans ce bourg que furent
enterrés les fils de S. Grégoire et le patriarche S. Ners?s
(Faustus de Byzance, III, 2; V, 24. — Mesrob, Vie de
S. Nersés, en arm., ch. 1 et 10).

AGATHANGE.

Dieu. Ainsi, dans beaucoup d'endroits, ils 1
naient les idoles muettes, perverses, fonduies,
sculptées, taillées , vaines , inutiles, pernicieuses
créations de ἰδ Diii insensés, e dl
qui s'étaient convertis de pee gré et avaient été
confirmés dans Ia foi. r4

[S 134.] ..... Saint Grégoire se háta dni
dansle canton de Terdjan (4), pour y ecu
y introduire la culture apostolique, délivrer les
habitants de la barbarie abominable, idolátre e
satanique , pour instruire ces races barbares, e

"
y r
NENNEN MEM LESEN

|

les conduire de la vie ápre et sauvage de l'idolà-

trie dans la voie droite et à la sagesse divine, et
leur faire connaitre la vérité évangélique. 1l alla
également au temple de Mihr (5) qu'on disait
d'Aramazd , dans la ville de Pakaiaridj (6) d
l'idiome de Parthes, et le détruisit aussi , T 93

(4) Le canton de Terdjan faisait partie de la Haute-
Arménie; il correspond à la Derxene ou Xerxéne .
Strabon (liv. XI,14,$ 5). Au quatorzieme siecle, le canton
de Terdjan se nommait Atakh, à ce que nous apprend Var-
tan dans sa Géographie ( St-Martin, Mém. sur l'Arm.,
t. II, pag. 434-435). T

(5) Mihr est un dieu d'origine perse, le méme que
Mithra (Emin, Rech. sur le pag. arm., pag. 20 et δεῖν.
de la trad. fr.). La traduction grecque a assimilé Mihr à
Vulcain,"Hoz:sro;; mais le rapprochement n'est s

'exact. n est vrai que Tigrane avait fait dresser la statue

de Vulcain dans le temple de Mihr à Pakaiaridj, statue

d

qu'Ardaschés avait enlevée comme butin de guerre ef
transporlée en Arménie.( Moise de Khoréne, IL, 14).
Toutefois ces deux divinités sont trés-différentes, et
ne peuvent en aucune facon étre confondues l'une avec
l'autre. P

(6) Sur cette ville, cf. Indjidji, Géogr. anc., pag. ^
et St- Martin, Mém. sur l'Arm., t. 1, pag. 74.

χοντο, xol ἀπὸ τῆς χραυγῆὴς αὐτῶν τὰ ὄρη ἠχήσαντα
ἐδόχει σείεσθαι. ᾿Εχχεχωρηχότων δὲ τούτων τοῦ ἱεροῦ,
xal ἐχπεφευγότων, χαταπεσὸν τὸ ἱερὸν μετὰ τοῦ
e J , ? , 5^ , € i
ὑψηλοτάτου τείχους, ἐν τάχει ἠδαφίσθη. Ὃ δὲ στρα-
τὸς ἅμα Τρηγορίῳ καὶ τῷ βασιλεῖ τὴν χρυσῆν εἰκόνα
Ὁ , , M ^ , m"
τῆς Αρτέμιδος συνέτριψαν, xai τὸν τόπον παντελῶς
καθελόντες, ἔλαδον τὸ χρυσίον χαὶ τὸ ἀργύριον" χά-
χεῖθεν περάσαντες τὸν Λύχον ποταμὸν χατέῤαλον τὸν
- 5 fs * 1 ^ , P" L
τῆς ᾿Αθηνᾶς βωμὸν, θυγατρὸς Διὸς, ἐν τῇ χωμοπόλει
Θεσδίας, τοὺς δὲ θησαυροὺς ἀμφοτέρων τῶν ἱερῶν
συνάξαντες, ἀφώρισαν εἷς ὑπηρεσίαν ἐχχλησιαστιχῶν
χειμνηλίων μετὰ τῶν τόπων αὐτῶν. Καὶ οὕτως ἀπὸ
πολλῶν πατρίδων ἐξῆραν τὰ σχάνδαλα, χωφά τε xal
χωνευτὰ xal γλυπτὰ εἴδωλα, βλαδερά τε xal ἀχρεῖα,
πεποιημένα ἀπὸ τῶν ἀνοήτων xat ἐξεστηκότων ἀνθρώ-
πων.

S 134. .... Μετὰ δὲ ταῦτα ἔσπευδεν 6 ἅγιος Γρη-
γόριος χαταλαύεῖν xol τὴν τῶν ερανιτῶν πατρίδα,

clamore eorum montes resonantes videbantur moveri.
Verum illis e templo discedere coactis et aufugientibus :
concidens templum cum altissimo muro confestim aequa -
tum est solo. Exercitus vero cum Gregorio et rege au-
ream imaginem Dianc confregerunt , locumque omni:
subvertentes , abstulerunt aurea et argentea. Inde tam i-
cientes Lycum fluvium, dejecerunt Minerva aram , Jovi
fili, in oppido Thesdias : thesauros vero utrius Ἢ
templi collectos segregarunt ad usum ecclesiastico :
ornamentorum cum locis ipsis. Hoc modo a multis p" -
vinciis abstulerunt offendicula , surdaque et tornatilia ef.
sculpta idola, noxiaque et inutilia , ab hominibus amen- |

tibus et m fabricata.

P»
:

JA
;
"qu'aux fondements, Il en prit les trésors pour
les distribuer aux pauvres, et il consacra le ter-
vain à l'Église. Il confirma les habitants du pays
| dansla science dela vérité. Ensuite il commenca
à instruire avec soin dans la sagesse divine la
'our du roi, ainsi que les grands et les nobles de
'arinée,

CXI.

- [S 135.] Ensuite le roi Tiridate, avec sa femme
-]a reine Aschkhen et sa sour Khosrovitoukhd,
| commanda qu'on réunit toutes ses troupes, et
[ (d aprés ses ordres elles arrivérent aussitót au ren-
2

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

169

dez-vous indiqué, qui étaitla ville de Vagharscha-
bad, dans la province d'Ararat. Le roi y vint aussi
et toutes les cohortes s'y rassemblérent ; les grands,
les préfets , les gouverneurs, les nobles, les géné-
raux, les commandants,; les princes, les satra-
pes, lesjuges, les magistrats, tous se présentérent
devant le roi. Celui-ci décida, de concert avec eux,
de háter la possession de si grands biens : « Hátons-
nous d'élire pour notre pasteur Grégoire, qui nous
a été donné par Dieu comme guide, pour qu'il
nous illumine par le baptéme, et qü'il nous re-
nouvelle par le sacrement du Créateur. » Mais
Grégoire ne voulait pas consentir à recevoir le

᾿χαὶ τὸ ἀποστολιχὸν χήρυγμα χἀχκεῖσε σπείρας, dmo-
| στῆσαι τῆς βδελυρᾶς τῶν δαιμόνων προσχυνήσεως xot
τῆς ἐφιαλτιχῆς ἐνεργείας τὰ βαρύαρικὰ μέρη, καὶ εἰς
τὰ μαθήματα τῆς θεϊκῆς σοφίας μεταλαδεῖν τὸ τραχύ-
πάτον ἔθνος xal περιφερόμενον ἐθνικαῖς ἀγωγαῖς, ὥστε
j πεπαιδευμένους χαὶ γεγυμνασμένους ἐν τοῖς εὐαγγελι-
᾿ χοῖς παραγγέλμασι. καὶ οὐχ οἴους (l. οἰκείους) κατα-
| στῆσαι, ἔφθασεν οὖν ἐν τῷ ἱερῷ Ἡφαίστου, λεγομένου
υἱοῦ τοῦ Διὸς, ἐν χώμη λεγομένῃ Βαραάριξ χατὰ τὴν
τῶν Πάρθων γλῶσσαν, χαὶ τοῦτο ἀπὸ θεμελίων χα-
πέσχαψεν, τοὺς δὲ ἀποχειμένους θησαυροὺς συλλέ--
᾿ ἔαντες, τοῖς πτωχοῖς διένειμαν᾽ χαὶ τὸν τόπον τῇ ἐχ-
᾿χλησίᾳ ἀφώρισαν, καὶ ἐστήριξαν ἐν τῇ γνώσει τῆς
ἀληθείας. Kot ἀπὸ τότε ἔσπευδεν τοὺς. οἰχειοτάτους,
xoi τοὺς μεγάλους τοῦ παλατίου x«i ἐλευθέρους ἐν
γένει ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ σοφία παιδεῦσαι.

etiam promulgando praedicationem, abstrahere ab abo-
minanda demonum adoratione, et ab Ephialtica opera-
tione partes barbaricas , et ad disciplinara divinc sapien-
lix transferre gentem durissimam , institutisque gentili-
bus cireumlatam, ut eruditi et exercitati essent evan-
gelicis monitis et amici fierent. Venit ergo ad tem-
plum Vulcani, qui Jovis filius dicitur, in pago Baraariz
nominato secundum linguam Parthorum, et hoc a fun-
damentis everterunt : sed thesauros ibi jacentes college-
runt, et diviserunt pauperibus : locum pro ecclesia se-
questrarunt , et ipsos in cognitione veritatis confirmarunt.
Ab eo tempore festinavit familiarissimos , et proceres pa-

latii, et genere liberos, Dei scientia erudire.

CAPUT DUODECIMUM.

. Sanctus Gregorius cum insigni comitatu et cum litteris Casaream missus a rege, ibique ordi-
τ natus archiepiscopus , redit in Armeniam cum litteris Cosareensium.

S 135. Ὁ δὲ βασιλεὺς 'Γηρηδάτιος σὺν τῇ βασι-
λίσση ᾿Ασιχήνη, καὶ τῇ ἀδελφῇ αὐτοῦ Κουσα ρωδούχτᾳ,
ἐχέλευσεν enata δυοθυμαδὸν τὰ στρατ τεύματα.
Οἱ δὲ διὰ τάχους εἰς τὴν ὡρισμένην ἡμέραν παρεγέ-
γοντο εἰς Ἄραρὰτ τὴν πατρίδα, xoi Οὐαλεροχτίστην
τὴν πόλιν, ἔνθα καὶ 6 βασιλεὺς ἐπορεύετο. Καὶ συνή-
χθησαν μεγιστᾶνες. xat φύλαρχοι, xat vomdpyat,
xal oi ἐν ἀξιώματι ἔντιμοι, στρατοπεδάρχαι, xal οἵ
ἐπ᾽ ἐξουσιῶν ἄρχοντες, σατράπαι τε xal ἐλεύθεροι,
xal παρίστανται ἐνώπιον τοῦ βασιλέως. Συμῥούλιον
δὲ ἔλαύεν μετὰ πάντων ὃ βασιλεὺς, σπεύδων αὐτοὺς
᾿ ἀγαθῶν ἔργων χληρονόμους γενέσθαι. χαί φησιν"
Δεῦτε τοῦτον ἐν τάχει, τὸν δοθέντα παρὰ τοῦ Θεοῦ
τῆς ζωῆς ἡυῶν ὁδηγὸν, ποιμένα χαταστήσωμεν τὸν
Γρηγόριον, ὅπως φωτίση ἡμᾶς διὰ τοῦ βαπτίσματος,
x«t ἀναχαινίση διὰ τῶν ζωοφόρων μυστηρί ὧν τοῦ

$ 135. Rex porro Teredatius cum regina Asichene et
sorore sua Cusaroducta jussit unanimiter congregari
exercitus. Hi vero velociter ad diem prastitutum adve-
nerunt in provinciam Ararat, et in civitatem Valeroctisten,
quo et rex profectus est. Congregati autem sunt magnates,
principes tribuum , locorum principes, et qui in digni-
tatibus sunt honorati, agminum duees, magistratuum
principes et liberi, adstiteruntque coram rege. Consul-
tabat autem cum omnibus rex , Studens bonorum operum
eos reddere possessores, et dixit : Agite, hunc Grego-
rium , qui a Deo nobis datus est vitze dux, quamprimum
constituamus' pastorem, ut illuminet nos baptismate

et renovet mysteriis vitam afferentibus ereatoris nostri

170 AGATHANGE.

grand honneur du sacerdoce. « Je ne puis, disait-
il, soutenir une telle dignité à cause de sa gran-
deur, car c'est un honneur et une gloire ineffable
donnée par le Christ, d'étre intercesseur entre
Dieu etles hommes. Cherchez donc et trouvez
quelqu'un qui en soit digne. »

[S 136.] Alors Dieu envoya au roi une vision
admirable, parce qu'il voyait l'ange de Dieu qui
lui parlait : « Vous devez, disait-il, conférer sans
tarder le sacerdoce à Grégoire, afin qu'il vous
éclaire par le baptéme. » L'ange de Dieu appa-
rut également à Grégoire, et il lui dit de ne point
s'y refuser : « car, disait-il, cela est ordonné
par le Christ. » Alors il consentit aussitót et dit :
« Que la volonté de Dieu soit faite! »

(1) La race d'Ankegh était issue de Baskam , petit-fils
de Haigag ( Moise de Khoréne , I, 13), surnommé Dork
(II, 8). Faustus de Byzance dit que les possessions de
cette satrapie se trouvaient dans le canton de Dzop, situé
dans la quatriéme Arménie.

(2) Cette province, appelée aussi Aghdzen, située au sud
de l'Arménie et sur les bords du Tigre, correspond au
pachalik d'Amid. Les Byzantins la nommaient Arzanéne
( Indjidji, Arm. ane., pag. 62. — St-Martin, Mém. sur
DPArménie, t. I, pag. 156 ct suiv.).

(3) Le titre de ptiachtehkh , que les Grecs ont rendu
par πητιάξ (Visconti, Jcon. grecque, t. 11, pag. 386),
veut dire « commandant des frontiéres. » (Cf. Moise de
Khoréne, II, 8.)

(4) Ce personnage portait, selon. Moise de Khoréne
(II, 7), le nom d' Ha?r-ichkhan, « prince-pére ».

. généralissime , chef des troupes arméniennes (6);

CXII.

avec une grande joie, rassembla les principaux
satrapes et les gouverneurs du pays. En premier
lieu, le prince de la maison d'Ankegh (1); le se
cond, le prince d'Aghdsnik (2) qui était grand.
ptiachtchkh (3); le troisiéme, le prince chef des

chef de la cavalerie (5); le cinquiéme, le prince.

le siiéme, le prince du pays de Gortouk (7); le
septiéme, le prince du pays de Dzop (8); le:
huitiéme, le prince du pays des Karkars (9);
nommé le second ptiachtchkh ; le neuviéme, le.

(5) Le thakatir « qui pose la couronne » était égale--
ment asbed « chef dela cavalerie ». Cette charge appar--
tenait aux Pakradouni (Bagratides), issus du juif Paka--
rad, auquel Valarsace avait conféré cette important
dignité (Moise de Khoréne, II, 7, 8). -

(6) Ce prince s'appelait Ardavazt Mantagouni (Moise
Khoréne, II, 82). ;

(7) Canton dela province de Gordjaik ( Moise de Kh.,
II, 8.)

(8) Dans la quatrieme Arménie. Ce canton répond à la -
Sophéne de Strabon (XI, 14, 2). — Cf. Moise de Kh., II, 8. -

(9) Le Koukharkh est une province de l'Arménie 560:
tentrionale , qui répond à l'ancienne Gogarene de-Stra-
bon (XI, 14, 4).

δημιουργοῦ ἡμῶν Θεοῦ. *O δὲ Γρηγόριος οὐχ ἐδούλετο
καταδέξασθαι τὴν τῆς ἀρχιερωσύνης τιμήν * OUx εἰμι
ἱκανὸς, λέγων, διὰ τὸ ἄπειρον ὕψος τῆς θεότητος
ταύτην βαστάξαι' ἀνεχδιήγητα γὰρ δωρήματα ὑπάρ-
χουσιν ἀπὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ δόξης τῷ ἡγουμένῳ xai
μεσίτη γινομένῳ Θεοῦ xol ἀνθρώπων. ᾿Αλλὰ ζητή-
σατε τὸν ἄξιον εἰς τοῦτο προχειρισθῆναι.

8. 136. Τότε θεωρεῖ ὃ βασιλεὺς ὅραμα φούερὸν
παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀποδειχθὲν αὐτῷ. Εἶδεν γὰρ Θεοῦ
ἄγγελον λέγοντα αὐτῷ" Δεῖ δμᾷς, φησὶ, τὸν l'onyó-
ριον χληρῶσαι ἀνυπερθέτως ἐν τῇ τῆς ἱερωσύνης
τιμῇ, ὅπως φωτίση ὑμᾶς. (Ὡσαύτως ἐφάνη καὶ Γρηγο-
pip αὐτὸς ὃ ἄγγελος, λέγων: M3, τολμήσης ἀντιστῆ-
ναι, παρὰ τοῦ Χριστοῦ γὰρ ταῦτά σοι προστέταχται.
Καὶ εὐθέως καταδεξάμενος, ἔφη" Τὸ θέλημα τοῦ Κυ-
ρίου γενέσθω.

| Τότε ὃ βασιλεὺς μετὰ πολλῆς χαρᾶς καὶ σπουδῆς
χαὶ φόδου μεγάλου ἐφρόντιζεν. Κελεύει οὖν τοὺς
ἀρχηγοὺς τῶν σατραπῶν συγχαλέσασθαι, χαὶ το--
πάᾶρχας. Καὶ πρῶτος ἄρχων ᾿Αγγελιτῶν οἴχου, 6
δεύτερος ἄρχων ᾿Αλσενῶν, 6 τῆς χομητατησίας, ὃ

. piros ἄρχων ἐπὶ τῆς ἐξουσίας Πατρίχιος λεγόμενος,
ὃ τέταρτος ἄρχων ὃ τὸ διάδημα ἐξουσίαν ἔχων ἐπι-
oat τῷ βασιλεῖ, 6 λεγόμενος ᾿Ασπέτων, ὃ πέμπτος

Dei. At Gregorius nolebat acceptare honorem summi ἢ
sacerdotii. Non sum idoneus , aiebat, propter immensam |
sublimitatem divinitatis hunc honorem possidere. Nam
inenarrabilia a gloria Christi habet dona, qui ductor fit 1
hominumque intercessor apud Deum. Verum quarite

dignum , qui ad hoc promoveatur. :

$ 136. Tunc offertur regi visio verenda , eidem a Deo '
ostensa. Vidit enim Dei angelum sibi dicentem : Oportet
vos, inquit, Gregorium sine dilatione sortiri in honorem. |
sacerdotii, ut vos illuminet. Similiter Gregorio visus est
idem angelus, dicens : Ne priesumpseris resistere : nam
hax tibi a Christo mandata sunt. Ille statim annuens,
dixit : Fiat voluntas Dei ! :

Tunc rex ingente *cum gaudio studioque et timore
magno reí curam suscepit. Jussit ergo convocari sa-
traparum duces, et locorum principes. Primus prin-
ceps domus Angelitarum : secundus princeps Alse-
narum, qui est ex comitatu : tertius princeps, qui à -
dignitate sua Patricius dicitur : quartus princeps, qui |
auctoritatem habet redimiendi regem diademate, dictus -
Aspeton : quintus princeps, castrorum prefectus militi -

prince du pays des Reschdouni (1);le dixiéme,
prince du pays de Mog (2); le onziéme, le
ince du pays de Siounik (3); le douziéme, le
ince du pays de Zotek (4); le treiziéme, le
| prince du pays d'Oudi (5); le quatorziéme, 1e
"prince préfet du canton de Zaravant et de Her(6) ;
Je quinziéme , le prince de la race de Malkaz (7);
Je seiziéme, le prince des Ardzrouni (8). Ce sont
dà les princes choisis, les. préfets et les gouver-
neurs, les chefs de mille et de dix mille soldats
"Arménie, de la race de Thorgom. Le roi, les
yant rassemblés , les envoya en Cappadoce, dans
-Ja ville de Césarée, qui dans l'idiome arménien
"s'appelle Majakh (9). C'est là qu'ayant envoyé

— (1) Canton de la province de Vasbouragan, situé sur
[ Jes rives méridionales du lae de Van.

|. (2) Province de la Grande Arménie, située à orient
| du Tiére, dansles montagnes du Kurdistan, et qui parait
— étre la móme que la Moxoéne d'Ammien Marcellin ( liv.
Pob. 7),

... (3) Cette province s'étendait depuis l'Araxe jusqu'au-
- delà du lac de Sévan. Les satrapes de cette province des-
ndaient de Haig, et étaient qualifiés par les Grecs d"'Ac-

- t. I, pag. 397). Plus tard la Siounie devint l'apanage des
princes Orbélians, qui en furent dépouillés par les
— Musulmans.

(4):La tribu des Zotek, issue de la race d'Ahran
(Moise de Khoréne , II, 7), occupait le pays situé à l'o-
rient du Kour ou Cyrus.

(5) La tribu des Qudi occupait le territoire situé à
|. l'extrémité septentrionale de l'Arménie sur les rives du
.. Kour. C'est ce pays qui est appelé Oténe par Pline ( VI,
- 13). — €f. S.-Martin, Mém. sur l'Arm., t. I, pag. 226
etsuiv.

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

T4
Grégoire, Tiridate voulait le faire nommer grand
pontife de tout son pays.

CXII.

[S 139.| ..... Grégoire monta dans le char en-
richi d'or du roi, trainé par des mules blanches;
et tous les princes réunis l'accompagnérent avec
des chars et des chevaux, avec des troupes et des
banniéres, chacun conduisant sa cohorte. Ils
quittérent la province d'Ararat et la ville de Va-
gharschabad, et ils arrivérent aux frontiéres des
Grecs, οὐ ils trouvérent l'hospitalité dans toutes
les villes et furent recus avec de grands hon-

(6) Ces deux cantons faisaient partie de la Pers-
ménie , et se trouvaient situés sur le versant des mon-
tagnes du Kurdistan vers l'est, et du cóté d'Ourmiah.
— Of. S.-Martin, Mém. sur l'Arm., t. I, pag. 178.

(7) La race de Malkaz descendait des Khorkhorouni,
issus de Haig. Le chef de cette race était commandant
des gardes du corps du roi (Moise de Khoréne, 11, 7).

(8) Cette satrapie fut fondée par Vagharschag. Le
chef avait le privilége de porter les aigles devant le roi
(Moise de Khoréne, II, 7). Les Ardzrouni régnérent au
dixiéme siecle dans le Vasbouragan (Thomas Ardzrouni ,
Hist. des Ardzrounis, en arm. — Indjidji, Archéol.
arm., t. IL, pag. 109-121).

(9) Mazaca fut fondée , selon les traditions arméniennes ,
par Majakh, deux mille ans avant J.-C. (Moise de Kh., I,
13). Le nom de Césarée, qui remplaca celui de Mazaca,
fut donné à cette ville par Tibére ( St-Martin, Mém.
sur l'Arm., Y, pag. 185-186).

ἄργων στρατοπεδάρχης στρατηλατιχῇς ἐξουσίας τῆς
; V8 , PAR. ὃ ὃ: No $ Tc K δοδιτῷ
ρμενίων χώρας, ὃ ἕκτος ἄρχων ὃ τῆς Κορδούδιτῶν
, € 4 e. L4
χώρας, 6 ἕδδομος ἄρχων 6 ἕτερος χομητατήσιος " ὃ
ὄγδοος ἄρχων τῆς ἹῬουστινῶν χώρας, ὃ ἔννατος ἄ9-
χων τῆς Κωμητῶν χώρας" ὃ δέκατος ἄρχων τῆς Συ-
νιστῶν χώρας, ὃ δωδέκατος ἄρχων ὃ Σουδέων χώρας,
"wi ὃ τρισχαιδέχατος ἄρχων ὃ τῆς Σουτιῶν χώρας.
€, , be. , Nos M
0 τεσσαρεσχαιδέχατος. 6 ἐθνάρχης Ζαρουανδῶν καὶ
Χεχρᾶς τῆς πατρίδος" ὃ πέμπτος καὶ δέχατος ἄρχων,
ὃ τοῦ Μαλχασιῶν οἴχου" ὃ ἑξχαιδέχατος ἄρχων, ὃ
EIN c^ -" "NE S. LAMP: M
Ασουρουνῶν. Οὗτοι ot. ἄρχοντες οἵ ἐχλεχτοὶ, τοπο-
χράτορες, πατριαρχιχοὶ, χιλίαρχοι χαὶ μυρίαρχοι ἐν
μέσῳ τῆς Ἀρμενίων χώρας olxou Θοργὼμ,, οὺς συνα-
θροίσας 6 βασιλεὺς, ἀπέστειλεν εἰς τὰ μέρη Καππα-
δοχίας εἰς πόλιν Καισαρέων, κατὰ τὴν ᾿Αρμενίων διά-
λεχτον Μασὰχ λεγομένην, ὅπως ἀπελθόντες τὸν Γρη-
γόριον ἀρχιερέα χαταστήσωσι πάση τῇ χώρα.
5. 139. ..... ᾿ἈΑνεδίδασαν δὲ τὸν ἅγιον Γρηγόριον
2 ^ -
-£y τῷ χρυσεμπάστῳ ἅρματι, ἕλχομένῳ λευκαῖς ἣμιό-
M , » e D
νοις, χαὶ πάντες οἱ ἄρχοντες μετ᾽ αὐτοῦ μετὰ τῶν
ς , E
ἁρμάτων xot ἵππων, ἕκαστος σὺν τῷ ἰδίῳ στρατεύ-

egionis Armenice : sextus princeps, prefectus regionis

Cordobitarum : septimus princeps, alius cx comitatu :
octavus princeps, regionis Rustinarum prefectus : de-
cimus princeps , regionis Synistarum : duodecimus prin-
ceps, regionis Sudeorum : decimus tertius princeps,
regionis Sutiarum : decimus quartus, prefectus gentis
Zaruandarum et provinci: Checras: decimus quintus,
princeps Malchasiarum domus : decimus sextus, princeps
Asurunarum. Hi sunt principes electi , locorum przefecti,
capita familiarum , mille et decem millium ductores in
regione Armenic ex familia Thorgom , quos collegit rex,
et misit in Cappadociam ad civitatem Cosaream , secun-
dum idioma Armenorum Masach dictam, ut proficiscentes
Gregorium constituerent summum sacerdotem totius
regionis.

S891... Sanctum vero Gregorium ascendere fece-
runt in currum auro distinctum, tractum a mulis can-
didis, οἵ omnes cum ipso principes cum curribus et
equis, singuli cura. agminibus suis egressi a provincia

112 AGATHANGE.

neurs. On leur témoignait une grande joie, on
leur donnait des fétes et des banquets , lorsqu'on
apprenait les miracles opérés par Dieu, la con-
version salutaire de ceux qui étaient venus, et
leur progrés dans la voie du bien. Étant ainsi
fétés sur toute la route, ils arrivérent à Césarée et
ils y virent le saint catholicos Léonce (Léontios) ,
tout le clergé de l'Église par ordre de dignités,
et tous les ministres des moeurs angéliques. Aprés
les avoir salués, ils racontérent tout ce que Dieu
avait opéré, et ils présentérent la lettre du roi
au saint pontife qui la recut avec de grandes
démonstrations d'allégresse. Tous les habitants,
les accueillant avec amour, leur faisaient avec joie
une grande féte; ils accueillirent saint Grégoire à
cause des mérites de ses vertus et des souffrances
qu'il avait endurées dans son martyre, et ils le
recurent avec des cierges, des chants et des
hymnes spirituelles, Les grands de la ville lui té-
moignérent un grand respect , et l'honorérent de

(1) Sur l'apostolat de S. Grégoire ct la légalisation ec-
clésiastique-de ses travaux qu'il alla chercher Iui-méme
à Césarée , avec le titre d'évéque d'Arménic, consultez

grand ceur, suivant la coutume de ceux qui ap-
partiennent au Christ. Ainsí5 il fut honorable
accueilli de tous, à cause du bonheur qu'il
éprouvé en obtenant le titre de martyr. i

[5 140.] Alors on convoqua dans la ville de
sarée un concile composé de beaucoup d'évéqui
pour ordonner saint Grégoire, et lui concéd
l'honneur del'humble sacerdoce du Christ et lad
gnité de l'épiscopat pour la gloire de Dieu. Τὶ
saints évéques réunis et le saint catholicos Léone
lui imposérent les mains avec le saint Évangile
pour qu'il recüt l'autorité surla terre et dans le
et les clefs du royaume céleste (1). Ensuite ils pri
rent congé de saint Grégoire et des princes, a 'ec
de graude lionneurs, et lui donnérent une lettre e
une escorte. Ceux-ci se mirent en route, et, ayan!
quitté la ville, avec la gràce de Notre-Seigneur
Jésus-Christ, ils arrivérent à la ville de Sébast«
oi, ayant trouvé des demeures , ils résidérent plu-
sieurs jours, Grégoire y rencontra beaucoup de

Fabricius, Lux salutaris , p. 640. — Blumhardt, His
génér. de l'élabl. du Christ. (trad. de Bost.), t. I, p. 292;
— Lenain de Till emont, Mémoires, t. V, p. 112. :

ματι, ἐξελθόντες ἀπὸ ᾿Αραρὰτ τῆς πατρίδος καὶ Οὐα-
λεροχτίστης πόλεως, ἔφθασαν ἐν τοῖς δρίοις ᾿Ιωνίας,
πολλὴν τιμὴν εὑράμενοι. πανταχοῦ ἐν ταῖς πόλεσι,

μετὰ πλείστης χαρᾶς χαὶ εὐφροσύνης προπεμπόμενοι,
ἐπειδὴ ἀχούοντες ἦσαν ἅπαντες τὰ θαυμάσια τοῦ
Θεοῦ, χαὶ τὴν γινομένην σωτηρίαν, xoi τὰς ἐπ᾽ ὧφε-
λείᾳ πορείας αὐτῶν, Οὕτως πανταχοῦ ὁδηγηθέντες",
ἔφθασαν εἰς τὴν Καισχρέων πόλιν, χαὶ ἐθεάσαντο
ἐχεῖ τὸν ἁγιώτατον χαὶ καθολικὸν Λεόντιον, xol πάν-
τας τοὺς ἐχχλησιαστιχοὺς χοροὺς τῶν ἁγίων χληριχῶν,
χαὶ τὰς ἀγγελιχὰς καταστάσεις ἐν τῇ ἀσχήσε: xol
λειτουργία. Καὶ ἀσπασάμενοι αὐτοὺς διηγήσαντο τὰ
γενόμενα παρὰ τοῦ Θεοῦ" προσήνε γχαν δὲ χαὶ τὴν
ἐπιστολὴν τοῦ βασιλέως τῷ Siehe. ἐπισχόπῳ"

ὅστις, μετὰ πλείστης χαρᾶς δεξάμενος, σὺν. πάση τῇ
πόλει ηὐφραίνετο, καὶ πάντες ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἑώρταζον
πανη γυρικὴν ἑορτήν. "(oy δὲ ἅγιον Γρηγόριον ἀξίως
ἐτίμησαν, κατὰ τὴν ἐνάρετον αὐτοῦ d) σιν, xal τὸ
μαρτυριχὸν στάδιον ψαλμοῖς χαὶ πνευματιχοῖς ἄσμα-
σιν δοξολογοῦντες - χαὶ τῶν ἀρχόντων δὲ τῆς πόλεως
φιλοτίλως δεξαμένων αὐτοὺς μετὰ σπουδαιοτάτης
φροντίδος χατὰ τὸ χριστιανιχὸν σπούδασμα. Οὕτως
παρὰ πάντων δεόντως ἐτιμήθησαν, 43i μάλιστα διὰ
τὸ ἀξίωμα τοῦ μαρτυριχοῦ ὀνόματος.

5. 140. Μετὰ ταῦτα οὖν γίνεται σύνοδος ἐπισχόπων
ἐν τῇ Καισαρέων πόλει, ἵνα τὸν ἅγιον χειροτονήσωσιν,
ὥστε ἐγχειρισθῆναι αὐτῷ τὴν τιμὴν τῆς ταπεινώσεως
καὶ ἀρχιερωσύνης τοῦ Χριστοῦ, χαὶ τὸ ὕψωμα τῆς
ἀρχιερατικῆς δόξης τοῦ Θεοῦ. Τὸ δὲ ἅγιον Εὐαγγέ-

τον χατὰ τῆς χεφαλὴς αὐτοῦ χουφίσαντες, ἐπέθηκαν

Ararat et urbe Valeroctiste, venerunt ad confinia I
nie, multum honoris ubique recipientes in urbibus
magnoque cum gaudio et oblectatione deducti , quand ο-
quidem omnes audiebant mirabilia Dei , factamque salt
tem, et itinera,eorum frucetuosa.'Sic ubique dedueti,
venerunt ad civitatem Cesaream , et ibidem viderunt
sanctissimum et catholicum Leontium, et omnes cho 0:
ecclesiasticos sanctorum clericorum , et. angelicos con-.
sessus in exercitatione et liturgia. Ubi illos salutaverant,.
narrabant facta a Deo : epistolam vero regis attulerunt
sanctissimo episcopo, qui, ea summo cum gaudio accepta,
cum tofa civitate exsultabat, et ormmnes simul mag i-
licam celebrarunt festivitatem. Sanctura quoque Grego-
rium digne honorarunt propter fortia ejus certamína,
lotum etiam martyrii ejus cursum psalmis et canticis
Praeterea civitatis |
principes honorifice eos cum diligentissima cura exce

spiritualibus gloriose celebrantes.

runt secundum christianorum studiura. Sic ab omnibus -
decenter honorabantur, et maxime propter dignitatem -
nominis martyris.

$ 140. Post hoec igitur habitum est concilium episco-
porum in civitate Coscerea, ut sanctum manus impo-
nendo ordinarent, ipseque acciperet honorem humilia- -
tionis et summi sacerdotii Christi , et excellentiam pontis
ficalis honoris Dei. Cum autem levarent super caput -
ejus sanctum Evangeliam, manus imposuerunt episcopi

moines qu'il persuada de venir avec lui pour les
ordonner prétres dans son pays, et il en emmena
in grand nombre. Il fut magnifiquement recu par
les évéques de cette ville , par les grands et par le
ipeuple. Partout oü ils passaient, une foule im-
mense se pressait pour voir le saint évéque Gré-
goire, et pour recevoir sa bénédiction............
Ensuite............ ayant accompli de cette maniere
ler r long voyage, en bonne santé , en prospérité
et remplis d'allégresse spirituelle , ils arrivérent
'en Arménie,

CXIV.

[S 141.] Étant arrivé aux confins de l'Arménie,

,

pe apprit que le temple de Vahak'n, dans

E 1) Le mont Karké faisait partie dela chaine des mon-
ns du Kurdistan (St-Martin, Mém. sur l'Arm., i. 1,
. 32
(0) ne principale du canton de Daron, dans la pro-
vince de Douroupéran , célébre par les temples des dieux
nationaux de l'Arménie.
. (3) Le dieu Vahak'n était représenté dans ce temple

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

173

le canton de Daron, était rempli d'or et d'argent
et de beaucoup de présents offerts par les grands
rois, et célébre parle nom de la huitiéme statue du
dieu appelé Vahak"n, destructeur de dragons. C'é-
tait l'endroit des sacrifices des rois de la Grande
Arménie, situé sur le sommet du mont Karké (1) et
proche de l' Euphrate , en face de la grande mon-
tagne du Taurus, et, à cause des nombreux sacri-
fices qui s'y faisaient, on l'appelait encore Achdi-

' chad (lieu des sacrifices) (2). Trois temples étaient

encore restés debout : le premier était le temple
de Vahak'n (3); le second, celui dela divine Mére
d'or, et la statue avait aussi ce nom, c'est-à-dire
la Mére d'or (4); le troisiénie ἰτιᾶς était celui
de la déesse Astghig, appelé aussi la résidence
de Vahak'n, et qui est l'Aphrodite des Grecs.

sous la forme d'un homme tuant un dragon. Les anciens
bardes arméniens récitaient au son du pampirn les exploits
de Vahal?n, qui avait délivré le pays des monstres qui
l'infestaient (Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., I, 31).

(4) Ce nom était donné à la déesse Anahid, comme
nous l'avons dit dans une note précédente.

E ἃς χεῖρας οἵ ἐν τῇ ἁγίᾳ συνόδῳ ἐπίσχοποι, ὧν sain

Δεόντιος. Λαξὼν οὖν τὴν ἐξουσίαν ὁ ἐν οὐρανῷ χαὶ ἐπὶ
γῆς δῆσαι καὶ λῦσαι, χατὰ τὸ ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου,
χαὶ τὰς χλεὶς τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, προπέμπεται
ὑπὸ τοῦ πλήθους ἐπισχόπων ὃ ἁγιώτατος Γρηγόριος
μετὰ πολλῆς τιμῆς χαὶ ᾿ γραμμάτων. ᾿Ῥξελθόντες δὲ
ἐχεῖθεν ἐν τῇ χάριτι τοῦ χυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ,
ἔφθασαν τὴν Σεδαστινῶν πόλιν, κἀκεῖσε χαταμείναντες
ὥἥμέρας οὐχ ὀλίγας, ἔπεισαν πλείονας τῶν εὐλαύε--
στάτων ἀδελφῶν συνεξελθεῖν αὐτοῖς, ἵνα ὃ ἁγιώτατος
ἀρχιεπίσχοπος χληρώσῃ αὐτοὺς ἱερατιχῷ χλήρῳ ἐν τῇ
ἰδίᾳ χώρᾳ, καὶ πολλοὺς χοροὺς συμπαραλαθόντες
ἐπορεύοντο.

Φιλοτίμως δὲ παρὰ πάσης χώρας τῶν

* ἐπισχόπων χαὶ τῶν ἀρχόντων xol λαῶν ὑπεδέχοντο.
Ἐπὶ δὲ τῇ αὐτῶν πορείᾳ συνήγετο ὄχλος πολὺς τῶν
λαῶν, ὥστε ἰδεῖν τὸν ἅγιον ἀρχιεπίσχοπον Τρηγόριον,
ἵνα εὐλογηθῶσι παρ᾽ αὐτοῦ..... Μετὰ δὲ ταῦτα.........
᾿διήνυσε τὸ μῆκος τῆς 0000 μετὰ πολλῆς εὐοδώσεως
xoi πνευματικῆς χαρᾶς μέχρι τῆς ἰδίας χώρας.

S rn. Καὶ ὅτε ἔφθασαν εἰς τὰ ὄρη τῆς Ἀρμενίων
χώρας, ἤχουσεν ὃ ἅγιος Γρηγόριος, ὅτι 6. Βαθήιος
βωμὸς κατελείφθη ἐ ἐν χώρᾳ Ταραυνῶν , βωμὸς πλου-

σιώτατος, μεστὸς ἀργυρίου xxi χρυσίου. Ἣν γὰρ
ἐκεῖ πολλὰ ἀναθήματα μεγάλων βασιλέων ἀποχεί-
μενα. Προσηγορεύετο δὲ ὃ βωμὸς ὀγδόου σεθάσματος
τοῦ ἐμφημοτάτου δραχοντοπνίκτου Ἡρακλέους y τόπος
θυσιῶν βασιλέων Ἀρμενίας μεγάλης ἐν τοῖς Χαρχα-
| ρεῶν ὄρεσιν. Ἣν δὲ ἐπάνω τοῦ ποταμοῦ Εὐφράτου,
χατέναντι τοῦ μεγάλου ὄρους Ταύρου, ὃ ὃ εἰρημένος

τόπος διὰ τὰς πολλὰς θυσίας πολύθυτος. Τοῦτο τὸ

ORE / - y x -—- Ἔ τ
ἱερὸν ἔτι περιέστηχεν τρεῖς βωμοὺς ἐν ἑαυτῷ ἔχον" ὃ ᾿

|

in Sancto concilio preserites , quorum primus Leontius.
Accepta ergo in ccelo et in terra potestate ligandi et sol-
vendi, secundum verba Evangelii, et clavibus regni cce-
lorum, sanctissimus Gregorius a multitudine episcoporum
dimittitur magno cum honore et cum litteris. Inde egressi
cum gratia Domini nostri Jesu Christi, venerunt ad
civitatem Sebasten, ibique morati diebus "non paucis,
pluribus e piissimis fratribus persuaserunt, uf secum
proficiscerentur, quo sanctissimus archiepiscopus in sua
provincia eos ordinatione sacra clero sacerdotali adscri-
beret, multosque choros secum ducentes inde discesse-
runf. Honorifice autem ab omnium locorum episcopis,
profectis et populis excipiebantur. In eorum quoque iti-
nere multa conveniebat populorum turba, ut viderent
sanctum archiepiscopum Gregorium, et benedictionem
ab eo obtinerent......... Post hec longam viam
multa cum itineris prosperitate absolvit, et cum spiri-.
tuali letitia pervenit ad regionem suam.

$ 141. Ubi vero pervenerant in montes regionis Ar-
menie, audivit sanctus Gregorius, relictum esse al-
tare Babeium in provincia Taraunarum, altare ditissi-
mum, plenum argenteis et aureis. Erant enim ibidem
deposita multa donaria magnorum regum.. Nominabatur
autem altare octavi simulacri Herculis, famosissimi dra-
conum suffocatoris , locus sacrificiorum magna Armenia
regum in montibus Charcharearum. Erat situs locus
supra Euphratem fluvium e regione magni montis Tauri , .

appellatus propter multitudinem sacrificiorum Polythytus

114

Grégoire alla pour le détruire aussi; car la masse
ignorante des habitants sacrifiait toujours dans les
temples qui existaient encore.

[5 142.] En revenant de la Gréce, il appor-
tait avec lui quelques reliques des ossements du
grand prophéte, du bienheureux Jean-Baptiste
(Méguerditch) et du saint martyr du Christ Athé-
nogéne (1). Cependant, arrivé en face de ces
temples , prés de l'Euphrate, il voulut porter les
reliques à l'un des temples pour détruire les au-
tels des idoles, et élever des chapelles aux saints.

Quand ils arrivérent prés du fleuve Euphrate ,-

distant de deux courses de cheval, ils eurent à
traverser encore une vallée oü il y avait un peu
d'eau, Les mules blanches du carrosse oü se
trouvaient les divins trésors, les reliques , s'étant
arrétées, il fut impossible de les faire avancer

(1) Athanakinés ou. Athénogene, évéque de Sébaste,
fut martyrisé sous Dioclétien (Vies des Saints, 17 juillet).
Il est curieux de lire dans Zénob de Glag (Histoire de
la province de Daron, p. 34 et suiv. de la trad.
fr.) l'histoire des événements qui mirent S. Grégoire en
possession des reliques de S. Jean-Baptiste et de S.
Athénogene. Il parait que l'évéque de Césarée vendit à
S. Grégoire, pour la somme de 1200 tahégans, les reliques
de ce dernier.

AGATHANGE.

dans la vallée. Mais l'ange de Dieu, étant apj a1
à Grégoire, lui dit : « Il plait au Seigneur qi
ces saints de Dieu demeurent ici, » Aussit
toute la troupe, s'étant mise au travail, éle
bien vite une chapelle , et donna à ces saints lei
repos (2). . aq

I
L

CXY. 3
d :
Pendant qu'ils élevaient la chapelle, Grégoii
commanda à la troupe et aux princes qui étaiet
avec lui de monter pour abattre à comps (
marteau le temple des idoles. Ayant gravi en 8
pressant, ils ne purent trouver les portes d
temple pour y entrer, parce que les démons 1
leur avaient cachées, Ils táchaient d'y pénétre
par l'extérieur, mais les outils de fer ne purem
(2) Le monastére de S. Jean-Précurseur, en Armé
Sourp Garabed, fondé par S. Grégoire sur l'emplace
ment oü il déposa les reliques de ce saint et celles ἃ",
thénogéne (Zénob de Glag, p. 50 et suiv. de la trat
fr.), devint la résidence des évéques de la principau
des Mamigoniens. On appelle encore ce monastére, cou
vent de Glag ou des Neuf-Sources , Innagnian , à cau
de neuf cours d'eau qui se trouvent dans son vois
(Indjidji , Géogr. anc. de l'Arm., p. 99). .

T
δ

πρῶτος ἐλέγετο ὃ Βαύήιος, ὃ δεύτερος Χρυσῆς μη-
τρὸς χρυσογεννήτων θεῶν, χρυσόχοχχος (Χρυσῆς μη-
τρὸς τῶν δαιμόνων). Καὶ ὃ τρίτος βωμὸς ἀστέρος
θεῶν (f. ᾿Ασταρὼθ) xat τῶν (τοῦ 3) Ἡρακλέους ἐλέγετο
χληθεὶς, κατὰ δὲ τοὺς “ἕλληνας ᾿Αφροδίτης. “Ὥρμησεν
οὖν 6 ἅγιος Γρηγόριος, ἵνα χαὶ τοῦτον καθέλῃ. " Ext γὰρ
ἀγνοοῦντες oi ἄνθρωποι ἐθυσίαζον ἐν τοῖς χαταλει-
φθεῖσιν βωμοῖς τούτοις.
3 , M B Lud 9 , -
$ 142. ᾿Αναστρέφων δὲ ἀπὸ τῶν Ἰωνίας μερῶν
EN E] m , m / , '
ἔλαδεν Ex τῶν λειψάνων τοῦ μεγάλου προφήτου xol
φθάσας χατέναντι τῶν βωμῶν παρὰ τὸν Εὐφράτην
' , L Ψψ ἫΝ , ; € »
ποταμὸν, ἐδούλετο 6 ἅγιος Γρηγόριος ἀνελθεῖν, ἔνθα
οἵ βωμοὶ, ἵνα καθελὼν αὐτοὺ ὅρων τοῖς λειψάνοις
μοὶ, λῶν αὐτοὺς μαρτύρων τοῖς λειψάνοις
ν} , € 4 , e 3 ,
ἀναστήσῃ. Ὡς δὲ προσεπέλασαν τῷ Εὐφράτῃ πο-
ταμῷ ἀπὸ τριῶν σταδίων, χαὶ φάραγγα μικρὰν ἔμελλον
περᾶσαι, ὕδωρ ὀλίγο ἔχουσαν, ἀπεστάθησαν ai ἐν
τῷ ἅρματι λευχαὶ ἡμίονοι καὶ τὸν θεϊχὸν θησαυρὸν
τῶν ἁγίων λειψάνων βαστάζουσαι, χαὶ οὐχ ἠδύναντο
παρελθεῖν τὴν φάραγγα. ᾿Ἀποχαλυφθεὶς δὲ 6 ἄγγελος
Κυρίου πρὸς Γρηγόριον εἰπεν " Εὐδόκησεν Κύριος τὴν
χατοίχησιν τῶν ἁγίων ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ. Τοῦ δὲ πλή-
θους εὐθέως χεῖρα ὀρέξαντος, χατὰ πρόθεσιν Γρηγορίου,
^ , M M
ᾧχοδόμησαν μαρτύριον, xai τοὺς ἁγίους κατέθεντο.
» m— Lu m
ἔτι δὲ μελλούσης τελειωθῆναι τῆς οἰχοδομῆς,

, » c E
προσέταξεν Γρηγόριος τῷ στρατεύματι xol τοῖς

Ψ - Ὁ
ἄρχουσι τοῖς σὺν αὐτῷ, ἵνα ἀνελθόντες μετὰ λα-
, e
ξευτηρίων χαταῤξάλωσι τοὺς βωμούς. Πολλὰ δὲ χο--
, 4$ » —" ^ m
πιάσαντες, οὐχ ἴσχυσαν ἐξευρεῖν τὰς θύρας τοῦ ἱεροῦ,

(sacrificiis abundans). Hoc fanum adhue stabat, tr
in se habens altaria : primum vocabatur Babeius; se
cundum Aurez genetricis auro genitorum deorum , aur
purpuraque ormata (statua?) Aureze matris deorum. Ἐ
tertium altare Astaroth (?) et Herculis dicebatur locus
vocatum secundum Grecos Aphroditz. Profectus erg
est sanctus Gregorius, ut hoc etiam fanum destrueret
nam homines isnorantes etiam tum sacrificabant in
lictis istis aitaribus. à

$ 142. Revertens autem ex partibus Ioni: , accepit di
reliquiis magni prophet: |Joannis Baptist: et Atheno
genis martyris], veniensque e regione altarium circa Ex
phratera fluvium, volebat sanctus Gregorius pergere.
locum ubi erant altaria, ut ea destrueret et marty
reliquis alia erigere. Cum vero ad Euphratem a
pinquarent, tribusque ab eo distarent stadiis, et m
cam transituri essent vallem , in qua nonnihil erat aqua
albi muli, qui currum trahebant, et divinum port;
bant sanctarum reliquiarum thesaurum, defecerunt e
non poterant transire vallem. Apparens vero angelu
Domini , ad Gregorium dixit : Placuit Domino , ut hab
tatio sanctorum sit in hoc loco. Continuo secundum
propositionem Gregorii, multitudine manum porrigente,
idificarunt sacram martyrum cedem, et sanctos ibi de:
posuerunt.

Dum adhuc perficiendum erat cedificium, pr
Gregorius exercitui et principibus , qui cum ipso
ut pergerent cum instrumentis lapidariis, ef ri
dejicerent. At illi multum laborando non -—
invenire portas templi, ut illud ingrederentur : qt

b:

,

intamer les murailles, Aussitót les princes accou-
urent et firent part. des obstacles qu'ils avaient
rencontrés.

|. [S 143.]..... Un vent violent s'éleva bientót du
-bois de la croix que le saint pontife portait à la
-main. Le vent souffla fortement, aussi haut que
Ja cime de la montagne; et, y étant arrivé, il
-abattit, renversa et déracina tout l'édifice des
-autels des idoles, et le fit si bien disparaitre
u'on n'apercut ensuite plus rien dans cet endroit,

ΠΡῪ trouvaient renfermés, les ministres paiens
et leurs sectaires furent anéantis; leurs ossements
t. .

mémes disparurent...... (1).

— (1) Cf. le récit détaillé de la prise de possession de
«ette localité appelée Kicané, sur le territoire de Βᾶ-
. lounik, dans le canton de Daron, qu'a donné Zénob de
- Glag (Histoire de Daron, p. 36 et suiv. de la traduction
- fran aise).

2

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE. 1πὸ

I| gravit ensuite à l'endroit οὐ étaient les
temples, et , ayant rassemblé les gens du pays, il
les convertit au culte divin, Il jeta les fondements
de l'église et éleva un autel à la gloire du Christ,
C'est là qu'on commenca d'abord à construire des
églises et des autels au nom de la Sainte Trinité et
à établir les fonts baptismaux (2). D'abord il pu-
rifia , par le baptéme les grands satrapes qui l'a-
vaient accompagné à la ville de Césarée, puis
ensuite les habitants du pays.Il s'arréta vingt jours
en cet endroit, oà il baptisa plus de cent quatre-
vingt-dix mille personnes. Il éleva un autel dans
la chapelle du repos des saints qu'il avait cons-
trüite, y célébra le sacrifice salutaire, et là il dis-
tribua le corps et le sang vivifiant du Christ. Il

(2) Faustus de Byzance appelle cette premiere église « la
mere des églises d'Arménie » (Hist. d'Arm., 1Π|, 3, 14.
— IV, 14). Elle fut détruite par Abderrahim, neveu de
Mahomet, à ce que nous apprend le continuateur ar-
ménien de l'Histoire de Zénob , Jean Mamigonien.

Lies ἔνδον εἰσελθεῖν oi γὰρ ἔνδον φαντασίας ποιή-
σαντες ἐχάλυψαν ταύτας. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ἔξωθεν ὃ
σίδηρος ἥψατο τῆς οἰχοδομῆς. Σπεύσαντες δὲ oí ἄρ-
"yovvse χατέδησαν διηγήσασθαι τῷ πατριάρχῃ.
5. 143. ....... Σφοδρότατος ἄνεμος ἀπὸ τοῦ δεσπο-
πτικοῦ σημείου, οὗ ἐν τῇ χειρὶ ἐδάσταζε, πνεύσας, xal
τὴν οἰχοδομὴν τῶν βωμῶν τύψας, ἐκ θεμελίων κατέ--
θαλεν, τὴς φάραγγος πλήρης ἐχπνεύσας, καὶ παντε-
λῶς ἐδαφίσας τὸν τόπον, ὥστε μηδὲ τὰ ἴχνια αὐτῶν
ἀπὸ τότε φανῆναι, χαὶ τοὺς λίθους δὲ μηχόθεν ἄχον-
πίσας. "AX οὐδὲ 6 χρυσὸς χαὶ ὃ ἄργυρος, ὃ πολὺς ἀπο-
χείμενος ἐν τῷ ἱερῷ , εὑρέθη, χαὶ πλῆθος δὲ ἀνθρώπων
ἐχ τῶν ἱερέων καὶ τῶν δεισιδαιμόνων ἐν τῷ τόπῳ ἐχείνῳ
ἀπέθανον, μηδὲ τῶν ὀστέων αὐτῶν εὑρεθέντων. .......
Μετὰ δὲ ταῦτα ἀνελθὼν εἰς τὸν τόπον ἱεροῦ, καὶ συν-
diac τοὺς ἀνθρώπους, ἐδίδασκεν τὴν θεογνωσίαν, καὶ
χατέθεντο τὰ θεμέλια τῆς ἐχχλησίας ἐν αὐτοῖς τοῖς
τόποις, χαὶ ἔστησεν θυσιαστήριον ἐν ὀνόματι τῆς δόξης
τοῦ Θεοῦ, ἐχεῖσε ἐν πρώτοις ἀρξάμενος ἐχχλησιῶν
οἰχοδομῆὴς καὶ χαταστάσεως θυσιαστηρίων εἷς ὄνομα
τοῦ Χριστοῦ xol ἑτοιμάσας λουτῆρας βαπτίσματος;
πρῶτον μὲν τοὺς μετ᾽ αὐτοῦ συνοδεύσαντας μεγάλους
σατράπας ἐπελθόντας, ἡμέρας δὲ εἴχοσι ἐν τῇ αὐτῇ
πατρίδι παραμείνας, ἐδάπτισε πλείους ἐννέα χαὶ
δέχα μυριάδας ἀνθρώπων * χαὶ στήσας θυσιαστήρια ἐν
τοῖς μαρτυρίοις τῶν ἁγίων, τοῖς ὑπ᾽ αὐτοῦ οἰχκοδομη-
θεῖσιν, προσήνεγχεν προσφορὰς σωτηρίων, χαὶ τὸ
ζωοποιὸν σῶμα xol αἷμα τοῦ Χριστοῦ μετέδωχε πᾶσι"
χαὶ προσέταξεν ἐπιτελέσαι κατ᾽ ἔτος ἐν τῷ τόπῳ ἐχείνῳ
τὴν τῶν μαρτύρων μνήμην ἑδδόμῃ τοῦ μηνὸς Σαομὴ
᾿χατὰ χώραν λεγομένου, χατὰ δὲ Ῥωμαίους ὀχτωύρίῳ,
ὅπως μετὰ πλείστης χαρᾶς συναχθέντες τὴν πανήγυριν
ἐχείνης τῆς ἡνέρας ἑορτάσωσιν, ἐπειδὴ ἐνταῦθα ἐχ-

enim intus erant, spectra objiciendo illas occultabant.
At neque extrinsecus ferrum tangebat cedificium. Itaque
principes festinanter iverunt, patriarchze ista nuntiaturi.

S343. ie Ventus vehementissimus a signo Dominico,
quod in manu gestabat , spirans , eedificiumque altarium
percutiens , a fundamentis dejecit , plenus ex valle aspi-
rans, et locum omnino solo zquans, ut nec altarium
vestigia ab illo tempore cernerentur, imo et lapides lon-
gissime jactarentur. At neque aurum et argentum, quod
in templo plurimum jacebat , inventum est, et multitudo
hominum ex sacerdotibus et superstitiosis in loco illo
mortui sunt, ne ossibus quidem eorum inventis........

Post hic procedens ad locum templi et congregans
homines , docebat Dei cognitionem : et posita sunt funda-
menta ecclesi» in iisdem locis, et erexit altare δὰ glo-
riam Dei , ibi primum incipiens cedificare ecclesias et al-
taria erigere nomine Christi : przeparatisque lavacris ad
baptizandum , primum quidem magnos satrapas, qui
itineris comites fuerant, accedentes baptizavit, deinde
vero viginti diebus in eadem permanens provincia , plures
quam novem et decem hominum myriadas. Erectis
quoque altaribus in sacris sanctorum martyrum &edibus,
quas ipse zedificaverat , obtulit sacrificia salutaria , et
salutiferum Christi corpus et sanguinem distribuit omni-
bus : praeterea mandavit, ut quotannis in loco illo mar-
tyrum memoria celebraretur septima die mensis Saome
in lóco illo dicti, secundum Romanos mense Octobri , ut
maximo cum gaudio congregati festivitatem illius diei
celebrent, quandoquidem ecclesiam in principio ibidem

110

prescrivit qu'on. célébràt dans ce lieu chaque
année la féte des saints, et que là, s'étant tous
réunis , ils sanctifiassent une féte en leur mémoire,
le septiéme jour du mois de Sahmi (1), parce que
ce fut Ia qu'il éleva des églises , et qu'il ordonna
des prétres. Tout à l'entour, on construisit des
églises entourées de murailles et on y établit des
prétres,

[$ 144.) Ensuite, en quittant ce lieu, avec la
glorieuse puissance de la croix, il eniporta une
partie des reliques des saints, pour leur élever
des chapelles en d'autres endroits. Et parcourant
toutes les provinces, visitant les bourgs et les
campagnes , il construisait des églises, donnait ie
baptéme et consacrait des prétres.

CXVI.

Le grand roi Tiridate, ayant appris que Gré-

(1) Le 16 d'octobre. Maintenant les Arméniens célé-

brent cette féte le deuxieme dimanche aprés la Pente-
cóte.

(2) Ville de la province d'Ararat dans le canton de
Pakrévant, dans le voisinage du mont Massis. Elle fut

AGATHANGE.

goire était arrivé en Arménie , partit avec si n
armée, la reine Aschkhen et sa seeur Khosrovi-
toukhd, de la ville de Vagharschabad, dans la
province d'Ararat , pour aller au-devant de Gré-
goire. Il arriva au bourg de Pakovan (2), qui en
langue parthe se dit Titzavan (bourg des idoles) (3),
et il y séjourna un mois, Ensuite il voyagea pour
doter différents pays d'églises, de prétres et de
ministres, et introduire la discipline pour le se
vice divin et pour purifier beaucoup de gens par
le baptéme, Il arriva ensuite dans un lieu appelé.
Titzavan, avec tous les grands, les soldats et la.
foule du peuple qui s'était rassemblée dans dif-
rentes localités, le suivait partout et obtenait de
lui la guérison et tout ce qui était nécessaire, Et.
lui, avec une doctrine abondante, semait cl ΡΖ,
tous le Verbe de vie. Le bienheureux évéque,.
suivi des ministres de l'Évangile qui étaient av.
iui et dont nous ne pouvons mentionner les noms,

e

ὩΣ

fondée à la fin du premier siécle, par Sempad Bagratide,
général des armées du roi Ardaschés II, qui la peupla a
des captifs amenés de Pakaran (Moise de Khoréne , II, 45).
(3) En arménien T'iízavan a la signification « de bou
des idoles »; tikh , idole, et avan , bourg.

χλησίαν ἐν ἀρχῇ ᾧχοδόμτησεν xot θυσιαστήρια ἔστησεν
καὶ ἱερέας ἐχλήρωσε τοῖς τόποις ἐχείνοις, χαὶ βαπτί-
σματα ἐποίησεν.

$ 144. [Ἔπειτα δὲ τὴν περίχωρον ἐπλήρωσεν ἐχ-
χλησιῶν xai ἱερέων, αὐτὸς δὲ ἀπάρας, ἐπορεύθη
ἐχεῖθεν μετὰ τοῦ χαυχήματος τοῦ σταυροῦ χαὶ δυ-
v&ustog τοῦ Χριστοῦ, βαστάξας μέρος τῶν ἁγίων λει-
Ψψάνων, ὥστε xal ἐν ἄλλοις τόποις οἰκοδομῆσαι uxp-
τύρια, Ἔν πολλαῖς δὲ ἐπαρχίαις, xot χωμοπόλεσιν,
χαὶ χωρίοις φχοδόμησεν ἐχχλησίας χαὶ βαπτίσματα
χαὶ ἱερέας ἔστησεν.

᾿Αχούσας δὲ ταῦτα ὃ μέγας βασιλεὺς Τηρηδά-
τιος, ὅτι χατέλαθε τὴν τῆς ᾿Αρμενίας χώραν ὃ
ἅγιος Γρηγόριος, ἀναλαδὼν τὰ περὶ αὐτὸν στρατεύ-
ματα, xot τὴν βασίλισσαν ᾿Ασιχήνην καὶ τὴν ἀδελ-
ψὴν Κουσαρωδούχταν, ἐξῆλθεν ἀπὸ τῆς Ἀραρὸτ
πατρίδος χαὶ Οὐαλεροχτίστης τῆς πόλεως, εἰς ἀπάν-
τησιν τοῦ ἁγίου ἀρχιεπισχόπου, xal παρεγένετο ἐν
πόλει αγαδὰν ἥτις χαλεῖται διὰ τῆς τῶν Πάρθων
γλώσσης Κωμόπολις βωμῶν * xo ἐν αὐτῇ παρέμεινεν
μιηνὸς ἡμέρας χαραδοχῶν αὐτόν. ὋὉ δὲ ἅγιος Γρη-
γόριος περιήει εἰς διάφορα μέρη, πληρῶν ἐχκλησιῶν
χαὶ ἱερέων, xol βαπτισμάτων φωτίζων πάντας διὰ
πασῶν τῶν ἐχχλησιαστικῶν χαταστάσεων. ᾿Ελθὼν οὖν
ἔφθασεν τὴν πόλιν, λεγομένην Βαγαθὰν, μετὰ τῶν
μεγιστάνων καὶ τοῦ ὄχλου ἀκολουθοῦντος αὐτῷ ἀπὸ
διαφόρων τόπων, οἵ xai ἰάσεως παρ᾽ αὐτοῦ ἀπὸ νο-
δημόξων ἐτύγχανον. Αὐτὸς δὲ ἐν τῇ δαψιλωτάτη
διδασχαλία πᾶσι περιέσπειρε τὸν λόγον ζωῆς σὺν τοῖς

construxit , altaria erexit, sacerdotes illis locis ordinavit,
TM

et baptismum contulit.

$ 144. Deinde vero loca circumjacentia replevit ecclesiis
et sacerdotibus, ipseque discedens, inde profectus est
cum gloria crucis et virtutis Christi , secum portans par- :
tem sanctarum reliquiarum, ut in aliis quoque locis sacras '
martyrum :zedes sonstrueret. Et vero in multis provinciis , ᾿
oppidis et locis cdificavit ecclesias baptismatumque la- -
vacra , et sacerdotes constituit. ἡ

At ubi audiverat magnus rex Teredatius, in regionem -
Armeni: pervenisse sanctum Gregorium, assumptis exer- -
citibus , quos habebat secum , et regina Asichene et sorore
Cusaroducta , egressus est a provincia Ararat , et ab urbe
Valeroectiste, in occursum sancti archiepiscopi , venitque -
ad civitatem Bagaban, quae Parthorum lingua vocatur Op- -
pidum altarium ; mansitque in ea mensis infervallo , eum -
At sanctus Gregorius circumibat ad partes

varias, replens omnes ecclesiis et sacerdotibus , omnesque

exspectans.

baptismate illuminans, secundum omnia ecclesiastica.
statuta. Eundo igitur pervenit ad civitatem, Bagabada
nominatam, cum magnatibus, et cum turba ipsum ex -
variis locis sequentium , qui et sanationem ex morbis ab ^
eo impetrabant. Ipse vero abundantissima doctrina -

omnibus in cireuitu spargebat verbum vite, una cum

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

E recommandé à la gráce de Dieu , arriva au
ied du mont Nebad (1). '

- [S 145.] Le roi vint à sa rencontre avec toute
armée sur le bord. du fleuve Euphrate, et Gré-
je, le rencontrant en cet endroit, les remplit
us de la gráce de l'Évangile du Christ, Puis, avec
ne grande révérence et un contentement parfait,
s retournérentau bourg, oü les princes présen-
érent au roi la réponse qu'ils avaient apportée à
Elettre......

CXVII.

[5 149.] Là, Grégoire posa les fondations pour

e E d ad appe 2

— (1) Le mont Niphate était au sud-ouest du mont Ararat,
vers les sources de l'Euphrate. Les anciens géographes
tomme Strabon (XI, 12,$ 4) et Ptolémée (V, 13) en parlent
me d'une montagne célébre. Virgile en zaif aussi
mention dans le III* livre aes Géorgiques (vers 30), et

171

élever une église et il placa dans cette maison du
Seigneur les reliques des saints qu'il apportait avec
lui. Et de cette maniére, dans chaque endroit
des provinces, il fondait des églises, il dressait
des autels, et consacrait des prétres. Tout le pays
s'étant converti de bon gré, tous persévéraient dans
la priére et dans la crainte de Dieu. Lorsque les
jours de jeüne furent accomplis, Grégoire con-
voqua les cohortes de l'armée, le roi lui-méme,
avec son épouse Aschkhen,la grande princesse
Khosrovitoukhd, tous les grands, et, au jour fixé,
il les conduisit tous sur la rive de l'Euphrate,
et là il les baptisa tous, au nom du Pére, du Fils
et du saint Esprit ΤΣ

Horace dans son 11“ livre (Ode IX, à Valgius) , oü il qua-
lifie le Niphate de montagne glacée, « rigidum Niphaten ».

(2) Le martyrologe arménien, dix-huitiéeme jour de
novembre , constate que Grégoire imposa alors à Tiridate
le nom de Jean.

dios αὐτῷ ἐργάταις τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ,
οὖς χατ᾽ ὄνομα εἰπεῖν δυσθεώρητον. Μετὰ τούτων
οὖν ἐρ χόμενος ὃ ἅγιος ἀρχιεπίσκοπος, πλήρης τῆς τοῦ
Θεοῦ χάριτος, ἐπέρασεν παρὰ τὸ ὄρος, τὸ λεγόμενον
Ναπάς.

ξ 145. Ὁ δὲ βασιλεὺς προχατελάδετο αὐτὸν σὺν
τῷ στρατεύματι ἐπὶ τοῦ χείλους τοῦ ποταμοῦ Εὐ-
φράτου * ἐν δὲ τῇ συναντήσει πάντας ἐπλήρωσε θεϊχῆς
χάριτος, x«i εὐαγγελιχῶν ἀσπασμῶν παραπλησίων
τῶν τοῦ Χριστοῦ μαθημάτων. Μετὰ πολλῆς οὖν εὖ-
φροσύνης xol χαρᾶς εἰς τὴν χωμόπολιν ὑποστρέψαν-
τες, ἐχεῖσε προσχομίζουσι τὰ εἰρηνοφόρα γράμματα....

$ 149. Καταδεύληχὼς δὲ χἀχεῖσε θεμέλια, ᾧχο--
δόμησεν ἐχχλησίαν, χαὶ τὰ καταλειφθέντα τῶν ἁγίων
λείψανα ἐν τῷ τοῦ Κυρίου οἴκῳ ἐναπέθετο, xat οὕτως
ἐν πάσῃ περιχώρῳ ἐθεμελίωσεν ἐχχλησίας, xal θυ--
σιαστήρια ἀνωρθώσατο, χαὶ ἱερέας προεχείρισε, πάν--
τῶν ἐπιστραφέντων ἐξ ὅλης καρδίας αὐτῶν προαιρέτως,
Xa προχοπτόντων ἐν νηστείαις καὶ εὐχαῖς xai φόδῳ
Θεοῦ. Πληρωθείσης δὲ τῆς νηστείας καὶ τῆς ὥρι-
᾿δμένης ἡμέρας, λαδὼν ὃ μαχαριώτατος τὸ στράτευμα,
χαὶ αὐτὸν τὸν βασιλέα, χαὶ ᾿Ασιχήνην τὴν βασίλισσαν
xol τὴν μεγάλην νεᾶνιν Κουσαρωδούχταν, μετὰ τῶν
λοιπῶν μεγάλων, ἀνιόντος ἡλίου, χάτεισι παρὰ τὸ
χεῖλος τοῦ Εὐφράτου ποταμοῦ, xal ἐδάπτισε πάντας
ὅδμοῦ ἐν ὀνόματι Πατρὸς xal Υἱοῦ xai ἁγίου Πνεύ-
"ατος.......
MAR APAS CATINA,

operariis Evangelii Christi, quos habebat, sed quorum
nomina dicere difficile est. Post hzc igitur. veniens
sanctus archiepiscopus , plenus Dei gratia, pervenit ad
montem, dictum Napat.

$ 145. Rex autem in occursum ejus cum exercitu venit
adripam Euphratis fluminis ; in occursu vero sanctus
omnes replevit divina gratia et evangelicis salutationibus
ex sibi notis Christi disciplinis. Cum magna ergo oble-
etatione et gaudio in oppidum revertentes, ibidem pro-

tulerunt litteras pacificas........

"CAPUT DECIMUM TERTIUM.

Baptismus regi, regina et innumere Armenorum multitudini collatus : ecclesiz. per totum
regnum constructa ; iisque sacerdotes. profecti : schola institula, etc.

$ 149. Jactis autem fundamentis, ibidem ecclesiam
tedificavit, et sanctorum reliquias, qua supererant, in

domo Domini deposuit : e£ in omnibus circumjacentibus

locis ecclesias fundavit, altaria erexit, et sacerdotes

promovit, omnibus in toto corde suo libera voluntate
conversis, ac proficientibus in jejuniis οἵ orationibus et
timore Dei. Impleto deinde jejunio et die prefixo, bea-
tissimus vir, assumptis secum exercitu, ipsoque rege ,
et Asichene regina et magna puella Cusaroducta, cum
reliquis magnatibus, oriente sole, descendit ad ripam
Euphratis fluminis , e& omnes simul baptizavit in nomine

Patris et Filii et Spiritus sancti.....
12

178
CXIX.

[S 150]...... Ceux de l'armée royale qui furent
baptisés durant ces sept jours, tant hommes
qu'enfants , étaient au nombre de plus de quatre
millions. Il ordonna qu'on célébrát solennelle-
ment la commémoration des saints qu'il avait
apportés avec lui, au jour méme oü l'on
célébrait déjà le culte inutile du dieu Amanor (1),
au moment de l'apparition des fruits nouveaux , et
oü lon fétait joyeusement dans cette localité le
dieu hospitalier, dans les premiers jours de Na-
vassart, Enfin il crdonna que, les réunissant en-
semble, ils célébrassent à la fois, le méme jour,
dans ce bourg, la commémoration du grand et
bienheureux Jean Baptiste et du saint martyr de
Dieu, Athénogéne (2). Ensuite le bienheureux
Grégoire, enseignant sa doctrine et ouvrant le

(1) La féte d'Amanor, « nouvel an », divinité d'origine
perse, avait lieu au commencement du nouvel an, c'est-
à-dire le premier jour de Navassart (1t aoüt) , et " durait
six jours. Cette féte avait été instituée par Vagharschag
(Moise de Khoréne, II, 65). Les pieux pelerins qui ve-
naient à cette (δία, de tous les points de l'Arménie , res-
taient à l'entour du temple de Bagavan, oü ils recevaient
l'asile et participaient aux produits des sacrifices (Emin,

AGATHANGE.

coeur du peuple pour la saisir, et proposant 86
enseignements comme une mer montante,
remplissait tous des biens spirituels (3). 1
[S 151.] Aprés avoir visité chaque localité de |
Grande Arménie, il éleva des églises dans toutes lk
provinces, les villes, les bourgs, les villages «
les campagnes. Le roi écrivit également par tot
son royaume pour qu'on donnát à chaque ὀρ]:
quatre champs dans les campagnes, et dans
bourgs sept domaines, comme offrande au 5
gneur, I! institua des prétres en tous lieux, et ἢ
commanda qu'on adorát seulement le Seignei Ι
Dieu , Créateur du ciel et de la terre. ΠῚ multipli
partout les ministres de l'autel de Dieu, et con
sacra des prétres dans toutes les églises pou
chaque autel Ainsi, il instituait les évéques:
comme chefs du peuple du Seigneur, et il le
imposa de gouverner avec un zéle prudent e

Rech. sur le pag. arm., p. 23 et suiv. de la trad. ír.).

(2) On célébra aussi plus tard dans cette localité 1
féte de sainte Gaiané.

(3) Cédrénus (ad ann. XIX Const. magni) confirm
le témoignage d'Agathange, touchant la conversion d
PArménie tout entiére par S. Grégoire l'Illumina
Ἧ πᾶσα ᾿Αρμενία εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν μετατίθεται.

ur

6 150.... 'Ev δὲ ταῖς ἑπτὰ ἡμέραις ἐχείναις ἐόα-

, $ " e ^ m ^7 » h
πτίσθησαν ἀπὸ τῆς βασιλιχῇς παρεμόολῇς ἄνδρες τε
xal γυναῖχες σὺν τοῖς παιδίοις πλείους τετραχόσιαι
μυριάδες. Καὶ τὰ μνημόσυνα τῶν ἐνεχθέντων
ἔταξεν εἰς τὴν μεγάλην πανήγυριν τῆς λεγομένης
Διαπομπῆς, τῆς ματαίως εἰς τιμὴν τῶν παλαιῶν
σεδασμάτων γενομένης ἀπὸ τῶν καιρῶν τῶν νέων
εἰς τὰς ἀπαρχὰς τῶν χαρπῶν, ζενοδέχτων Θεῶν
λεγομένης τῆς πανηγύρεως, ἣν ἐπιτελοῦσιν ἐν τῷ
τόπῳ ἐχείνῳ εὐφραντιχῶς ἀπὸ τῶν ἀρχαίων καιρῶν
ἐν ἡμέρᾳ τῆς πληρώσεως τοῦ ἐνιαυτοῦ. Αὐτὴν οὖν
τὴν ἡμέραν ὡρίσατο ὃ ἅγιος, συναχθέντας ὁμοῦ ἕορ--
τάζειν τὴν τῶν μαρτύρων ἡμέραν, Ἰωάννου τοῦ DBa-
πτιστοῦ χαὶ ᾿Αθηνογένους. τοῦ μάρτυρος ἐν ταύτῃ τῇ
πόλει Βαγαθὰν, ἐν 3 xa ὁ μαχαριώτατος τὴν διδα-
σχαλίαν εἰς ἔργον ἐμδαλὼν, ἐπλήρωσεν πνευματικῆς

νουθεσίας τοὺς συνελθόντας, καὶ πλατυτέρως ἐξηγησά- "

μενος, πάντας ἐχαροποίησεν.

$ 151. Μετὰ ταῦτα δὲ ἐξελθὼν εἰς πάντα τὰ ὅρια
Ἀρμενίων τῆς μεγάλης χώρας, ᾧχοδόμησεν ἐχχλη-
iis OM NIOPRMA QUABUS LRORASUUREFO FIENT

5 € ^? , ^ ,

σίας ἐν πάσαις ταῖς ἐπαρχίαις, χαὶ πατρίσι, χαὶ
μέρεσιν, ἐν ταῖς πόλεσίν τε xol χωμοπόλεσιν, χώ-
pats τε χαὶ χωρίοις» χαὶ ἐποιχίοις. Ὁμοίως δὲ
χαὶ ὃ βασιλεὺς ἐν πάσῃ τῇ αὐτοῦ ἐξουσίᾳ ἔταξεν
τέσσαρας ἀρούρας, εἰς ὑπηρεσίαν τοῦ ἱερέως,
ὥστε προσενέγκαι τὰς ἀπαρχὰς τῷ Κυρίῳ" xal ἐν
πᾶσι τοῖς τόποις στήσαντες ἱερέας 9 ἐκέλευσεν χύριον
τὸν Θεὸν μόνον σέδειν, τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν

ν᾽

$ 150.....

castris regiis, cum viri, tum mulieres cum pueris , plure

Illis autem diebus septem baptizati sunt. i

quam quadringentze myriades. Memoriam sanctorum. al
latorum statuit in magna festivitate, que dicitur Διὰ
πομπὴ (dimissio) e£ quae vane in honorem antiquorum
simulacrorum peragebatur, a temporibus novaruia
gum pro primitiis fructuum. Hospitalium deorum d cta
erat festivitas, quam celebrant in illo loco hilariter al
antiquis temporibus in die, quo annus completur. Ha c
igitur diem constituit, ut simul congregati diem festivi:
tatis martyrum Joannis Baptiste et Athenogenis
brarent in illa civitate Bagaban : in qua vir beati ὶ
instructionem opere exsequens, congregatos spiriti à
adhortatione replevit, latiusque disserens, oranibus g : :
tificatus est. δ
$ 151. Post hzc egressus in omnes fines magnae AT
menorum regionis , ecclesias construxit in omnibus prag
fecturis , provinciis et tractibus , in civitatibus , in oppi:
dis, in pagis, in vicis , et in villis. Similiter et rex in omi Ἢ
ditione sua ordinavit in vicis quatuor arva, in oppi
vero arva septem , ad servitium sacerdotis , ut offerrent
primitias Domino. Cumque in omnibus locis sacerc *
constituerent, jussit rex Deum qui fecit coelum et terram.
solum coli; ejusque servos et altarium Domini minist

évoué le troupeau du Seigneur. Saint. Grégoire
persuada ensuite au roi de rassembler dans plu-
'sieurs localités beaucoup d'enfants de divers pays
et de diverses provinces et de les instruire, Ayant
mis ce peuple grossier, sauvage et barbare dans
5 creuset de la doctrine, par l'ardeur de l'amour
Dpirituel, il leur enlevait l'écorce et la rouille
des démons impurs et des cultes superstitieux, et
il les déshabituait tellement des coutumes de leur

CXX.

᾿ς [6 152.] Le roi Tiridate ordonna qu' on amenát
- beaucoup d'enfants des différentes parties de
Arménie, pour étudierla doctrine et pour en

(4) Psalm., XLIV, 11. :
(2) Ce nom est aitéré dans tous les manuscrits , ce qui

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

179

faire des maitres dévoués; qu'on amenát spécia-
lement dans des localités désignées, et en diffé-
rentes catégories, les enfants des prétres ré-
prouvés des idoles, et qu'on leur accordát un
salaire annuel. Il les partagea en deux catégories ,
l'une qui devait apprendre la langue syriaque,
et l'autre le grec. Ainsi tout à coup, ce peuple
grossier, nomade et brutal, s'instruisant dans la
doctrine des prophétes et des apótres, connut et.
posséda f'Évangile, et apprit les divines tradi-
tions, Grégoire arriva d'abord dans son domaine
de Rodangag (2) dans la province d'Ararat, dans
la ville de Vagharschabad, là oü avaient com-
mencé les chátiments divins, oü il avait eu la vision
et oü il: avait ensuite élevé le signe de la sainte
croix ; c'était là aussi qu'avaient été ensevelies les
saintes de Dieu, que leurs chapelles furent édi-

empéche d'identifier cette localité avec aucun nom
connu.

E καὶ Ἂν γῆν" xal τοὺς μὲν ὑπηρέτας χαὶ λειτουργοὺς
τῶν τοῦ Κυρίου θυσιαστηρίων ἐν πάσαις ταῖς ἐχχλη-
Ἔχλήρου δὲ τούτους εἰς ἀναχεφαλαίωσιν τῶν
λαῶν Κυρίου ὃ áp) χιεπίσχοπος , παραγγέλλων αὐτοῖς
᾿ διαπιστικῶς τὰ τῆς ὁδηγίας. κυδερνᾶν, καὶ φωτίζειν
τὸ τοῦ Κυρίου ποίμνιον. "Ezeiza δὲ ἔπεισεν τὸν
βασιλέα ἵνα ἑχάστῃ πατρίδι, καὶ τόπῳ ἐν πᾶσι τοῖς
μέρεσι συναγάγῃ παῖδας πρὸς. διδασκαλίαν, τὸ ἄγριον
χαὶ ἀνήμερον χαὶ ἐφιαλτικὸν ἦθος ἐξημερῶν. “Ὅπερ
xal πεποίηχεν, ἐμδαλὼν αὐτοὺς ἐν τῷ χωνευτηρίῳ
τῆς πνευματιχῆῇς παιδεύσεως xal ἀγάπης, τὸν ἰὸν xal
ῥύπον χαὶ δυσωδίαν τῶν δαιμόνων ἐχκαθαίρειν χαὶ
- ἀποξῦσαι θέλων * xo οὕτω διεχώρισε τὰς ψυχὰς αὐτῶν
ἀπὸ τῶν ματαίων xal πατρικῶν σεδασμάτων, ὥστε
εἰπεῖν αὐτούς" ᾿Επελαθόμην τοῦ λαοῦ μου χαὶ τοῦ
οἴκου τοῦ πατρός μου.
5. 152. Παρακελεύεται οὖν ὁ βασιλεὺς Τηρηδά-
| *toc χατὰ τόπους τῶν δρίων τῆς Ἀρμενίας ἐν τῇ ἰδίᾳ
ἀπὸ χωρῶν χαὶ πατρίδων πλῆθος νεολαίας παίδων
εἰσφέρειν, ἐπὶ τοῦ γυμνάσαι αὐτοὺς, πιστιχοὺς διδα-
σχάλους ἐπιστήσας. ᾿Επαίδευσε δὲ μάλιστα τὸ γένος
τῶν δεισιδαιμόνων ἱερέων , καὶ τούτους ἐν τοῖς ἐπιτη-
δείοις τόποις συνάξας, τὰ πρὸς τὴν ἀναγωγὴν ἐχέ-
͵ λευσεν χορηγεῖσθαι, διαμερίσας ἐν δυσὶ χωρίοις τοὺς
παιδευομένους, τοὺς μὲν ἐν τῇ σύρᾳ διαλέχτῳ, τοὺς
δὲ ἐν τῇ ἑλληνικῇ παιδευθῆναι, Διὸ παραυτίκα οἱ
ἀγριογνώμονες xal ἀμεριμνόδιοι καὶ χτηνόφρονες ἄν-
θρωποι, προφητιχόγνωστοι, xol ἀποστολιχομαθεῖς ,
xal εὐαγγελικῶν ῥημάτων χληρονόμοι ἐγίνοντο. Οὕ-
τὼς γὰρ ἰχνηλατήσας πᾶσαν τὴν θεϊχὴν παράδοσιν, ἐν
οὐδενὶ ἀμοίρους αὐτοὺς ἀπέδειξεν, ἔφθασεν xol ἐν
τοῖς πρώτοις μέρεσιν ὃ ἀρχιεπίσχοπος ἐν τῇ ᾿Δραρὰτ
πατρίδι xai Οὐαλεροχτίστη τῇ πόλει, ἔνθα ἣ θεϊχὴ

in omnibus ecclesiis. Hos vero sortiebatur archiepiscopus
ad populos Domini summatim recensendum , ut fideliter
administrarent, quz ad directionem pertinent , et gregem
Domini illuminarent. Deinde persuasit regi , ut unicuique
provincia et loco in omnibus partibus pueros congregaret
docendos, ut quod in eorum moribus est agreste, immite
et paganicum, ad mansuetudinem reduceret : quod et fecit,
immittens eos in conflaturam spiritualis instructionis et
caritatis, ut rubiginem, sordes et fo torem dimoonum
abstergeret et abraderet : adeoqué eorum animas avulsit
a vanis et patriis sacris, ut ipsi dicerent : « Oblitus sum

populi mei, et domus patris mei. »

$ 152. Jubet ergo rex Teredatius per loca finium Ar-
menia, ut in locum privatum ex tractibus et provinciis
inferretur multitudo conventus puerorum, ad eos insti-
tuendum fideles magistros preeponens. Maxime autem
instruebat genus superstitiosorum sacerdotum , hisque
in Jocis idoneis congregatis necessaria ad institutionem
suppeditari jubebat ; instruendos in duas dividens classes,
ut alii quidem lingua syriaca, alii greca erudirentur. Hine -
confestim, qui silvestri erant indole, qui negligentioris vite,
qui mento belluina erant homines , fiebant prophetice do-
etring gnari, apostolicarum scripturarum discipuli, et ver-
borum evangelicorum participes. Sic enim investigata omni
traditione divina , nulla in re eos illius ostendebat exper-
tes. Venit etiam archiepiscopus in primum tractum,
nentpe in provinciam Ararat, et in urbem Valeroctisten,
ubi divina comminatio principium habuit, ubi et ipse

12.

180

fiées, et que l'autel fut élevé au Seigneur sur le
lieu M repos des saintes, Il bátit à l'endroit as-
signé la maison de Dieu, comme cela lui avait été
révélé dans la vision, et il éleva l'autel du
Christ (1).

(S 153.] Il multiplia les églises dans tous les
lieux oü existaient autrefois des temples qu'il
avait détruits et dans des pays et des endroits
différents, Il consacra des prétres, et, avec la con-
firmation du Christ , il les fortifia tous pour rece-
voir le Saint-Esprit. Ainsi, dans toute l'Arménie,
il répandit la culture de la prédication évangé-
lique, depuis la ville de Satala'(2) jusqu'au pays
des Chaldik, et depuis Gaghardch (3) prés les
confins des Massagétes (4), vers le pays des

(1) L'église patriarcale d'Edchmiadzin, à laquelle il
est fait allusion dans ce passage, a été souvent décrite
parles voyageurs , notamment par Dubois de Montpe-
reux , M. Brosset, et le P. Chakhatounoff dans sa « Des-
cription de 'Arménie et du siége patriarcal d'Echmiadzin.»

(2) Satala, ville de la Petite-Arménie sur la branche
septentrionale de l'Euphrate. Elle porte aujourd'hui le
nom d'Erzinga (Indjidji , Arm. 2od., p. 98. — L. Alischan,
Géogr. de l'Arm., p. 59).

(3) Canton du Koukarkh , appelé le Klardjethi en Géor-
gien, et qui était situé à l'extrémité septentrionale de
l'Arménie, prés du Diawakhethi (Moise de Kh., liv. IT,
2 C'est. peut- -étre les monts Coraziani de Pline, V,

NI, 9.

“ἃ Le grec porte Οὕννων « des Huns ».

(5) Ville capitale de la province du raéme nom, située
dans le canton de Vartanaguerd. C'est là que Sanadroug
se rendit indépendant au commencement du quatriéme

AGATHANGE. |
Alains, jusqu'au pays des Caspiens, à Phaida- |

garan (5), ville du royaume d'Arménie ; depuis la -

ville d'Amid (6) jusqu'à Medzpin (7) en cótoyant -

la Syrie,la nouvelle Schiragan et Mahkherdan (8),
et prés des Gortouk jusqu'au pays des Médes

(Mares), et aux domaines du prince de Mahkher- |

dan; enfin 1] étendit ses soins évangéliques -

jusqu'à l'Adherbadagan (9). 'Tout le temps de sa

vie , l'été et l'hiver, le jour et la nuit, avec une
infatigable sollicitude, avec une marche lente
et évangélique , il porta le nom du Christ sauveur,
en présence du roi et des princes et de tous les

chaque áme de la gráce divine et des armes du
Saint-Esprit,

pays , ne rencontrant pas d'adversaires; il revétit |

siecle et prit le titre de roi (Moise de Kh., III, 3). Cette -

ville s'appela sous les Musulmans qui s'en emparérent,
' Baylekan (Aboulfeda, Géogr., text. arab., p. 404).

(6) Ville de la province d'Aghdsnikh , sur le Tigre, dans

le pays de Diarbékir (St-Martin, Mém. sur l'Arm., t, I,
p. 165 et suiv.).

(7) Medzpin , aussi appelée Nisibe, ville importante de |

lAghdsnikh, dont il est souvent question dans l'histoire —

d'Arménie (St-Martin, Mém. sur lArm., t. 1, pg. 161).

(8) Nor-Schirag ou Nouvelle-Schirag se trouvait sur .

|

E

les confins de la Syrie, mais en dehors de l'Arménie, Le -
pére Indjidji l'identifie avec la Celésyrie. Mahkherdan :

était également située en dehors de l'Arménie, au sud.
1l en est fait mention dans Faustus de Byzance qv, 50).
(9) L'Adherbeidjan, canton de l'Arménie dépendant de

14
4
3

la province de Vasbouragan et qui confinait.avec la pro- -

vince persane d'Adherbeidjan (St-Martin, Mém. sur
ÜArm., t. I, pg. 127 et suiv.).

5 Aix Y M S. ix N^ M ῷ
ἀπειλὴ Ὥρτατο,; ὅπου χαὶ αὑτὸς το οεσποτιχον σήημειον
»

’ “- na!
ἔστησε, xal oi μάρτυρες τοῦ Θεοῦ τελειωθέντες xa-
, κ᾿ - Ll
τετέθησαν. ᾿Ανωρθώσατο οὖν ἐκεῖ θυσιαστήριον τοῦ

Θεοῦ ἐν τοῖς χοιμητηρίοις, καὶ τὸν περιτειχισθέντα
τόπον τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ ἐξεδωμάτωσεν, τὸν πρὸ
πάντων ἀποδειχθέντα αὐτῷ διὰ τῆς θείας ὁράσεως.

5. 153. Οὕτω xol ἐν τοῖς τόποις τῶν ἱερῶν ἐν
ἀρχὴ καθαιρεθέντων, ἐν Ἀρταξὰτ τῇ πόλει, καὶ τοῖς
λοιποῖς τόποις, καὶ χώραις, χαὶ πατρίσιν, ἐπλήθυνεν
ἐχχλησίας, xxi ἱερέας κατέστησεν" xol σημειοχρί-
στους πάντας πεποιηχὼς, καὶ πνευματοφόρους προσ-
ἤνεγχε τῷ Θεῷ,, καὶ ἐν πάσῃ τῇ χώρα τῆς ᾿Αρμενίας
ἀπ’ &xpou ἕως ἄκρων διέτεινεν τὴν ἐργασίαν τοῦ
εὐαγγελιχοῦ κηρύγματος ἀπὸ Σαταλῶν τῆς πόλεως
μέχρι τῆς χώρας Χαλτῶν καὶ Καλαρσῶν, ἕως δρίων
Μασαχοῦ τῶν Οὔννων, χαὶ πυλῶν Κασπίων, xol
μερῶν ᾿Αλανῶν χαὶ Φαταχαρανῆς πόλεως Ἀρμενίας
βασιλέων, καὶ ἀπὸ τῆς τῶν Ἀμηδηνῶν πόλεως μέχρι
Νισίθεως παρὰ τὰ ὅρια τῆς Συρίας ἕως Νοσικάρων
γῆς, χαὶ Κορδοθιτῶν, χαὶ τῆς ὀχυρωτάτης χώρας
τῶν Μήδων, χαὶ τοῦ οἴχου ΝΙαχουρτῶν τοῦ ἄρχοντος
χαὶ μέχρι ᾿Ατραπαταχὰν, ἥτις χαλεῖται Προχώρία
κατὰ τὴν Περσιχὴν γλῶτταν, ἐξέτεινε τὸ εὐαγγελιχὸν

signum Dominicum erexerat, et Dei martyres post mortem

erant depositi. Erexit ergo ibidem altare Deo in loco

sepulture martyrum, et locum ante vallo circumdatum |

pro domo Dei , exzedificavit , illum ipsum, qui ante omnia

eidem divina visione ostensus fuerat.

$ 153. Sic quoque in locis templorum gentilium , qua -
in principio fuerunt eversa, in civitate Artaxat, et reliquis

locis, tractibus et provinciis, multiplicavit ecclesias et
sacerdotes constituit : et omnes Christi signo fulgentes

reddidit et Spiritu sancto afflatos Deo obtulit. In omni -
quoque tractu Armenic, ab extremo usque ad extremos, -
dilatavit operationem evangelice prcdicationis, a Sata- 1
1
sarum , usque ad confinia Masachi Hunnorum et usque :
et ad civi- -
tatem Phatacaranen, quae est regum Armenic : eta:
civitate Amedenorum usque ad Nisibin prope confinia -
Syrie, et usque ad terram Nosicarorum, et. Cordobita-
rum, et munitissimum Medorum tractum et domum 3

lorum civitate usque ad regiones Chaltarum et Calar-

ad portas Caspias et partes Alanorum,

principis Machurtarum, et usque Atrapatacan , qua Προ-

χωρία vocatur sermone persico, extendit evangelicam

P

4

[S 154.] Il sauva la vie à beaucoup de prison-
.miers qui avaient été martyrisés, les délivrant
i par la puissance terrible de la gloire du Christ; il
-anéantit beaucoup d'ordres sévéres, injustement
" écrits. Il confirma dans une confiante espérance
beaucoup d'hommes simples et sincéres , et, avec
sa consolante doctrine, il les exhorta à la alone
apparition du Dieu trés- grand, seigneur et sau-
veur de tous, Jésus-Christ, et il les dirigea vers
lordre et la piété. Il envoyait également des
. cénobites par troupes, dans les lieux habités et
sauvages, dans les campagnes et sur les montagnes,
réfugiés et rassemblés dans des grottes. Il prit
- aussi les enfants de quelques prétres paiens et il les
élevait et les instruisait sous ses yeux, Il s'occupait
de les nourrir et de les instruire avec une ferveur

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

(1) Il est cité dans la rubrique du ch. 80 du livre 11 de

181

et un zele spirituels. Il consacra ceux qui avaient
mérité la dignité épiscopale. Le premier se nom-
mait Albin (Aghpian), qui fut prélat au-delà
de l'Euphrate; lesecond. Euthalius (Eudaghios) ,

qui fut pasteur dans le pays de Passen;le troi-
siéme Bassus (Pasos); le quatrióme Moise; le
cinquieme Eusébe; le sixiéme Jean ; le septieme
Agapius (Agapeés); le huitieme Ardites (1); le
neuviéme Arsougés; le dixiéme Antiochus; le
onziéme Dirigés; le douziéme Cyriaque (Gui-
ragos). Ce sont eux qui furent choisis parmi les
prétres paiens pour étre évéques des divers dio-
céses, et étendre la prédication. Mais celui qui
voudrait se souvenir du nom des autres ne le
pourrait pas,

l'Histoire de Moise de Khoréne.

-.6 ἄοχνος ἐν τῇ ἀποστολιχῇ αὐτοῦ πορείᾳ χαὶ εἴρηνο-
E φόρῳ βαδίσματι, ἐπὶ βασιλέων χαὶ ἀρχόντων, χαὶ
ἐθνῶν ἀφόδως τὸ πανσωτήριον ὄνομα τοῦ. Κυρίου ἐ ἐπὶ
στόματος φέρων, πᾶσαν ψυχὴν Χριστοφόρον εἶρ γά-
σατο.
S 154. Καὶ πολλῶν δεσμίων καὶ πεφυλαχισμένων
ἀπὸ τυράννων σωτηρίας πρόξενος γέγονεν, ἐχσπάσας
ἀπὸ τῶν χειρῶν αὐτῶν τῇ δυνάμει τῆς τοῦ Χριστοῦ
δόξης, τῆς ἐν αὐτῷ ἐνοικούσης. Πολλῶν δὲ χαὶ τὰ
ἄδικα γραμψμάτια. πεοισχίσας, ἐγένετο παράχλησις
τοῖς πενθοῦσιν ὀλιγοψύχοις " xot διὰ τῆς θεϊκῆς διδα-
σχαλίας τὴν προσδοχωμένην ἐλπίδα τῆς ἐπιφανείας
τοῦ e Θεοῦ, xoi σωτῆρος ἡμῶν T; σοὺ Χριστοῦ
ἐν 77] ἑχάστου ψυχῇ ἐναπέθετο. Πάντας οὖν οὕτως μετὰ
προθυμίας : εἰς τὴν θεογνωσίαν μετήνεγχεν ἀπὸ τῆς ἀρ-
χαίας αὐτῶν παραδόσεως. Πολλοὺς δὲ (add. καὶ) à ἀνα-
ριθμήτους “οροὺς τῶν μοναστῶν ἐν ἀοιχήτοις τόποις,
χαὶ χωρίοις, χαὶ κωμοπόλεσι, τὴν ὀρεινήν τε χαὶ
πεδιάδα οἰκοῦντας, στηλίτας χαὶ ἀποχλείστους κατέ-
στησεν. Τινὰς δὲ καὶ δεισιδαιμόνων ἱερέων παῖδας
δεξάμενος ἐνώπιον αὐτοῦ, ἐνάγειν ἐποίει σπουδὴν
πνευματικοῦ μαθήματος ἐπιτιθέμεγος , παραγγείλας
μετὰ φόθου διάγειν αὐτούς" ἐξ ὧν xal elc τὴν ἐπισχο-
πιχὴν τιμήν τινες ἀξιωθέντες παρ᾽ αὐτοῦ χειροτο-
νοῦνται. ὋὉ πρῶτος Ἀλύόηνὸς καλούμενος, ὅστις τοῖς
μέρεσιν Εὐφράτου τοῦ ποταμοῦ ἐπέστη διδάσχαλος.
Ὁ δὲ δεύτερος Εὐθάλιος, τοῖς μέρεσι Βασηνῶν χα-
᾿πτασταθεὶς ποιμήν. Ὃ τρίτος Βάσσος, ὃ τέταρτος
Μωῦύσῶς ὃ πέμπτος Ἐσέόιος: ὃ ἔχτος ᾿Ιωάννης" ὃ
ἕόδομος ᾿Αγάπιος" 6 ὄγδοος Ἄρτιος" ὃ ἔννατος Ἀρσύχης"
ὃ δέχατος ᾿Αντίοχος. Αὐτοὶ Ex τῶν ἱερέων. υἱῶν ἐξε-
λέχθησαν γενέσθαι ἐπίσχοπο! ἐν διαφόροις μέρεσιν,

χήρυγμα, θέρους χαὶ χειμῶνος, ἡμέρας xot νυχτὸς ,΄

praedicationem , tempore βίαι 5. et hiemis, diebus et
noctibus, vigil in sua via apostolica, et. in itinere suo
pacem afferente; et coram regibus, principibus et sen-
tibus nomen salutiferum Domini sine timore in ore ge-

rens, in omni anima efficiebat, ut Christuin portaret.

$ 154. Multis quoque vinctis et custodia detentis per
tyrannos salutem conciliabat, Christi gloriosa virtute ,
qu:e in ipso inhabitabat, illos ab eorum manibus evellens.
Preterea, conscissis multorum schedis injustis , fiebat
consolatio lugentium et eorum, qui pusillo erant animo.
Per divinam autem doctrinam uniuscujusque animi
instillabat exspectatam spem revelationis magni Dei et
salvatoris nostri Jesu Christi. Hoc itaque modo ornnes
cum alacritate ab antiqua ipsorum traditione ad cogni-
tionem . Dei trausferebat. Choros vero monachorum
multitudine innumerabiles in locis inhabitatis, in. vicis,
in oppidis, cum in montanis tum in campis degentes,
stylitas et reclusos, constituit. Sumpsit autem et non-
nullos superstitiosorum sacerdotum filios apud se, quos
jubebat studiose incumbere ad spiritualem doctrinam,
adhortans, ut cum timore viverent : ex quibus aliquos,
honore episcopali dignatos, manuum impositione ipse
ordinavit. Primus nominatus est Albenus, qui partibus
fluminis Euphratis preest magister. Secundus vero
Euthalius , tractui Basenorum constitutus pastor. Tertius
Bassus, quartus Moyses, quintus Eusebius, sextus
Joannes, septimus Agapius, octavus Artius, nonus Ar-
syces , decimus Antiochus. . Hi ex filiis sacerdotum electi
sunt ad episcopatum in variis partibus obeundum, ut

182

[5 155.] Il laissa- Albin, homme sincére et
rempli de l'amour de Dieu, pour veiller sur l'armée
dela cour royale; et lui, de temps en temps, s'en
allait sur 165 montagnes et il se donnait lui-méme
comme exemple aux autres. Il prenait quelques-
uns de ses disciples des différents monastéres, et ils
allaient ensemble habiter sur des montagnes soli-
taifes, cachés dans des grottes et dans des caver-
nes, heureux de se nourrir d'herbes......

CXXIII.

[S 158.]... En ce temps-là , l'Arménie devenait
heureuse, enviée et admirée. Comme autrefois

(1) Ce renseignement sur l'usage de la langue armé-
nienne est précieux , car il est pour nous la preuve que
l'idiome national était en usage parmi le peuple , malgré
l'absence de caracteres alphabétiques spéciaux à la langue
arménienne, qui s'écrivait avec les caracteres grecs , sy-
riaques ou perses. On peut induire également de ce
passage que l'arménien n'était pas la langue dont se ser-

AGATHANGE.

Moise fut tout à coup maitre de la loi des Hé
breux, avec tout le choeur des prophétes, comme
Paulaveclatroupe des apótres et le salutaire Évan-
gile du Christ; ainsi Grégoire vint et apparut, e
aux Arméniens il parla la langue arménienne (x).
Étant allé dans diverses provinces, il choisis-
sait un lieu solitaire dans les déserts , et là il rési-
dait,.et de là il les instruisait. Il institua des évé-
ques dans toutes les provinces de l'Arménie soi
diocése. Ceux qui furent appelés par lui àla digni δ
épiscopale étaient au nombre de plus de quatre
cents, et les ordres des prétres , des diacres et des
lecteurs et d'autres ministres du Seigneur étaient
innombrables. Leroi Tiridatefit cepacte avecto

les hommes sous sa domination , grands et petits,

vaient les premiers apótres qui vinrent précher le christia--
nisme en Arménie, et nous savons en effet que les pre-
miers prétres du pays furent des Syriens et méme des
Grecs, comme semblent l'indiquer les noms propres
d'hommes, portés par les premiers évéques ordonnés par
S. Grégoire (Cf. plus haut, $ 154, p. 181).

,

ὥστε εἰς αὔξησιν φέρειν τὸ κήρυγμα. Τῶν δὲ λοιπῶν
τὰ ὀνόματα δυσθεώρητα, εἶ καὶ βουληθείη τις ἐξειπεῖν.

CAPUT QUARTUMDECIMUM.

Gregorius, relicta regis aula, in solitudine sic habitat, ut frequenter invisat ecclesias. Duo ejus
filii, jussu regis, in Armeniam ducti, ex his unus Arostaces consecratus episcopus ; mira regio

pietas.

6 155. Τὸν δὲ 'AX6nvóy ἄνδρα ἀληθινὸν xoi θεοφι-
λέστατον ἐν τῷ παλατίῳ τοῦ βασιλέως ἐπιστάτην
ἔταξεν" Xa αὐτὸς χατὰ χαιροὺς ἐν τοῖς ἀδάτοις ὄρεσιν
ἦγεν σχολὴν, τύπος ἐν παντὶ xo πᾶσι γενόμενος. Πα-
ξαλαμόδάνων γάρ τινας ἐχ τῶν μαθητευθέντων τῶν
μοναστηρίων, ἀνήει εἰς τὰ ὄρη ἰδιαζόντως, ἐν σχί-
σμασι πετρῶν xal σπηλαίοις, τὴν ἡμερούσιον τροφὴν
ἀπὸ τῶν βοτανῶν ἐπιτηδεύων. .....

5. 158. .... Τότε οὖν ποθεινοτάτη καὶ εὐπρεπεστά-
τὴ χαὶ ὑπερχαλλίστη ἐγεγόνει ἣ χώρα τῆς Ἀρμενίας.
Ὡς γὰρ 6 Μωῦσῆς νομοθέτης εὑρεθεὶς ταῖς ἑδραϊχαῖς
παρεμθολαῖς μετὰ τοῦ προφητιχοῦ χοροῦ, xai ὃ παῤ-
δησιαστικώτατος Παῦλος μετὰ τοῦ ἀποστολιχοῦ συ-
στήματος, xal ὁμοίωσιν αὐτῶν εἰς μέσον παρελθὼν,
Xa τὸ ζωοποιὸν κήρυγμα τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ
ἐπειράσθη τῇ τῶν Ἀρμενίων γλώττη,, τὴν θεοσέδειαν

25/
my quium arm
κέτατο ξαυτῷ εἷς χατοίχησιν ἐρήμους τόπους, κἀκεῖσε
(xt , ἀπὸ τῶν ἐρημιῶν πάντας εἶναι (fort. ἐνιεὶς) ἐπι-
σχόπους πάσαις ταῖς πατρίσιν τῆς Ἀρμενίων χώρας. Οἱ
δὲ ὑπ᾽ αὐτοῦ χειροτονηθέντες xal χατασταθέντες πλείους
3; τετραχόσιοι ἐπίσχοποι ἦσαν, οἱ χαὶ διαφόροις τόποις

predicatio caperet incrementa. Aliorum vero nomina

cognitu sunt difficilia, etsi quis vellet edicere.

,
,
$ 155. Albenum autem, virum íenacem veri Deiq 1e
amantissimum , in palatio regio magistrum ordinavit
ipse ad tempus otio vacabat in montibus inaccessis.
omnibus exemplar factus in omnibus. Assumens enin
quosdam in monasteriis institutos , seorsum abibat n
montes, in scissuris petrarum et speluncis degens, et
victum quotidianum sibi parans ex herbis..... 3
$ 158 Tunc ergo desideratissima , honestissima ef
supra modum pulcherrima facta est regio Armenia. Sicul
enim Moyses castris hebraicis cum choro prophetico. i :
ventus est legislator, e£ liberrimus Paulus cum tu a
apostolica, simili modo in medium eorum progressus;
S. Gregorius etiam vivificam Evangelii Christi predica:
lionem sermone Armenorum tentavit, pietatem om nes
docuit; e£ omnes ingrediens tractus, in omnibus Dro
sua habitatione sibi elegit loca deserta; ibique habifaba! ;
ex eremis omnes immittens episcopos omnibus pro vinciis
regni Armenize. Qui vero ab ipso ordinati erant οἵ consti- -
tuti, plures quam quadringenti erant, episcopi, qui

m

qu'ils obéiraient avec fermeté à tous les comman-
ements du Seigneur, et qu'ils croiraient au Créa-
ur de tout leur cceur. Tous, étant persuadés,
S 'empressaient d'accomplir l'ordre. Le roi supplia
égoire de rester auprés de lui et de l'accompa-
er dans ses voyages; mais il n'y consentit pas ,
aimant mieux habiter dans des déserts. Il veillait
à s'humilier dans des jeünes, afin que l'orgueil ne
s'élevàt pas pourle faire tomber. Il avait résols
durant toute sa vie dese nourrir seulement tous
les quarante jours et de jeüner le reste du temps,
jusqu'au jour oü il seraitinvité par le Christ à son
p

EIS 159.] Et tandis que le roi affligó désirait,
ainsi que tous, qu'il habitát au milieu d'eux,et se
plaignait de lui ; quelques-uns de ceux qui le con-
maissaient avertirent le roi que saint Grégoire,
dans sa jeunesse , avait été d'abord marié et qu'il

"

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

183

avait eu deux fils, dont le premier s'appelait Ver-
thanés (il était séculier et s'était voué également àla
prétrise) , etle second , Khesdagueés, avait été élevé
dés l'enfance dans le service de Dieu. Ce dernier
était entré dans l'ordre des moines solitaires qui
habitaient sur les montagnes; il avait supporté de
grandes afflictions, et suivait l'Évangile en tous
points, Il.s'était adonné entiérement aux choses
spirituelles, à la solitude, au séjour des monta-
gnes, à la faim et à la soif, vivant d'herbes , s'en-
fermant dans l'obscurité, couvert d'un cilice, dor-
mant sur la terre, se privant méme souvent du
doux repos de la nuit, du sommeil réparateur, et
veillant debout. Il faisait tout cela depuis peu de
temps. D'autres s'étaient réunis à lui et il les avait
élevés dans 16 méme culte évangélique. Ayant ainsi
fortement et volontairement supporté toutes les
tentations qui lui étaient survenues, et étant sanctifié

ἐπεσχόπησαν: τὸ δὲ πλῆθος τῶν πρεσόυτέρων xol
διαχόνων xal ἀναγνωστῶν,, xoi ἄλλων τῶν ἐν τῇ λει-
Ϊ πουργίᾳ τοῦ Θεοὺ κατασταθέντων, τὸν ἀριθμὸν t ὕπερ-
δαίνει. Τηρηδάτιος δὲ ὃ βασιλεὺς τὴν εὔνοιαν τῶν
ὑπηχόων ἀπαιτῶν, τὴν πίστιν τῆς πρὸς αὐτὸν εὐνοίας
᾿ς ὦ ς " b Ae 1 - - ὁ ι
ἀπὸ τῆς ὑποταγῆς πρὸς τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ τὸν λαὸν
ἐπιδείχνυσθαι ἔφασχεν, χαὶ ἐν τῇ πίστει τῇ πρὸς τὸν
ἁπάντων δημιουργὸν καὶ Θεόν" καὶ πάντων μετὰ mpo-
θυμίας πιστευόντων ἐν σπουδὴ ἐπληροῦντο τὰ προστε-
ταγμένα. Πολλάχις δὲ ὃ βασιλεὺς προσπίπτων ἦντι-
θόλει τὸν ἀρχιεπίσχοπον αὐτῷ παραμεῖναι διαπαντὸς,
» M , € M » 5 L4 E] ,
xal περινοστεῖν τὰς χώρας. Ὁ δὲ οὐχ ἐπένευσεν, ἀλλ
ἐν ταῖς ἐρήμοις χατοιχῶν, ἐν νηστείαις χατέτρυχεν
ἑαυτὸν, ἵνα μὴ ἀπὸ τῆς ὑπερηφανίας ἐπαρθεὶς κατα--
m 53^32 d m" ὦ 7 - , “
πατηθῇ, ἀλλ᾽ ὥρισεν ἑαυτῷ ἐν πάσαις ταῖς ἡμέραις τῆς
ἃ. - D , e
ζωῆς αὐτοῦ διὰ τεσσαράκοντα ἡμερῶν τὴν νηστείαν
ἄγειν μέχρι τῆς τοῦ Χριστοῦ χλήσεως χαὶ ἀναπαύ-
σεως τῆς ἰδίας τελευτῆς.
« ^N M ^ , c. , “2 E
S 159. Ο δὲ βασιλεὺς σὺν πάσῃ τῇ χώρᾳ ὀδυρό
μενος τὸν χωρισμὸν αὐτοῦ, ἐν πολλὴ ἀδημονία διῆγεν.
Τότε ἀχούσας ὃ βασιλεὺς παρά τινων, ἐπισταμενὼν
περὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου, ὅτι νεώτερος ἔτι ὑπάρχων
χαὶ βιώσας δύο ἔ ἔσχεν υἱοὺς ; ὧν ὃ μὲν πρωτότοχος
ἐγνωρίζετο Οὐρθάνης τοὔνομα, ὅστις xol αὐτὸς ἐν τῷ
βίῳ διαπρέπων εἰς βαθμὸν λειτουργίας πρεσδυτέρου
L3 , ,
προσῆλθεν * 6 δὲ δεύτερος ᾿Αρωστάχης, ὅστις ἐχ νέας
, 5 τ wc » LO x ym δ » ,
ἁἡλιχίας ἐν p 996g ἔργῳ τὸ χαὶ δουλείᾳ ἀνετράφη,
e
ἀναχωρητής τε xo ἀσχητὴς Ov, xal τὰ ὄρη οἰχῶν, xal
"πολλαῖς χαχοπαθείαις ὑποπιεσθεὶς κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον,
πάσῃ τῇ γυμνασίᾳ τοῖς πνευματικοῖς μαθήμασιν
ἐξέδωχεν ἑαυτὸν, ὅτι τε μονοχίτων ἦν xol μόνος, χαὶ
πεινῶν xal διψῶν, χαὶ λαχάνοις χρώμενος, ἀπεχέ-
χλειστο ἐν ἐνδύμασι ταπεινοῖς καὶ χαμοχοιτίαις, πολ-
* , M 5 / 2 3 , y
λάχις τὰς νυχτερινὰς ἀγρυπνίας ἐν ἀχοιμήτῳ ὄμματι
ἐχ δὲ ΕῚ λγ Lud M . ΑἹ ? 9t & ,
ἐχ ποδὸς ἀποπλήρῶν, καὶ τοῦτο οὐχ ἐπ᾽ ὀλίγῳ χρόνῳ,

episcopatum in diversis locis administrarunt. Multitudo

' vero presbyterorum , diaconorum , lectorum , et aliorum ,

qui in Dei ministerio sunt constituti, numerum super-
greditur. At rex Teredatius, subditorum suorum. exigens
benevolentiam , dicebat fidem benevolentic in se ostendi
a populo per subjectionem , qua Dei precepta observa-
bat, et per fidem in omnium conditorem et Deum. Om-
nibus autem cum alacritate credentibus, studiose perfi-
ciebantur mandata. Rex porro frequenter procidens
rogabat archiepiscopum, ut semper maneret secum et pro-
vincias circumiret. At ille non consensit, sed habitans
in locis desertis, se jejuniis affligebat, ne in superbiam
elatus conculcaretur. Omnibus vero diebus vitze suce sibi
proseripsit, ut jejunaret per dies quadraginta utque ad
vocationem Christi et requiem ejus per mortem.

$159. At rex cum universo regno dolens de secessu'
ejus, in multa vivebat tristitia. Tune rex per quosdam ,
qui res Gregorii noverant, intellexit eum, cum junior esset
et in seculari vita , duos genuisse filios , quorum primoge-
nitus notus erat, nomine Urthanes , qui et ipse in sceculari
vita insignis, ad ministerium clericale et gradum pres- Ὁ
byteri accessit; secundus vero Arosíaces , qui a pueritia
educatus eratin opere et servitute Dei, cumque anacho-
reta esset et asceta, et in montibus degeret, multosque
secundum Evangelium in omni exercitatione passus esset
labores, disciplinis spiritualibus se tradiderat : nam
unico indutus erat vestimento et solus, esuriens ef si-
tiens , oleribus vescens , degebat reclusus humilibus et
indumentis et humi cubationibus. Nocturnas vigilias fre-
quenter vigilanti oculo expedite peragebat : et hacce non
exiguo, sed longissimo tempore consuetudine utebatur.

184

de la sorte, il fut connu et devint cher à Dieu et
aux hommes, Or le roi Tiridate, ayant entendu
toutes ces choses, expédia , sans plus tarder, trois
princes honorables et estimés, avec des lettres,
pour que les deux fils de Grégoire fussent aussitót
amenés prés de lui.

[S 160.] Les envoyés du roi, qui devaient les
amener, étaient : le prince Ardavast, généralissime
de toutes les armées de la Grande Arménie; le se-
cond, Dadjad, prince de la province d'Aschotz (1);
le troisiéme, Tad , héraut ( précurseur) du roi.

CXXIV.

Ceux-ci, étant arrivés dans la contrée de Cap-
padoce , rencontrérent Verthanés dans la ville de

- (1) Cf. sur ce personnage , qui était beau-frére d'Ar-
davast Mantagouni, ce qu'en dit Moise de Khoréne, liv.
II, ch. 78 et 82.

(2) La caverne ou l'antre de Mané tirait son nom d'une
des compagnes de sainte Hripsimé, qui ne suivit pas
ces dernieres en Arménie, et s'arréta en cet endroit,
sachant que « tous les lieux appartiennent à Dieu » (Moise

- AGATHANGE.

- Césarée , et saint Rhesdagués qui habitait dans le
désert de son immonastére. Ce dernier ne voulai
pas quitter sa solitude , jusqu'à ce que beaucouy
de chrétiens, s'étant réunis, le persuadérent di
partir, car, « il est mieux pour toi, disaient-ils, d.
iravailler à l'aeuvre de la culture divine que d'ha:
biter en solitaire dans le désert. » Et ilsles envoy ὸ. |
rent. Ceux qui étaient venus s'en retournérent en?
Arménie et présentérent au roi les deux fils d
Grégoire qu'ils avaient ramenés avec eux. Le ro
les recut et alla avec eux en personne à la re-
cherche de saint Grégoire partout oü ils croyaien
le rencontrer, Enfin on le découvrit dans la pro-
vince de Taranaghi, surle mont Manaiark (2),
dans le désert. Alors le roi Tiridate supplia le bien:
heureux Grégoire, puisqu'il ne voulait pas con-

de Khoréne,l. II, ch. 91). On ignore quel nom porta
originairement la montagne οἱ se trouvait lantre d
Mané. Au douziéme siecle, les Arméniens nommaient cette
montagne le mont Sebouh, et le géographe Vartan lui
donne le nom de Kohanam « je rends gràce » Géogr., dans
St-Martin, Mém. sur l'Arm.,t. 11, pag. 432-433), qui est

une épithéte donnée parle peuple à toute montagne élevée;

ἀλλ᾽ ἐπὶ πλείστῳ οἰχειούμενος. Eb pri; δέ τινας, mpos-
πελάσαι ἑαυτῷ πεποίηχεν χαὶ χατηχήσας αὐτοὺς,
ἐδίδαξεν τὴν εὐαγγελικὴν λειτουργίαν, καὶ τοὺς ἐπερ-
χομένους πειρασμοὺς ἀνδρείως φέρειν. Οὗτος δὲ φω-
στὴρ γενόμενος xai ὑπερεκλάμψας, ἐγνώσθη Θεῷ xol
Ὁ , , , 6£ A] ra"
ἀνθρώποις. Περὶ τούτων ἀχριδέστερον μαθὼν "Typon-
δάτιος ὃ βασιλεὺς, ἐν τάχει χαὶ ἀνυπερθέτως ἀπέστειλε
ς , X.
τρεῖς τῶν ἐνδοτάτων ἀρχόντων μετὰ θείων γραμμά-
τῶν, ἵνα τοὺς δύο υἱοὺς l'onyopíou χομίσωσιν αὐτῷ,
& 160. Τῶν δὲ πεμφθέντων παρὰ τοῦ βασιλέως ὃ
e É xo , -- , 3, ; ἐν
πρῶτος. στρατοπεδάρχης πάσης τῆς μεγάλης Ἄρμε
, , / bj , 7 »
νίας. ὃ δεύτερος, Τασάτης ᾿Ασουχώων πατρίδος ἄρ-
χων, ὃ τρίτος Δατᾶς, ὃ προμηνυτὴς τοῦ βασιλέως.
ΠΠαραγενόμενοι οὖν οὗτοι ἐν τῇ Καππαδοχῶν χώρα,
εὗρον τὸν ᾿Οὐρθάνην ἐν τῇ Καισαρέων πόλει. Ὃ δὲ
ἅγιος ᾿Αοωστάχης ᾧχει ἐν ταῖς ἐρήμοις ἀναχωρητὴς,
e eo ^
ὅστις οὖχ ἐπείθετο χωρισθῆναι τῆς ἡσυχίας, xal συν-
ελθεῖν αὐτοῖς, εἰ μὴ ἐγεγόνει συνέλευσις πλήθους χρι-
στιανῶν" ol xol πάντα ποιήσαντες, ἐποίησαν ἅμα αὖ-
-" - 3: , , , € ee
τοῖς συνελθεῖν αὐτὸν, φάσχοντες“ Βέλτιόν σοι ὑπάρχει
ὁ χόπος τῆς τοῦ Θεοῦ ἐργασίας ἢ περιμονία τῆς ἐν τῇ
ἐρήμῳ κατοικίας. Προπέμπουσιν οὖν αὐτὸν σὺν τῷ
ἰδίῳ ἀδελφῷ, Ot δὲ ἀπεσταλμένοι , παραγενόμενοι ἐν
"2 ,
τῇ Ἀρμενίων χώρᾳ, τοὺς δύο υἱοὺς Γρηγορίου παρέ-
στῆσαν τῷ βασιλεῖ’ οὺς δεξάμενος ὃ βασιλεὺς, σὺν
5 - e od
αὑτοῖς εἰς ἐχζήτησιν τοῦ ἁγίου Γρηγορίου ἐξῆλθεν.
$ ΛΔ ὦ E. A ἐλ. ^ ΓΑΙ) 25:3 2 -
που δὴ εὕροι" xot ἐλθὼν εὑρίσχει αὐτὸν ἐν τῇ Δαρα-
γαλητῶν πατρίδι, ἐν τῷ ὄρει τῷ χαλουμένῳ ΝΙαναὰρχ;,
E Dx ^
ἐν τῇ ἐρήμῳ. Παρεχάλεσεν οὖν ὃ βασιλεὺς Τηρηδά--
^ εἴ LJ
Tto τὸν ἅγιον Γρηγόριον, Ἀνθ’ ὧν, φησὶν, οὐχ ἠδου-
r* € -
λήθης παραμεῖναι ἡμῖν, ἀγαπήσας τὴν ἐρημίαν xol

Cum vero quosdam invenisset , illos ad se jussit accedere ^
eosque instruendo evangelicum ministerium docuit,
irruentes tentationes fortiter tolerare. Hic ergo lumen ef-
fectus, et supra modum resplendens , notus erat Deo et
hominibus. De hisce autem cum accuratius instructus
esset rex Teredatius , continuo sine dilatione tres ex prin-
cipibus familiarissimis cum divinis litteris misit, ut du 08
Gregorii filios ad se perducerent. 1

$ 160. Primus ex missis a rege przefectus erat castro-
rum totius magnae Armenic : secundus Tasates , prince s

provincie Asucoorum : tertius Datas, prenuntius regis.

Ubi ergo hi advenerant in provinciam Cappadocum
Urthanem invenerunt in civitate Ccesareensi. At sanctus
Arostaces habitabat anachoreta in locis desertis; neque
is consensit ad discedendum ex solitudine et cum i lis
proficiscendum , nisi ubi factus fuerat conventus multo-
rum christianorum. Hi omnia molientes , effecerunt, uf
una cum illis discederet, dicentes : Utilior tibi est labor
in opere Dei, quam perseverans habitatio in eremo.
Itaque ipsum cum fratre suo dimittunt. Qui vero erant

"missi, postquam advenerant in Armeniam , duos Gregorii
filios regi stiterunt. His acceptis, rex cum illis profe
est ad quxerendum sanctum Gregorium, ubicumque € m
posset invenire : veniensque eum reperit in provin |;
Daranaletarum , in monte cui nomen Manaarch , in lo
solitario. Quapropter rex Teredatius hortatus est sanctu
Gregorium, dicens : Quandoquidem noluisti nobiscum:

manere, quod ames solitudinem et vitam monasticam,

"sentir à rester avec lui par amour de la vie soli-
taire, de consacrer évéque son saint fils Rhesdagués
qu'il lui avait amené. Grégoire le consacra évé-
e à sa place, d'aprés ces paroles de l'Écriture :
« Aulieu des péres, les enfants seront comme
"princes de la terre (1). »

—montra sa doctrine du vivant de son pére ; et puis
ΟΠ lui succéda et monta sur le siége du patriarcat
- de la Grande Arménie (2). Puis le grand Grégoire
— Jui-méme s'en alla dans les pays qu'il avait orga
— nisés et dans les provinces de l'Arménie qu'il avait
nstruites , pour consoler, fortifier, renouveler,
" grosser... "

CXXV.

——. [$163.] Dans ce temps-là, Constantin, fils du roi
. Constance (3), régna en Espagne et en Italie, et il

— (4) Psalm. XLIV, 17.

| — (2) Saint Grégoire monta sur le tróne pontifical de
— PArménie vers l'an.303 ou 304 de notre ere. Son fils ca-
— det Rhesdagueés le remplaca en 306, et occupa le patriarcat
jusqu'en 314, époque à laquelle le fils.ainé de Grégoire ,
. Verthanés, succéda à son frére.

(3) Constantin {16 Grand, fils de Constance Chlore.
(4) Le nom de Marcien, qui régna de l'an 450 à 457, est
. une preuve manifeste des retouches et des interpolations

: HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

[S 161.] Car, plus que son pére, celui-ci dé-

185

crut en Dieu, Créateur du ciel et de la terre , et
dans le Verbe son fils unique, et dans le saint
Esprit de sa divinité. Il rassembla une nombreuse
armée sur les rivages du grand Océan, et il les
adjura tous de croire à la vérité, en écoutant les
oracles d'un Dieu unique, et que tous, comme une
seule nation parfaite, glorifiassent Dieu. Se con-
fiant en Dieu, il marcha contre les rois paiens , et
en peu de temps les mit tous en déroute; il
renversa , par la puissance de la Croix du Christ,
les rois impies et scélérats Dioclétien, Marcien (4),
Maximien , Lucien (5) et Maxence, et il extermina
toute la race des rois impurs et paiens. Il releva
également les églises ruinées et les autels détruits
de la maison du Seigneur ; il mura les endroits oü
les saints avaient été martyrisés et il multiplia la
gloire des bienheureux martyrs. Il. augmenta
l'honneur des prétres de Dieu; il établitla paix
par toute la terre, en détruisant le scandale, afin

qu'a subies le texte d'Agathange; et méme, on peut
conclure que le texte qui nous est parvenu est postérieur
de plusieurs siécles à la rédaction primitive. I1. parait
évident que les noms de ces empereurs n'ont pu étre cités
qu'aprés la réunion du concile eecuménique de Chalcédoine,
qui amena la séparation des Églises d'Orient et d'Occident.
(5) Il est probable que le nom de Lucien est une faute
de copiste pour Licinius , que le grec appelle Licinianus.

τὸν μοναστιχὸν βίον, χειροτόνησον ἡμῖν ἐπίσχοπον τὸν
ἅγιον υἱὸν ᾿Αρωστάχην ἀντὶ σοῦ. Ὃ δὴ καὶ πεποίηχεν
αὐτὸς, χατὰ τὸ γεγραμμένον: ᾿Αντὶ τῶν πατρῶν σου
ἐγενήθησαν οἵ υἱοί σου. Καταστήσεις αὐτοὺς ἄρχοντας
ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν.

$ 161. Οὗτος ὃ Δρωστάχης, ὑπερδαλλόντως χάλ-
'λιστος εὑρεθεὶς, ἐπλεόνασε τὴν διδασχαλίαν C ὑπὲρ τὸν
πατέρα, xal μετ᾽ αὐτὸν χρατήσας τοῦ πατριχοῦ τό-
που, παρέλαδε τοὺς οἴακας τοῦ χκαθολικοῦ θρόνου τῆς
μεγάλης Ἀρμενίας. Τότε xal αὐτὸς ὃ ἅγιος Γρηγόριος
ἐκπορεύεται περιελθεῖν τοὺς τόπους, χαὶ τὰς διαταγὰς
τῶν μαθητευομένων περιεργάσασθαι, ὅπως. παραυυ-
θάσηται αὐτοὺς, xol ρα σα , καὶ πλεῖον στηρίξη.

protepiscopum nobis manuum impositione constitue
sanctum filium tuum, Arostacen. Id sane et ipse fecit , se-
cundum quod scriptum est : Pro patribus tuis nati sunt
tibi filii : constitues eos principes super omnem terram.
$ 161. Hic Arostaces quam optimus repertus , praedi-
cationem multiplicavit supra patrem , et post ipsum in
paternum elevatus locum, suscepit administrationem ca-
tholici solii magnae Armeniz. Tune et ipse sanctus Gre-
gorius egressus est, circumiturus tractus, ad disposi-
tiones discipulorum curiose perficiendas , ut eos conso-
laretur, eis'gratificaretur eosdemque magis confirmaret.

CAPUT QUINTUMDECIMUM.

Lous Constantini imperatoris, quem cum. Gregorio invisit Teredates. Concilium Nicenum. cui
interest. Gregorii filius: perseverantia sancti in bono usque ad mortem. Fides scriptoris.

S 163. Τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων, ἐν τοῖς χαιροῖς
ἐχείνοις ἐδασίλευσεν Κωνσταντῖνος, υἱὸς Κωνσταντίου
βασιλέως, ἐν τῇ χώρα τῶν Σπανιῶν xoi Ἰ ἀλλιῶν,
χαὶ ἐπίστευσεν εἰς Θεὸν, τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ χαὶ γῆς,
χαὶ εἰς τὸν αὐτοῦ Υἱὸν, τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, τὸν μο--

᾿γογενῇ, χαὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τῆς θεότητος αὐτοῦ,
Οὗτος, συναθροίσας ἄπειρον πλῆθος ἐπὶ τὴν μεγάλην

|

$ 163. Cum hac sic se haberent , illis temporibus im -
perabat Constantinus, filius Constantii imperatoris, in
regione Hispaniarum et Galliarum : crediditque in Deum
factorem coli et terree , et in Filium ejus unigenitum ,
verbum Dei, et in sanctum Spiritum divinitatis ejus. Hic
collecta immensa multitudine ád mare magnum , quod

180

que personne ne chancelàt dansla voie du Sei-
gneur, Il renversa les temples impies des démons;
et ces mémes démons avec leurs ministres prirent
la fuite et disparurent. Il combla d'honneurs et
de présents ceux qui n'avaient cessé de vivre dans
le culte vrai et pieux de Dieu.

[S 164.] C'est pourquoi il remporta sur tous la
victoire, parce qu'il avait la banniére de la croix
et que, par ses édits, il répandit dans l'univers le

ferme commandement de la vérité , pour que les .

hommes restassent fermes dans]a foi recue de Dieu :
imposant à tous de vivre religieusement avec la
lumiére puissante de la foi divine. Ainsiil disper-
sait les cohortes des ténébres et domptait toutes
leurs forces. Mais ceux qui consentaient à se faire

AGATHANGE.

- lesjours de sa vie, un ange lui apparut et le bé-

les adorateurs de la vérité devenaient ses amis,
et, en les honorant, il les appelait auprés de lui,
De cette maniére, ayant acquis la puissance su
les hommes, il établit sa domination et il d
avec raison que son royaume était fondé pa
Dieu. Il devint si pieux et si constant que, tou

nissait chaque matin, en prenant le signe du
Christ de sa couronne, et le lui posait sur le front,
Ainsi le bienheureux et admirable Constantin
voyait l'ange céleste son ministre ; et lui, le vé
table adorateur et l'ami de Dieu toujours victo-
rieux , offrait au Christ sa pourpre royale, confir-
mait son royaume dans la foi, et établissait da
toutes les églises la croyance à la vérité.

θάλασσαν, τὴν ἐν τῷ Ὠχεανῷ, τοῦτον τὸν λόγον τὸν
περὶ τῆς πίστεως πᾶσι διέθετο, ἵνα ὁμοθυμαδὸν πάντες
τῇ ἀληθείᾳ πάντες πιστεύσωσιν (f. πιστεύσωσιν, πάντες),
ἐν ἑνὶ θεολόγῳ φθόγγῳ ἐπὶ τὸ αὐτὸ τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ
ἐπιτελοῦντες, ὥστε ἑνὸς Θεοῦ προσχυνητὰς γενέσθαι"
χαὶ θαῤῥήσας τῷ Θεῷ τὰ τῶν Ἑλλήνων βασιλέων ὥρ-
μήσεν, καὶ εὐθέως ἐξολοθρεύσας ἀπώλεσεν πάντας, διὰ
τῆς δυνάμεως τοῦ δεσποτιχοῦ σημείου, τοὺς ἀκαθάρτους
xal παρανόμους βασιλεῖς, τὸν Διοχλητιανὸν καὶ Mag-
χιανὸν xot Ναξιμιανὸν xol Λικινιανὸν xoà Μαξέντιον,
xol πᾶν ἀκάθαρτον γένος τῶν ἐθνικῶν βασιλέων ἐξῆ-
ρεν ἐχ μέσου, καὶ ᾧχοδόμησεν ἐχκλησίας, χαὶ τὰ χα-
τεστρεμμένα θυσιαστήρια ἔστησεν ἐν τοῖς οἴχοις τοῦ
Θεοῦ. ᾿Εξεδωμάτωσεν δὲ καὶ μαρτύρια, xo ἐπλήθυνε
τοὺς λειτουργοὺς αὐτῶν, προσέθηχέν τε τιμὴν χαὶ τοῖς
ἱερεῦσι τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐποίησεν εἰρήνην τοὶς ἐπιγείοις,
xal ἐξῆρεν ἐχ μέσου τὰ σχάνδαλα, ἵνα μηδεὶς ἐν μη-
δενὶ προσχόψῃ εἰς τὴν θεϊχὴν πορείαν. Κατέστρεψεν
δὲ καὶ τὰ βδελυχτὰ ἱερὰ τῶν δαιμόνων, καὶ τοὺς ὕπη-
ρέτας αὐτῶν φυγάδας ποιήσας ἐξήλειψεν. Δῶρα δὲ
χαὶ τιμὴν ἐχαρίσατο τοῖς ἐν τῇ ἀληθινὴ θεοσεδεία
ἐμμείνασιν, καὶ μὴ ἀφισταμένοις τῆς εὐθύτητος.

ξ 164. Τούτου οὖν ἕνεχεν ἐχαρίσθη αὐτῷ νίχη
πρὸς πάντας. ᾿Ἀνεδέξατο γὰρ εἷς αὐτὸν xal τὸ σημεῖον,
τὸ τοῦ ἀεὶ νικῶντος σταυροῦ, xal τὰ προστάγματα
τῆς ἀληθινῆς ἐντολῆς, xo ἐμμένειν ἐν τῇ ἑδραίαᾳ πί-
στει τοῦ Κυρίου ἐπηγγείλατο, καὶ ταύτην διὰ γραμ:
μάτων εἰς τὴν οἰχουμένην ἥπλωσεν. ᾿Εξέπληξεν δὲ
πάντας τῇ ἀνικήτῳ δυνάμει διὰ τῆς φωτοφόρου πί--
στεως; xol εὐσεύῶς τῷ δεσπότῃ αὐτοῦ προχείμενος
διετέλεσεν. Οὕτως ὑπερισχύσας ἐφυγάδευσε τὴν στρα-
τιὰν τοῦ σχότους, xol ἀνώτερος πάντων ἐγένετο.
Τοὺς δὲ ὑποταγέντας τῇ προσχυνήσει τῆς ἀληθείας, ὡς
φίλους, μετὰ πλείστης τιμῆς οἰχείους ἑαυτῷ ἐποίει,
χαὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ πάντων τῶν ἀνθρώπων δυνατώ-
τέρος εὑρεθεὶς τὴν ἰδίαν βασιλείαν παρὰ τοῦ Θεοῦ δε--
δομέγην ὄντως βασιλείαν ἡγεῖτο. "Exi τοσοῦτον δὲ
προέχοψεν ἐν τῇ εὐαρεστήσει τοῦ Θεοῦ. ὥστε πάσας

est Oceanus, de ratione fidei coram omnibus egit, ut uno

omnes essenf.animo , omnes veritati crederent , consono.
sermone de Deo omnes simul] praecepta Dei perficerent
omnesque unius Dei fierent adoratores. Confisus po o
de Deo, imperatorum gentilium ditionem invasit, et brevi.
tempore per virtutem signi Dominici penitus exterminavit
immundos et injustos imperatores Diocletianum, et Mar-
cianum, et Maximianum, et Licinianum, ef Maxentium ,
omneque immundum gentilium imperatorum genus de.
medio sustulit , et eedificavit ecclesias, altariaque eversa.
in Dei zedibus erexit. Construxit similiter sacras marty--
rum zdes, earumque ministros multiplicavit ; et Dei sa- '
cerdotum auxit honorem. Pacem terra tribuit , et offen--
dicula e medio abstuli£, ut nullus ulla in re laberetur
contra institutum divinum. Evertit autem et abominanda |
sacra daemonum , eorumque ministros fugatos obliteravit, |
Dona vero et honorem impertiebat illis, qui in vero Dei.
cultu permanseranf, et a via recta non eraní aversi. P

$ 164. Horum ergo causa eidem contra omnes daía
est victoria. Nam ille aecepérat signum crucis semper -
vincentis, vereque legis precepta; ef pollicitus est se.
mansurum in firma Domini fide, et hanc litteris per or-
bem declaravit. Omnes autem attonitos reddidit insupe-
rabili virtute fidei luciferz , et pie Domino suo subjectus
vitam fraducebat. Sie supra modum confortatus agmen
tenebrarum fugabat , et omnibus fiebat major. Illos vero,
qui se veritatis cultui subjecerant, tanquam amicos, -
maximo cum honore familiares sibi faciebat, et hoc mo d 3
omnibus factus potentior, imperium sibi a Deo datum. ἷ

CXXVI.

F1 [S 165.] Alors cette grande nouvelle arriva dans
]a Grande Arménie, à la cour arsacide de Tiridate,
poi de la Grande Arménie. Celui-ci , l'ayant ap-
prise, offrit au Seigneur de tous des louanges
ánfinies, et, avec les témoignages d'une immense
joie, il remerciait celui qui, dans tous les pays ,
P lorifiai son saint nom. Aprés qu'il eut pris des
| mme. le grand roi des Arméniens tint

i ies préparatifs, il prit avec lui le grand arche-
Lvéque Grégoire, son fils Rhesdagués, l'évéque
"Albin, et les quatre préfets de sa cour qu'on

-. (1) La province de Mog, limitrophe de celle d'Aghds-
- nikh, à l'est du Tigre, dans les montagnes du Kurdis-
(dan, répond à l'ancienne Moxoéne d'Ammien Marcellin
— (liv. XXV, ch. 7). Les princes de Mog se succéderent
. pendant plusieurs siécles dans cette province, et leurs
descendants régnaient méme dans le pays au commen-
cement du dixiéme siecle (Jean Cathol., His. d'Arm.,
-€h. 116, pag. 291 de la trad. de St-Martin).

HISTOIRE DU REGNE DE TIRIDATE.

187

appelait ptiachtchkh de la milice : le premier, le
commandant des frontiéres de Nor-Schirag; le se-
cond, le commandant des pays de l'Assyrie; le
troisiéme, celui des pays arabes; le quatriéme,
celui des pays des Massagétes; de plus, le grand
prince de la race d'Ankegh, le thakatir, chef de la
cavalerie , et le généralissime , prince de Mog (1),
le prince de Siounik, le prince des Reschdouni,
le prince de la race de Makaz (2), le gouver-
neur de Schahab, et le surintendant des chasses
royales. En outre il emmena beaucoup d'autres
grands et soixante-dix-mille soldats d'élite,
[S 166.) et il s'en alla de la ville de Vagharscha-
bad dans la province d'Ararat, et arriva aux
frontiéres des Grecs. Il traversa avec une grande

(2) Le grec dit ἀπογράφοντα ἄρχοντα qui semble indiquer
un chancelier. Les Mékhitaristes , dans les notes jointes à
l'édition italienne d'Agathange (pag. 192, note 2), émettent
l'opinion que cette indication cache peut-étre le titre que
portait Agathange, qui était secrétaire du roi. Toutefois
le texte arménien , qui est trés-différent en cet endroit ,
n'autorise cette supposition qu'avec une extréme ré-
serve.

πὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς αὐτοῦ ὑπ᾽ ἀγγέλων ὑπηρετεῖ-
σθαι, καὶ. τὸ σημειόχριστον διάδημα ἐπὶ τῆς κεφαλῆς
᾿χατὰ πρωΐ ἐπιτιθέναι. Οὕτως θεωρῶν οὐράνιον ἄγγε-
“λον τῇ ἰδίᾳ ὑπηρεσίᾳ ὃ μακαρίτης, ποθεινότατος πᾶ-
σιν ἐγένετο 6 εὐσεδέστατος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος" ὃς
χαὶ τὴν ἰδίαν ἁλουργίδα τῷ Χριστῷ, προσανέθηχε. Διὰ
γὰρ τῆς ἐνούσης αὐτῷ θεοσεδείας πάντας ὑπερνιχήσας,
ἔστησε τὴν βασιλείαν αὐτοῦ ἐν πίστει, καὶ ἐν πάσαις
παῖς ἐχχλησίαις ἐδεδαίωσε τὴν ἀληθινὴν πίστιν.
5 165. Τούτων δὲ ἀκουστῶν γενομένων ἐν τῇ Ἂρ-
| μενίων χώρᾳ, χαὶ ἐν τῷ παλατίῳ τῆς βασιλείας τῶν
᾿Ἀρσαχιτῶν πρὸς Τηρηδάτιον βασιλέα τῆς μεγάλης Ἄρ-
᾿ μενίας, πολλὴν εὐχαριστίαν προσενέγχας τῷ Θεῷ,
μετὰ πλείστης χαρᾶς xal εὐφροσύνης εὐλόγησεν τὸν
Κύριον, ὅτι ἐν πάσῃ τῇ 7j δοξάζεται τὸ πανάγιον αὐ-
τοῦ ὄνομα. Ὅτε οὖν ἤχουσε τοιαῦτα ὃ βασιλεὺς, &6ov-
λεύσατο μετὰ σπουδῆς πορευθῆναι πρὸς αὐτὸν, χαὶ
ἕτοιμος γενόμενος παραλαμθάνει τὸν μέγαν ἀρχιεπί-
σχοπὸν Γρηγόριον, χαὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ Ἀρῳστάχην
ἐπίσχοπον, καὶ ἀπὸ τῶν περὶ αὐτὸν ἐνδόξων τοὺς τέσ-
σαρας τιμιωτάτους τοῦ ἰδίου παλατίου, τὸν πρῶτον
τοποχράτορα ἀπὸ Νορσιρέων μερῶν, τὸν δεύτερον το-
ποχράτορα ἀπὸ τῶν τῆς Ἀσσυρίας μερῶν, τὸν. δὲ τρί--
τον ἀπὸ τῶν ᾿Αρουαστῶν μερῶν , τὸν δὲ τέταρτον ἀπὸ
τῶν Μασαχοῦ τῶν Οὕννων μερῶν, xal τὸν μέγιστον
ἄρχοντα τοῦ οἴκου τῶν λεγομένων ᾿Αγγελιτῶν, καὶ τὸν
στέφοντα τὸν βασιλέα ἄρχοντα, Ἄσπετ λεγόμενον,
χαὶ τὸν στρατοπεδάρχην τὸν μέγαν, καὶ τὸν ἄρχοντα
Νιαχιτῶν, καὶ τὸν ἄρχοντα Συνιστῶν, καὶ τὸν ἄρχοντα
“Ῥεστοὺυνιτῶν, xoi ἀπογράφοντα ἄρχοντα, xai τὸν ἐ-
ὑνάρχην Σαπιανῶν, καὶ τὸν ἄρχοντα Ἰ]ασχαπετέων ;

matutino tempore capiti suo imponentes. Cum autem
religiosus imperator Constantinus ita paratum ad sibi mi-
nistrandum perspiceret colestem angelum, beatus ille
omnibus factus est desideratissimus : qui €t purpuram
suam Christo obtulit. Cum enim pietate sibi insita omnes
superaret, per fidem imperium suum constituit, et in
omnibus ecclesiis veram fidem stabilivit. -

$ 165. Ubi hzc innotuerant in regione Armenorum , et
in palatio regni Arsacidarum Tiridatio regi magne. Ar-
menie, multis Deo gratiis actis, maxima cum letitia et
exsultatione benedixit Domino, quod in omni terra glo-
rificaretur sacrosanctum nomen ejus. Quando igitur talia
rex audivit, consilium cepit ipsum studiose invisendi :
factusque ad iter paratus comites assumpsit magnum ar-
chiepiscopum Gregorium ef filium ejus Arostacen epi-
scopum , et ex viris apud se honoratis quatuor palatii sui
honoratissimos : primum Norsireorum tractus praéfectum,
secundum Assyrie partium profectum tertium tractus
Aruasparum, quartum Masachi partium Hunnorum; et
principem domus eorum, qui nominantur Angelite; et |
principem, qui diadema regi imponit, Aspet vocatum ; et
magnum castrorum praefectum , et ducem Macitarum , et
ducem Synistarum , et ducem Resiunitarum , et scribam

principem, et praefectum gentis Sapianarum , et preefe-

188

allégresse beaucoup de pays, et recut de grands
honneurs et des marques de respect dans toutes
les villes; Beaucoup de princes venaientà sa ren-
contre etlui offraient leurs respectueux hommages.
Ainsi, voyageant promptement et par terre et
par mer, ils arrivérent enfin en [talie, dans la
province des Dalmates (1),et à la ville capitale de
Rome. Aussitót l'avisen fut donné au palais royal.
Dés qu'il eut. appris cette nouvelle, le roi sacré
par Dieu et le digne possesseur de ce tróne, Cons-
tantin, avec le pontife, grand archevéque de la
ville royale , Sylvestre (Selpestros) (2), les hono-
rant d'une grande estime, et avec toutes les mar-
ques de l'allégresse, les firent reposer quelque
temps dans la ville universelle, Puis le pieux roi
Constantin, rempli d'admiration, demanda au roi

(1) Les historiens anciens de 'Arménie donnent assez
souvent le nom de Dalmates aux Latins, probablement
parce qu'à cette époque, il y eut plusieurs empereurs
d'origine illyrienne.

AGATHANGE.

Tiridate de quelle maniére lui était arrivé le
racle de Dieu. Et Tiridate raconta devant l'en
pereur tous les biens qu'il avait recus de Die
et n'eut pas honte de rappeler le chátiment qi
l'avait changé en béte sauvage; la pieuse-
gnation des saintes martyres, ce qui arriv:
l'endroit oà elles reposaient actuellement.
montrait au roi Grégoire lui-méme, et lui di
« C'est l'homme parle moyen duquel nous a
connu la bonté de Dieu. » Et il raconta sess
frances et les miracles prodigieux qu'il accom
[S 167.] L'empereur (Gaiser) Constantin,
l'admiration, se prosterna et s'agenouilla devan
Grégoire pour recevoir sa bénédiction et lui ren
dit des honneurs comme au confesseur du Chris
autant qu'il le méritait. Il montra aussi au TO

. iva
(2) Le texte grec l'appelle Eusébe, ce qui est ur
faute des copistes. Ne

xal πλείστους τῶν ἄλλων μεγάλων, καὶ ἑδδομήκοντα
χιλιάδας ἐχλεχτῶν στρατοπέδων.

& τ66. Ἐξελθὼν οὖν Ἀραρὰτ τῆς πατρίδος, xal
Οὐαλαρσαπὰτ τῆς πόλεως, ἐπέρασεν εἰς τὰ μέρη τῆς
Ἰωνίας. Πολλὰς δὲ ἡμέρας διανύσας ἐν πλείστη εὖφρο-
σύνῃ xoi τιμῇ xol ἑτοιμασίᾳ χατὰ τὰς πόλεις ὑπὸ
πάντων τῶν ἀρχόντων μετὰ μείζονος ὑποδοχῆς διὰ γῆς
τε χαὶ θαλάσσης ἐπειγόμενος, ἔφθασεν ἐν τῇ χώρα
τῶν ᾿Ιταλῶν, εἰς τὴν βασιλεύουσαν πόλιν τῶν Ῥω--
μαίων καὶ περὶ τοῦτο παραυτίχα ἐμηνύθη ἐν τῷ βα-
σιλιχῷ παλατίῳ. ᾿Αχούσας δὲ 6 θεοσεδέστατος βασι--
λεὺς καὶ τιμιώτατος τῶν βασιλέων Κωνσταντῖνος, χαὶ
6 ἀρχιεπίσχοπος, εἰσπορευόμενος ἐν τῷ αὐτοῦ παλατίῳ
πάντοτε, διχαλούμενος Εὐσέῤιος, μετὰ μεγίστης τι--
μῆς xal ἀγάπης ἐξῆλθον εἰς ἀπάντησιν αὐτῶν, xol
ἡτοίμασαν ξένια ἐν τῇ αὐτῇ οἰχουμένη πόλει, ὅπως
ἀναπαύσηται ἀπὸ τοῦ μήχους τῆς ὁδοιπορίας. Θαυ--
μάσας οὖν ὃ θεοφιλέστατος Καῖσαρ Κωνσταντῖνος,
ἐπηρώτα τὸν βασιλέα Τηρηδάτιον, λέγων - Πῶς πρὸς
σὲ τὰ θαυμάσια τοῦ Θεοῦ γέγονεν, ἀδελφέ; Ὃ δὲ διη-
γήσατο πάντα ἀχριύῶς ἐπὶ τοῦ Καίσαρος τὴν παρὰ
τοῦ Θεοῦ γεγενημένην φιλανθρωπίαν, xol τὴν τιμω-
ρίαν τοῦ γενέσθαι ἐν μορφῇ χτηνῶν ἀνεπαισχύντως
ἐξαγγείλας, καὶ τὴν ὑπομονὴν τῶν ἀθλοφόρων μαρ--
τύρων, καὶ πάντα τὰ πεπραγμένα λεπτομερῶς ἐξει-
πῶν" xai τὸν παρεστῶτα μέγαν Ἰ Γρηγόριον ἐπὶ τοῦ
Καίσαρος ἀποδειχνύων, Οὗτός ἐστιν, ἔφη, 6 ἀνὴρ, δι᾽
οὗ ἡμεῖς ἔγνωμεν τὴν φιλανθρωπίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ
περὶ τοῦ (]. τῆς τοῦ) ἀνδρὸς χαρτερίας xoi ὑπομονῆς,
xo τῶν σημείων χαὶ θαυμάτων δι᾽ αὐτοῦ γενομένων.

S 167. Διὸ ὑπερθαυμάσας 6 θειότατος Καῖσαρ
Κωνσταντῖνος, χαὶ ταπεινώσας ἑαυτὸν. ἔπεσεν sig
τοὺς πόδας τοῦ ἁγίου Γρηγορίου, ἵνα εὐλογηθῇ παρ᾽

ctura Pascapeteorum ; plurimosque ex aliis magnatibus
septuaginta millia electorum militum. à; "ΗΝ

$ 106. Egressus ergo a provincia Ararat et civitate Va
lorsapat, transivit in provinciam loniz. Multos uten
transigens dies, magna cum voluptate , honore et ap ja
ratu in civitatibus ab onmibus prefectis una cum majon
susceptione exhibitis, per terram et mare festina

pervenit in provinciam Italicam, et in dominantem ui

ze

Romam : et hac de re nuntius quam primum delatus
ad palatium imperiale. Ubi id intellexerat religiosiss
imperator et regum omnium honoratissimus Cons T
nus, et archiepiscopus, qui in ejus palatio semper ve
batur, nominatus Eusebius, maximo cum honore e
amore egressi sunt in occursum eorum, et in eadem.
orbis instar urbe prapararunt hospitia, ut requiescer
post iter longissimum. Cum autem miraretur Dei
tissimus imperator Constantinus, interrogabat regem.
redatium , dicens : Quomodo Dei mirabilia in te fz
sunt, frater? Ille vero coram imperatore accurate on, j
ravit, nimirum exhibitam a Deo misericordiam , I
namque inflictam , qua formam jumentorum induera
sine pudore referens, et tolerantiam martyrum coro
torum, omniaque facta enucleate exponens : adstan
vero magnum Gregorium imperatori ostendens , Hic e
inquiebat, vir ille, per quem cognovimus miserico! di
Dei ; narratque viri fortitudinem ac patientiam , signaq
et miracula per eum patrata.
$167. Quaproptersupra modum miratus, et humilians
divinissimus imperator, procidit ad pedes sancti Gregorii
ut sibi bene precaretur; ipsum vero postquam detenter -

Tiridate de l'affection comme à un frére bien-
imé, avec une grande joie, surtout parce qu'il
avait reconnu Dieu. Il fit alliance avec lui, ayant
jour médiatrice la foi dans le seigneur Christ,
jour qu'on observát entre les deux royaumes une
amitié durable (1). Aussi le roi des Arméniens se
infirmait encore davantage dans sa foi dans la
te-Trinité. ll raconta aussi comment les mar-
tyres de Dieu avaient été suppliciéóes. Puis l'em-
pereur Constantin se mit également à raconter
r vie incomparable ; car il savait déjà combien
lles étaient vertueuses, quand elles étaient dans
eur patrie, età quelle noble race elles apparte-
pue. Il raconta aussi les victoires que Dieu lui

d (1) Beaucoup de critiques ont mis en doute le voyage
de Tiridate et de S. Grégoire à Rome, bien que la rela-
tion de cet événement nous ait été transmise par la plu-
| part des anciens écrivains profanes et religieux de l'Ar-
ménie. Cependant , comme ce fait a été passé sous silence
| parles historiens occidentaux , on S'accorde à le croire
controuvé. Pour ce qui est de la Lettre d'alliance entre
Jes deux souverains, arménien et romain, ef entre le
€atholicos Grégoire et le pape Sylvestre , il parait certain
- ce document est apocryphe. On y rencontre en effet
mots empruntés au langage des Croisés, ce qui est
a preuve manifeste que cette piéce est l'oeuvre d'un

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

189

avait accordées , et comment il avait triomphé de
tous les ennemis de la vérité : « Sache, mon frere,
lui dit-il, que Dieu fait connaitre sa miséricorde
par toute la terre, afin que toutes ses créatures
le connaissent et glorifient sa vérité, parce qu'il
veut de tels adorateurs ! »

[S 168.] Puis on leur fit de grands honneurs,
on leur donna des subsistances , et on les entoura
de la glorieuse pompe en usage à la cour, de
prétres et de nobles de la ville, On leur fit des
présents et des cadeaux précieux, comme marque
de respect et d'affection, Puis, prenant congé des
Augustes , et étant salués par le saint catholicos,
par le clergé et par les illustres seigneurs de la

écrivain contemporain des derniéres guerres saintes.
Pour entreprendre la critique des deux questions si épi-
neuses du voyage de Tiridate en Occident et de l'anti-
quité de la Lettre d'alliance, il faudrait entrer dans de
longues et minutieuses discussions qui nous entraineraient
trop loin. Nous dirons seulement que les Arméniens eux-
mémes révoquent en doute l'authenticité du voyage et
de la lettre, comme on pourra s'en convaincre , en lisant
le travail récent sur ce sujet de Garabed Chahnaza-
rian, publié à Paris, en 1862 (en arménien ), sous le titre

| de Réfutation de la prétendue alliance entre saint

Grégoire et saint Sylvestre.

αὐτοῦ" πρεπόντως δὲ αὐτὸν τιμήσας, ὡς τοῦ Χριστοῦ
ὁμολογητὴν, ἀξίως xat τὸν βασιλέα Τηρηδάτιον ἀδελ-
φιχῷ φιλήματι προσεδέξατο, xal ἠγάπησεν αὐτὸν, ὡς
Ὑνησιώτατον ἀδελφὸν, xai ὁμόψυχον, μάλιστα θεω-
ρῶν αὐτὸν φιλόχριστον" χαὶ διαθήκην. πρὸς αὐτὸν διέ-
θετο, μεσίτην ποιησάμενος αὐτῶν τὴν εἷς τὸν χύριον
ES Ἰησοῦν Χριστὸν πίστιν. ὅπως ἀπαραλείπτως ἣ
φιλία μεταξὺ τῆς βασιλείας αὐτῶν εἰς τέλος διατηρη-
θείη: xoi περισσῶς ἐδεθαίωσε τὸν βασιλέα τῆς Ἄρμε-
νίας ἐν τῇ ὁμολογίᾳ τῆς ἁγίας Τριάδος. Περὶ δὲ τῶν
παναγίων᾽ τοῦ Θεοῦ μαρτύρων Κωνσταντῖνος ὃ μέγας
. Καῖδαρ διηγήσατο, πῶς ἐν Ῥωμίᾳ οὖσαι ἐθίωσαν;
χαθὼς πάλαι περὶ αὐτῶν ἠπίστατο τὴν εὐάρεστον
αὐτῶν τῷ Θεῷ πολιτείαν, xal πῶς συγγενίδες αὐτοῦ
ὑπάρχουσαι, πάντων ὅμον διὰ τὸν Χριστὸν χατεφρό-
νγσαν. ᾿Εξεῖπεν δὲ αὐτῷ xal τὴν νίκην τὴν δοθεῖσαν
αὐτῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ πρὸς πάντας τοὺς ἐχθροὺς τῆς
ἀληθείας, πῶς πάντων περιεγέγετο , xai φησιν πρὸς
αὐτόν: Τίνωσχε, ἀδελφὲ, ὅτι ὃ Θεὸς ἐν πάση τῇ Yü
&moüs(xvugt τὸ ἔλεος τῆς δεσποτείας αὐτοῦ, ὅπως
πάντα τὰ ποιήματα αὐτοῦ γνώσωνται αὐτὸν χαὶ γέ-
γωνται προσχυνηταὶ τῆς ἀληθείας: τοὺς γὰρ τοιούτους
προσχυνητὰς βούλεται.

& τ68, Μετὰ δὲ ταῦτα τιμηθέντες πρεπόντως. ἀπὸ
TOV βασιλιίῶν, xoi τῶν ἐχχλησιῶν, xal τιμιωτάτων
ἀρχόντων τῆς πόλεως ἐν δώροις μείζοσι, μετὰ πολλῆς
εὐνοίας συνετάξατο τῷ θείῳ Αὐγούστῳ. Δεξάμενος δὲ
ἀσπασμὸν καὶ ἀπὸ τοῦ ἀρ ιεπισκόπου τῆς ἐκκλησίας ,
x«i τῶν ἐνδοξοτάτων ἀρχόντων, ἐξῆλθεν μετὰ πάσης

honoravit, ut Christi confessorem, regem quoque Tere-
datium digne excepit fraterno osculo, eumque dilexit ut
fratrem germanissimum et unanimum, maxime quod
videret Christi amantem. Foedus quoque cum eo inivit ;
fidem in dominum nostrum Jesum Christum interponens,
ut indesinenter'amicitia inter regna eorum usque ad finem
conservaretur. Abundantius etiam confirmavit regem:
Armenice in confessione sanctissime Trinitatis. De san-
ctissimis autem Dei martyribus narravit; Constantinus
magnus imperator, quo modo vixissent, quando erant in
ditione Romana, qua ratione olim cognovisset earum
vivendi modum Deo gratum ; quodque, cum ejus essent
consanguineze, omnia simul pro Christo reliquissent.
Narravit victoriam sibi a Deo datam de omnibus veritatis
inimicis , quo omnes superavisset modo; eidemque dixit :
Scito, frater, quod Deus in omni terra ostendat miseri-
cordiam dormainationis 585, ut ipsum omnes creatura ejus
agnoscant, fiantque cultores veritatis : tales enim vult
adoratores. :

$ 168. Post heec majoribus decore honorati donis, cum
ab aulicis imperatoris , tum ab ecclesiis , tum a preecipuis
urbis principibus, summa cum benevolentia valedixit
divino Augusto. Accepta etiam salutatione benevola ab
archiepiscopo ecclesiee, et ab honoratissimis principibus,

190 AGATHANGE.

ville, et étant montés sur un char comblé des sou-
haits de l'empereur, ils s'en allérent avec une
grande pompe et un grand cortége, pour com-
mencer leur royal voyage. On les comblait d'hon-
neurs dans toutes les villes, jusqu'à ce qu'ils fussent
arrivés en Arménie, dans la province d'Ararat,
àla ville de Vagharschabad, oü étaient les cha-
pelles des saintes martyres. Les ornements d'or
donnés par l'empereur furent mis dans le tom-
beau des saintes. Ils élevérent et ornérent d'autres
églises, Ensuite le grand Grégoire entreprit de
rendre visite à ses premiers disciples, et il les
confirmait dans la véritable instruction.

CXXVII.

(S 169.] Ensuite le grand et auguste empereur

Constantin ordonna à tous les évéques de se réu-
nir dans la ville de Nicée. Alors le grand roi Ti-
ridate et le saint catholicos Grégoire envoyérent
Rhesdagués , muni de tout ce qui était nécessaire.
Il arriva avec tous les évéques à ce grand concile
de Nicée oü fut exposée la croyance universelle
qu'on devait accepter. On établit des régles défi-
nie$, des canons invariables, suivantla divine:
volonté du Trés-Haut, Et là, le grand empereur
Constantin, étant entré, confessa sa foi, et, cou-
ronné de la bénédiction du concile, il laissa sa
mémoire sur la terre, et dans les cieux il s'assura
la récompense. Le bienheureux Rhesdagués , étant:
reparti, arriva en Arménie avec la foi resplendis
sante, et avec les canons de Nicée, confirmés et
acceptés par Dieu. Alors il présenta au roi et a
saint catholicos le dépót qu'il avait apporté. Saint.

τιμῆς. Ἀναδιδάσαντες δὲ αὐτοὺς ἐν χρυσεμπάστοις
ἅρμασιν, κελεύσαντος τοῦ Καίσαρος οὕτως, προεπέμ-
ποντο εὐπρεπῶς ἐπὶ τὴν βασιλικὴν 690v. Λαμπρό--
τατοι δὲ φανέντες πάσαις ταῖς πόλεσι, χαὶ χατὰ τὸ
βασιλιχὸν ἀξίωμα παρὰ πάντων τιμηθέντες, ἔφθασαν

εἰς τὴν τῶν Ἀρμενίων γώραν, ἐν πατρίδι Ἀραρὰτ,,

ἐν πόλει Οὐαλαρσαπὰτ, ἔνθα τὰ χοιμητήρια ἦν τῶν
μαρτύρων, φέροντες καὶ τὰ παρασχεθέντα δῶρα,
χρυσὸν xai ἄργυρον xal τἱμιώτατα σχεύη. ἐπὶ τῷ
ἀναθέσθαι τῇ ὑπηρεσία τῆς τοῦ Θεοῦ ἐχχλησίας, xol
" * Σ — ͵ Ν ^ ^ T. - /
τοῖς εὐχτηρίοις τῶν μαρτύρων. "Eóxev δὲ xot ὃ μέ-
γὰς Καῖσαρ εἷς τιμὴν τῶν μαρτύρων χρυσᾶ χειμήλια"
X J ^ , Ὁ 5 , ,
oi δὲ xal προσανέθηχαν, xot πλέον τῆς ἰδίας ἐκχχλησίας
δ΄ ἐν € bi p , L4
ἐχόσμησαν. “Ὁ δὲ μέγας Γρηγόριος ἤρξατο περινο-
στεῖν τοὺς μαθητευομένους, xal ἐπὶ πλεῖον αὐτοὺς στη-
ρίζειν τῷ ἀληθινῷ κηρύγματι.
, ^ e ? 7 4 -
$169. Τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων, μετὰ ταῦτα
ἐχέλευσεν ὃ μέγας Καῖσαρ Αὔγουστος Κωνσταντῖνος
σύνοδον πάντων τῶν ἐπισχόπων γενέσθαι ἐν τῇ Ni—
χαέων πόλει. Τότε ὃ μέγας βασιλεὺς Τηρηδάτιος καὶ
u
ὃ ἅγιος καὶ χαθολιχὸς Γρηγόριος παρασχευάσαντες
ἀπέστειλαν τὸν Ἀρωστάχην ἐπίσχοπον, υἱὸν δὲ τοῦ
e£ f / / 2 LJ 7 "
ἁγίου l'gnyogtou , παραγενέσθαι ἐν τῇ Nixaéov πόλει
à] "n
μετὰ πάντων τῶν ἐπισχόπων, ἔνθα πάσῃ οἰκουμένη
ἐξεδόθη ἣ ἀληθινὴ παράδοσις τῆς πίστεῶς, xol δια-
Ἢ» “-
τάξεις τῶν φωτοφόρων χανόνων, δεδομέναι εἰς εὐαρέ-
στησιν τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου. "Ev ταύτῃ τῇ συνόδῳ
? ^A 3 - LI
εἰσελθὼν ὃ μέγας Καῖσαρ Κωνσταντῖνος, ὡμολόγησε
M , Ly
τὴν ὀρθὴν πίστιν, xol παρὰ πάσης τῶς συνόδου εὐλο-
ΜΝ jv ^ em
γηθεὶς xal στεφθεὶς, τὸ ἐπαινετὸν ὄνομα ἐν τῇ γῇ χα-
ἐλ ΠΟΥ
τέλιπεν, καὶ τὴν: δικαιοσύνην ἐν τῷ οὐρανῷ προέπεμ.-
ε , *
ψεν. Ὃ δὲ μαχαριώτατος ᾿Αβρρωστάχης ἤρχετο ἐλλαμ.-
M MT ^ , e ΕἾ
φθεὶς ἀπὸ τῆς πίστεως τῆς ἁγίας χαὶ θεοπρεπεστάτης
, ^ “ PvS
συνόδου σὺν τοῖς xavóct τῶν Νιχαέων. ἜἝφθασε δὲ ἐν

egressus est cum omni honore. Cum autem-ipsos elevas-
sent in currus auro distinctos, jubente sic imperatore ,
honorifice deduxerunt in viam regiam. Ubi vero in om- |
nibus civitatibus magnificentissimi apparuerant, et pro
regia dignitate ab omnibus fuerant honorati , pervenerunt
in regionem Armenie, in provinciam Ararat, in urbem.
Valarsapat, ubi erant sepulcra martyrum. Afferebant.
autem obtenta dona , aurum et argentum, vasaque pre-.
tiosissima, ut ea offerrentur in ministerium ecciesie Dei,
et oratoriorum martyrum. Dedit autem magnus impera--
tor in honorem martyrum etiam ornamenta aurea ; hi vero
et obtulerunt, eaque oratoria magis, quam propriam.
ecclesiam, exornarunf. At magnus Gregorius coepit in- |
visere discipulos, eosque vera prcdicatione magis con-
firmare. 1

$ 169. Hisce sic se habentibus;, postea magnus Caesar.
Augustus Constantinus jussit concilium omnium episco-
porum congregari in urbe Niczea. Tunc magnus rex Te-.
redatius et sanctus et catholicus Gregorius , facta pra- |
paratione , miserunt Arostacen episcopum , filium saneti.
Gregorii, ut cum omnibus episcopis adesset in urbe Ni-
cca, ubi toti mundo edita est vera fidei traditio, condita- j
que depositio canonum luciferorum, ambze ad. placendum.
Deo altissimo. Hoc ingressus concilium magnus impera-

tor Constantinus , confessus est rectam fidem, et ab omni

concilio faustis precationibus honoratus et coronatus
laudabile nomen in terra reliquit, et justitiam premisit
in colum. At beatissimus Arostaces, illustratus fide :

* *. * , LIO Li * * 4
sancti divinique concilii, venit cum canonibus Nicaenorum -

y

: : : : 4
patrum : pervenitque in Armeniam, ac regi et sancto

Grégoire, ayant fait quelques additions à ces

canons (1) de concert avec le roi Tiridate , illu-

mina son diocése d'Arménie pour tous les joins

| de son existence.

|— [S 171.].... De cette maniére , passant en véri-
able apótre tous les jours de sa vie, conformé-

Bene, d'année en année , jusqu'à sa mot (2). Et
E était plongé et rayonnant dans l'amour du
à hrist.
— (S 172.] Nous, qui avons recu de ta Majesté ,
ὃ Tiridate, l'ordre de tout p comme il
' convient κα àun historien , nous n'avons pas écrit
| conformément aux régles de l'éloquence grecque,
en disposant les événements avec art , 1nais nous

avons regardé dans la divine Écriture, comme
᾿

(1) Ces decuments se trouvent dans les recueils de
. canons arméniens, dontil existe bon nombre de manus-
| erits dans les bibliotheques d'Edchmiadzin, Venise (Saint-
— Lazare), Paris, etc.
(2) On est étonné de ne trouver dans Agathange aucun

- détail sur la mort de S. Grégoire. Galanus, auteur
- dun ouvrage fort remarquable, intitulé : Conciliatio
- ecclesioo armena cum romana , en 3 vol. in-4^, raconte
|. que S. Grégoire mourut dans des lieux solitaires , ignorés
— de tous, et que son corps fut trouvé par des bergers.
-Au temps de l'empereur Zénon, le saint apparut en
songe à un ermite et lui commanda de prendre son
corps et de l'ensevelir dans la ville de Thortan, ce que
fit l'ermite. Zénon ordonna de le transporter ensuite à
Constantinople, en ne laissant qu'une partie de ces reli-
ques dans la premiere ville. Ces faits sont relatés dans le
Bréviaire de l'ordre des fréres précheurs, en arménien.
Ce qui resta en Arménie des reliques de saint Grégoire
fut partagé et placé dans de riches reliquaires ornés de

HISTOIRE DU REGNE DE, TIRIDATE.

191

dans un miroir, les préceptes trés-hauts inspirés
au bienheureux Moise, en vue d'écrire tous lés
faits pour les nolo aux siécles futurs. Ce

.commandement fut donné aussi à d'autres pro-

phétes : « Prends, dit-il, une tablette polie et
neuve et écris avec le ἀνε d'un écrivain coura-
geux (3) », et ailleurs : « Écris cette vision sur
une tablette et couche-la dans un livre , pour que
quiconque la lira la comprenne facilement (4).
Et David, parlant plus clairement, indique que
les lois divines sont données en héritage à toutes
les nations, et il dit ainsi : « Que ceci soit écrit
pour la génération derniére (5). » Et ailleurs : « Le
Seigneur racontera aux peuples par.écrit (6) »
ce qu'est venu accomplir le Sauveur de tous,
le Christ, avec son gracieux commandement :

pierres précieuses. Une partie fut déposée dans l'église
patriarcale de Vagharschabad (Edchmiadzin), siége ponti-
fical de saint Grégoire; l'autre, aprés différentes péripé-
ties, fut déposée dans l'église du monastére patriarcal de
Sis, en Cilicie. A Edchmiadzin on conserve aujourd'hui
encore la dextre du premier patriarche de l'Arménie ; et
à Sis, j'ai vu moi-méme , en 1852; l'autre bras de saint
Grégoire enfermé dans une chásse d'argent en forme de
bras (V. mon Voyage en Cilicie, p. 400). Pour ce qui
est des reliques apportées à Constantinople , elles furent
plus tard transférées en Italie, oü elles furent déposées
dans une église de Naples, appelée Saint-Liguor, cor-
ruption de Saint-Grigor ou Grégoire, appartenant à des
moines bénédictins (Cf. Baronius, Annot. ad. Martyrol.,
11 junii et 30 sepít.).

(3) Isaie , VIII, 1.

(4) Isaie, XXX, 8. — Habac., 22.

(5) Psalm., CI, 19.

(6) Psalm:;, LXXXVI, 6.

τῇ τῆς Ἁρμανίας χώρᾳ, xoi προσήνεγκε τῷ βασιλεῖ
χαὶ τῷ ἁγίῳ ἀρχιεπισχόπῳ τὴν d ἐνεχθεῖσαν παράδοσιν.
Ἔν παύτῃ οὖν τὴ πίστει ὃ ἅγιος V'enyóptoc καὶ τοῖς
χανόσι φωτίσας τὴν χληρωθεῖσαν αὐτῷ χώραν τῆς
Ἀρμενίας, συμπράττοντος δὲ χαὶ τοῦ βασιλέως Τηρη-
δάτου, πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς αὐτοῦ ἐφωταγώ-
τἼησε πάντας.

S X71. Τούτῳ οὖν τῷ τρόπῳ πάσας τὰς ἡμέρας
τῆς ζωῆς αὐτοῦ ἀπο τολημ; διάγων, ἠχολούθει τοῖς
παραγγέλμασι τῶν παραδεδωκότων, Τοῦτο ποιήσας
μετὰ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ ἐν πάση ψυχῇ ἐγχατέθετο
τὴν τοῦ Χριστοῦ φωταγωγοῦσαν ἀγάπην.

S 172. Ἡμεῖς δὲ, χαθὼς ἐδεξάμεθα τὴν διάταξιν
TOU σοῦ χράτους : ἄριστε βασιλέων Τηρηδάτιε ; Sut-
γράφειν τὰ ὑπομνήματα, ὡς χρηστοὺς χρονογραφίας
τόμους, διελύψαμεν (1. διελύσαμεν) καὶ κατὰ τὸν τύπον
τῆς ἑλληνιχῇς παιδεύσεως ἀχολούθως τὰ πάντα συνε-
γραψάμεθα. Προσεσχήχότες δὲ χαὶ, ὡς ἐν ἐσόπτρῳ,
τὴ θεϊκῇ παραδόσει χαὶ τῇ δεδομένῃ ἐντολῇ τῷ | μεγάλῳ
Mot, ὅστις παραγενόμενος περὶ πάντων τῶν γενο-
μένων πραγμάτων τὰ θεϊχὰ προστάγματα παρέδωχεν

archiepiscopo attulit stabilitam traditionem. Hac igitur
fide hisque canonibus sanctus Gregorius illuminavit com-
missam sibi Armenic regionem , rege Teredatio opem af-
ferente, et sic omnibus vite suc: diebus lumen omnibus
attulit.

$4715. 5 Hoc ergo modo omnes vitz, suc dies apo-
stolice transigens [sanctus Gregorius] sequebatur prz-
cepta eorum , qui ea tradiderant. Cum vero ista fecis-
set, post obitum suum tota anima sua induit illumi-
nantem Christi amorem.

$ 172. Nos vero, quemadmodum accepimus preceptum .
potentie tuc , optime regum Teredati , conscribendi com-
mentarios, velut utiles descriptionis temporum tomos,
debitum solvimus, et ad similitudinem eruditionis Grace,
omnia consequenter conscripsimus. Aíftendimus tamen
etiam, veluti in speculum intuiti , ad divinam traditionem
et ad praeceptum magno Moysi datum, qui, cum ad-
fuisset omnibus rebus gestis, divina precepta scriptis

192

« Allez par toutes les nations (1), » et « Cet
Évangile sera préché dans tout l'univers (2), »
pour démontrer que l'Évangile serait bientót di-
vulgué et pratiqué avec une fructueuse cul-
ture.

[$ 173.] Or, pour agir conformément à ces
écrits, nous avons raconté tout ceci, non pas
d'aprés les données conservées dans d'anciens
ouvrages, mais ayant vu les personnages de nos
propres yeux (3), étant témoins des faits spirituels,
ayant entendu le cher enseignement dont nous
avons été aussi les ministres suivant le précepte
évangélique. Nous n'avons pas raconté fausse-
ment, jouant avec nos propres paroles; mais, ayant
laissé le trop, nous avons seulement consigné les
choses principales sans [y ajouter] beaucoup de

(1) Matth., XXVIII, 19.

(2) Marc, XVI, 15.

(3) Ce passage a été un des points capitaux qui ont
fait taxer de mensonge le livre d'Agathange par le bol-
landiste Stilting. 11 est vrai qu'on est autorisé à penser
qu'Agathange n'a pas été témoin de tous les faits qu'il

AGATHANGE.

détails. Car nous n'avons pas écrit pour nous,
mais pour les rois ; et, lorsqu'on lira ce livre en ta |
présence , on en reconnaitra la véracité, car nou: j
ne pouvions minutieusement noter tout ce que '
firent les saints, mais nous nous sommes borné |
à ce qui est facile et nécessaire, selon la maniére -
des apótres. Laissant de cóté les nombreux mé- ὸ
rites des saints, sans entrer dans les détails , nous.
avons seulement noté le plus utile et le plus im- -
portant. Nous avons agi de cette maniére, non.
pour ajouter à l'honneur des élus de Dieu qui.
sont célébres et vénérables par la gloire vivifiante |
dela croix, mais pour donner l'exemple et inspirer -
le courage à leurs enfants spirituels, qui doivent -
étre instruits par eux pendant de longues généra-
tions, suivant le chantre spirituel qui dit : « Ainsi —

a enregistrés, et il est probable que l'hagiographe qui a.

dénaturé sonlivre aura conservé cette phrase de l'oeuvre '
primitive , sans penser que les interpolations et les addi- -
tions ajoutées par lui feraient suspecter la bonne foi du.
secrétaire de Tiridate. :

διὰ τῆς συγγραφῆς εἰς τήρησιν τῶν ἐν τοῖς μετέπειτα
αἰῶσιν ἐρχομένων * ἀχολούθως δὲ xal τοῖς ἄλλοις προ-
φήταις, οἷς ὃ Θεὸς ἐτάξατο, Λάδε σεαυτῷ, λέγων,
τόμον νέον μέγαν, xat γράψεις ἐν αὐτῷ γραφίδι γραμ.-
ματέως, καὶ ἀλλαχοῦ * Γράψον τὴν ὅρασιν ταύτην ἐν
πλαξὶν χαὶ ἐν βιόλίῳ, ἵνα οἱ ἀναγινώσχοντες παῤῥη-
σίᾳ ἀναγνώσωνται. Ὃ δὲ ἅγιος Δαδὶδ ῥητῶς περὶ
πάντων τῶν ἐθνῶν τὸν χλῆρον τῶν θείων προσταγμάτων
σημαίνει, φάσχων " ΤΓραφήτω αὕτη εἰς γενεὰν ἑτέραν,
καὶ Κύριος διηγήσεται ἐν γραφῇ λαῶν. “Ὅπερ ἐλθὼν
ἐπλήρωσεν Χριστὸς 6 σωτὴρ ἡμῶν διὰ τῆς θεϊκῆς χά-
ριτος, ᾿Εξέλθετε, λέγων, εἰς πάντα ἔθνη, xal xnpó-
ξατε τὸ Εὐαγγέλιον τοῦτο ὑποχάτω τοὺ οὐρανοῦ. Ὅθεν
χαὶ ὁ μαχαριώτατος τῇ ἐλπίδι τοῦ Θεοῦ ἐμπλησθεὶς
ἐν σπουδῇ ἐφανέρωσε χατὰ τὸ Εὐαγγέλιον τὴν αὐτοῦ
37 70.

ἐργασίαν.

5. 173. Nüv δὲ χατὰ τὸν τύπον τὸν γεγραμμένον
ἐπὶ τέλει χαταπαύσωμεν, οὖχ ἐχ παλαιᾶς φήμης
ἐγνωχότες, ἃ συνεγραψάμεθα ἀχολούθως, ἀλλ᾽ οἷς
ἡμεῖς παρεστάμενοι, θεαταὶ ἐγενόμεθα τῶν πεπραγ-
μένων ἔργων, καὶ ἀκροαταὶ τῆς χεχαριτωμένης διδα-
σχαλίας. Καὶ ὑπηρέται τῶν εὐαγγελικῶν προσταγ-
μάτων, οὗ ψευδολογήσαντες μυθωδῶς Ex τῶν ἧμε-
τέρων λόγων, πλεῖστα δὲ καταλείποντες τὴ συντομία,
τοῖς ἐπισημοτέροις ἐχρησάμεθα, συλλέξαντες τῶν χρη»
σιμωτέρων τὴν σύνθεσιν " ὅπερ οὖχ ἡμῖν μόνοις, ὦ
βασιλεῦ, ἀλλ᾽ ὅταν καὶ ἐπὶ τοῦ σοῦ χράτους ὃ τόμος
repe , πάντη ἔχδηλον γενήσεται. Οὐδὲ γὰρ
ἰχανοὶ ὑπήρχομεν πάντα τὰ πεπραγμένα παρὰ τῶν
d nid xa ἣν ἐπισημάνασθαι γ ἄλλ᾽ εἰς τὸ εὐχερέστερον
xat ἀναγχαῖον χαὶ ἡδύτατον, ἀποστολιχῶς τὴν προαί-

tradidit, ut observarentur ab iis, qui venturi essent fu- '
turis sceculis : consequenter et ad alios prophetas , quibus ^
Deus przcepit : « Sume tibi librum novum grandem, ct.
scribes in eo stilo scribae. » Et alibi : « Seribe hanc visio- -
nem in fabulis et in libro, ut legentes cum libertate |
legant. » At sanctus David, disertis verbis, de omnibus :
gentibus loquens , haereditatem divinorum preceptorum 1
ostendit , dicens : Scribatur hzc in generatione altera , et ;
Dominus narrabit in scriptura populorum. Quod Christus -
servator noster, ubi venerat, implevit divina gratia :
Exite, inquiens , ad omnes gentes, et praedicate Evange- :
lium hoc in orbe terrarum, Unde et beatissimus , Dei.
fiducia repletus, studiose ostendit operationem suam.
Evangelio conformem. "X.

δ 173. Nunc vero exemplari conscripto finem demum:
imponamus, qui non ex antiqua fama novimus, quo
consequenter scripsimus, sed, cum ipsi adfuerimus,
rerum gestarum facti sumus spectatores et doctrinze tra--
ditz:» auditores. Cum autem evangelicorum preceptorum
simus ministri, non sermone nostro fabulose mendaci Σ
comminiscentes; sed plurima brevitatis gratia prater- |
mittentes , insignioribus usi sumus, ex utilioribus colleca -
compositione. Quod quidem , non nobis tantum, o rex, -
sed ubi tomus coram potestate tua lectus fuerit , ubique -
fuit manifestum. Neque enim idonei eramus ad omnia, ὦ
quae peracta sunf a sanctis, singulatim exponenda : sed 1
ad illud, quod facilius , necessarium et suavissimum est,
more apostolico consilium nostrum defleximus, quemad-

Ὁ δῇ

quil a commandé à nos péres de montrer ces
'hoses à nos enfants, pour qu'elles soient connues
l'une autre génération, Les enfants qui naitront
les raconteront à leurs enfants, pour qu'ils mettent
en Dieu leur espérance, qu'ils n'oublient pas

| (f) Psalm., LXXVI, 5-8.

HISTOIRE DU RÉGNE DE TIRIDATE.

193

ses ceuvres, qu'ils cherchent avec soin ses pré-
ceptes et qu'ils ne deviennent pas comme leurs
péres (1)», mais, parlant à leur Créateur, ils
s'expriment ainsi : « Tu.es le Seigneur notre
Dieu! »

ρεσιν ἐξεδώχαμεν, ὡς καὶ 6 ἅγιος Λουχᾶς τὰ πλεῖστα
τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἔργα παρεὶς λεπτομερῶς ἐχθέ--
σθαι, τὰ ἀναγκαῖα xo ὠφελιμώτατα ἐξηγήσατο.
Ὅθεν xoi ἡμεῖς xa0' ὁμοιότροπον ἐξεθέμεθα οὐχ εἰς
τιμὴν τῶν ἐχλεχτῶν τοῦ Χριστοῦ, oi διὰ πάντων τῶν
; p τοῦ ᾿ζωοποιοῦ σταυροῦ γνωρισθέντες ἔτι-

γεννημάτων, τῶν μελλόντων μαθητευθῆναι ἐν διαφό-
ροις γενεαῖς χατὰ τὸν πνευματιχὸν ψαλμῳδὸν, τὸν λέ-
γοντα" Καθὼς ἐνετείλατο τοῖς πατράσιν ἡμῶν τοῦ γνω-
ρίσαι αὐτὰ τοῖς υἱοῖς αὐτῶν, ὅπως T γενεὰ ἑτέρα, υἱοὶ
τεχθησόμενοι χαὶ ἀναστήσονται χαὶ ἄνα γγελοῦσιν αὐτὰ
᾿ τοῖς υἱοῖς αὐτῶν, ἵνα θῶνται ἐπὶ τὸν Θεὸν τὴν ἐλπίδα
αὐτῶν, xal μὴ ἐπιλάθωνται τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ, xol
τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ ἐχζητήσωσιν, ἵνα μὴ γένωνται
οἵ πατέρες αὐτῶν, ἀλλ᾽ ἵνα αὐτοὶ πρὸς τὸν δη-
Βιουργὸν οὕτως φθεγγόμενοι εἴπωσι" Κύριος ὃ Θεὸς
ἡμῶν σὺ εἶ, καὶ αὐτὸς εἴπῃ" Λαός μου ὑμεῖς ἐστε"
αὐτῷ f, δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.

Ρ

modum οἱ sanctus Lucas, plurima sanctorum apostolo-
rum opera minutatim exponere pratermittens , necessaria
et utilissima enarravit. Unde et nos simili modo expo-
suimus , non in honorem electorum Christi , qui vivificee
crucis gloriationibus innotuerunt et honorati sunt , sed ad
exemplar fortitudinis spiritualium filiorum , qui erudien-
tur in variis generationibus secundum spiritualem Psal-
mistam , qui dicit : Sicut mandatum est patribus nostris
nota facere ea filiis suis, ut cognoscat generatio altera :
filii qui nascentur, et exsurgent , et narrabunt filiis suis,
ut ponant in Deo spem suam , et non obliviscantur ope-

rum Dei, et mandata ejus exquirant, ne fiant sicut

. patres eorum : sed ut ipsi ad conditorem loquentes , di-

cant: Dominus Deus noster es tu; ipse dicat : Populus

meus vos estis. Ipsi gloria in scula. Amen!

On savait par le témoignage de Thomas Ardzrouni,
éerivain du dixieme siécle , auquel on doit une « Histoire
de la maison satrapale des Ardzrounis », et par quelques
-allusions - d'Assoghig et de Samuel d'Ani, qu'il avait
existé jadis un quatriéme livre de «Histoire d'Arménie »
*de Moise de Khoréne. Ce quatrieme livre n'était pas,
comme on aurait pu le supposer, une continuation du ré-

Cit des événements rapportés dans les trois premiers ,

mais plutót une sorte de commentaire de cette histoire ,
oü l'auteur développait certains chapitres qu'il avait ré-
digés avec trop de concision. On peut donc supposer que
- ce quatriéme livre était plutót une seconde histoire, en-
reprise par l'Hérodote arménien , et c 'est à cette opinion
.que le savant P. Léon Alischan parait s'étre arrété, dans
une remarquable notice qu'il a imprimée dans le Pazma-
veb, journal arménien des Mékhitaristes de St-Lazare de
- Venise (1851, page 69 οἱ suiv.). Jusqu'au moment oü le

APPENDICE.

FRAGMENT DU IV* LIVRE DE L'HISTOIRE DE MOISE DE KHORENE.

P. Alischan publia son mémoire, on ne connaissait au-
cun fragment du quatriéme livre de l'histoire de Moise
de Khorene , bien que certaines personnes assurent qu'il
se conserve en manuscrit dans ia bibliothéque du couvent
patriarcal arménien de Saint-Jacques (Sourp Agop), à Jé-
rusalem. Toutefois l'opinion la plus aceréditée est celle
qui considere cette partie de l'«Histoire de Moise de
Khoréne », comme à jamais perdue. Le P. Alischan, en
compulsant les manuscrits du couvent de Saint-Lazare de
Venise, a découvert un fragment fort précieux de ce
quatriéme livre, dans un Donagan ou Martyrologe , et
celte découverte a été une véritable révélation. Le frag-
ment en question contient le récit de l'assassinat et des
funérailles du roi Tiridate. Il se trouve reproduit dans le
texte original, à la suite de la savante notice du P. Alis-
chan (page 75 du Pazmaveb, de 1851).

ASSASSINAT ET FUNÉRAILLES DU ROI TIRIDATE.

Cependant le roi Tiridate (Dertad), aprés avoir
— eru dans le Christ, fit brillerla vertu la plus écla-
- tante jusqu'au moment de sa mort, arrivée alors

MAR APAS CATINA:

qu'il était fort avancé en áge. Mais l'endurcisse-
ment de notre nation, et son orgueil qui se ma-
nifesta depuisl'origine , furent la source de toutes -

13

"x

194

nos infortunes. En effet, quelques hommes per-
vers; à l'instigation de Sapor (Schapouh), concu-
rent le projet de tuer Tiridate, et de rétablir de
nouveau le paganisme en Arménie. Parmi les
conjurés se trouvait le chambellan ( sénégabed )
du roi , imitant en cela l'exemple du traitre Judas.
D'ailleurs le roi ignorait le nom et le nombre
des conjurés; c'est pourquoi , ayant mandé en sa
présence le chambellan, il voulut savoir de lui si
une semblable conjuration existait dans le palais.
Le chambellan , à cette communication du roi , se
troubla et fut saisi de frayeur; il déclara n'avoir
" connaissance de rien de semblable. Aussitót aprés
son entrevue avec le roi, il alla trouver, encore
plein d'épouvante, ses complices. Ceux-ci, ef-
frayés , promirent d'abandonner le projet impie
qu'ils avaient concu, et, à sa priére, ils feignirent
tous par crainte d'y renoncer. Cependant le roi ,
persistant dans ses soupcons, et mettant son es-
poir etsa vie entre les mains de Dieu, se retira
du cóté de l'occident? dans le canton d'Eghé-
ghiatz, en feignant d'ignorer complétement cette
conspiration. Parmi les conjurés, dont le nombre
était considérable, il s'en trouva quelques-uns,
comme les nobles de la contrée de Siounik, qui,
désirant assurer la tranquillité de leurs domai-
nes, secondaient les vues de Sapor avec plus de
zéle que les autres, et vinrent rejoindre le roi,
Comme ils se trouvaient auprés de Tiridate pen-
dant une chasse aux bétes fauves , ils profitérent
de cette occasion pour lui décocher un trait,
lancé. comme par l'effet du hasard. Alors le roi
rentra dans son palais et se coucha, légérement
blessé. Alors le chambellan, qui était au nombre
des conjurés , s'approcha du roi afin de panser sa

AGATHANGE.

blessure ; et, jugeant qu'elle n'était point rzortell
il lui donna du poison. Tiridate expira sur-]
champ. Ce fait fut vévélé dans la suite parles cor
plices mémes du coupable. 1
Le corps du roi fut transporté à Thortan, pla
dans un cercueil garni d'argent, et orné d'étofi
précieuses; il était trainé par des mulets dont leg
harnais étaient d'or, Des cohortes de soldats ar
més , portant des étendards , l'escortaient à droite
et à gauche. En avant du cercueil, on chantait di

suivaient à pied le cortége. Derriére le cercueil;
les trompettes et les harpes faisaient entendre des.
sons funébres qu'accómpagnaient de leurs chani
des femmes éplorées; sans compter une mass
considérable de peuple qui fermaitla marche. Dé
que le cortége fut arrivé à l'endroit désigné pou
la sépulture, on éleva un*tombeau monumenta
en marbre blanc, et là on déposa ce trésor pré
cieux, cette victime pure, cette illustre dépouille,
ce bienfaiteur du pays. On couvrit le cercueil d
cristal et on inhuma [le corps du roi] à l'endroi:
désigné sous le nom de « délassement du grané
Grégoire [Illuminateur] », qu'il avait entour
lui-méme d'une muraille et qu'il appelait son « jar:
din », On établit pour regle dés lors de célébrer
chaque année [en cet endroit] l'anniversaire de
la mort du roi ; et aprés avoir confié à l'évéque dv
village le soin d'accomplir cette féte , on s'en
tourna. Telle fut lafin de Tiridate qui, aprés un
régne de soixante-quinze ans, rendit son áme au
Pére, au Fils et au Saint-Esprit. ᾿

NOTE ADDITIONNELLE.

J'ai recu. derniérement de M. Brosset, membre
de l'Académie des sciences de Saint-Pétersbourg,
l'inventaire traduit par lui des manuscrits géor-
giens conservés au monastére d'Ivéron, au mont
Athos, dont j'ai donné un court résumé dans
l'Introduction de la Géographie de Ptolémée (1).
En faisant une étude plus approfondie des ma-
tiéres contenues dans cet inventaire dressé en
1836 par un prétre géorgien, le P. Hilarion,
j'ai découvert qu'il existait, dans un volumineux
martyrologe, une traduction en langue géor-
gienne de l'Histoire d'Agathange. Ce curieux

(1) Cf. pag. 105 de l'Introduction qui préceéde la re-
production en photolithographie du msc. de la Géographie

document, dont on ignorait jusqu'à présent
l'existence, forme le $ 15 des piéces contenu ς
dans le manuscrit en question, Cette traduction
commence ainsi : « Vie du saint prétre Grégoire,
évéque d'Arménie, — Lorsque l'empire des Per-
ses était divisé...... ». Ces derniers mots sont
précisément le début de l'Histoire d'Agathange,
en arménien, ce qui est pour nous la preuve que
la version géorgienne de la « Vie de Grégoire » a
été faite directement, comme la version grecque,
sur le texte arménien qui nous est parvenu. )

de Ptolémée, appartenant au monastére de Vatopédi, au
mont Athos (Paris, A. Firmin Didot, 18067, in folio).

3-MGUBHAURHMEIOBHULURMU LOBO MEUM HA BG UR MU OAM CS

LE PSEUDO-AGATHANGE.
HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE.

—.— Sébéos, évéque dela satrapie des Mamigoniens,
qui florissait au septiéme siécle de notre ére, a rap-
Ῥ orté au commencement de son Histoire de l'empe-

eur Héraclius (x) un passage assez étendu composé,
à ce qu'il prétend, par Agathange, secrétaire et
biographe du roi Tiridate. Ce fragment historique
[ contient l'histoire del'Arménie depuis les origines
jusqu'au régne de Bab, qui mourut soixante-trois
ans aprés que Tiridate eut cessé d'exister. Il est
idonc constant que l'auteur de cette composition
h historique ne peut étre Agathange. Toutefois ,
comme: ce document renferme des détails com-
) létement neufs sur quelques points de l'histoire
l'Arménie que Moise de Khoréne ne nous a pas
transmis, nous n'avons pas hésité à le publier,
parce qu'il est évident que l'auteur a puisé ses
renseignements à des sources aujourd'hui per-
dues, et qui complétent les informations recucil-
lies par Moise de Khoréne dans le livre de Mar
Apas Catina.

EXTRAIT DE LHISTOIRE D'HÉRACLIUS
PAR SÉBÉOS.

Traduction de l'arménien.)
Livxzx I.

- Ce n'est pas de mon propre mouvement (2)
que j'ai entrepris de décrire avec soin l'époque
des anciens héros, et de retracer leur histoire,

j | (0) Constantinople, 1851, édition de M. Thaddée
Mihrtad Mihrtadiantz, p. 1 à 14. — Cette édition a été
faite sur le seul manuscrit de Sébéos connu jusqu'à pré-
ent, et qui appartient à la bibliothéque d'Edchmiadzin.
M. Brosset avait signalé, en 1848, l'existence de ce' ma-
rit dans ses « Rapports sur un voyage en Géorgie
et en Arménie, » ( 3* Rapport , p. 45 et suiv. ). Le Cata-
ogue imprimé de la bibliothéque d'Edchmiadzin ( Tiflis,
1863, in-4?, en arménien ) mentionne cet important ou-
yrage sous le n? 1746, p. 192. — Le P. Chakhatounoff ,
lans sa « Description d'Edchmiadzin » (en arménien),
t. II, a parlé aussi à plusieurs reprises de l'Histoire de
npereur Héraclius, par Sébéos.

Ὁ) Déjà, dans la préface áttribuée à Agathange, l'auteur
insiste sur ce point, en disant que c'est en vertu de l'or-
lre du roi Tiridate, qu'il a entrepris d'écrire Phistoire
des événements qui amenérent le triomphe de la foi

Jehrétienne en Arménie. — Cf. plus haut, p. 191, $ 172.

Ius

195

en mentionnant également les temps fabuleux.
Dans ce livre, je vais faire également le récit de
ce qui arriva dans la suite, et je le comparerai
aux miséres du temps présent, en comptant les
années et les jours des cinq rois. Pour cela,
Jexaminerai dans le livre de Marappas (Mar
Apas Catina) (1),le philosophe de Medzourkh (2),
Pinscription qu'il découvrit dans la ville de
Medzpin (Nisibe), résidence du roi Sana-
droug (3), en face des portes de son palais, ins-
cription tracée sur une pierre ensevelie sous les
décombres de lhabitation royale. Lorsque les
colonnes (4) qui ornaient ce palais furent deman-
dées pour la Porte du roi des Perses, on trouva
aussitót , en fouillantles ruines pourles découvrir,
une inscription en lettres grecques, gravée sur
une pierre : c'étaient les jours etles années des

(1) Cf. plus haut, p. 13 et suiv., le long fragment
de I'«Histoire ancienne de l'Arménie », de Mar Apas Ca-
tina, que nous a conservé Moise de Khoréne.

(2) C£. plus haut, p. 10, et note 6.

(3) A la mort d'Abgar Ouchama arrivée l'an 32 aprés
J.-C., le royaume d'Arménie fut partagé en deux par-
ties : Ananoun, fils d'Abgar, régna à Édesse, et Sanadroug
hérita d'une partie de l'Arménie et de l'Adiabéne. En 36,
Sanadroug ftit périr le fils d'Abgar et régna seul ( Moise de
Khorene, II, 35). C'est ce prince qui est appelé Izate par
Joséphe ( Antig. jud., liv. XVIII, ch. 9; XX, 3). Moise de
Khorene (II, 36) dit qu'en effet Sanadroug releva la
ville de Medzpin ( Nisibe) détruite par un tremblement
de terre, et qu'il dépensa pour la reconstruction de cette
ville tous ses trésors. Ce prince mourut d'une facon
tragique à l'àge de trente ans, à ce que raconte P'His-
foire de Léroubna , auteur dont le livre est perdu et dont
Moise de Khorene a emprunté quelques chapitres rela-
tifs aux réegnes d'Abgar et de Sanadroug ( Hist. d'Arm.,
liv. II, ch. 26 ἃ 37).

(4) Nisibe , située dans la partie septentrionale la plus
fertile de la Mésopotamie, à deux journées du Tigre,
sur le Mygdonius, au pied du mont Masius, répondait ,
selon S. Jéróme ( Quast. ἐν Genes., c. 11, v. 10, t. III,
p. 320, éd. Vallars.), à l'Achad de la Genése, ville bà-
tie par Nemrod, en méme temps que Babylone et Édesse.
Nisibe, en phénicien, veut dire « colonnes » ou « monceau
de pierres ». Le premier sens est donné par Philon,
écrivain cité dans Étienne de Byzance, et le second par
Uranius, mentionné par le méme auteur. Ces deux inter-
prétations sont confirmées par les langues hébraique et sy-
riaque et par tous les idiomes de méme origine.

13

196 j

cinq rois arméniens et parthes. J'ai trouvé cette
inscription chez les disciples de Marappas dans

la Mésopotamie, et je veux vous la faire con-

naitre. En voici la süscription : :

Moi, lescribe Agathange, j'ai tracé de ma main
sur cette pierre les années des premiers rois d'Ar-
ménie, d'aprés l'ordre du vaillant Tiridate (Der-
tad), aprés les avoir relevées dans la cour (ar-
chives) royale. 'Tu verras plus bas, à sa place, la
copie de cette inscription.

Je commencerai mon cit parl'histoire du roi
redoutable, de l'homme brave; ce sera d'abord
Phistoire des anciens, afin de montrer d'oü est
venue l'abondance des choses terrestres. Ensuite
j'ajouterai, en les y greffant, les mythes des hé-
ros et les récits fabuleux des guerres insensées.
Lorsque les douleurs qui suivirent la construc-
tion de la tour [ de Babel J, pareilles à celles d'un
: enfantement , amenérent la dispersion d'un peuple
nombreux dans le grand désert, dans les lieux
inaccessibles au bruit, à cette époque Titan (Di-
dan), qui régna le premier sur la terre, déclara
la guerre à tous ses compagnons (1).

Bel le Titan, ne tenant aucun compte de sa
nature, s'imaginait étre supérieur au genre hu-
main, dont il convoitait la domination entiére.
C'est alors que Haig, de la race de Japhet, ne vou-
lut pas se soumettre au roi Bel et ne consentit
pas à le reconnaitre pour son Dieu. Bel s'arma
contre Haig, qui le repoussa avec son arc (2).

Ce fut cet Haig qui engendra son fils Arama-
niak à Babylone (3). Aramaniak fut pere de plu-
sieurs fils et de plusieurs filles; l'ainé fut Ara-
mais. Áramais eut beaucoup de fils et de filles;
l'ainé fut Amasia. Amasia engendra beaucoup de
fils et de filles; l'ainé fut Kégham. Kégham engen-
dra beaucoup de fils et de filles; l'ainé fut Harma.
Harma engendra beaucoup de fils et de filles;
l'ainé fut Aram. Aram engendra beaucoup de fils
et de filles; l'ainé fut Ara le Beau (4).

Voilà les noms des premiers hommes fonda-
teurs dela race, nés à Babylone, et qui émi-
grérent dans les contrées du Nord, sur la terre
d'Ararat, Haig vint de Babylone avec sa femme,
ses enfants et tous ses biens. Tl arriva et se fixa

(1) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arménie, liv. 1,
ch. 10 et suiv., et plus haut, p. 16 et suiv.

(2) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm.,liv. I, chap.
10 et 11, et plus haut, p. 16 et suiv.

(3) Cf. Moise de Khorene, Hist. à Arm., liv. I, ch. 10,
et plus haut , p. 16 et suiv.

(4) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 5,
12 et 14 à la fin; et plus haut, P. 20 et suiv.; enfin,
p. 25, àla fin.

LE PSEUDO-AGATHANGE.

sur les terres de l'Ararat, au pied de la mont?
gne (1), dans la demeure que s'était bàtie a
fois Zérouan le pére avec ses fréres (2). 3
Ensuite Haig laissa cette possession en ἮΝ '
à son petit-fils Gatmos , fils d'Aramaniak. i
à lui, il se retira, alla au nord et se fixa ad
plateau dlené. Ce plateau recut le nom de Ha
(péres) en l'honneur de ses ancétres, De méme
le pays recut le nom de Haig , ainsi que tous ἢ [
Haiciens (Arméniens) (3).

Haig était doué d'une force puissante, be
de visage, adroit à lancer les fléches et fort à.
lutte (4). ᾿

En ce temps-là, Belle Titan régnait à B ib
lone; c'était un fort. chasseur, magnifique, |
classé parmi les Dieux. Il était doué d'une for
colossale, et sa personne était d'une MES
beauté, Il était prince de tous les peuples dis
sés sur la surface de la terre. Usant d'artifi τ
pour les tromper, leur dictant ses ordres , et e
flammé d'un orgueil insensé , il dressa sa "prop
image, et les forca de l'adore. et de lui offrir d
sacrifices comme à Dieu.

Aussitót tous les peuples se soumirent à
puissance, Mais Haig, un des patriarches de |
race, refusa de lui obéir, n'éleva pas l'image c
roi daus sa maison , et ne lui rendit pas les ho;
neurs divins, a

Le nom de cet homme était Haig, et le roi B
concut contre lui une haine implacable. Le r
Bel, rassemblant ses armées à Babylone, s'élan
sur Haig afin de le tuer. 1

Il arriva dans le pays d'Ararat, dans le d
maine qui était leur apanage héréditaire,
au pied de la montagne. Gatmos s'enfuit à
auprés de son pére, et l'informa en ces tei
« Leroi Bel a marché contre toi; il est parve
jusqu'à notre domaine, et me voll iyd
ma femme et mes enfants. »

Haig se fit alors accompagner de ses fils /
maniak et Gatmos , de leurs enfants et' des f ;
ses sept filles, guerriers vaillants quoique I
nombreux. E

Haig se porta à la rencontre du roi Belet.

43

(1) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv.I, c.
et plus haut, p. 16. ,

2) Cf. Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. I, cl
qui raconte d'apres la « Sibylle Bérosienne » Ia lul
Titan et Japhet soutinrent contre Zérouan qui voulai
dominer.

(3) Cf. Moise de Khorene, liv. 1, ch. 10,12 ets!
et plus haut, p. 16, 19 et suiv. » Ὁ
(4) Cf. Moise de Khorene, liv. I, ch. 10, et plus 8 ms
p. 16. *

-put lutter avec le nombre considérable des
géants bien armés.

— Lorsqu'Haig et Bel se trouvérent face à face ,
€ celui-ci voulut faire Haig prisonnier de ses pro-
res mains; mais celui-ci s'échappa de sa pré-
nce et prit la fuite. Alors Bel se mit à sa pour-
uite, accompagné de son écuyer.
Haig s'arréta et lui dit : « Pourquoi me pour-
[suis-tu? Retourne dans ton pays, afin que tu ne
| meures pas aujourd" hui de ma main, car ma flé-
c he ne manque jamais son but, »

. Bel lui répondit en ces termes : « Je ne veux
|pas que tu tombes aux mains de mes jeunes
|guerriers et que tu meures, Soumets-toi à mon
autorité, vis en paix dans ton domaine, et tu
[seras placé à la téte des jeunes chasseurs de ma
| maison. »

— Haig, répliquant à Bel, lui dit : « Tu es un
"chien, de la meute des chiens, toi et ta troupe;
| C'est pourquoi aujourd'hui je viderai mon car-
| quois contre toi, » Le roi Titan, étant armé, se
| fiait à son armure.
—— Haig, descendant de Japhet, s'approcha de
E αἰ, tenant en main son arc, pareil à à une énorme
assue de cédre. Il s'arréta et.ajusta son arc
. contre Bel.
.. Placant une fléche dans la d utlo de son arc
immense , et la lancant avec force, il traverse la
. euirasse de fér, et, percant son bouclier d'airain, il
Mfrappa si violemment l'idole de chair que la
-fléche, passant d'outre en outre, s'enfonca dans
la terre. Le héros, qui se croyait dieu, roula à
" terre. Quantà son armée, elle prit la fuite. S'élan-
cant alors à la poursuite des vaincus, les Haiciens
leur enlevérent leurs troupeaux de chevaux, de
amulets et de chameaux (τὴ.
d Haig rentra dans son pays et posséda la terre
-d'Ararat oü il s'établit avec sa race jusqu'à nos
jours. Avant de mourir, il laissa ses domaines en
| apanage à Gatmos, son petit-fils, fils d'Arama-
miak, et frére de Harma.

Il commanda à Aramaniak de se dn au
| cóté du nord oü il s'était d'abord fixé. Aprés la
mort de Haig, Aramaniak, prenant ses fils et ses

'
ἘΠῚ
Ee

(1) Le récit du Pseudo-Agathange est beaucoup plus cir-
ἢ Bonstancié que celui de Moise de Khorene, qui parait
| avoir abrégé en cet endroit le livre de Mar Apas Catina
- ( Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 11). On doit
«roire que notre auteur a eu sous les yeux l'ouvrage ori-
-ginal de l'annaliste syrien, à moins qu'on ne suppose, ce
αἱ est fort possible, que le Pseudo-Agathange, qui était
. peut-étre un écrivain postérieur à Moise de Khorene,
-ait développé le texte de cet historien pour donner à
- Son récit un plus grand intérét.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE.

197

filles, ses sept sceurs avec leurs maris, leurs fils
et leurs filles, ainsi que tous ses biens, s'en alla
et se fixa dans la premiére province qui fut ap-
pelée Hark en l'honneur de ses péres (1).

Ensuite Aramaniak, s'avancant versle nord,
gagne une vallée profonde qui s'étend entre de
hautes montagnes, età travers laquelle roule en
s'échappant un fleuve rapide. L'ayant traversé,
Aramaniak se fixe dans cette contrée monta-
gneuse ct. aride, et en fait son apanage hérédi-
taire.

Aprés Aramaniak, son fils Aramais se cous-
truit une habitation sur les bords du fleuve, et la
nomme de son nom Aramais. Ses enfants com-
iencérent à se multiplier et à remplir la terre.

Ils fondérent des provinces. Aramais mourut
et son fils Amasia occupa le pays. Aprés lui vint
Kégham. Aprés Kégham, son fils Harma gou-
verna; aprés celui-ci vint son fils Aram (2) , et
puis le fils de ce dernier Ara le Beau , qui donna
son nom à toute la plaine d'Ararat.

Sémiramis (Schamiram ), femme du roi des As-
syriens Ninus, ayant entendu parler de sa beauté,
voulut faire amitié avec lui, pour trouver l'oc-
casion de satisfaire sa passion voluptueuse. Sa
renommée de beauté lui faisait désirer ardem-
ment de posséder le bel Ara et sa beauté,

Il n'y avait pas d'homme dans ce temps-là qui
lui füt comparable en beauté. Elle lui envoya
donc des ambassadeurs chargés de lui offrir des
présents, pour l'inviter à venir la trouver chez
elle à Ninive. Mais νὰ dédaigna ses présents et
refusa de venir voir Sémiramis à Ninive. Alors
Sémiramis , ayant réuni ses troupes, marcha con-
tre lui, en Arménie. Dés qu'elle fut arrivée dans
la plaine d'Ara , elle lui livra un combat, défit
ses troupes, et fit périr Ara dans la bataille.

Alors Sémiramis donna l'ordre de porter le
cadavre d'Ara sur la terrasse de son palais, et
dit : « Je vais commander aux dieux de lécher
ses plaies, et il ressuscitera, »

Mais, lorsque le cadavre commenca à se décom-
poser sur la terrasse du palais, elle ordonna de
le jeter secrétement dans une fosse et de la com-
bler. Ensuite, faisant revétir de magnifiques or-
nements un de ses favoris , beau de figure, elle fit
courir le bruit que les dieux avaient léché les
plaies d'Ara et l'avaient ranimé, La reine Sémi-
ramis, de cette maniére, le tenant enfermé et ne

(1) Cf. Moise de Khorene, His!. d'Arm., liv. I, ch. 10
et 12, et plus haut , p. 16, 19 et suiv.

(2) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 12,
et plus hauf, p. 19 οἵ suiv.

198 ;

le faisant voir à personne de ceux qui le connais-
saient, inventa la fable des Aralez (1).

Sémiramis s'empara alors de la terre d'Ar-
ménie, et dés cette époque les rois de l'Assyrie
la possédérent jusqu'à la mort de Sennakérib
(Sénékarim), aprés lequel les Arméniens secoué-
rent le joug des rois assyriens,

Ils furent gouvernés par Zareh, fils de l'un des
enfants d'Aramaniak, homme fort et adroit à lan-
cer des fléches, Aprés lui vint Armok , puis Sar-
hank, puis Schavasch , et ensuite Pharnavaz (2).

Celui-ci engendra Pakam et Pakaram; Paka-
ram engendra Piouram; Piouram engendra As-
bad. Les enfants de Pakaram recueillirent leur
héritage dans les contrées occidentales. Ils for-
ment la maison d'Ankegh, parce que Pakaram
s'appelait aussi Ankegh, qui était adoré dans ce
temps-là par les nations barbares (3).

Pharnavaz se soumit à Nabuchodonozor, roi de
Babylone. Depuis lors les rois babyloniens et
médes dominérent l' Arménie jusqu'au temps d'A-
lexandre de Macédoine, qui soumit à son pouvoir
l'univers entier.

Les Arméniens furent soumis aux Macédoniens
jusqu'à la révolte des Parthes contre ces derniers
et jusqu'à la fondation du royaume des Arsa-
cides ( Arschagouni ) (4). Comme tu le vois, c'est
ainsi que le raconte l'annaliste.

Onraconte qu'une esclave d'Abraham, Marsiag,
s'enfuit de Damas, de la maison d'Isaac , et vint
s'établir au pied des deux montagnes qui do-

(1) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. I, ch. 15,
et plus haut, p. 26 et suiv.

(2) Ces trois personnages ne figurent pas dans la liste
des rois de la dynastie haicienne que nous a transmise
Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. 1, ch. 31) d'apres
Mar Apas Catina. Le nom de Pharnavaz, qui parait étre
le méme que celui de Pharnouas, deuxiéme successeur de
Barouir (Moise de Khoréne, liv. I, ch. 22), n'autorise
pas cependant à confondre ces deux personnages. Lenom
de Pharnavaz parait plutót géorgien qu'arménien , car il
figure dans les annales géorgiennes, comme l'appellation
du premier roi du Karthli, qui régna de l'an 302 à 237
avant J.-C. — Cf. Brosset, Hist. de la Géorgie , t. Y, p.
36 et suiv.

(3) Cette généalogie des derniers rois de la dynastie,
d'Haig est complétement différente de celle que nous a
transmise Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. I, ch.
31), qui donne la liste suivante : « Vahak?n , Aravan, Ner-
seh, Zareh, Armok, Pakam, Van et Vahé qui périt en
combattant contre Alexandre de Macédoine. » L'absence
de documents ne nous permet pas de contróler les ren-
seignements généalogiques que nous. ont transmis
Moise de Khorene et le Pseudo-Agathange; aussi nous
nous contentons de signaler les différences qui se remar-
quent dans ces deux monuments historiques.

(4) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm.; liv. I, ch.31,
et plus haut, p. 41.

LE PSEUDO-AGATHANGE.

minent la grande plaine de l'Arai (Araxe), le so
met del'Arakadz et la montagne de Kegh. —— |

Elle donna son nom aux montagnes qui s'ap
pellent Azad (libre). Elle eut trois fils , Parol
c'est-à-dire Éléazar. Son habitation est ἄκου ᾿
Parokhd et la terre Paragan, servant ἃ leurs cor
ses et à leurs chasses; ils se sont confondus avec l:
race d'Aramaniak (1).

der

Révolte des Parthes qui arriva en Arménie à cett
époque. 4

Aprés la mort d'Alexandre, roi (césar) des !
cédoniens, les Parthes furent soumis à ces derniers
pendant soixante et un ans. Cependant, à Bab: 1
lone, régnérentSéleucus Nicator (Nicanor), trente-
huit ans; Antiochus Soter, dix-neuf ans; Antio- Ϊ
chus Théus, dix ans. 2

La onziéme année du régne : d'Antiochus, les
Parthes se révoltérent et s'affranchirent du jo 1g
des Macédoniens. Arsace ( Arschag) le Grand,
du roi des Thétaliens [ qui habitait ] à Pahl-Schz
hasdan (2), an pays des Couschans, s'empara di
pouvoir, et tous les peuples de l'ordi et du
nord se soumirent à sa domination (3). !

Alors le roi Arsace, avec toute son armée, port
la guerre de l'orient à Babylone, dans les État
des rois que nous avons nommés, pour y établi
sa domination, et il arriva à Babylone, 4

Mais, lociqné Antiochus s'apercut que le ro
des Parthes, Arsace, avec une nombreuse armé
s'avancait contre lui , et qu'il ne pouvait emp
sur ses troupes pour arréter l'usurpateur, il s'e
fuit devant lui et gagna l'Asiasdan (4) οὰ il régn 1
cinq ans, Aprés lui, l'Asiasdan fut soumis pendani
quelque temps aux Macédoniens qui s'y succéd
rent. Le roi Ársace soumit les Assyriens, suje
d'Antiochus, ainsi que les Babyloniens,, les Per
ses, les Médes et le pays d'Arménie jusqu'at
mont Gabgoh (5) et jusqu'aux rivages deia grand

*
J

(1) Ce passage du Pseudo-Agathange differe com
plétement des renseignements que nous a transm
Moise de Khoréene (liv. I, ch. 12), oü il est quanta
Parokh qu'il dit étre fils de Kégham, fils d'Amasia.-
est évident que le Pseudo-Agathange a puisé les donnée
qu'il nous transmet ici à des sources différentes de celle
oii Moise a recueilli ses renseignements. L

(2) Cette méme ville est appelée par Moise de Khoreéi
( Hist. d'Arm., liv. II, ch. 2) Pahl-Aravadine. Le πὶ
de Schahasdan veut dire en arménien « pays ou coi
du roi ».

(3) Cf. Moise de Khorene, Η δ. d'Arm., liv. ΤΙ, ai
2 et 68, et plus haut, p. 42 et suiv.

(A4) L'Asie centrale.

(5) Le Caucase.

er occidentale (1). Arsace régna un grand nom-
e d'années à Babylone (2).

nsla cent quatorziéme année (?) du roi parthe
ace et dans la quatriéme du gouvernement de
nétrius en Asiasdan et en Syrie, lorsqu'Arsace
it absent et se trouvait en Orient , Démétrius
embla des troupes et s'empara de Babylone.
x V oyantqu'Arsace s'avancait contrelui avec une
jt ande quantité de troupes, Démétrius se replia

Ἐ 56 retira vers Antioche. Là; il livca bataille à

ce. Un combat sanglant eut lieu prés de la
ille d'Antioche; les troupes de Démétrius furent
attues et détruites, et Démétrius lui-méme fut
prisonnier. Arsace , lui ayant fait attacher les
et les jambes, l'emmena en Orient, à Pahl-
ahasdan (3).'
"Antiochus, frére de Démétrius, ayant appris
ue ce dernier était tombé au pouvoir du roi
irsace , s'empara du tróne de Syrie et de l'Asias-
lan, rassembla une armée, et, dix ans aprés,
"marcha sur Babylone, Arsace apprit qu'Antio-
h , frére de Démétrius , régnait et qu'il mar-
iait sur Babylone.
Dix ans aprés, Arsace donna la liberté à Dé-
nétrius et le laissa revenir chez son frére pour
ui parler de ce qu'il y avait à faire. Mais Démé-
ius ne se rendit pas à Babylone chez son frére,
talla dans l'Asiasdan. Alors Arsace marcha con-
re Babylone avec une armée de 130,000 hom-

-Daus la cent vingt-huitieme année du régne
l'Arsace, et comme il s'approchait de Babylone ,
Antiochus l'attaqua à l'improviste dans les gorges
les montagnes et en hiver, mais il ne put triom-
pher de lui. Arsace battit son armée, et, portant
in coup à Antiochus de sa propre main, il le
enversa et le tua. Il fit en méme temps prison-
nier Seleucus, fils d'Antiochus, qu'il ordonna de
zarder dans son palais royal (4).

| Dans ce temps-là, Arsace confia le tróne de
"Arménie à son fils Arsace dit 1e jeune (5), dans

' (1) Le Pont-Euxin.
(2) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm.,liv. 11, ch.

68.
' (3) Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. IL, .ch. 2)
raconte qu'Arsace le Grand eut ἃ soutenir une guerre
contre Démétrius et son fils Antigone. Ce dernier vint
fondre sur Arsace à Babylone; il fut fait prisonnier et
conduit chez les Parthes chargé de fers, d'oü lui est venu
son nom de Sidérites. — Cf. aussi plus haut, p. 42 et

et plus haut, p. 42. i

(5) Moise de Khorene (liv. II ch. 3) assure que ce
fut Valarsace, qu'Arsace le Grand, son frere, établit sur le
tróne d'Arménie. — Cf. aussi plus haut, p. 43.

HISTOIRE ANCIENNE DE L'ARMÉNIE.

suiv. :
(4) €f. Moise de Khorene, His. d'Arm., liv. II, ch. 2,

199

la ville de Medzpin (Nisibe), et lui soumit l'A-
rouasdan (1) surles confins des Dadjiks et de la
Syrie, ainsi que la Cappadoce tenant à la Cilicie,
jusqu'aux rivages de la grande mer occidentale ;
au nord, jusqu'à la grande montagne du Caucase
qui s'étend à l'est et va tout le long de la fron-
tiére fortifiée du pays des Médes, rejoint le mont
Zarasb et traverse la contrée de Nor-Schirag
(Nouveau-Schirag ) (2).

Arsace l'envoie à Merdzan vers l'occident avec
une armée forte de 70,000 hommes et accom-
pagné des plus grands princes des satrapies, car
personne ne pouvait lui opposer de résistance.
Pakarad Pharazian (3), descendant d'Aramaniak,
grand satrape, vint à sa rencontre avec son ar-
mée et lui offrit des présents en or et en argent,
le revétit de la tunique et du manteau [royal], lui
posa [sur la téte] la couronne des anciens rois,
le fit asseoir sur le tróne d'or orné de pierres
précieuses, et lui donna sa fille en mariage.

Ensuite le roi Arsace le fit commandant de la
cavalerie du royaume d'Arménie, c'est-à-dire
prince et gouverneur, chargé de l'exécution des
ordres souverains, [ et lui donna le titre] de pére
et frére du roi, avec des pouvoirs considéra-
bles (4). Ii dispersa et détruisit les bandes qui
s'étaient révoltées contre lui dans la Mésopotamie

-syrienne.

Voici les princes parthes qui régnérent, aprés
Arsace leur pére, à Pahl-Schahasdan dans la terre
des Couschans. On raconte qu'Arsace, roi des
Parthes , eut quatre fils; on dit que le premier

.régna dans le pays de Thétaliens, le second sur

les Ciliciens, le troisieme sur les Parthes, et le
quatriéme sur le pays d'Arménie (5).

Arsace vécut 130 ans et régna 56 ans. Aprés
lui, son fils Arsace régna sur les.Parthes à Pahl-
Schahasdan pendant 70 ans. Apres celui-ci,
son fils Aschnasch, 32 ans; Arschen, 22 ans;
Arschavir, 45 ans; Ardaschés, 34 ans; Darius

(1) L'Arouasdan « pays des Arik ». Sur ce nom voyez
plus haut, p. 36, note 2. |

(2) Cf. Indjidji, Arm. anc., p. 530 et suiv.

(3) I1 ést question ici de Schampa-Pakarad , descen-
dant d'une famille juive transportée en Arménie , et qui,
ayant rendu les plus grands services à Valarsace, fut
élevé par lui aux plus hautes dignités du royaume ( Moise
de Khorene , liv. II, ch. 3, 7). Ce Pakarad est le chef
de la race des Bagratides dont nous avons parlé plus
haut, p. 48, note 3, 2* colonne, et p. 46. E

(4) Cf. Moise de Khorene, ist. d' Arm., liv. IT, ch. 3,
7, et plus haut, p. 43 et 46.

(5) Cf., sur la constitution politique de l'empire des
Parthes et des royaumes qui en dépendaient, ce que
nous avons dit plus haut, p. 46, note 2, 1"* colonne.

200

( Dareh), 3o ans; Arschag, 17 ans ; Ardaschir, 46
ans ; Péroze, 64 ans; Valarsace ( Vagharschag),
5o ans; Artaban (Ardsiia), 36 ans; ainsi toutes
les années du gouvernement des Parthes font
573 ans (1). ^

Voici les rois arsacides qui, "bres Arsace le
Grand, ont régné sur l'Arménie : la 129* année
du régne d'Arsace, son fils Arsace le jeune monta
sur le tróne d'Arménie, dans la ville de Medzpin,
avec son frére Valarsace qu'il institua roi d'Ar-
ménie, et régna 42 ans. Ensuite vinrent Arsace,
13 ans; Ardaschés, 25 ans ; Artaban et Arschavir,
37 ans; Érouant, fils d'Arsace , 21 ans; Ardas-
chés son frére, 52 ans; Diran, fils d'Ardaschés ,
22 ans(2) ; Tigrane son frére, 42 ans (3) ; Arscham,
38 ans (4) ; Sanadroug, fils de la soeur. d'Abgar,

(1) Cette généalogie des Parthes arsacides est complé-
tement erronée. ll suffira pour s'en convaincre de con-
sulter Saint- Martin, Fragments d'une Histoire des Arsa-
cides ( Paris, 1850, 2 vol. in-8?) , oü ce savant critique
a rassemblé tous les textes anciens qui tendent à éclair-
cir l'histoire des souverains arsacides de la Parthie, de
l'Arménie, de la Bactriane, etc., qui formaient l'ensemble
d'un vaste systeme monarchique embrassant l'Asie cen-
trale et occidentale.

(2) Les historiens arméniens et notamment Moise de
Khorene (liv. II, ch. 9 et suiv.) établissent ainsi la suc-
cession des rois d'Arménie de la dynastie arsacide : Va-
larsace, Arsace 1“, Ardaschés I** auquel succéda Ti-
grane I*^, dont il sera question plus bas.

(3) Tigrane I** régna de. 89 à 36 av. J.-C.

(4) Arscham, frere de Tigrane I*', parait étre le méme

LE PSEUDO-AGATHANGE.

3o ans (1); Ardaschés, fils de Sanadroug, |
ans (2); Ardavazt et Tigrane, fils d'Ardasch
24 ans (3); Vagharsch, fils de Tigrane, 20 ans (ἡ
Chosroés (Khosrov) le brave, fils de Vagharsch;
48 ans (5); ensuite Tiridate le Grand, fils de Ch«
roés, 48 ans(6); Arsace, fils de Diran, 7 ans (7)
Sapor (Schapouh), roi de Perse, 74 ans; Tu
d'Arsace, 7 ans (8).

que le Monobaze ou Manovaze des Grees et des Arn
niens, et le Maanou Sapheloul des Syriens; il régne
Édesse de l'an 38 avant. 7. -C., jusqu'à l'an 10. E

(1) Cf. Moise de Khorene, Hist. ὦ Arm. ., liv. Il, ch.:

— Ce prince régna de l'an 36 à 58 aprés J.-C. "ü

(2) Ardaschés HI régna de 78 à 120; c'est ce persom:
nage que les Grecs appellent Axidarés, et dont le
fut. sans cesse troublé par la rivalité des Parthes E
Romains.

(3) Ardavazt IV ne régna que quelques jours en
il euf pour successeur Diran I*" son frere (121-172) a
quel suecéda Tigrane VI son frere (142-161), lequel |
remplacé par Sohéme , créature de Lucius Vérus.

(4) Vagharsch ou Vologése régna de 178 à 198.

(5) Chosroés I** le Grand régna de 198 à 233. —

(0) Tiridate II, fils de Chosroés 15", régna de 259 à 3

(7) Arsace IIT régna de 341 à 370. ü

(8) Bab régna de 370 à 377. Ce fut dix ans ap is
mort de Bab que l'Arménie fut partagée entre les E
mains et les Perses. Arsace IV régnait sous la suzer
neté de l'empereur de Constantinople dans les provin«
occidentales du royaume, et Chosroes III, de la race d
Arsacides , gouvernait, au nom de Sapor III, la porti
de l'Arménie qui reconnaissait l'autorité des
de Perse.

SED E NN PTUS ET εν E EAD ως, E aL ἢ "m ^
Σὰ ον qm COUNTS RIS FESSIIUT D ΜΡ ΤΌ ICON POE C ΡΝ,
ÜRGreu abnuit! dani pii request qe tr a ER OUT i eere iE rr I ὖὃὦ

FAUSTUS DE BYZANCE.

BIBLIOTHEQUE HISTORIQUE

EN QUATRE LIVRES,
TRADUITE POUR LA PREMIERE FOIS DE L'ARMÉNIEN EN FRANCAIS,

PAR

JEAN-BAPTISTE EMINE:;

DIRECTEUR DU GYMNASE IMPÉRIAL DE WLADIMIR SUR LA RKLIAZMA.

——————
TENIS S Ae D ISI UE ADI CBEOR

Tm
ΡΨ ΨΥ Weder xo wie τ ΤΕ Sage

— De tous les monuments historiques de l'Armé-
mie, l'ouvrage de Faustus de Byzance est assu-
ent celui qui a été le plus sévérement jugé par
| Jes écrivains nationaux. Déjà , à une époque fort
ancienne, les Arméniens, par un sentiment exa-
géré de patriotisme, avaient témoigné leur mé-
contentement contre Faustus, en accusant cet
" historien de s'étre fait l'écho de récits mensongers
| et dl'appréciations calomnieuses. Lazare de Pharbe,
"auteur du cinquieéme siécle, qui avait. compris
-linjustice de ses compatriotes envers Faustus,
" S'appliqua à le défendre et à le justifier. Cet his-
-torien » qui fit preuve en cette circonstance
— d'une louable impartialité , n'hésita pas à recon-
- naitre que l'ouvrage de Faustus avait subi d'im-
"portantes modifications, et que l'ignorance et

l'esprit de parti n'étaient point étrangers aux in-

terpolations qu'on remarque, à premiere vue,
. dans l'histoire de cet écrivain. Au surplus,

ces altérations des textes originaux des plus

anciens prosateurs de l'Arménie sont assez fré-

ditions et des changements introduits dés le
quatrieme siécle (1), dans les ouvrages histo-
riques qui nous sont parvenus sous les noms
d'Agathange (2) et de Zénob de Glag (3). Il est
curieux de voir qu'au cinquiéme siécle, comme
de nos jours, les Arméniens se sont toujours
blessés des attaques divigées contre leur nation,
et qu'il est fort difficile de faire taire chez eux les
rancunes qu'ils conservent contre plusieurs de
leurs écrivains, accusés d'avoir flétri ou. stigma-
tisé les défauts de leurs compatriotes, Lazare de
Pharbe qui, de son cóté, s'est montré impitoyable
envers ses nationaux (4) , et qui a pris à táche de

(1) Cf. l'introduction à P Hist. d'Arménie de Lazare de
Pharbe, en arménien ( Venise , 1793, pag. 14 ).

(2) €f. l'introduction à l' Histoire d'Agathange , plus
haut, pag. 100 et suiv.

(3) Cf. l'avant-propos en téte de la traduction francaise
de Zénob de Glag dans le Journal asiatique, 1863, et
tirage à part , pag. 5.

(4) Cf. la Lettre de Lazare de Pharbe à Vahan Mami-

gonien, en arménien (Moscou , 1353 , in-8? ).

203

- quentes, et la critique a déjà signalé des ad-

INTRODUCTION.

justifier Faustus, en le représentant comme un
écrivain supérieur, d'une rare érudition, inca-
pable de descendre jusque dans les basses régions
de la calomnie (1), n'a pu, malgré ses efforts ,
ramener les Arméniens à des sentiments plus justes
envers cet historien, Ce préjugé a subsisté méme
jusqu'à présent, et les savants religieux de la
congrégation de Saint-Lazare de Venise , notam-'
ment Indjidji (2) et Tchamitch (3), n'hésitent
point à déclarer que tout le récit de Faustus, à
quelques exceptions prés, est dépourvu d'au-
thenticité et ne mérite aucune confiance. 1l est
vraiment regrettable que les éditeurs de l'His-
toire de Faustus n'aient attaché qu'une médiocre
importance au témoignage de Lazare de Pharbe
qui place cet auteur au méme rang qu'Agathange,
en donnant aux livres de ces deux annalistes la
préférence sur « cette quantité d'ouvrages histo-
riques arméniens qu'il avait à sa disposition »,
en composant son livre (4). Toutefois l'ouvrage
de Faustus, auquel nous accordons une véritable
importance, n'est pas exempt de défauts, et il est
vrai de dire qu'on y trouve des erreurs capitales,
de fréquents anachronismes , une absence com-
pléte de chronologie et des exagérations inexplica-
bles sur lenombre et l'importance des armées dont
il fait l'énumération. Mais ces défauts qui, il faut
bien le reconnaitre, sont communs aux écrivains
de cette époque, et dont la faute retombe en par-
tie, soit sur les traducteurs, soit sur les copistes,
sont du reste excusables chez un écrivain du qua-
trieme siécle, d'autant plus qu'à cóté de quel-
ques taches, nous trouvons des indications pré-
cieuses et exactes qu'onchercherait en vain chez
les contemporains de Faustus ; nous voulons parler
des détails que donne cet historien sur les moeurs,

(1) Introduction à Histoire d'Arménie de Lazare
de Pharbe, pag. 14.

(2) Indjidji, Archéol. armén., en arménien ( Venise,
1835) , t. II, pag. 185.

(3) Tchamitch, Hist. d'Armén., en arménien (Venise, ,
1832),t.I, p. 11.

(4) Lazare de Pharbe, Hist. d'Arm., p. 9.

^

204
les usages, les coutumes, les superstitions, les
croyances populaires, les cérémonies du paga-
nisme arménien, les relations des satrapes avec
le roi , le systeme féodal introduit en Arménie par
les Arsacides, les commencements du christia-
nisme et ses luttes, les rapports de l'Église avec
l'État, enfin surlesrelations du patriarche avec
le pouvoir royal, etc. Non-seulement Faustus
nous apparait dans son livrecomme un historien
savant et fort au courant des événements qu'il ra-
conte, mais encore il déploie un véritable talent de
narrateur lorsqu'il trace les portraits de quelques -
uns des personnages dont il a esquissé l'histoire.
Les biographies des patriarches Verthanés, Gri-
goris, Iousig, Jacques de Medzpin, Daniel, Nersés,
Khad, et des généraux Vasag, Mouschég, Manuel,
sont rédigées de main de maitre, et nous représen-
tent avec une vérité parfaite ces personnages peu
connus et dignes de l'admiration de la postérité,

Les récits de Faustus, comparés à ceux de
Moise de Khoréne qui a rapporté également quel-
ques-uns des faits historiques racontés par son
prédécesseur, offrent des différences sensibles, et
ce désaccord a été l'un des principaux arguments
mis en avant par lescritiques arméniens pour accu-
ser Faustus de s'étre écarté dela vérité. Cependant,
dans l'état actuel de nos connaissances, il est fort
difficile de dire auquel des deux historiens il faut
accorder le plus de confiance, et on doit attendre,
pourse prononcer à cet égard, que la critique,
à l'aide de données nouvelles, soit en mesure de
contróler avec une entiére certitude les récits de
ces deux grands écrivains,

Quoi qu'il en soit, l'Histoire de Faustus de
Byzance est, avec celle de Moise de Khoréne , la
source capitale qui fournit les renseignements
les plus abondants pour les annales de l'Arménie
dans les deux premiers siécles dela conversion
de ce pays au christianisme. Le récit de Faustus
s'étend depuis l'année 344 de notre ére jusqu'en
392. Le savant Saint-Martin faisait grand cas de
l'Histoire de Faustus, à laquelle il a emprunté
une foule d'informations qui ont trouvé place
dans les notes dont il a enrichi les premiers vo-
lumes de la nouvelle édition de « l'Histoire du Bas-
Empire » de Lebeau(tr). Du reste, dans un autre
ouvrage, Saint-Martin s'était plu à rendre justice à

(1) Cf. les tomes IL à V. Édition F. Didot.

INTRODUCTION. 1

—

Mrs

cet historien, en disant « qu'il est facile de voi
par l'attention scrupuleuse qu'il prend de rappel
jusqu'aux moindres détails des événements, qu'
doit donner une connaissance plus exacte de l'A
ménie au quatriéme siécle de notre ére, que
de Khoréne, dont l'Histoire est écrite avec ur
extréme briéveté (1). » Il n'est pas douteux qu
Moise de Khorene ait fait de larges emprunts.
l'Histoire de Faustus qu'il n'a pas nommé, et di
reste son exemple a été suivi par Lazare de Pharb:
Sébéos, Moise de Gaghangaidoutz, Jean Catholi
cos, Mesrob, Étienne Assoghig, Guiragos de Gant
zag, Vartan le Grand, et tant d'autres encore
qui citent Faustus sansle nommer, et rapporte
méme quelques-unes de ses expressions, E
Bien que Faustus de Byzance fasse partie de ];
pléiade des historiens classiques de l'Arménie;
on ne connait que fort peu de chose de sa bio-
graphie. Son origine grecque, qui n'est pas dou
teuse, l'a fait considérer comme un étranger, et
aucun écrivain national ne s'est spécialement at
taché à nous conserver des détails particuliers
sursa vie (2). Dansun seul passage de son Histoire
Faustus, en énumérant les grands satrapes con-
voqués parle roi Diran (353-363), mentionne
un certain prince de la famille des Saharouni qu'il
dit étre de sa famille : « l'ischkhan de notre fa-
mille, dit-il, de la race des Saharouni (3): » On
ne saurait dire si c'était par son pére ou par sa
mére , qu'il appartenait à cette illustre maison,
mais ce qu'on peut avancer avec certitude, c'
qu'il était originaire de Byzance, comme l'in- |
dique son surnom de Pouzantatzi , qui veut dire.
en arménien « natif de Constantinople ou de By-
zance ». Il recut une instruction solide dans ce e
capitale, comme l'assure Lazare de Pharbe (4),
mais il n'appartenait pas vraisemblablement à la.
caste sacerdotale, car notre auteur n'a rien le.
commun avec l'évéque Faustus dont il est ques--

(1) Saint-Martin, Mémoires sur lArménie, t. 1,
pag. 313-314, note 2. E
(2) Les critiques modernes, et notamment le P. Karékin
dans son « Histoire de la littérature arménienne, » en arm
nien, n'hésite pas à considérer Faustus, comme un Grec. —
(3) Faustus de Byzance, Hist. d'Arm., liv. IH,
ch. 12. — Ce passage parait du reste altéré par les copis- -
tes. Le P. Karékin suppose, qu'au lieu delireméro dohmi |
« de notre famille, » il faut restituer le nom du satrape
Mérohtahzad, ce qui changerait complétement le sens de
ce passage. :
(4) Lazare de Pharbe , Hist, d'Arm., p. 14.

*

dans son Histoire (1), et aveclequel on a

geerche à l'identifier (2).

Brnsteuction. brillante que Fouitea avait ac-

des Césars ne permet pas de douter que cet écri-
in n'ait composé son livre dans l'idiome grec,
et en effet son style différe essentiellement,
néme dans la traduction arménienne qui nous
et seule parvenue, de celui des autres écrivains
- de son époque. De plus, les derniers mots qui ter-
minent le troisiéme livre de son Histoire ne peu-
vent laisser subsister aucune incertitude sur la
gue dans laquelle il rédigea son livre , puisque
q- y est désigné par cette Ne « grand
historien et chronographe grec.
n On doit croire. que l'Histoire. de Faustus de
| Byzance fut traduite dans la premiére moitié du
; ,einquiéme siécle, immédiatement aprés l'introduc-
"tion ou la mise en usage de l'alphabet national ,
| - dont l'invention est attribuée à S. Mesrob (3),
| E ce qui nous autorise à avancer cette hypothése,
—-€'est la mention que fait Lazare de Pharbe de la
— mutilation qu'aurait subie le texte original de
— Faustus de la part des falsificateurs grecs ou sy-
riens qui abondaient à cette époque (4).
-." La version arménienne de l'Histoire de Faus-
tus, répandue en grand nombre d'exemplaires
en Arménie, contribua sans aucun doute à la
perte du texte original grec, comme cela avait
.eulieu déjà pour une foule d'ouvrages du méme
- genre, dont il ne reste que des versions syriaques,
arméniennes, coptes, etc. Cependant le texte
primitif de Faustus, qui avait eu un certain re-
tentissement en Gréce, existait encore au sixiéme
siécle, puisque Procope l'a connu, et qu'on
trouve dans son Histoire de la Guerre Persique (5),
des détails précis sur les événements qui précédé-
rent et suivirent la détention d'Arschag II dans le
Cháteau de l'Oubli (Aniousch; φρούριον τῆς λήθης),
détails quisonttextuellementempruntés à notre au-

(1) Liv. IV, ch. 4; liv. V, ch. 24; liv. VI, ch.5 et 6.

(2) Tchamitch , Hist. d' Arm., t. L liv. II, ch. 45. —
St-Martin, Hist. du Bas- ἐκήρε ουῤ (éd. Didot ), ΤΥ,
Ρ. 27.

(3) Sur l'alphabet arménien , ef. notre Mémoire inséré
dans l'édition russe de Moise de Khoréne (Moscou, 1858)
pag. 377; la traduction francaise dansla Revue d'Orieni
* (1865) etle tirage à part de cette traduction.

(4) Lazare de Pharbe , Hist. d'Arm., p. 14.

(8) Procope, Bell. persic., liv. 1, ch. oi

INTRODUCTION.

205

1). En effet, Procope nomme la source àla-
quelle il a puisé les renseignements qu'il donne sur
Arschag II « une Histoire d'Arménie », et c'est le
méme titre que. nous trouvons dans Lazare de
Pharbe (2). L'édition de Venise donne une rubrique
différente : « Histoire d'Arménie de Faustus de
Byzance, en ἡ livres, » Il serait curieux de savoir si
ce titre existe réellement sur les manuserits dont se

teur (

sont servis lessavants éditeurs, car ilest àremarquer
qu'en téte des quatre livres de l'Histoire de Faus-
tus, on lit les inots Pouzantaran BadmoutAiounk,
qui sont fort importants, S'il est vrai, comme
le dit Lazare de Pharbe, que l'ouvrage de Faus-
tus portait la rubrique d' « Histoire d'Arménie »,
on se demande ce que pourrait signifier alors le
terme. Pouzantaran, et pourquoi le mot Zadmou-
thiounk qui le suit écrit immédiatement, est au
pluriel au lieu d'étre exprimé au singulier. Pour
répondre à cette question, il faut avant tout ex-
pliquer le mot Pouzantaran. Cette expression fort
singuliére se compose de deux éléments , d'abord
Pouzant, surnom de Faustus qui est l'abrégé de
Pouzantatzi , « originaire ou natif de Byzance »,
et ensuite la particule ra? qui, en arménien,
exprime l'idée de lieu. C'est le seul et unique
cas oü cette particule entre dans la composition
d'un nom propre. Or, en présence d'un fait aussi
rare dans la langue arménienne , on peut hasar-
der une conjecture, c'est que le mot composé
Pouzantaran doit signifier « Bibliothéque de
Pouzant » ou « de Faustus de Byzance ». A l'ap-
pui de cette hypothése, nous voyons le mot
Badmouthiounk « histoires » employé au pluriel,
ce.qui nous permet de conjecturer que les ex-
pressions Pouzantaran Badmouthiounk veulent
dire « Bibliothéque historique de Faustus de.
Byzance », et que cette Dibliothéque renfermait
l'histoire de plusieurs nations et notamment celle
de l'Arménie, Àu surplus, ce titre n'a rien d'inso-
lite, puisque déjà il avait été pris à une époque
plus ancienne par Diodore de Sicile, dont les
ceuvres, soit dit en passant, étaient complétes à
l'époque oü vécut Faustus (3).

Faustus a divisé son ouvrage en quatre livres (4);

(1) Faustus de Byzance, Hist. d'Arm., liv. IV, ch. 54,
et liv. V, ch. 7.

(2) Lazare de Pharbe , Hist. d'Arm., p. 8.

(3) Cf. Moise de Khorene, Jlist. d'Arm., liv. HI,
ch. 1.

(4) Cf. plus bas, la Préface de Faustus p. 20^.

206

cependant le premier livre est nommé, par l'au-
teur ou par son traducteur, ie 3*; le second de-
vient le 4*, le troisióme estappelé le 5*, et enfin le
quatriéme est désigné sous le nom de 6*. Cette
division, qui peut paraitre singuliére de prime
abord, est cependant facile à expliquer. En effet ,
les premiéres lignes de l'avis préliminaire que
Faustus a placé en téte de son Histoire, quoi-
que assez confuses, nous permettent de reconnaitre
que l'ouvrage de cet annaliste, tel qu'il nous est
parvenu, ne forme que la troisiéme partie de
la « Bibliothéque historique », et que les deux
parties précédentes devaient étre divisées en deux
livres distincts, traitant de l'histoire d'autres na-
tions, L'Histoire d'Arménie venait ensuite ; elle
formait la continuation de la « Bibliothéque » de
Faustus, et devait par conséquent commencer par
le troisieme livre. En effet, pour que le lecteur

ne püt avoir de doutes sur cette division en livres,
l'auteur, aprés avoir écrit, en téte de son His-
toire d'Arménie, la rubrique « troisiéme livre »,
se háte d'ajouter le mot « commencement »; puis
vient le premier chapitre de ce méme livre. De
cette facon, on doitécarterla supposition des sa-
vants Mékhitaristes qui croyaientà l'existence d'une
autre Histoire d'Arménie du méme auteur , qui
serait aujourd'hui perdue. En résumé , si le mot
Pouzantaran, dont le sens a été expliqué plus haut,
a la valeur que nous lui avons attribuée, les mots
« voici ce qui se trouve dans les livres de cette
troisiéme Histoire (1) » se comprennent aisément
sans qu'il soit besoin de recourir à une autre
explication,

M. Neumann, de Munich, a cependant doüné
une explication différente de la nótre (2), et que
nous croyons utile de rappeler, malgré son peu
de vraisemblance, Selon lui, le 1** livre de Faus-
tus serait appelé le 3*, parce que cet historien
aurait considéré son ouvrage comme faisant suite
au récit d'Agathange. Mais cette supposition, tout
ingénieuse qu'elle paraisse , ne repose sur aucune
preuve etse trouve en. désaccord avec le texte
méme de l'Avis préliminaire de Faustus,

Les quatre livres de Faustus ont subi de la

(1) €f. plus bas , Avis préliminaire de l'Histoire de
Faustus.

(2) Versuch einer Geschichte der Armenischen lit-
teratur ( Leipzig, 183), p. 26. — C'est aussi l'opinion

du P. Karékin dans son Histoire de la littérature armé-
nienne.

. INTRODUCTION. . A

. * * .
| roi de Perse, et par Arcadius, empereur des Grecs,

part des copistes de fácheuses mutilations, comm
cn peut s'en assurer en lisant la table des na
tieres qui termine le sixiéme livre, En effet
Faustus donnait, dans cette partie de son. His
toire, des détails sur lui-méme « en dix versel
^ien complets » , qui manquent actuellement dan
tous les manuscrits,

L'Histoire de Faustus embrasse l'espace d'en.
viron un demi-siécle , et traite des régn s de hu
souverains arméniens de la dynastie arsacid ei
Aprés avoir dit quelques mots sur le roi Tiridate
sur S, Grégoire l'Illuminateur et son fils Rbesda-
gués, notre auteur raconte le régne de Chos-
roés II, fils de Tiridate; puis il passe à ceux d
Diran II, d'Arschag II, de Bab, de Varazadt,
d'Arschag IV, de Vagharschag ou Valarsace il
I] termines50n Histoire par un exposé de la di-
vision politique de l'Arménie arrétée par Sapor,

en faveur d'Arschag IV et de Chosroeés III.

Le style de Faustus est irréprochable comme
pureté de langue, et en cela il ne le céde en rien
pour l'élégance aux traductions arméniennes
faites pendant le cinquiéme siecle. Cependant
Faustus a le défaut d'allonger ses périodes,
qui rend son style parfois trés-languissant, et le.
sens des mots difficile à saisir au premier abord.
Aussi on doit comprendre que de difficultés il
nous a fallu vaincre, pour rendre dans unidiome
européen l'ouvrage de cet auteur, qui jusqu'à.
présent n'avait pas encore été soumis à l'épreuve |
d'une traduction, 3

Le texte de Faustus n'a eu encore que deux.
éditions; la premiére a paru à Constantinople '
en 1730; la seconde a vu le jour un siécle plus |
tard à Venise en 1832. L'édition princeps est fort.
rare, et il nous a été impossible de nous la pro-
curer ; c'est sur le texte de Venise que nous avons
fait notre traduction, 1

En terminant, nous ferons observer que Faus- |
tus ne donne dans son livre aucune date, ce qui.
rend la chronologie des Arsacides trés-difficile à
établir. Pour entreprendre la restitution des épo- τὸ
ques de chaque régne, il aurait fallu entrer dans.
une série de longues discussions qui nous eussent -
entrainé au-delà des bornes qui nous ont été .
tracées, Dans un ouvrage spécial, pour lequel nous |
avons rassemblé des documents assez nombreux, ἡ
nous aborderons la question de la chronologie |
des Arsacides d'Arménie qui, jusqu'à présent, n'a.

|. . INTRODUCTION. rs |. 801
étudiée avec le soin qu'elle mérite, et nous | hypothéses, offrira au public savant quelque in-
vons tout lieu d'espérer que ce travail, entrepris | térét et sera consulté avec une sympathique ip-
| dehors du domaine par trop fréquenté des | dulgence. J.-B. Exiw.

ἐ

aa

Ἔ

E
T3

πῶ

FAUSTUS DE BYZANCE.

BIBLIOTHÉQUE HISTORIQUE.

(Traduction de l'arménien.)

- AVIS PRÉLIMINAIRE DE L'AUTEUR.

—À di

-. Voici ce qui se trouve dans les livres de cette
troisiéme Histoire (1) : les canons chronologiques
"des trois ouvrages, puis les quatre livres [ sui-
yants] , qui ne renferment que des mémoires sur
la méme matiére; l'histoire de la nation armé-
nienne, issue des enfants de Thorgom (2) ; c'est-
à-dire les faits et gestes accomplis autrefois ; les

ctions et la biographie des saints pontifes ,
hommes de Dieu, jusqu'au moment de la mort

e chacun d'eux; [les exploits ] des rois arsaci-

les, maitres du pays, et ceux des hommes il-

ustres placés à la téte de l'armée et issus du nom-
bre des vaillants satrapes (nakharar); [le ta-
bleau ] de la paix , de la guerre , de la prospérité,
de la dévastation , de la justice, de l'iniquité, de
la foi et de l'impiété., Α partir du régne de Chus-
p (Khosrov), fils de Tiridate (Dertad), jus-

qu au dernier temps de la décadence de laroyauté-

en Arménie, et du pontificat de Verthaneés, fils
du premier pontife Grégoire , enfin jusqu'aux
principaux et derniers évéques arméniens, j'ai
décrit [tout] en détail, selon l'ordre chronologi-
que et dans des chapitres rigoureusement divisés,
J'ai fait précéder ces quatre livres de quatre
tables des matiéres, que je reproduis en téte de
chaque chapitre, jusqu'à la fin de cet [ouvrage],
afin d'en faciliter [la lecture] à tous ceux qui
voudront étudier ce que je vais raconter,

(1) C'est ainsi que nous avons compris ce premier
membre de phrase, qui est le début de la « Bibliothéque
historique » de Faustus de Byzance. Les termes en sont
confus, mais nous avons expliqué dans l'Introduction
'€e qu'il faut entendre par les mots « troisieme histoire ».
— Of. plus haut, p. 206.

-(2) Selon les traditions arméniennes, Thorgom, le
Thogarma des Livres saints, était pére de Haig, pre-
mier chef de la race arménienne. Ainsi l'expression
« enfants de Thorgom » signifie « les Arméniens ».— Cf.
plus haut, p. 16, notes 4 et 6.

MAR APAS CATINA- 209

LIVRE TROISIEME.

CANONS DE CE LIVRE; VINGT ET UN CHAPITEES.

I. Ce qu'il advint en Arménie aprés la prédica-
tion de l'apótre Thaddée (Thatéos). Canons
des livres chronologiques.

II. Du premier grand pontife Grégoire ; [de son
fils] et de leurs sépultures.

IIT. Régne de Chosroés ( Khosrov), fils de Tiri-
date ( Dertad); Patriarchat de Ver thanés , fils
du grand pontife Grégoire.

IV. Des deux familles des Manavazian et des
Ouortouni, qui s'entretuérent en Arménie.
V. Des deux fils de Verthanés, dont le premier

se nommait Grigoris et le second Iousig.

VI. De Grigoris, fils de Verthanés; sa mort; sa
sépulture.

VII. Grand combat livré à la suite de l'invasion
du roi des Massagétes ( Mazkhouth) dans les
États du roi d'Arménie, Comment il périt , lui
et ses troupes.

VIII. Plantation d'une forét. Guerre avec les
Perses et extermination de la race satrapale
des Peznouni,

IX. Le ptieschkh Bacour se révolte contre le roi
d'Arménie; il est remplacé par le ptieschkh
Vaghinag de Siounik.

X. De Jacques (Agop) , évéque de Medzpin.

XI. Grande guerre entre les Perses et les Armé-
niens, οὰ succomba le commandant Vatché.
Mort du roi Chosroés (Khosrov) et passage de
ce monde à l'autre du patriarche Verthanés.

XII. Diran régne aprés son pére. lousig , aprés

. ]a mort de son pére Verthanés, occupe le siége
patriarcal ; de quelle maniére il fut tué par le
roi Diran,, dont il avait censuré la conduite,

XIII. Comrent, aprés la mort de Iousig , l'Ar-
1nénie resta sans chef [ spirituel], ses fils n'é-
tant pas dignes d'occuper le siége de leur
pére.

14

210

XIV. Vie et actions du grand Daniel ; comment
il réprimanda le roi Diran qui, pour se ven-
ger, le fit mourir.

XV. Des fils de lousig; comment ils foulérent
aux pieds l'honneur du divin sacerdoce.

XVI. De Pharin qui occupa le siége patriarcal.

XVII. DeSchahag, issu de la race de l'évéque
Albin (Aghpianos), qui occupa le siége patriar-
cal. Comment l'Arménie entiére abandonna le
Seigneur et ses commandements.

XVIII. Le chef des eunuques, Hair, fait mou-
rir les familles satrapales.

XIX. De Bab et d'Athanakinés, fils de Iousig,
et de quelle maniére ils moururent dans leur
iniquité,

XX. Le roi Diran est trahi par son chambellan
Phisig de Siounie, et fait prisonnier par Va-
raz. Le pays partage le sort de son roi.

XXI. Les satrapes arméniensse réunissent d'un
consentement unanime et engagent l'empereur
des Grecs à venir en Arménie pour les secou-
rir. Le roi des Perses, accouru avec une
nombreuse armée , est contraint de s'enfuir
seul dans son royaume sur un cheval.

LIVRE TROISIEME.

COMMENCEMENT,
CHAPITRE I.

Ce quil advint en Arménie aprés la prédication de
l'apótre Thaddée. — Canons des livres chronolo-
giques. -

La prédication de l'apótre Thaddée depuis son
début; son martyre et sa mort jusqu'à la fin de
la prédication et de la mort de saint Gré-
goire (1); le meurtre de l'apótre commis par le
roi Sanadroug (2) jusqu'au moment oà celui-ci

(1) Cf. Moise de Khoreéne, Histoire d'Arménae , liv. Tl $
ch. 33. — Les détails que donne Moise sur la prédication
de Thaddée à Édesse, à la cour du toparque Abgar Ou-
chama qu'il convertit à la foi, sont extraits, à ce qu'il
nous apprend lui-méme ( ch. 36), d'une histoire écrite
en syriaque par Léroubna, fils du scribe Apschatar; qui a
raconté les événements des régnes d'Abgár et de Sana-
droug. L'ouvrage de Léroubna était conservé dans les
archives d'Édesse. 11 existe à la Bibliothéque impé-
riale de Paris, dans un martyrologe arménien manuscrit,
une histoire attribuée à Léroubna, mais cette composi-
tion est apocryphe.

(2) L'apótre 'Thaddée fut martyrisé avec ses compa-
gnons , dans le canton de Chavarchan , appelé aussi Ar-
daz. Seion la tradition, la pierre s'entr'ouvrit pour
recevoir le corps de lapótre, qui fut. ensuite inhumé

FAUSTUS DE BYZANCE.

: la fin de sa vie, d'abdiquer et d'aller vivre en solitair

fut obligé d'embrasser la foi | chrétienne ] (1) ; la
mort du roi Tiridate ( Dertad ) (2) ; les faits adi
complis par les anciens; la vie des homme
illustres, celle de leurs adversaires, tout cela E
été décrit par d'autres [historiens] (3). Néan
moins nous allons relater succinctement tous ce
faits dans le cours de notre Histoire, pour n
pas en intervertir l'ordre. Dans notre narration
nous examinerons et l'époque primitive et le:
derniers temps ; quant à l'époque intermédiaire |
elle a été écrite par d'autres , et nous la mention
nons seulement pour ne point laisser de lac
dans notre ouvrage. C'est ainsi qu'une briqui
placée au milieu d'un mur achéve la construction
de l'édifice entier. Cela dit, nous allons entre
immédiatement en matiére. ὶ

--

MERC dde. Ane aper. intel - mime miu — τὰ

CHAPITRE II.

Du premier grand pontife Grégoire ; [de son fils] et di
leurs sépultures. 1

Pendant le régne de Tiridate ( Dertad ), fils de
Chosroés (Khosrov), [ l'Arménie] embrassa la fo;
chrétienne (4), gráce au zéle du grand prétre Gré
goire, fils d'Anag. 3

Ι

dans la plaine.( Moise de Khorene , Hist. d'Arm., liv. 1
ch. 34). : 3
(1) Moise de Khoréne , Hist. d'Arm., liv. II, ch. :
35. 1
(2) Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. II, ch. 92]
raconte que le roi Tiridate avait prisla résolution, vers

dans l'antre de Mané, oi saint Grégoire avait achevé st
jours. Ses sujets, mécontents dela résolution du roi, lui.
donnérent un breuvage empoisonné qui causa sa mort)
(voir plus haut, p. 194). Le méme historien donne à Ti
date cinquante-six ans de regne. 2:
(9) 1} est impossible, dans Pétat.actuel de nos cons
naissances , de savoir quels sont les historiens auxquels
Faustus de Byzance fait allusion dans ce passage. O
ne saurait méme dire si ces historiens étaient, armés
niens ou grecs, car Moise de Khoreéne lui-méme, em
racontant l'histoire détaillée de ces événements, n'in-
dique pas non plus les sources oü il a puisé ses infor?
mations ( Hist. d'Arm., liv. 11, ch. 34 ). Un seul hist
rien syriaque est cité par Moise : c'est Léroubna, dot
il a été question dans une note précédente, et qui à.
donné le texte de la prétendue correspondance échane:
gée entre Abgar et le Christ, correspondance dont E
sébe nous a transmis une traduction grecque, dans s
Histoire ecclésiastique, liv. I, ch. 13. 3
(4) Tiridate II, fils de Chosroés le Grand , monta s
le tróne de son pére, l'an 286 de J.-C. et gouverna
royaume d'Arménie pendant l'espace de cinquante-si;
ans, c'est-à-dire jusqu'à l'année 342. La dix-septien
année de son regne , en 302, il embrassa la foi chrétiennej:
par suite de la prédication et des miracles de saint Gré
goire l'Illuminateur (Cf. plus haut, Agathange , Hist. d
Tiridate, ch. XX, $ 92 et 93, p. 152 et suiv.).

. Aristagués (1 ), fils cadet de ce dernier, pendant
lapostola de son pire, fut son coopérateur actif
durant toute sa. vie, jusqu'au jour de sa mort,
|quand il fut rappelé par le Christ (2). On avait
préparé pour tous les deux des sépultures dignes
les recevoir : Grégoire le Grand fut enterré
dans le village de Thortan, au canton de Tara-
magh. Quant à son fils Aristagués , aprés sa mort
confesseur, son corps fut emporté du canton
EN Dzop et enseveli dans le bourg de Thil au
canton d'Eghéghiatz, dans les domaines de son
re Grégoire (3).

CHAPITRE III.

fégne de Chosroés , fils de Tiridate. — Patriarcat de
Ἢ Verthanés , fils du grand pontife Grégoire.

| Aussitót aprés, le tróne [d'Arménie] fut occupé
par Chosroés [II] Kotac (4), petit-fils de Chos-
roés [I], fils du vaillant et vertueux roi Tiri-
E. Sous son régne , vivait Verthanés, fils
ainé de Grégoire, qui, à l'exemple de son pére
et de son frére, occupa le siége du premier et
d levint [grand] pontife (5). En ce temps-là, ré-
gnaient la paix, l'ordre, la fécondité, la santé ,

la richesse, un zéele et un grand amour pour le
bien qui se propageaient partout. Saint Vertha-
nés, suivant l'exemple de son pere et de son
rere , ne faisait qu'éclairer le peuple et le gui-
er [dans la voie du bien]. C'était une époque oà
la justice et la probité florissaient. Vers ce méme

- (1) Arisdagués, ou Rhesdagués, occupa le tróne pontifical
le l'Arménie de l'an 306 à l'an 314 de J.-C.

- (2) Agathange est entré dans quelques détails sur l'ac-
ivité de Rhesdagués, fils cadet de saint Grégoire , dans
son Hisloire de Tiridate. — Cf, plus haut, ch. cxxui,

2 159, pag. 183.

|. (3) Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. ΤΙ, ch. 89
et 91 , liv. III, ch. 2) précise l'endroit oü saint Grégoire
ut enterré ; ce fut dans l'antre de Mané sur la montagne
1i s'était retiré de son vivant. Rhesdagués , qui avait
16cédé à son pere, fut tué par Archélaüs, proconsul de la
Duatrieme Arménie, qui l'assassina dans le canton de
Dzop. Ses disciples enlevérent son COTpS , le portérent
lans la localité indiquée par Faustus , oü il fut enseveli.

Cf. aussi la Vie des saints arméniens; sub nom.

55. Grégoire et Rhesdagues.

(4) Le mot Aofac, ajouté ici comme épithéte au nom
? Chosroés II, fils de Tiridate, est inconnu, et on ne
aurait en donner l'explication. Faustus est le seul auteur
jui l'ait employé. On peut supposer que ce mot a la
gnification de « petit » , épithéte. qui avait été donnée
Chosroés II, dont le régne fut de neuf ans (344-353).
(5) Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. I1, ch. 80 et
»; liv. HI, ch. 2. — Verthanés, fils ainé de saint Gré-
"οἱ l'Iliuminateur et successeur de Rhesdagués, son
Irére cadet, sur le tróne pontifical , administra l'Église
l'Arménie, de l'an 314 à 330 de J.-C.

LIVRE TROISIÉME.

211

temps, le pontife Verthanés, partit pour aller

visiter la premiere et grande mére des églises ar-

méniennes, dans le pays de Daron, οὰ jadis, du

temps du grand pontife Grégoire, les autels des

temples paiens furent détruits par l'effet d'un mi-
racle (1). Arrivé là, il se préparait, comme il.
avait l'habitude de le faire, à renouveler le sacri-
fice que le Seigneur avait offert sur la croix pour
notre salut et communier en souvenir de la Pas-
sion, c'est-à-dire avec le corps et le sang vivi-
fiants du Fils de Dieu, Notre-Seigneur Jésus-
Christ. Car c'est ainsi que les pontifes arméniens,
avec les rois, les grands, les satrapes et une foule
immense de gens du pays, venaient ordinaire-
ment honorer les localités oà, dans le com-
mencement, on ne voyait érigées que les sta-
tues des idoles, les localités qui, purifiées au nom
de la divinité , devenaient une maison de priéres
et un lieu de dévotion pour tous. Là surtout,
dans ce centre principal de l'Église, on se réu-
nissait sept fois l'année en commémoration des
saints qui y QN c'était avec une prédi-
lection prononcée qu'on se rendait aussi à la
chapelle du grand. prophéte saint Jean-Baptiste,

Ce rendez-vous se faisait chaque année dans les
églises placées sous l'invocation des apótres, dis-
ciples du Seigneur, et dans celles consacrées aux
martyrs, oü on venait féter avec allégresse le jour
de leur mort,

ll arriva une fois que le grand pontife Vertha-
nés, accompagné d'une suite peu nombreuse,
était venu offrir le sacrifice de la bénédiction.
Des gens, qui jusqu'alors gardaient en secret le
culte invétéré du paganisme et de l'idolátrie, s'é-
tant réunis au nombre de deux mille, convin-
rent entre eux de tuer Verthanés, le pontife de
Dieu. Ils étaient un peu encouragés dans leur
dessein par l'épouse du roi , que le saint répri-
mandait sans cesse au sujet de sa conduite déré-
glée. Cette foule cernait déjà la grande muraille
de l'église d'Achdichad; et, tandis que Verthanés,
entré dans le temple, célébr ait la messe, la
troupe se prépara à l'assiéger du dehors. Mais ici
un miracle s'accomplit; les bras des gens qui
faisaient partie de la troupe se repliérent sur
leurs dos; et de cette maniére tous se sentirent
attachés, sans avoir été liés par personne. C'est
ainsi que tous ces gens frappés de stupeur, pliés,
garrottés , accroupis, gisaient sur le sol, ne pou-
vant bouger de leur place : c'étaient des hommes
de la race sacerdotale qui ne faisaient que sacca-

(1) Agathange, Hist. de Tiridate , pag. 173, ch. cxi,
δ 16.— Zénob de Glag, Hist. de Daron , pag. 36 de la
iraduct. franc.

14.

212
ger et dévaster le pays par leur cruauté. Toute
cette foule restait entassée péle-méle dans l'en-
ceinte de l'église, quand. Verthanés en personne,
s'approchant d'elle, demanda : « Qui étes-vous,
d'oü venez-vous et qui cherchez-vous? » lls
commencérent à lui confesser la vérité en disant :
« Nous sommes venus pour ravager cet endroit
et pour vous tuer, encouragés que nous étions
par l'ordre et à l'instigation de la reine de la
Grande Arménie, Mais le Seigneur Dieu vient de
manifester sa puissance et de nous prouver que
c'est lui seul qui est Dieu, Et maintenant nous
sommes convaincus ct nous croyons que c'est
bien lui seul qui est Dieu, Nous voilà garrottés, ne
pouvant méme bouger de cette place. »

Alors le bienheureux Verthanés commenca à
leur enseigner la foi et à les fortifier dans la
croyance du Seigneur Jésus-Christ; et il leur
parla longuement, Aprés quoi, s'adressant à
Dieu, il lui adressa des priéres, puis, aprés avoir
guéri [ cette multitude 1, il la délivra de'ses liens
invisibles et de ses souffrances insupportables.
Toute cette multitude , une fois libre, se pros-
terna devant Verthanés en lui demandant, comme
reméde, la pénitence; le saint homme leur en dé-
signa le terme. Instruits dans la foi de la Trinité
une et sainte , ils recurent le baptéme, au nom-
bre de deux mille environ, sans compter leurs
femmes et leurs enfants. Verthanés, aprés les
avoir réunis aux fidéles, les congédia, purifiés et
fermes dans leur croyance (1).

CHAPITRE IV.

Des deux familles des Manavazian et des Ouorlouni
qui s'entre-luerent en. Arménie.

Vers ce temps-là, un grand conflit éclata dans
le pays des Arméniens : deux grands satrapes et
princes , maitres et seigneurs de provinces et de
pays entiers, étant aux prises, se firent l'un
contre l'autre une guerre cruelle avec une vio-
lente inimitié, D'un cóté, le prince de la maison
des Manavazian (2), de l'autre, le chef de la fa-
mille des Ouortouni (3), ne cessérent de troubler
le vaste pays des Arméniens (4). C'était une guerre
acharnéé entre eux , qui fut la cause d'une ruine
et d'un massacre immense d'individus. Enfin

. (1) Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. ΠῚ, ch. 2)
ajoute qu'aprés avoir échappé au complot des paiens,
Verthanés s'en alla au bourg de Thil, oà se trouvait le
tombeau de son frére Rhesdagueés.

(2) Cf., sur cette famille, a note 5 de la page 19.
(3) Cf., sur cette famille, la note 5 de la page 19-20.
(4) Moise de Khorene, Hisf. d'Arm., liv. Iit, ch. 2.

FAUSTUS DE BYZANCE.

le roi Chosroés et le grand pontife Vertha-
nés se décidérent à envoyer le vénérable arche-
véque: Albin (1) pour rétablir la paix entre eux,
On le traita avec mépris et on rejeta son in
tervention, en se moquant de ceux qui l'avaien!
envoyé. L'évéque ayant été congédié avec des
injures, [ les princes ennemis ] se mirent à dévas-
terla maison du roi. Acharnés comme ils l'étaient
ils continuérent à se faire la guerre avec plus d
violence. Alors le roi, courroucé , envoya cont
eux le commandant en chef de l'armée armé
nienne, Vatché, fils d'Ardavazt, chef de la maisor
des Mamigoniens, pour tuer et exterminer entié-
rement les deux familles. Lie commandant Vatché,
aussitót arrivé, tomba sur les deux familles, les
combattit et les mit en fuite, n'épargnant pas
méme un seul enfant mále. Aprés quoi il revient
auprés de Chosroés,roi des Arméniens, et di
grand pontife Verthanés. Le roi fit don du
bourg et du village , résidence du chef des Mana-
vazian, à l'église de l'évéque Albin, ainsi que dé
Manavazakert (2) avec tous ses alentours et sor
petit canton, situé sur les confins de ce dernier,
et s'étendant vers les rives de l'Euphrate. Li
propre village des Ouortouni, nommé Ouortorou
fut aussi cédé (3) : il se trouvait dans le pays d
Pasan (4), ou l'évéque de Pasan avait son siége; |

LR ---....... ... -.--..

—L ool πα ὧδ ὦ .“ὦ" ππ -ἶν" ποὖὉὉἍῈ “«-“αοἰσύσο

CHAPITRE V.

Des fils de Verthanés, dont le premier se nom ait.
Grigoris et le second. Iousig.

d
Ε΄.

Verthanés et Rhesdagués (Aristagués) étaient le
fils du grand pontife Grégoire, Rhesdagués é
vierge et pur dés son enfance ; quoique fils cade
il occupa le premier le siége épiscopal de sc
pére. Bien que marié , Verthanés n'avait point €
postérité, Pendant bien des années , il pria Di
de ne pas le priver de la bénédiction d'avoir u
enfant qui se consacrerait un jóur au service dir.
Seigneur, comme étantson héritier. Dans sa vieil-
lesse, le Seigneur exauca ses priéres ; son épouse
concut et engendra deux fils jumeaux ; Vertha
nés donna à l'ainé le nom de son pére Grigori
au cadet celui de Iousig. Élevés en présence €

(1) Un personnage du méme nom est cité à plusieu
reprises par Agathange ( Hist. de Tiridate, éd. de V
mise, pag. 626, 627, 646). Cf. plus haut, pag. 181
passim. E

(2) Ce mot veut dire « la ville de Manavaz ».

(3) Cf. plus haut , pag. 19 et note 5.

(4) Le pays de Pasan, ou de Pasen, situé dans la p
vince d'Ararat. — Cf. Indjidji, Géogr. anc. de l'Arméániey
pag. 380 et suiv., et plus haut , pag. 45, note 1, 2* col. —

roi d'Arménie , ils se voyaient entourés de soins
pour leur éducation. Dans la suite, le fils ainé ,
Drigoris, occupa le siége épiscopal dans les con-
rées des Aghouank et des Ibériens (Virk ),
1and il fut d'áge à faire de bonnes actions et à
porter en lui la science de Dieu, Il ne voulut pas
contracter mariage; et, dans sa seiziéme année,
Eos sur le siége épiscopal dans les pays des
bériens et des Aghouank, c'est-à-dire dans le
vo isinage des Massagétes ( Mazkouth ) (1). Aus-
sitót installé, son premier soin fut de rétablir
lc rdre dans les églises , en suivant l'esemple de
Grégoire premier (2).
- Ce fut Diran (3), fils du roi Chosroés, qui
dleva Tousig (4). Le prince royal Diran donna
|sa fille en mariage à Iousig, fils de Verthanés,
Comme c'était un jeune homme, la premiere
nuit qu'il connut sa femme, elle concut. Im-
médiatement, il apercut dans une vision, qu'il
avait deux enfants et tous deux indignes du ser-
wice du Seigneur Dieu; alors il se repentit de
S'étre marié. Il versa des larmes, implora Dieu, et,
abreuvé de chagrin, il fit peussnos Cnide
jeune homme, il ne s'était marié qu'en cédant
aux instances du roi. Ceci méme ne se fit que par
la gráce de Dieu; car plus tard devaient naitre
de lui de grands pasteurs qui se voueraient au
bien de leur pays et à l'intérét du service de l'É-
glise , d'aprés les préceptes de l'Évangile. Aprés
cette premiére et unique nuit, il ne connut plus
sa femme. La femme engendra pour ce monde,
comme cela avait été déjà montré d'avance à
Verthanés , dans la vision, L'un des fils s'appela
Bab, l'autre Athénogéne (Athanakinés .
Iousig, jeune homme resté pur, àla suite de
la premiere nuit [de ses noces], n'approcha plus
sa femme, non pas qu'il considérát le mariage
comme une chose impure, mais parce qu'il avait

(1) Moise de Gaghangaidoutz ( Hist. des Aghouank,
i. I, ch. 14, 21, Paris, 1860, en arm.) parle lon-
guement de Grigoris, fils de Verthanés, qui précha
la foi dans le pays des Aghouank, aprés avoir recu à l'àge
de quinze ans la consécration patriarcale des mains de
son frére Iousig , patriarche d'Arménie. Grigoris fut mis
à mort en 343 ( Tchamitch , Hist. d'Arm., t. 1, p. 426)
dans là plaine de Vadnian par ordre de Sanesan ou Sana-
droug ( voy. plus loin, ch. VI). Ses reliques furent por-

Brosset , Hist. de la Géorgie, t. I. Addition XXVI,
pag. 473.

(2) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. III, ch. 3.

(3) Diran II, fils de Chosroes II le Petit, monta sur
le tróne en 325 et mourut en 351.

(4) Iousig, petit-fils et troisi&éme successeur de saint
Grégoire sur le tróne pontifical de l'Arménie, fut intro-
nisé à la mort de son pére Verthanés , l'an 330, et occupa
le siége patriarca jusqu'en 326.

LIVRE TROISIEME.

tées au village d'Hagou par les moines syriens. — Cf. aussi.

213

souci de la vision qu'il avait eue, et il ne voulut
plus donner le jour à des enfants indignes. Or
ce n'était pas pour ce monde qu'il désirait avoir
un enfant, meis il le scuhaitait pour le consacrer
au service du Seigneur Dieu. Il eomptait pour
rien tout ce qui était terrestre; il préférait aux
choses passagéres ce qui venait d'en haut; il n'a-
vait qu'une seule aspiration, celle de la vie cé-
leste. Servir Jésus-Christ était son seul désir et
son unique gloire. Il ne s'arrétait ni sur l'amitié
du roi, ni sur les honneurs et les grandeurs qui
venaient de lui, ni sur ce qu'il était son gendre,
Il renonca à tout, comme à des choses inutiles,
abominables et trompeuses. La premiere décep-
tion éprouvée, il ne fut jamais enclin à la séduc-
tion comme un adolescent ; dés lors il parut avoir
l'esprit d'un vieillard, ne méditant que l'immor-
talité. I1 préféra le blàme, par amour du Christ,
aux grandeurs des rois, ll se consacra à la vie
austére et, dés l'àge de douze ans, i] n'endura que
des mortifications. En tout. il suivait [ la doctrine
de] ses péres, et l'exemple de son frére Grigoris
vivait en lui. Il a supporté le joug du Christ jus-
qu'à la fin de sa vie sans la moindre paresse.

La maison royale s'était posée vis-à-vis de Ver-
thanés dans une situation hostile, et, tandis que ses
beaux-parents (beaux-péres) le tracassaient à
cause des faits que je viens de raconter, la mort
atteignit sa femme, et [de cette maniere] Iousig se
trouva libre d'engagement. Préoccupé comme il
l'était du sort de ses enfants, il passait des heures
entiéres à prier Dieu ; l'ange du Seigneur lui ap-
parut dans une vision et lui dit : « Iousig, fils de
Grégoire, sois sans crainte, car le Seigneur a
exaucé ta priére, et de tes enfants naitront d'au-
tres enfants qui apporteront la lumiére de la
science à l'Arménie; ils seront pour ce pays la
source de la sagesse spirituelle. Ce sera d'eux
que jaillira la gráce des commandements de
Dieu; par leur intermédiaire, le Seigneur ac-
cordera une paix abondante et une prospérité
durable aux églises triomphantes et fortes;
nombre d'égarés rentreront dans la voie de la
vérité et le Christ sera glorifié par beaucoup
de nations. Ils seront les colonnes de l'église , les
dispensateurs de la parole de vie, les bases de la
foi, les serviteurs du Christ et du Saint-Esprit ;
car ce qui servira de fondement à l'édifiee doit
en servir aussi pour le couronnement. Leur main
laborieuse plantera beaucoup d'arbres fructueux
et utiles, qui obtiendront la bénédiction de Dieu.
Ceux d'entre eux qui ne consentiront pas à étre
plantés par elle, qui ne voudront pas s'abreuver
de la rosée de la science, seront rejetés avec mé-

214

pris et malédiction et consumés par le feu. 'Sou-
vent, pour le nom du Seigneur, ilsseront enviés et
hais par les indignes; mais ils resteront cependant
inébranlables dans leur foi comme un rocher, et
triompheront de leurs ennemis par leur longani-
mité. Aprés eux commencera à régner le men-
songe engendré par des gens qui ne connaitront
pas de frein, égoistes, intéressés, sans asile, in-
dignes et fourbes, et le nombre de ceux qui ont
fait voeu de conserver fermement la foi sera trés-
restreint. » Le jeune Iousig , aprés avoir entendu
tout cela de la bouche de l'ange, se consola et
rendit gráces auSeigneur Dieu, qui le jugea digne
d'une pareille révélation. Dés lors, il ne fit que
rendre gráces au ciel à chaque heure de sa vie.

CHAPITRE VI.
Fin de Grigoris.

L'évéque Grigoris, fils de Verthanés et frere
d'lousig, étant encore un jeune homme, fut
nommé catholicos des pays des Ibériens (Virk) et
des Aghouank, oü il fit construire et restaurer
beaucoup d'églises, dans les districts limitrophes
de l'Adherbéidjan (Aderbadagan). Prédicateur de
la vraie foi chrétienne , il se présentait , admirable
et sublime , devant tout le monde ; il menait une
vie d'une austérité indicible ; jeünant, se sancti-
fiant, veillant durant toute la nuit, et priant avec
ferveur le Seigneur Dieu pour le salut de chacun.
Dp' aprés les prescriptions de l'Évangile , aidé par
les gráces de Dieu, il surveillait sans cesse la
sainte Église, I1 travaillait surtout sans reláche
à convaincre chacun de la nécessité de faire le
bien, à passer le jour et la nuit dans le jeüne et
dans les priéres, et à remplir les prescriptions
sublimes de la foi. Il faisait cela également et
avec la méme ardeur spirituelle, pour ceux qui
étaient prés et pour ceux qui étaient loin, Comme
un athléte jaloux de combattre, il s'exer càit sans
cesse et était prét à aller au-devant des tentations
et des dangers, à répondre avec hardiesse et à
lutter pour la vérité de la foi chrétienne.

Aprés avoir édifié et restauré toutes les églises
des pays dont il a été question , Grigoris arriva
au camp du roi arsacide des Massageétes, qui se
nommait Sanesan (1). Il y avait parenté entre les
rois Massagétes et ceux des Arméniens, parce
quls tiraient leur origine de la méme lach: Gri-
goris se présente au roi des Massagétes qui com-

(1) Sanesan est le méme souverain que Sanadroug
dont il est longuement question dans l' Histoire d'Armé-
nie de Moise de Khoréne (liv. Ti, ch. 3).

FAUSTUS DE BYZANCE.

mandait l'immense armée des Huns, Debout de-
vanteux, il commenca à leur précher l'Évangile du
Christ en disant : « Reconnaissez Dieu. » Au com-|
mencement, les Huns l'écoutérent avec attention,
acceptérent [la foi] et se soumirent à lui. Ensuite,
en examinant la religion du Christ, ils apprirent
que Dieu déteste le pillage, le meurtre, l'avarice,

le désir de s'emparer et de s'approprier ce qui

appartient à autrui, Quand ils apprirent cela, i
dirent avec emportement : « Si nous cessons b
piller, de dépouiller les autres, de nous empai

de leurs biens, comment subslsterd alors une a
mée aussi nombreuse que la nótre? » Avec beau-.
coup de bonnes paroles, Grigoris essaya de
les convaincre , 1nais personne ne voulut l'écou
ter. Ils se dae entre eux : « Le voilà arrivé. —
chez nous pour nous empécher avec de semblables.
discours de pratiquer ce que nous avons fait jus-.
qu'à présent. Si nous prétons l'oreille à ce qu'i

dit et si nous embrassons la religion chrétienne, |
qu'est-ce que nous deviendpons, sans pouvoir |
monter à cheval comme c'est chez nous la cou- L|

tume? » Ils ajoutérent : « C'est la pensée du roi
J p

d'Arménie, qui, en l'envoyant chez mous, a.
voulu, par la propagation de cette doctrine, nous -
faire renoncer à nos incursions dans son propre:

royaume. Eh bien! tuons-le, recommencons nos -
invasions en Àrménie, et enrichissons notre pays.
d'un butin abondant. »

Le roi [ des Massagétes] se tourna vers eux et.
se placa du cóté de sa troupe. Alors on amena.

un cheval fougueux ; on attacha le jeune rigo :
ris àla queue de ce cheval et on le lanca sur le

littoral de Ia grande mer septentrionale (1), qui

s'étend au-delà de leur ako situé dans la plaine]
de Vadnian, C'est ainsi qu on tua le vertueux.-
prédicateur du Christ, le jeune Grigoris. Ceux:

qui l'avaient ἐλευ ει du eanton de Hapant.
enlevérent son corps, le transportérent dans leur —
propre district, dans le pays des Aghouank sur —
les confins de l'Arménie, à Hapant, dans le village
qui se nomme Amaraz. On le déposa prés de l'é- :
glise qui fut construite par le premier Grégoire; -
lequel était l'aieul de Gri-.-
goris, grand pontife du vaste pays des Arme- —
niens. Chaque année, les habitants de tous les L3
cantons du pays se réunissent pour féter la mé- —

surnommé le Grand ,

moire et le jour de son martyre (1).

(1) Hl. s'agit ici dela mer Caspienne , .comme le: dit We |

son cóté Moise de Khorene ( Hist., liv. III, ch. 3) qui a —

raconté trés-briévement cet événement.

—X

(2) Selon le récit de Moise de Khorene ( Hist., liv. m, ^

ch. 3), « les barbares foulérent Grigoris aux pieds de .

leurs chevaux, dans la plaine de Vadnian prés de la mer

CHAPITRE DM
g
rand. combat livré à (la suite de l'invasion du roi
— des Massagétes dans les Elats du roi d'Arménie.
H . Comment il périt, lui οἱ ses troupes.

4 Dans ce temps-là, Sanesan, roi des Massagé-
tes, nourrissait une animosité et une haine im-
Jlacables contre son parent le roi d'Arménie Chos-
roés ( Khosrov). Il réunit ses troupes compo-
sées des Huns, des Phokh (1j, des Thavasbar, des

Hedjmadag , des Ijmakh, des Kath, des "Te-
Bious:, des Koukar, des Schischp, "us Dchighp,
des Paghasdj, des Ekersouan (2), celles des
autres peuplades innombrables, non habituées
ἃ avoir un domicile fixe et vivant sur des cha-
riots, et tout ce que le roi avait de gens de guerre
Sous son commandement. Laissant derriére lui
'ses frontiéres , il franchit la grande riviére Cyrus
AKour), entra dans l'Arménie et envahit [ avec
ses troupes ] tout le pays. Les cohortes de
cette immense cavalerie étaient innombrables ,
et méme on ignorait le nombre des fantassins

més de lances. Ces peuplades elles-mémes
ürétaient pas en état de connaitre le chiffre de

eurs troupes, Seulement, quand, dans des locali-
tés indiquées, on passait en revue ces cohortes,
dont chacune àvait son drapeau et ses armes par-
tieuliéres, ordre était donné à chaque homme
d'apporter une pierre et de la jeter dans un en-
droit désigné pour en former un monceau., C'est de
'ette maniére qu'on indiquait la quantité de cette

Caspienne. Les diacres de Grigoris, ayant enlevé son
Corps, le portérent dansla petite Siounik-et l'enterré-
rent dans le bourg d'Amaraz. » — Cf. Moise de Gaghan-
gaidoutz, Hist. des Aghouank, t. I, ch. 14, 21.

(1) Dans la Géographie de Pappus d'Alexandrie , attri-
buée à. Moise de Khoréne ( Saint-Martin, Mém. sur
l'Arm., t. IL, pag. 356-357), cette peuplade est appelée
les Phaskh. On trouve mentionnés dans la méme géogra-
phie les noms des deux peuplades suivantes.

(2) Les noms de ces peuplades sont en jajeure partie
inconnus. Elles habitaient toutes la Sarmatie orientale
0ü se trouvaient un nombre considérable de tribus dont
quelques-unes ont été mentionnées dans la Géographie
de Pappus, attribuée à Moise de Khorene ( Saint-Martin ,
Mém. sur l'Arm., t. II, pag. 354-357 ). Les écrivains et
les géographes postérieurs ne nous ont pas transmis les
noms de toules ces tribus scythiques, dont la plupart
étaient d'origine touranienne, et ils se contentent de les
désigner sous le nom générique de Gog et Magog , appel-
lation empruntée aux-Livres saints et qui persista dans
. fout le moyen àge oriental, comme qualification des po-
pulations barbares qui, à différentes reprises , envahirent
PAsie occidentale. — Cf., à ce sujet, la note savante de
M. Pauthier, insérée dans sa remarquable édition du
Livre de Marco- Polo ( Paris , Didot , 1865), t. T, pag. 217
et suiv. note 1.

LIVRE TROISIÉME. 915

masse d'hommes, et par ce moyen on voulait
inspirer léponvante i à ceux qui devaient passer
le lendemain par cet endroit, Chemin faisant, ils
laissaient [cette indication] aux carrefours des
grandes routes, Enfin ils entrérent dans le pays
d'Arménie, qui bientót se trouva envahi par ces
barbares dans toute son étendue. Ils ne cessaient
de détruire, de porter la dévastation partout et
de réduire les habitants en captivité. Ils se ré-
pandirent vers les frontiéres [du pays] jusqu'à la
petite ville de Sadagh et jusqu'à Kandsag d'A-
dherbéidjan (Aderbadagan) (1). Alors on ordonna
[à toutes ces troupes] de se réunir dans un méme
lieu, et ce rendez-vous général était fixé dans la
province d'Ararat,

A la nouvelle de l'invasion de son frére Sa-
nesan, roi des Massagétes, le roi d'Arménie
Chosroés prit la fuite et se jeta dans le chá-
teau inaccessible de Tarioun (2), dans le terri-
toire de Gok (Govk), suivi par le vieux Verthanés,
grand pontife des Arméniens, Alors on com-
menca à jeüner, à prier Dieu pour qu'il les déli-
vrát de ce bourreau implacable, qui déjà de-

puis une année entiére tenait sous sa main tout

le pays qui était couvert de ses guerriers, C'est
alors qu'on vit arriver Vatché, fils d'Ardavazt ,
dela maison des Mamigoniens, commandant en :
chef de toutes les armées de là Grande Arménie,
qui, dans ce temps-là, revenait d'un voyage loin-
tain, entrepris dans les provinces grecques (3).
Il rassembla les vaillants satrapes ( nakharar ),
improvisa un corps nombreux, et le lendemain,

(1) Cette ville s'appelle actuellement Gandjah ou Eli-
sabethpol. Les Arméniens la désignaient aussi sous le
nom de Kandsag des Aghouank. Kandsag se trouve dans
la province arménienne d'Artsakh , à peu de distance du
Kour. (Cf. Saint-Martin, Mém. sur ÜArm,, ἴ. I, p. 150
et suiv.)

(2) Un manuscrit donne, au lieu de ce nom, celui de
Daron, ce qui n'est pas admissible. Ce cháteau, qui por-
tait aussi les noms de Taronkh, Taroun, Tarioun, etc.,
était en effet situé dans le canfon de Gok ou Gokaiovid ,
qui faisait partie de la province d'Ararat. On conservait

dans l'église de ce cháteau de précieuses reliques dont

parie Vartan dans 88 Géographie (Saint-Martin, Mém.
sur l'Arm., t. 1I, pag. 420-421 ).
(3) Moise de Khoréne parle dans son Histoire (liv. III,

ch. 4) d'une ambassade que Verthanés et les satrapes

arméniens envoyérent.à Constance, fils de Constantin le
Grand, pour lui demander des secours contre Sanadroug
et Pagour, prince d'Aghdsnikh, qui voulait serendre indé-
pendant. Les députés qui allérent en Gréce étaient Mar,
prince de Dzop, et Cac, prince de Hachdiank. Mais l'his -
torien arménien auquel nous empruntons ces détails ne
nomme pas Vatché, fils d'Ardavazt, qui semble cependant
avoir fait partie de } ambassade , à ce qu'on peut induire
des paroles de Faustus.

916

àlheure des matines , il tomba sur le camp des
ennemis , établi au pied de la montagne nommée
Tzlou-kloukA (téte de taureau). Aprés avoir passé
tout le monde au fil de l'épée, de telle sorte que
personne ne put échapper au massacre, il emmena
avec lui de nombreux captifs. Chargé du butin,
il descend dans la plaine dela province d'Ararat,
y rencontre le roi des Massagétes, Sanesan, avec
son armée principale qui était considérable [ et
qui occupait] la ville de Vagharschabad (1). Vat-
ché , à la téte de son corps d'armée, fond sur la
ville à l'improviste , et le Seigneur lui livre les en-
nemis.

L'ennemi, se voyant ainsi attaqué , sort de ia
ville et se dirige vers les endroits escarpés du
cháteau d'Oschagan, cherchant asile dans ces
lieux déserts et couverts de blocs de pierres. Ce-
pendant il s'y livra un combat des plus acharnés.
Les compagnons d'armes du commandant en chef
des Arméniens , c'est-à-dire Bagrat Bagratide (Pa-
kratouni), Méhountag et Karékin Reschdouni,
Vahan, chef de la famille des Amadouni, et Va-
raz Gaminagan, arrivés à temps, se mettent à
frapper et à tuer les troupes des Alains, des Mas-
sagétes, des Huns et des autres peuplades , jus-
qu'à ce que cette plaine couverte de pierres se
trouvát encombrée de cadavres; le sang coulait
comme un fleuve et il n'y avait pas moyen de
préciser le nombre des tués. Le peu de gens
échappés à la mort étaient poursuivis par les Ar-
méniens qui les chassérent devant eux, jusqu'au
pays des Paghasidj. On apporta la téte du grand
roi Sanesan et on la présenta au roi d'Arménie
qui, à cette vué, commenca à pleurer, en disant :
« Oui , c'était un frére pour moi, un prince d'o-
rigine arsacide. » Ensuite le roi, accompagné du
grand pontife arménien , se rendit sur le lieu du
combat oà ils virent un nombre immense de
guerriers morts de leurs blessures : l'endroit était
empesté par les cadavres en putréfaction. Ils don-
nérent l'ordre d'amener un nombre cohsidérable
d'hommes robustes pour qu'ils les ensevelissent
en entassant sur eux de grands blocs de rochers,
afin de préserver le pays de la peste qui pouvait
se propager. Pendant plusieurs années, aucun
événement ne vint troubler la paix de l'Arménie.

C'est ainsi que la mort de saint Grigoris fut
vengée sur le roi Sanesan et sur toute son armée,
car il ne resta pas un seul homme en vie (2).

(1) Sur cette localité, voyez plus haut, pag. 117, note 1.
Q2) Cette guerre est racontée différemment par Moise
de Khoréne, qui rapporte ( Hist., liv. IH, ch. 3 et suiv.)
que Sanadroug s'empara sur Chosroes de la ville de Phai-
dagaran. Cette agression engagea le roi d'Arménie, con-

FAUSTUS DE BYZANCE.

. dans le pays des Arméniens, le roi d'A

CHAPITRE VIII.

Plantation d'une forét. — Guerre avec les Perses. eb
extermination de la race satrapale des Peznouni.

Quand la paix fut rétablie pour quelque temp
Chosroés, ordonna de distribuer des présents |
tous les hommes vaillants, qui l'avaient servi e
qui s'étaient exposés dans tous les combats pour.
[le salut ] de la Grande Arménie (1). Il fit don au.
commandant Vatché des sources de Tchantcha
nag, Tcherapachkhik et de Tzlou-kloukh ( tét
de taureau) avec tous leurs cantons; il en fil
autant aux autres grands satrapes. Le roi donn:
ordre à son commandant de faire venir beau-
coup de palissades de tout le pays, d'apporte
des noisetiers sauvages et de planter une forét
de noisetiers dans la province d'Ararat, à com-
mencer du solide cháteau royal, nommé Karni,
jusquà la plaine de Medzamor qui s'étend au |
pied de la colline appelée Tevin , située au nord
de la grande ville d'Ardaschad. Cette forét suivail
le courant du fleuve jusqu'au palais de Dignouni,
que le roi nomma Dadjar-mairi (palais du bos-
quet). Une autre forét fut plantée au sud dela pre-
miére, dans la plaine qui s'étend depuis l'endroit
oü croit le roseau : on ]a nomma Khosrovake
( plantée par Chosroés ). C'est ici qu'on construisit
un palais royal. Les deux foréts étaient entourées
de palissades , et on ne les avait pas réunies pour
laisser libre la grande route qui les traversait,
Quand les foréts eurent pris racine et grandi, le
roi ordonna de les remplir de bétes fauves de
toute espéce, pour qu'elles puissent servir aux
chasses royales. Le commandant Vatché exécuta.

]

seillóé par Verthanés, à implorer lassistance de Cons- —
tance, qui envoya au secours de Chosroés un de 8
généraux nommé Antiochus. Celui-ci, ayant pris comme
auxiliaires Pacarad , général de la cavalerie arménienne, :
Mihran, gouverneur de 'Ibérie et ptieschkh des Koukars,
Vahan Amadouni et Manadjihr Reschdouni, marcha au--
devant de Sanadroug qui se retira du cóté de la Perse, -
auprés du roi Sapor ( Schapouh). Antiochus, ayant réta-
bli l'ordre dans le royaume, revint en Gréce. Moise de
Khorene (liv. HI, ch. 9) parle ensuite d'une seconde.
invasion des peuples du Nord , excités secrétement par -
Sanadreug. Vaban Amadouni se porta à la rencontre —
des ennemis, leur livra bataille à Oschagan et les mit en -
pleine déroute. Son récit est moins circonstancié que
celui de Faustus. 3

(1^) Moise de Khorene ( Hist., liv. HI, ch. 9) rapporte
que le roi Chosroés donna le territoire d'Oschagan à Và- |
han, qui avait remporté en cet endroit une victoire signa- -
lée contre les peuples du Nord.

ἫΝ

l'ordre du roi avec la plus grande diligence (1).
Tandis que Chosroés était occupé à planter
. ]a forét, il arriva tout à coup chez lui, pendant
son séjour dans le canton de Her et de Zara-
- vand (2), un messager [avec la nouvelle] que
- l'armée perse, préte à entrer en campagne, al-
- lait bientót lui déclarer la guerre. Alors le roi
᾿ Chosroes ordonna à Tadapé, chef de la famille
- des Peznouni, de réunir un nombre considérable
d'hommes les plus vaillants du pays, et d'aller
- avec ce corps d'élite au-devant. de l'ennemi afin
1 . de l'arréter dans sa marche. Tadapé, àla téte de
— cette nombreuse armée arménienne , alla à la ren-
- contre des Perses. Quand il rencontra l'ennemi ,
ἢ] entra en négociation avec les chefs de l'armée
- perse, afin de leur livrer le roi d'Arménie, son
É maitre. Il donna l'ordre à l'ennemi de se tenir en
- embuscade, de se jeter sur les Arméniens et de
. les peer. au fil del'épée. Au moment oü les Ar-
— méniens s'y attendaient le moins , quarante mille
- hommes furent massacrés et les autres prirent la
— fuite. Alors, le traitre Tadapé, ayant pris le com-
- mandement de l'armée perse , se prépara à atta-
- quer le roi d'Arménie. Mais les fugitifs, arrivés
. au camp du roi des Arméniens , lui apportérent
la funeste nouvelle du grand désastre et de l'exé-
crable trahison du perfide Tadapé.

Alors le roi d'Arménie , Chosroés, avec Ver-
thanés, le grand pontife, se prosternant devant
Dieu, commenca à lui adresser de ferventes
priéres accompagnées de larmes abondan-
tes, Aprés quoi il se hàta de rassembler au-
tour de lui une armée d'enviton trente mille
hommes; le commandant Vatché fut mis à leur
téte. C'est ainsi que le roi alla à la rencontre de
l'ennemi avec tous ses grands satrapes. Les deux
armées se heurtérent surle bord dela mer dePez-
nouni dans le bourg d'Aresd (3), prés de la pe-
tite riviére οὐ se trouvait la pécherie royale.
C'est de là qu'ils virent l'armée perse qui était
innombrable; c'était cómme des étoiles dans le
ciel et comme le sable sur le bord d'une mer. 1l
était impossible de compter les guerriers , ni de
préciser le nombre des éléphants. Mettant leur

(1) C£. Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. II,
. eh. 8.

(2) Ces deux cantons faisaient partie dela province de
Persarménie, non loin des montagnes occupées par les
Kurdes, prés de la ville d'Ourmiah. — Cf. Géogr. de
Pappus, dans Saint-Martin, Mém. sur Ü'Arm., t. YT, p. 362-
363,et Géogr. de Vartan, méme ouvrage, pag. 422-423.

(3) Cette localité était située dans la province de Dourou-
péran, non loin du lac de Van, dont il est ici question
sous le nom de mer de Peznouni ( Saint-Martin, Mém. sur
l'Arm., t. I, pag. 55 ).

LIVRE TROISIÉME.

217
espérance en Dieu, ils se précipitérent sur le camp
ennemi ; ils frapyitent; ils hachérent, ils tuérent de
telle sorte que personne ne put échapper. Ils firent
un grand butin et emmenérent les éléphants et
tout ce qui formait la force [ennemie 1, Tadapé,
pris par le commandant en chef Vatché et par le
vaillant Vahan Amadouni, fut amené devait le
grand roi Chosroés et lapidé comme un homme
qui avait trahi sa patrie, son armée et son maítre.
Vatché, apprenant que tous les parents, la femme
et les enfants [de Tadapé] se trouvaient au cháteau
du prince des Reschdouni, dans l'ile d'Aghtha-
mar (1), s'embarqua pour cette ile , oà il massacra
hommes et femmes sans exception. C'est ainsi que
la race des Peznouni fut exterminée. On confis-
qua la maison [de Tadapé] pour le fisc,

Aprés cela, les Perses ne discontinuérent pas
de guerroyer avec le roi Chosroés, qui établit la
loi suivante : « Dorénavant les grands et les sa-
trapes, maitres et possesseurs des provinces,
commandant une troupe de mille à dix mille
hommes, seront obligés de rester auprés du roi, -
et de former sa suite; et aucun d'eux ne devra
se trouver dans l'armée royale. » Le roi, se mé-
fiant de leur fidélité, pensait qu'à l'exemple de
Tadapé, il leur serait facile de se révolter contre
lui, Il n'avait de confiance que dans le vieux Vat-
ché, le fidele généralissime dela Grande Arménie, et
que dànsle vaillant Vahan Amadouni. Aprés avoir
réuni les troupes de toutes les anciennes familles
à l'armée royale, il leur transmit le commande-
ment, Dés lors cette armée ne cessa de se couvrir
de gloire dans les guerres incessantes qu'elle fai-
sait sur le territoire de la Perse, empéchant l'en-
nemi d'envahir et de dévaster l'Arménie, à cause
de l'inaction [des généraux de ce royaume]. Du-
rant la vie de ces deux chefs,le pays jouit de la
paix et le roi d'une parfaite sécurité,

CHAPITRE IX.

Le ptieschkh Bacour se révolte contre le roi d'Armé-
nie ; il est remplacé par le ptieschk&h Vaghinag.

Vers ce temps-là, le grand prince d'Aghdsnik,
un des vassaux qu'on nommait ptieschkh,se ré-
volta contre le roi d'Arménie. C'était un des
quatre [personnages] occupant la premiére

(1) Cette ile du lae de Van est entierement occupée
par une ville et par le célebre monastere d'Aghthamar,
fondé en 653 par le prince Théodore ( Tchamitch , Hist.
d'Arm., en arm., t. II, p. 355), et qui sert actuellement de
résidence àun patriarche naguére indépendant , mais qui
reléve actuellement du catholicos d'Edehmiadzin.

218
place et le premier coussin au palais du roi (1).
1l se rangea du cóté du roi des Perses (2), et trahit
la maison royale qui avait en lui une confiance
parfaite (3). Il demanda au roi des Perses une
troupe auxiliaire, et, se détachant du royaume
d'Arménie, il commenca contre son roi, avec le
secours des Perses , une guerre qui , chaque jour,
devenait de plus en plus acharnée. Alors le roi
d'Arménie, à la téte d'une nombreuse armée,
expédia ses fidéles vassaux, notamment le prince
de Gortouk (4), Tchonn; le prince du grand
Dzop (5), Mar;le prince de Dzop (6), Schahéi-
Nersch ; le prince de Siounik, Vaghinag ; le prince
de Hachdiank (7), Tad; et le prince de Pa-
sen (8), Manag (9), qui, étant partis, prirent [non-
seulement] le dessus sur l'armée perse, mais ex-
terminérent [encore] tous les combattants , en les
faisant passer au fil de l'épée.

Le ptieschkh , ainsi que ses freres et ses fils, fu-
rent tués (10). On présenta au roi la téte de Ba-
cour, et sa jeune fille. Comme de toute la
famille, il ne restait que cette jeune fille, le
roi la donna en mariage à son favori Vaghinag
de Siounik avec toute la maison d'Aghdsnik
en l'élevant à la dignité de ptieschkh et en le
déclarant héritier de la maison de ce dernier.
Vaghinag , le ptieschkh, eut beaucoup d'héritiers,
et, quoiqu'il possédát de vastes domaines et une
troupe nombreuse , il resta toujours fidéle aü roi.
Seulement un des fils du ptieschkh, Bacour, jeune
encore , s'enfuit et se réfugia chez le commandant

(1) Cf. Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. III, ch.
4 et 7.

(2) Sapor II, qui régna de 310 à 380.

(3) 11 est question ici de la révolte de Bacour contre
Chosroés, roi d'Arménie (Moise de Khoréne, liv. III,
€h, 4, 7).

(4) Gortouk était un canton du Gordjaik, et répond à la
Cortca, de Ptolémée ( Géogr., liv. V, ch. 13).

(5) La Sophéne des anciens, canton de la Quatriéme-
Arménie. (Strabon, liv. XI, ch. 12 et 14. — Pline, liv. V,
ch. 12. — Ptolémée, liv. V,ch. 13.)

(6) La petite Sophéne, aussi appelée Sophéne des Scha-
houni. ( Indjidji, Arm. anc., p. 48.)

(7) Canton de la Quatriéme-Arménie qui servait de
résidence aux Arsacides qui n'étaient pas destinés à ré-
gner, C'est l'Asthianéne de Ptolémée, liv. X, 6h. 18,

(8) La Phasiane de Constantin Porphyrogénéte , De
adm. imp., ch. 45) qui était un canton de la province
d'Ararat.

(9) Moise de Khoréne ( ist. d'Arm., liv. III , ch. 7)
raconte que ce fut Manadjihr, chef des Reschdouni , qui
fat Chargé d'opérer contre Bacour et les Perses, et qui
revint victorieux de son expédition.

(10) Le fils de Bacour s'appelait Hécha ; il fut envoyé
chargé de chaines au roi d'Arménie ( Moise de Khorene,
bv. HI, ch. 7). Faustus dit plus loin que ce prince
échappa au massacre de sa famille.

FAUSTUS DE BYZANCE.

arménien Vatché, dans la maison duquel il -fut |
caché et sauvé, Dans la suite, il devint héritier de -
la maison de Vatché, et aprés quelque temps il |
reparut et rentra en possession de sa propre mai- |
son. Ce jeune homme se nommait Hécha.

CHAPITRE X.
De Jacques, évéque de Medzpin (Nisibe).

Vers ce temps-là, le grand évéque de Medzpin,
cet admirable vieillard , infatigable dans les ceu- 1
vres de la vérité [chrétienne], cet élu de Dieu, -
Jacques ( Agop) de nom, Perse d'origine (1), par- -
tit de sa ville, se dirigeant vers les montagnes -
d'Arménie, c'est-à-dire vers le mont de Sara- Ὁ
rat (2), dans le territoire de la principauté d'A- -
rarat, au canton de Gortouk, C'était un homme-
rempli des gráces du Christ, qui possédaitlapuis- ὦ
sance de faire des miracles et des prodiges. Ar- |
rivé [sur la place], il s'adressa à Dieu avecle plus —
vif désir d'obtenir la possibilité de voir l'arche
de délivrance construite par Noé, qui s'était arré- 1
tée sur cette montagne pendant le déluge (3).
Jacques obtenait de Dieu tout ce qu'il lui de- |
mandait, Tandis qu'il montait les cótés pierreux.—
de l'inaccessible et aride montagne de Sararat, -
lui et ceux qui l'accompagnaient se sentirent .
altérés par suite de la fatigue. Alorsle grand
Jacques fléchit les genoux et resta en priéres de- |
vant le Seigneur, et, à la place oü il posa sa téte, ^.
jaillit. une source dont lui et ceux qui l'accom-
pagnaient étanchérent leur soif : [c'est pour cela. .—
que] jusqu'à ce jour onla nomme « source de E:
Jacques ». Cependant il ne discontinua pas de —
s'appliquer avec zéle à voir l'objet de son désir, |
et il ne cessa de prier le Seigneur Dieu. 1

Déjà il était prés du sommet de la montagne,
et, exiénué et fatigué comme il était, il s'endormit, -
Alors l'ange de Dieu vint et lui dit: « Jacques! —
Jacques! » Il répondit : « Me voici Seigneur, » Et 2

(1) S. Jacques de Nisibe, surnommé le Sage, et Ezcon, E
parent de S. Grégoire l'Illuminateur, fut un des peres du
concile de Nicée. On a de lui un livre d'homélies appelé
Ezcon, qui fut publié et traduit à Rome par le cardinal -
Antonelli en 1756, et édité de nouveau à Venise, en 1705, .
ἃ la suite de l'édition des SS. Peres. L'original arménien
fut également publiéà Constantinople en 1824. — Cf. aussi τὸ
Assemani, Biblioth. orient., t. 1, p. 17 etsuiv. X22

(2) Le mont Ararat, le Massis des Arméniens, considéré
comme ]a montagne oü s'arréta l'arche de Noé. L'ortho-
graphe du nom de Sararat, donnée par Faustus , me pa- x
rait étre une faute des copistes, car elle ne se trouve que
chez cet écrivain. |

(3) Genése , VIII, 4.

l'ange dit : « Le Seigneur exauce ta priére et ac-
eomplit ta demande ; ce qui se trouve sur ton che-
vet est du bois de Parihe. Le voilà; je te l'ap-
| p rte, il vient de là. Dorénavant tu cesseras de
désirer de voir l'arche, car telle est la volonté
Seigneur. » Jacques se réveilla avec la plus
ande joie, adorant le Seigneur en lui rendant
gráce; il vit la planche qui paraissait avoir été
levéed'un coup de hacheà un grand morceau de
E. L'ayant prise, il rebroussa chemin, avec ce
qui lui était accordé, suivi de ses compagnons
de voyage. La joie qu' éprouva le grand. [pro-
phete] Moise, cet homme qui avait vu Dieu, n'a-
| vait pas été plus grande [que celle de Jacques],
| peut- -étre méme fut-elle moindre , quand , aprés
᾿ avoir recu lescommandements écrits avec le doigt
. de Dieu, et les ayant entre les mains, il descen-
| dait de la montagne de Sinai, avec les tables qu'il
"apportait au peuple rebelle; à ce peuple qui;
.$'étant détourné des saints los, la face proster-
- née'contre terre, ayaut quitté la voie du Seigneur,
-adorait le veau de métal et attristait profondé-
' ment le porteur des commandements; car les
- tables brisées prouvaient déjà le chagrin de celui
-qui les apportait. Mais quant à ce bienheureux
[Jacques], l'objet de notre discours, ce n'était
. pas le méme cas; car, rempli de consolation spiri-
tuelle , il revenait en apportant la bonne nouvelle
| à toutes les nations de.la terre, accordée évidem-
ment et secrétement pàr le Dieu tout-puissant,
Pendant que l'homme de Dieu apportaitle bois
. de la délivrance , ce symbole delarche construite
| par notre pére Noé, ce symbole éternel du grand
| ehátiment infligé par Dieu aux étres raisonnables
et à ceux privés de raison, les habitants de la ville
et des alentours venaient à sa rencontre avec une
joie et une allégvesse sans bornes. Dés qu'on eut
apercu le saint homme, on l'entoura comme un
envoyé du Christ et comme un ange du ciel; on
envisageait ce vaillant pasteur comme le prophéte
qui avait vu Dieu; on l'embrassait et on baisait les
traces de ses pieds fatigués. On recevait avec em-
pressement ce bois, ce gracieux présent, conservé
jusqu'à ce jour chez eux comme le signe visible de
. 'arche du patriarche Noé (1).
Aprés cela l'admirable évéque Jacques apprit

- partit vers le grand prince Manadjihr Resch-
douni, grand vassal du roi d'Arménie (2), et

(1) On conserve à Edchmiadzin, dans le trésor du mo-
nastére, un morceau de bois pétrifié qu'on dit avoir ap-
partenu à l'arche de Noé ( Cf. Brosset , 3* Rapport, p. 20).

(2) Manadjihr était chef de l'armée méridionale de

E LIVRE TROISIEME.

une nouvelle venant du pays des Arméniens; il

*

219

il entra sur son territoire. Il avait entendu parler
de.lui comme d'un homme méchant et cruel,
qui, dans des accés d'emportement, faisait périr
àtort quantité de gens. Il était venu. pour le
réprimander et l'édifier, afin que Manadjihr, se
rappelant la crainte du Seigneur, devint plus
docile et renoncát à ses habitudes de férocité.
Quand l'impie Manadjihr vit l'homme de Dieu,
lévéque Jacques, il commenca à se moquer
de lui, avec mépris. Entrainé par le penchant
naturel de ses moeurs indomptables, il donna
ordre d'amener devant le saint homme huit
cents individus qui se trouvaient mis aux fers,
sans avoir commis de crime, et, comme par dé-
rision, il chargea un bourreau de les jeter tous
dans la mer. Aprés avoir fait périr tant d'àmes
innocentes, il ordonna de chasser de ses domaines
le saint évéque , le couvrant d'injures et de mo-
queries : « Τὰ vois bien, lui dit-il, que je fais
grand cas de ton intercession : jeles ai délivrés
tous de leurs chaines et les voilà qui nagent dans
la mer (1). »
Plongé dans une profonde tristesse, Jacques
quitta ces lieux et, selon l'ordre du Seigneur, en
secouant sur eux la poussiére de ses pieds. Lui et
ses compagnons atteignirent la montagne de
Reschdouni, oü setrouvent les mines de fer et d'é-
tain. C'est une haute montagne, qu'on nomme
Endsakiar (2) ; elle se divise en deux, et, de son
sommet, on peut voir tout le territoire du canton.
Pendant plusieurs jours, Jacques n'avait.pris au-

cune nourriture ; une soif brülantele tourmentait,

et comme il était déjà arrivé au pied de la mon-
tagne, il se mit en priéres à genoux devant leSei-
gneur. Au moment οἱ il posait sa téte sur la terre,

4l vit jaillir unesource, dont luiet ceux qui étaient

avec lui étanchérent leur soif. Ce qui s'était passé
sur la montagne de Sararat se répétait au pied
d'Endsakiar, au bord de la mer de Reschdouni.
Cette source, comme la premiére, se nomme éga-
lement jusqu'à ce jour « source de Jacques. »
Jacques, le grand pontife de Dieu, monté au
sommet de la montagne d'Endsakiar, maudit
toute la contrée, afin que la discorde n'y cessát

l'Arménie, et chargé par Antiochus d'envahir PAssyrie-
et la Babylonie ( Moise de Khorene, liv. ΠῚ, ch. 6).

(1) Selon Moise de Khorene (liv. IH, ch. 7), Manad-
- jihr aurait fait un grand nombre de prisonniers, parmi
lesquels se trouvaient huit diacres de S. Jacques, qu'il fit.
jeter à la mer. .

(2) Cettemontagne, qu'on appelait aussi Endsakhisar, est-
citée par Jean Catholicos dans son Histoire; il dit que
cetie montagne faisait partie des contrées cédées par
Chosroés à l'empereur Maurice (Jean Catholicos, Hist.
d'Arménie, ch. IX j. e

— tt

jamais, puisqu'on avait rejeté la paix du Seigneur.
Le saint évéque, ce pasteur de la bonne nouvelle,
retourna ensuite dans sa ville. Deux jours aprés
son départ, la femme de Manadjihr et ses sept
fils moururent dans ce méme canton ; puis, par
suite d'une maladie horrible, Manadjihr lui-méme
eut son corps rongé de vers et sortitde ce monde
dans d'affreuses souffrances (1). Selon la parole
qui a été dite, depuis ce jour et aprés, il n'y a pas
eu de paix dans ce pays. Jacques faisait de grands
miracles. Il assista au grand concile de Nicée qui
eut lieu pendant le régne de l'empereur grec Cons-
tantin , οὰ se réunirent trois cent dix-huit évé-
ques, à cause de la maudite hérésie d'Arius d'A-
lexandrie, dela province d'Égypte. Tous les évéques
étaient déjà assis devant Constantin, et parmi eux
se trouvait aussi Rhesdagués ( Aristakés), fils du
merveilleux Grégoire, premier catholicos de la
Grande-Arménie. C'est ici que les actions incon-
nues de ce souverain admirable furent, par-um mi-
racle du Saint-Esprit, dévoilées à Saint-Jacques ,
qui vit le cilice que l'empereur Constantin portait
sous la pourpre et sous l'habit royal, et l'ange
gardien qui le servait(2). L'évéqueJacques, frappé
d'admiration, révéla aux autres évéques du con-
cile la présence de l'ange, mais personne ne vou-
lut y croire. Cependant il ne discontinua pas de
discuter avec eux, en disant : « Puisque vous con-
naissez les choses secrétes, dites-moi avant tout ce
. que le souverain porte sous son habit royal? »
Alors il se leva, et, avec le secours du Saint- Es-
prit, illeur montra le signe qui prouvait l'humi-
lité de l'empereur, son ascétisme et son amour
pour Dieu. C'est ainsi qu'il prouva et montra à
tous que Constantin , à cause de sa foi fervente en
Jésus-Christ , portait le cilice sous sa pourpre. A
son tour, l'empereur Constantin vit l'ange qui
servait Jacques; il se jeta aux pieds de ce dernier
et l'honora par de grands présents.

L'empereur ordonna que son siége füt placé
au-dessus de celui de beaucoup d'autres [évéques]
qui assistaient au concile.

Les ossements de Jaeques, donnés à la ville
d'Amid, y furent transférés par les habitants. de
Medzpin, pendant les guerres des empereurs grecs
avec les rois perses (3).

(1) Cf. Moise de Khoréne, liv. III, ch. 7.
(2) La méme légende est racontée par Agathange, dans
son Histoire de Tiridate. — Cf. plus haut, p. 186, $ 164.

(3) Le géographe Vartan assure qu'on conservait la .

main droite de S. Jacques dans lermitage de Reschda-
gapnag, situé dans le canton d'Arakadzodn (S. Martin,
Mém. sur. l'Arménie, t. 11, p. 416-417 ).

220 FAUSTUS DE BYZANCE.

une fermeté unanime pour la vérité dir Seigneur,

CHAPITRE XI.

Grande guerre entre les Perses et les Arméniens ,
oit succomba le commandant Vatché. Mort du "e
Chosroés, et passage de ce monde à l'autre du pa-
triarche Vertlhanes.

Aprés cela, la guerre entre les Arméniens et
les Perses se renouvela avec encore plus de vio-
lence. Les Perses réunirent une armée nombreuse
pour envahir tout le territoire du pays des Armé-
niens, De son cóté Vatché, chef de la cavalerie
de la Grande-Arménie, rassembla les satrapes:
avec toutes leurs troupes et marcha à leur téte
contre les Perses : un combat eut lieu; des deux
cótés le carnage fut immense , et plosodd des
anciens les plus marquants y trouvérent la mort.
Dans ce combat fut tué Vatché, le chef illustre.de
la cavalerie arménienne, ce qui causa un grand.
deuil dans tout le pays, car c'était par lui qu
le Seigneur avait plus d'une fois sauvé l'Armé- -
nie. Alors Verthanés , le grand pontife, invita le
roi Chosroés et rassembla tout le monde et toute
l'armée; tous, plongés dans une tristesse profonde , -
versant des torrents de larmes, en proie aux plus
vives angoisses,, pleurérent amérement la perte.
irréparable de ceux qui, abandonnant cette vie,
en laissérent les pénibles soins à ceux qui res-
taient, Le grand Verthanés, visitant tout le--
monde, consolait chacun en disant : « Conso- |
lez-vous en Christ, car ceux qui sont morts ont.
péri pour sauver leur pays, leurs églises et les lois —
dictées par la Providence divine, pour que notre.
patrie ne tombe pas dans la servitude, que nos
églises ne soient plus profanées, que nos martyrs |
ne soient plus voués au mépris, que nos vases sa-
crés ne tombent pas entre les mains impures des
infidéles, que notre clergé ne se désorganise point
et que ceux qui ont recu le baptéme , réduits en"
captivité, n'embrassent pas les abominations des.
cultes impies. Si nos ennemis étaient parvenus à
s'emparer de notre pays, il s y. auraient sans doute
établi leur religion impie qui renie le vrai Dieu :'
nous implorons [le ciel] pour que cela ne s'accom j
plissejamais. C'est pour cela que nos pieux athlétes.
ont combattu avec courage ; ils n'ont. embrassé la .
mort quepour détournerle mal de leur pays, pour —
que l'impiété nes'introduise pas dans une contrée —
οὐ fleurissent l'amour et le culte du vrai Dieu,
pour que le malin [esprit] n'asservisse pas à sa vo-
lonté et ne séme pas la discorde dans les cceurs li
entre eux par un amour ardent. Durant leur vie, i
ils n'ont fait que travailler dans cette vue avec —
équité, et en mourant ils se sont sacrifiés avec

1

Y

——

- moration des saints, afin que les vivants recoivent
- des trépassés sollicitude et miséricorde; « car,

ur ever

LIVRE TROISIEME.

pour les églises , pour les martyrs , pour la sainte
Joi , pour la foi , pour le clergé , pour les innom-
brables néophytes baptisés au nom du Christ et
enfin pour l'armée du Seigneur de notre pays.

-Puisqu'is n'ont pas épargné leurs propres per-

ÜÉ ^ &
ble, comptons-les au nombre de nos martyrs, et

i3

—que la mémoire de leur vertu soit dorénavant cé-
-lébrée dans notre pays avec celle des confesseurs
— donc leur féte, réjouissons-nous pour complaire

Christ, dans les siécles des siécles. Célébrons

u.

— à Dieu, afin qu'il nous accorde la paix. »
E

—. Le grand pontife Verthanés établit comme loi
dans toute l'Arménie que l'église célébrát chaque

. année la mémoire de ces martyrs, et que le sou-
| venir de ceux qui, à leur exemple, tomberaient
. dans le combat pour]la délivrance du pays, füt
|. eélébré aussi devant le saint autel de Dieu , pen-.

- dant la messe , immédiatement aprés la commé-

disait Verthanés, ils sont tombés dans la guerre
comme les fréres de Judas et de Matathias Mac-
chabée. »

Le fils du commandant Vatché, jeune en-
fant qu'on nommait du nom de son aieul, Arda-
vazt, fut élu à sa place et mis en possession du
coussin de son pére. En présence du roi, on
posa sur sa téte les insignes portés par son. pére

- et on l'éleva à la dignité de chef de la cavalerie,
- puisqu'il était le représentant d'un homme et

d'une famille qui avaient rendu de grands ser-
vices, Tout ce qu'il y avait d'hommes vaillants
dans sa famille avait péri dans cette bataille san-
glante, On transmit le commandement de l'armée
à Arschavir Gamsaragan, prince de Scehirag et
de la province d'Archarounik (1), ainsi qu'à An-
tov, prince de Siounie, parce que tous deux

- étaient les beaux-fils de la famille des Mamigo-
niens. Le grand pontife Verthanés, de concert
avec le roi, chargea Arschavir et Antov d'élever
le jeune Ardavazt, afin qu'il pàt occuper la place
de ses ancétres et celle de son pére, et accom-
plir de grandes actions pour le Christ , Seigneur
de tous, ainsi que pour ses propres maitres, les
héros arsacides, en défendant leur vie etleur mai-
son; qu'il füt le protecteur des veuves et des or-
phelins, et qu'enfin, durant toute sa vie, il restát
le digne successeur de son illustre pére dans la
fonction de chef de la cavalerie.

(1) Cf. Moise de Khoréne, liv. HT, ch. 10.

924

Aprés cela Chosroés, roi de la Grande-Ar-
ménie, ce héros qui ne révait que le bien de son
pays, passa de ce monde dans l'autre (1). Les ha-
bitants de toutes les contrées et de toutes les
provinces de la Grande-Arménie se réunirent et
firent de grandes lamentations; aprés quoi on le
porta et on le mit avec ses ancétres à Ani, dans
le canton de Taranagh (2).

Aprés lui, passa de ce monde dans l'autre Ver-
thanés, le grand pontife (3). Tout le pays se ras-
sembla, profondément consterné, versant des
larmes abondantes sur ce qu'il était privé de son
maitre et de son enseignement spirituel; et avec
une grande cérémonie et des chants spirituels,
avec des candélabres, des cierges et de l'encens,
on transporta sur un char royalle corps de saint
Verthanés jusqu'au village de Thortan, dans le
district de Taranagh (4). Et là on posa prés du
grand patriarche Grégoire ses saints ossements , et,
aprés avoir chanté des priéres funébres, chacun
retourna dans son foyer (5).

CHAPITRE XII.

Diran régne aprés son pere. Iousig, aprés la mort
de son pére Verlhanés , occupe le siége patriarcal ;
de quelle maniere il fut tué par le roi Diran dont
il avait censuré la conduile. — »

Le roi Chosroés étant mort , son fils Diran lui
succéda dans le royaume de la Grande-Armé-
nie (6). En méme temps le saint et bienheureux
jeune homme lousig occupa le siége des patriarches
d'Arménie (7). Alorsleroi Diran manda Vagharsch,
prince d'Andzith (8), grand intendant de l'Armé-
nie et réunit chez Iousig, comme c'était l'usage
les grands satrapes dont les noms suivent : le prince

(1) Moise de Khorene, liv. III, ch. 10. — Chosro?s 1
mourut en 325.

(2) Cf. plus haut , p. 166, note 1; p. 167, notes 1 et 3.

(3) Moise de Khorene , liv. III, ch. 11. — Verthanés
mourut en 330.

(4) Cf. plus haut, p. 167, note f.

(5) Moise de Khorene , liv. IIT, ch. 11

(6) Diran II régna de l'an 335 jusqu'en 341.

(7) Iousig occupa le siége patriarcal de l'an 330 à 336.

(8) Le canton d'Andzith, aussi appelé Andzda et Hand-
zith, faisait partie de la Quatriéme- Arménie. Une dynas-
tie satrapale occupait ce canton depuis une époque fort
reculée ( Cf. plus loin , Faustus , liv. IV. ch. 24; liv. V,
ch. 9. — Moise de Khorene , liv. HI, ch. 15. — Lazare
de Pharbe, p. 268. — Mesrob, Vie de S. Nersés, ch. 1.) —
Ptolémée (liv. V, ch. 13) nomme ce canton Andziténe ,
nom que les Byzantins ont transcrit sous la forme Χανζὶτ
(Coust. Porphyr., de adm. imp., ch. 50.) — Cf. aussi
Aboulpharadj, Chr. syr., p. 301 et suiv. — Assemani ,
Bibl. orient., t. Y, p. 249, t. HI, p. 718.

222

Zaréh , chef de la famille du Grand-Dzop ; Varaz
Schahouni, prince du pays de Dzop ; Guénith, de
la race des Gaminagan, prince de la province de
Haschdiank; Voroth, prince de la province de
Vanant; Schahén, prince de la race d'Andsevatzi ;
Adam , prince de Koghthen ; Manavaz, prince de
Goghp; Korouth, prince du pays de Dzork (1),
Manasb, prince de Khorkhorouni (2), de la maison
de Maghkhazouni; le prince de notre famille, de
la race des Saharouni (3), et Apa, prince de la
famille de Kenouni. Le roi ordonna à tous ces sa-
trapes d'aller avec le grand intendant Vagharsch
chez le bienheureux Iousig, de le conduire sur un
char royal à Césarée, capitale dela Cappadoce, li-
mitrophe de l'Arménie, pour qu'il füt élevé au
siége apostolique des patriarches. Arrivé dans la
ville de Césarée, on fit sacrer catholicos Iousig
fils de Verthanés. 1] fut élevé sur le siége de l'a-
pótre Thaddée, occupé jadis par son bisaieul
Grégoire le Grand; aprés quoi tous revinrent
sains et saufs dans la province d'Ararat, avec la
plus vive allégresse. On dépécha d'avance les deux
princes des deux provinces de-Dzop chez le roi ,
comme messagers apportant la bonne nouvelle.
Le roi, ayant appris cette nouvelle, passa par
le pont de Dapher au-delà de la riviére, dans
la plaine, et alla en personne à la téte d'une
troupe nombreuse à la rencontre de Iousig.
Aprés s'étre salués mutuellement,, on traversa le
pont de Dapher, on entra dans Óa grande ville
d'Ardaschad, en se dirigeant vers l'église, oü
on fit asseoir le jeune Iousig sur le siége épisco-
pal. Digne fils de son pére, Iousig hérita de la
mission apostolique de Verthanés. Il menait une
vie angélique, remplissant ses devoirs.selon les
gráces divines, Il mettait un grand zéle à faire
paitre le troupeau des étres raisonnables du
Christ, en lui proposant les préceptes de l'É-
vangile. C'était un jeune homme de haute taille
et d'une beauté telle que rien ne l'égalait sur
toute la terre. Avec son áme sainte et pure , il ne
, "occupa jamais des choses d'ici-bas, mais, comme
un vaillant guerrier du Christ , comme un athléte,
des l'áge le plus tendre, il ne cessa de combattre et
de vaincre l'ennemi invisible. Pour lui , craindre
ou favoriser qui que ce füt, était chose inconnue;

(1) Canton de la province de Douroupéran , qui parait
correspondre à ]a Χορὴ ou Χορὶ de Constantin Potpliyro-
généte, De adm. imp., ch. 44.

(2) C est ce passage qui nous donnerait le seul détail
connu sur. la famille à laquelle appartenait Faustus de

Byzance ; mais il parait altéré, ains $o y
note 3. i que je l'ai dit, p. 204,

(3) Indjidii, Arm. anc. , p. 48

FAUSTUS DE BYZANCE.

il portait toujours le glaive de la parole du Saint- |
Esprit à ses cótés, Le Saint-Esprit l'avait rempli
de ses gráces, et son savoir se répandait comme
une rosée sur ses spation en arrosant la terre «
leurs cceurs. 3

Cependant le roi Diran, les satrapes les plus
marquants, et en général le pays entier, me-
naient une vie contraire à la volonté de Dieu, :
Le roi surtout et ses princes ne faisaient que.
donner l'ordre de commettre des meurtres, 1
d'odieux forfaits et de répandre le sang des in- -
nocents, Ils ne faisaient pas attention aux com-.
mandements du Trés-Haut, quoiqu'on leur rap-
pelàt chaque jour ce qu'ils devaient attendre de -
Dieu. Le bienheureux patriarche Tousig s'oppo- —.
sait à tout cela ; il réprimandait sans relàche avec |
de douces paroles pénétrées de l'esprit chrétien , -
en rappelant à tous les tourments éternels du feu -
inextinguible qui les attendaient aprés le dernier —
jugement, Quoique jeune, Iousig portait en lui |
la sagesse de la vieillesse et remplissait le devoir —
du pasteur avec un courage admirable. Ce jeune —
hoinme, par sa sagesse , ne le cédait en rien à ses —
péres : leur raison, leur esprit pénétrane, leur gé- —
nie, vivaient en lui, et, à la fleur de ses jours, il —
était prét à combattre pour la vérité jusqu'à la
mort. Il n'était préoccupé que d'une seule chose : '
sauver son áme ainsi que celles des autres. La |
crainte du Seigneur était tellement grande en
lui, qu Ἢ n'estimait ni l'amitié, ni le courroux
du roi, Il était plein de la sagesse divine et pro- —
fondément versé dans l'Écriture-Sainte. Armé de - [
ces vertus, il réprimandait incessamment; enfin -
il donna l'erdre d'interdire au roi ainsi qu'aux
grands, l'entrée de l'église. 3

C'est ainsi qu'il chátiait,, en liant par sa parole 1
de pontife, le roi et les EXPE. à cause de l'ini-
quité, de l'adultére, des vices contre nature, de -
l'effusion du sang, de la rapine, du manque d'a- :
mour pour les pauvres, enfin pour beaucoup -
d'autres péchés semblables. En voulant observer L
strictement les lois du Seigneur et en frappant -
impitoyablement ceux qui transgressaient les pré-
ceptes du Christ , Iousig était devenu leur ennemi -
commun. De cette maniére , durant toute sa vie 2 1
il faisait une guerre constante à tout le monde. 1
Il advint que, le jour d'une féte annuelle, le roi |
Diran, accompagné des grands, allait entrer —
dans Piclise. Iousig lanca contre lui ces mots : s
« Tu es indigne ; pourquoi es-tu venu? n 'entre 3
pas dans le temple! » A cause de ces paroles, on ἢ
le traina hors de l'église, on lui asséna des coups —
de báton, et le grand pontife de Dieu, le bien- -
heureux Iousig, abattu et blessé, resta sur la -

- place ? à demi mort, Les prétres attachés à l'église
. du palais, dans le cháteau royal de Penapegh du
|. eanton du Grand Dzop, le relevérent et le por-
- térent dans le village de Thortan , au canton de
— Taranagh, oü, peu de jours aprés, il mourut. Il
- fut enterré auprés de Grégoire et de ses pé-

' res (1).
; CHAPITRE XIII.

, sans chef [spirituel], ses fi is wélant pas dignes
—. d'occuper le siége de leur pere.

Aprés cette mort que le bienheureux Iousig
subit sous des coups de bàton redoublés, tous les
t Éhabitants du pays de Thorgom (l'Arménie), restés
- sans chef spirituel , erraient comme des aveugles.
— Car il leur avait été donné l'esprit de l'erreur et
— des yeux pour ne point voir, des oreilles pour ne
. point entendre et un cour pour ne pas com-
- prendre et ne pas se repentir, Ils se sont frayé
- les voies quiles conduisaient tout droit dans l'a-
— bime ténébreux de la perdition, dans lequel ils
-— sont tombés, Restés sans pasteur, ils n'avaient per-
- sonne pour retenir leur fureur effrénée à com-
- mettre le péché, Étant devenus des enfants rebelles,

ils allaient à leur gré dans la voie de la perdition,
et c'était sans Dieu que la perverse nation armé-
nienne vivait sur la terre, Ils ressemblaient à

— surveillance des chiens vigilants, est devenu la
- proie des loups ravisseurs, à l'exemple de la
grande ville d'Athénes.

En ce temps-là, le roi Diran leur servait de mau-
vais exemple : tous commencérent à l'imiter et à
agir comme luni, Depuis longtemps les Armé-
niens avaient embrassé le christianisme , mais
extérieurement et seulement pour avoir un culte
quelconque; ils l'envisageaient comme un éga-
rement humain qu'ils avaient été contraints d'ac-

(1) Moise de Khorene (liv. III, ch. 14) raconte diffé-
remment le martyre de Iousig : « Étant arrivé au canton
de Dzop, Diran voulut ériger, dans son église royale ,
l'effigie [ de l'empereur Julien et celles des démons ( ch.
13), ] qu'il venait d'apporter. Saint Iousig, arrachant
cette image des mains du roi, la jeta à terre, la foula
aux pieds, et là brisa en criant à l'imposture. Diran n'é-
€outait rien , car il connaissait la colére de Julien. Il pen-
sait que la mort l'attendait pour avoir profané l'effigie
de l'empereur. Ces réflexions, ajoutant encore à l'ardeur
de sa haine pour Iousig, à cause des reproches que celui-
ci lui faisait sans cesse sur sa coupable conduite , Diran
- Je fit battre longtemps à coups de fouet, jusqu'à ce qu'il
rendit l'esprit....... Le corps d'Iousig fut transporté prés
de celui de son pere au village de Thortan. S. Iousig avait
passé six ans dans l'épiscopat. »

LIVRE TROISIEME.

i Cominent, aprés la mort de Iousig , l'Arménie resta

ce troupeau de brebis qui, aprés avoir rejeté la:

justice » (1)

2253

cepter; car le nombre de ceux qui avaient em-
brassé le christianisme avec espoir, foi et cons-
cience était trés-restreint et se bornait seulement
aux personnes initiées à la littérature grecque et
syriaque, ou bien à ceux qui étaient un pon versés
dans l'un ou l'autre idiome, A ceux qui n'étaient
pas du nombre des initiés, c'est-à-dire à la mul-
titude du peuple, soit satrapes, soit sujets, les
docteurs prenaient la peine d'enseigner jour et
nuit, de verser sur eux leurs enseignements,

comme 165 nuages versent une pluie abon-
dante; Personne d'eux ne comprenait ni un
mot, ni un demi-mot, pas méme un soupcon de
ce qu'ils entendaient dire. La mémoire leur fai-
sait défaut, et ils ne pouvaient absolument rien
retenir dansleur esprit; car cet esprit n'était oc-
cupé que de choses inutiles et vaines. Comme des
enfants gátés dans leur enfance par des jouets, et
peu habitués à songer à l'utile et au nécessaire,
ils dépensaient, avec leur esprit inculte et bar-
bare, leur temps et leurs facultés à étudier les
usages et coutumes du paganisme ancien, cette
ceuvre d'un esprit pauvre et superficiel. Ils s'a-
donnaient au contraire aux études de leur mytho-
logie et de leurs chants épiques avec un amour
vif et constant, avec une foi ardente, d'oà dé-
coulaient la haine, l'envie, la discorde, l'animosité
qu'ils nourrissaient avec constance, S'entre-tuer
et trahir son prochain et son frére était pour eux
une occupation de prédilection. Ils étaient préts à
se tendre des piéges les uns aux autres, les amis
aux amis, les proches aux proches, les familiers
aux familiers, les parents aux parents et les alliés
aux.alliés, Altérés de sang, ils le versaient en
profusion et il leur était aussi facile de commettre
des forfaits, qu'aux gens privés de culture morale
et spirituelle. Dans l'obscurité des nuits, ils ren-
daient un culte à leurs anciennes divinités, comme
on commet l'adultére en se livrant à des débau-
ches abominables. C'est pour cela qu'ils ne pré-
térent pas l'oreille aux conseils des sages et n'é-
coutérent pas les chefs spirituels qui leur rappe-
laient les commandements de Dieu. A causé des
conseils qu'ils donnaient, ceux-ci étaienthais, per-
sécutés et tués, et, comme dit le prophéte : « Ils
haissent ceux qui les reprennent à la porte des
villes et ils ont en abomination celui qui rend la
. La connaissance de la vraie foi n'é-
tait pas préchée parmi eux, comme elle était pro-
pagée par la voie de la parole divine parmi les
nations des croyants et des sages qui, en l'embras-
sant, l'acceptérent avec reconnaissance, y crurent

(1) Amos, chap. V, vers. 10:

224
et jouirent des gráces de la miséricorde. Non, ils
l'avaient acceptée, comme les Hébreux , avec un
esprit boiteux et aveugle. C'est peut-étre à cette
nation [ arménienne] que se rapportait la parole
du prophéte : « Ce sont des enfants insensés,
des enfants qui ne sont pas dociles ; ils sont sages
pour faire le mal, ils n'ont jamais su faire le
bien ; » et encore : « Ce sont des enfants effrontés
dont le cceur est obstiné... ; eux et leurs péres ont
péché contre moi, » Cette nation fut délaissée
parce qu'elle ne voulut pas saisir les choses invi-
sibles que Dieu. lui faisait comprendre par les
choses visibles; elle n'a pas voulu s'élever par les
étres créés jusqu'au Créateur, qui coordonne et
protége tout, et qui ne cessa de multiplier le
nombre de ses prodiges et de ses signes visibles
jusqu'à changer méme l'image de l'homme en
une figure de béte. C'est par cette voie que Dieu
a sauvé cette nation. Le régne du roi Diran, ce
régne qui passa sans rien produire d'utile ni de
sage , n'avait d'autre but [ que ce que nous venons
de décrire]. ll surpassa tous les régnes précé-
dents, par ses méchancetés , dont la plus grave a
été la mort que subit le chef spirituel, sous les
coups de báton. Aprés cela, les Arméniens n'a-
gissaient;que d'aprés leur volonté, puisqu'il n'y
avait personne dont les conseils sévéres pussent
leur servir de frein et les empécher d'aller dans
la voie de l'iniquité. Alors le Seigneur, les aban-
donnant, leur laissa suivre le désir de leur coeur,
Mais, comme il n'y avait pas de chef du sacer-
doce, les Arméniens commencérent à chercher
un pasteur ou un chef qui püt occuper la place
. de pontife, non pas pour [ enseigner ] la vérité
[chrétienne], mais pour avoir un complice qui
consentit à faire leur volonté.

Alors le roi, les princes et en général tous [ les
grands] délibérérentsur le choix d'un homme digne
[d'occuper lesiégepatriarcal], carles deux jumeaux
de lousig, qui étaient restés aprés leur pére, l'un
nommé Bab, l'autre Athanakinés, étaient des
jeunes: gens indociles et rebelles, nullement ver-
sés dans la science de l'Écriture divine , ni élevés
dans les principes de la vertu, Ils ne voulurent
pas imiter l'exemple de leur pére, ni s'arréter
sur la vie vertueuse de Grégoire le Grand, ni
penser à l'honneur spirituel [ de leur famille ], ni
méme à la vie éternelle, 115 suivirent de préférence
les habitudes deleursiécle, et, fiers de leur parenté
vaine et passagére, ils embrassérent l'état mili-
taire. A cause de cela et de leur orgueil, ils ne
furent pas élus et furent rejetés d'aprés la vision

de leur pére; de cette maniére ils n'entrérent
pas sous le joug du culte divin. [ Excepté ces

FAUSTUS DE BYZANCE.

que dans le district de. Taranagh, on honorait

deux jeunes hommes], il n'y avait personne de:
la maison des enfants de saint Grégoire qui p
hériter de la dignité de grand pontife dans
maison du Seigneur.

CHAPITRE XIV.

Vie et aclions du grand Daniel; comment il répri- ὦ
manda le roi Diran qui, pour se venger, le fit mou- -
riw. m
En ce temps-là, vivaitencore l'hommeadmirable, -

le saint vieillard , le grand chorévéque Daniel, :

disciple du grand Grégoire, qui l'avait nommé |
surintendant principal du district. de Daron,
dans la province d'Egéghiatz (1). Investi du pou--
voir, Daniel avait l'administration de la juridic- -
tion ecclésiastique sur tout le pays, oü il était -
chef indépendant. Outre cela, il avait la.surveil- -
lance, l'inspection et la sollicitude pastorale sur
toutes les églises de la Grande-Arménie, Il pré-.
cha l'Évangile jusque dans les lieux les plus loin- -
tains de la Perse, οὰ il convertit au christianisme

un nombre immense d'égarés. Syrien d'origine, Ὁ

il occupa le siége de Daron, oi était la mére , la -

premiere et la plus grande de toutes les églises de —

l'Arménie , le siége principal le plus honoré. Car —
c'est iei que, pour la premiére fois, la sainte |
église fut construite. et l'autel érigé au nom du |

Seigneur. Plus loin se trouvait l'église du pro-

phéte [Jean-Baptiste], et prés de la maison du -

Seigneur, l'église oà reposent les apótres. Les pa-

triarches et les rois avaient ordonné d'hono-.

rer ces lieux à cause de leur priorité, de méme

l'église de Thortan qui renfermait le tombeau du
patriarche Grégoire, Les mémes honneurs se
rendaient à la mémoire du roi Tiridate, qui:
le premier, contraint ou de bon gré, se trouya -
digne d'embrasser la foi du Christ, C'est pour |
cela que tout le pays voulut honorer les lieux |
oü reposaient les évéques des temps anciens;
il lui était aussi agréable de rendre les mémes —
honneurs à son roi Tiridate, le premier voué.
au Christ, à son premier évéque Grégoire, aux
premiéres martyres Gaiané et Hripsimé, qui, avec —
leurs compagnes, subirent le martyre dans la
province d'Ararat (2), qu'à la premiére église.
[de l'Arménie .

Tous ces lieux avec leurs districts étaient con-
fiéós aux soins de Daniel, de cet homme fidéle-
ment attaché non-seulement à la premiere église,

(1) Cf. Moise de Khorene, liv. HI, ch. 14.
(2) Cf. plus haut, Agathange, ad calcem.

mais aussi au pouvoir du siége patriarcal et à la
stabilité de l'union de l'église catholique. Il avait
recu du grand OGrégoire la dignité de choré-

elui-ci détruisit les autels du temple d'Hercule,
est-à-dire de Valiak'n, à l'endroit nommé Ach-
:had, ou étaient posés les fondements de la pre-
iniere église (1).
— Daniel était un homme admirable , doué de la
vertu d'opérer de grands miracies au nom de
Notre-Seigneur Jésus-Christ. I1. imarchait sur les
eaux des fleuves avec ses chaussures, sans les
mouiller. S'il lui arrivait dans les jours d'hiver
se frayer un passage dans les montagnes cou-
vertes d'une neige profonde et abondante, les
s de neige, ayant acquis de la soiidité,
s'aplanissaient tout à coup sous ses pas. Voulant
extreprendre un voyage lointain , il le faisait sans
efforts, avec la vitesse de l'éclaiv. Dans l'endroit
οὰ il voulait se rendre, ori l'y voyait paraitre au
moment oit il y était le moins attendu, comme s'il
avait été apporté sur des ailes. Il ressuscitait les
morts ,; ii guérissait les malades et opérait beau-
€oup d'autres prodiges plus grands que ceux-là,
que ma parole n'est pas en état de transcrire.
Pour demeure il clioisissoit les montagnes inha-
bitées par l'homme, d'oü il venait cependant s'in-
former des besoins de son troupeau avec une sol-
licitude admirable. Il ne portait qu'un habit, un
manteau de cuir et des sandales; il se nourris-
sait de racines, d'herbes, et ne se servait méme
jamais de bàton. Il obtenait tout ce qu'il deman-
dait de Dieu, et sa parole était pénétrée d'une
puissance tellement divine, que ce qu'il disait
s'accomplissait. Quand il quittait les déserts et
qu'il descendait dans les villages pour faire de
bonnes ceuvres , il s'arrétait dans les principales
églises et souvent à l'origine de la source, au
;pied de la hauteur qui servait jadis d'emplace-
ment au temple d'Mercule ct qui, en s'éle-
vant en face de la grande montagne, nommée
'Tzoul. ( taureau ).'se trouve cloignée du lieu de
FVautel, du cóté inférieur, d'environ un jet de
pierre. [Cette source est] dans l'étroit ravin entouré
d'un bocage riche en frénes , qui pour cette rai-
son s'appelait Hatsiats-trakhd (jardin des frénes) ;
C'est à cette source que jadis saint Grégoire bap-
tisa un grand nombre de soldats. Saint Daniel
avait ici une petite cellule, creusée dans la terre,
d'oü il ne sortait que pour aller inspecter son
' diocése,
Ainsi les plus grands des satrapes , réunis dans

(1) Cf. plus haut, Agathange, p. 173, ch. cxiv. -

MAR. APAS CATINA,

LIVRE TROISIEME.

p méme, par l'imposition des mains, quand .

2235
un méme endroit, aprés avoir délibéré entre eux,
engagérent le roi à faire venir le vieillard Daniel
dans le camp, pour le désigner comme chef spi-
rituel et l'élever au siége patriarcal. On envoya
vers lui un des princes de la race des Saharouni,
Artaban (Ardavan), prince de Vanand, Garen,
prince de Ja race des Amadouni, et Varaz, prince
dela race des Timakhsian. Tous ces satrapes,
arrivés dans le district d'Egéghiatz, trouvérent
le saint homme à Thil, village appartenant aux
de;naines de l'église, oü il était occupé à faire.
la moisson de Dieu. C'est ici qu'il fut rencontré
et amené au bourg de Paraedch, au canton
d'Aghdsnik , οὐ se trouvait alors le roi Diran,
Aussitót. qu'il fut en présence du roi Diran , le
grand chorévéque Daniel débuta par le répri-
1nander.,

C'est ainsi qu'il parla. en s'avancant : « Pour-
quoi avez-vous oublié Dieu , votre Créateur, les
chátiments , les signes etles prodiges qu'il a faits
pour vos péres et pour vous? pourquoi étes-vous
retombés dans l'erreur de l'idolàtrie de vos an-
cétres, dans la haine, dans l'avarice, dans la
violence, dans la persécution des pauvres, dans
ladultére, dans la perfidie, dans la vexation
mutuelle et dans le meurtre? Pourquoi avez-vous
abandonné la voie de la justice? pourquoi vous
étes-vous détournés de Dicu, votre bienfaiteur,
qui vous a tirés du néant et que vous oubliez
dans vos erreurs , lui, qui est venu vous chercher
quand vous étiez plongés encore dans l'éternelle
perdition? Fils de Dieu , il est descendu pour en-
seigner ses créatures ; elles n'ont pas voulu l'en-
tendre, celles l'ont tourmenté jusqu'à la mort;
cependant il a supporté ces tourments, et en méme
temps il n'a caché sa puissance à personne,
puisqu'il a voulu étre cause de la vie de tous. 1l a
élu ceux qu'il trouva apres sa résurrection , préts
et dignes ; il les enseigna et les envoya comme des
précheurs et comme des solliciteurs pour vous
inviter à jouir de la lumiére de la délivrance.

« Mais vous, vous avez payé d'ingratitude les
bienfaits ; vous avez tué celui qui fut envoyé vers
vous comme prédicateur et incitateur pour vous
appeler aux gráces salutaires du. royaume de
Notre-Seigneur Jésus-Christ, Dans votre démence,
vous étes devenus complices de la nation déicide
des Hébreux, car ceux-ci tuérent. le Seigneur,
tandis que vos péres ont tué son apótre et ont
fait subir les mémes souffrances à un autre apótre
et pour la méme cause, Aprés quoi est venue
une multitude de saints martyrs de Dieu qui su-
birent le méme martyre qu'avaient embrassé ces
apótres : ils subirent non-seulement de crucis
1^

936

supplices , mais la mort méme, pour vous faire
voir la vérité et vous convaincre de retourner
vers la connaissance de la sagesse du Fils de Dieu.
C'est par son sung, comme je viens de dire, et par
divers prodiges que Dieu vous a chátiés, mais il
ne vous a pas fait périr à cause de sa grande mi-
sérieorde; il a voulu vous faire approcher de lui
et, par la conriaissance de sa doctrine, vous faire
entrer dans la demeure de la vie, à cause de son
grand amour pour son fils bien-aimé,

« Aprés cela, Dieu, en vous pardonnant vos
méfaits , vous donna pour docteurs ses [créatures]
bien-aimées ; vous les avez non-seulement oubliés,
mais vousne vous en souvenez plus ; vous imitez les
Hébreux que vous avez pris pour modeles dans
toutes vos actions, Vous devriez bien garder dans
vos cceurs les bienfaits de Notre-Seigneur Jésus-
Christ qui n'a pas voulu se rappeler les péchés
de vos péres ainsi que vos iniquités. Impossible
à vous d'oublier les soins que les saints-péres ont
eus pour vous ; eux qui, par leurs conseils et leurs
enseignements, n'ont pensé jour et nuit qu'à sau-
ver vos àmes, Vous devriez avoir de l'affection
pour eux comme pour des personnes qui vous
ont enfantés et régénérés spirituellement par
leur enseignement; οἱ quand vous étes retombés
dans vos erreurs, les saints-péres, voyant quel-
ques-uns de vos proches sec repentir, se sont
déeidés à vous enfanter de nouveau, à inculquer
en vousle Christ, pour. vous rendre dignes du
royaume du ciel. Pour votre part, vous devriez
aussi avoir de là sollicitude pour leurs fils et leurs
disciples, qui ont été vos guides et vos chefs pen-
dant la propagation de la parole divine parmi
vous; je ne parle pas déjà de ceux d'entre ces der-
niers qui, quoique leurs descendants parla chair,
ne leur étaient. nullement inférieurs par leurs
ceuvres spirituelles,

« Ainsi, aprés avoir abandonné Dieu, vous
vous étes rappelé vos méchancetés d'autrefois
et vous avez comblé la mesure des crimes de vos
péres qui, ne voulant pas préter l'oreille aux bons
et utiles conseils des saints-péres, les ont fait pé-
rir dans des tourments; vous aussi vous avez tué
leurs fils, leurs héritiers, ron compagnons et leurs
initateurs, car vos actions criminelles leur. dé-
plaisaient : j'entends nommer saint Iousig, lejeune
patriarche, le vicaire etle remplacant ἄς l'apótre
saint Thaddée et de son égal saint Grégoire, En
ceci vous agissez comme les Hébreux, qui ne fai-
saient que massaerer les envoyés de Dieu et les
prophétes, Eh bien, pour tant de mensonges et
d'abominations, le Seigneur vous Ótera votre
royaume, vous ótera votre sacer doce. Vous tom-

FAUSTUS DE BYZANCE.

beréez en ruine, vous vous disperserez ; vos fro
tiéres se dissoudront comme celles du royaum
d'Israél; vous resterez sans maitre; personne 1
vous épargnera, personne ne vous accordera
sollicitude : vous serez comme des brebis qt
n'ont pas de berger et comme un troupeau livi
à des fauves. Vous serez privés de votre glo
la main de l'ennemi vous emmenera dans la :
tivité et vous imposera le joug de la servi!
que vous ne secouerez jamais de vos cous :

dépérirez et vous vous userez en aspirant toujour
[à la liberté]. De méme qu'Israél, aprés son déch
rement , n'a pu se réunir de nouveau, de m
vous vous ruinerez et vous vous disperserez, C
seront d'autres qui jouiront de vos travaux , c (€
seront d'autres qui se nourriront de la séve [ d
votre nation]. Alors il ne se trouvera personn
pour vous ἀδικίαν, et le Seigneur ne deiguem
méme pas jeter un regard sur vous et vous s
ver de nouveau. A j

« Eh bien, est-ce pour cela, est-ce pour :
tendre de ma bouche tout ce que je viens di
vous dire, que vous m'avez engagé à venir che
vous? Si méme je ne vous avais pas parlé di
tout cela, tout cela devrait s'accomplir un je
a cause du meurtre du jeune lousig, de ce ju
de ce grand et vertueux chef, issu ai la mais
de saint Grégoire. C'est cela que le Seigneur
fait voir, et cela s baril ws un jour.

« Quantàce que vous m'avez fait dire par vos e
voyés, de venir et de m'installer en qualité de ck
[je vous demande]: comment puis-je étre.
de ceux qui ne veulent pas revenir au Seigneur
Comment puis-je m'installer comme chef d
nation que le Seigneura déjà abandonnée?
ment léverai-je mes mains vers Dieu en priat
pour ceux dont les mains sont couvertes du sar
des saints du Seigneur ? Comment, étant enoraiso
rendrai-je gráces pour ceux qui ont tourné ver
le Seigneur, non pas leurs visages, mais leurs d
Comment me poserai-je en médiateur pour ce
qui ont subjugué? Comment parlerai-je de la ré
conciliation à ceux qui ont trahi et ne veule
pas revenir? Le Seigneur lui-méme a prép
tous les maux pour ces gens-là qui disaient qui
le Seigneur ne voit rien de tout celu et
de suite. »

Tel est le discours que le vieux chorév
Danicl prononca en présence du roi Diran
vant les princes, devant les chefs, devant
l'armée, Pendant qu'il le débitait, le roi, frap
d'étonnement, absorbé par les paroles qu'il v
nait d'entendre, gardait un profond silence, ἀργὸ
avoir écouté tout ce discours, Diran s'enflamm

e violente colére suscitée par son impiété et
na l'ordre. d'étrangler Daniel. Ceux qui ser-
"nt [le roi], ayant entendu cet ordre, l'exé-
erent sur-le-champ. Les plus anciens des sa-
es ne purent parvenir à détourner l'esprit du
de cette mnéchante pens/e; dans l'emporte-
nt de sa violente colére , il refusa de préter
ille [à leur intercession]. Par conséquent, on
| un lacet autour du cou de Daniel ei on l'é-
ngla. C'est ainsi que le saint vieillard finit ses
[1).
Une multitude de gens qui le connaissaient
itimement, ayant pris son corps, voulurent le
léposer auprés des ossements des martyrs du
ist. Mais Daniel apparut à saint Épiphane,
im de ses disciples, et. lui dit de ne pas honorer
S ossements cemme ceux des autres [martyrs],
mais deles porter et deles ensevelir dansl'endroit
ndiqué par lui-méme en ajoutant : « Si le corps
? Notre-Seigneur a été enseveli dans le sépulcre
'à la troisieme journée, quand il ressuscita
jur aller vers son Pére, d'autant plus notre
x Tps terrestre peut rester enterré. » Alors les
jus aimés de ses disciples, accompagnés du
vé du camp ( royal ), ayant à leur téte Scha-
a et Épiphane, dont le premier avait été dési-
' par Daniel méme, comme docteur dans le
ys de Gortouk, et le second dans les cantons
l'Aghdsnik et du Grand Dzop, ayant pris son
int corps, le portérent et le déposérent dans
ieu, οὐ Jadis se trouvait sa cellule , c'est-à-
ire dans le pays de Daron , oü était la mere de
tes les églises de l'Arménie, prés de la source
is laquelle Grégoire baptisa l'immense quan-
ité du peuple, dans la localité qui se nomme
latziatz-drakht (Jardin des frénes). C'estici qu'on
nsevelit le corps de saint Daniel, :d'aprés
ordre qu'il avait donné à ses disciples pendant

n apparition (2).

Ξ CHAPITRE XV.

4

es fils de Tousig; commen! ils foulérent aux pieds
l'honneur du divin sacerdoce.

Aprés cela, on assembla un conseil oü il fut
écidé de présenter le fils de saint lousig au sa-
erdoce auquel ses póres avaient été voués (3).
ussitót Bab et Athanakinés furent pris, sans
ur consentement, amenés dans l'assemblée des
'éques oi, contre leur propre volonté, on im-

(1) Cf. Moise de Khorene, liv. IIT, ch. 14.
1(2) €f. Moise de Khorene, liv. H1, ch. 14.
1(3) €f. Moise de Khorene, liv. LIT, ch. t6.

LIVRE TROISIEME.

221

posa sur eux les mains et on leur conféra le dia-
conat. Mais en foulant aux pieds ce gage de
l'honneur spirituel, ils embrassent la vocation
militaire et de cette maniere ils se dégradent pro-
fondément. Non-seulement ils donnent la préfé.
rence à la vie terrestre, mais ils prennent pour
femmes les sceurs du roi et s'éloignent de l'héri-
tage de Dieu. La femme de Bab se nommait
Varazdoukht. 'l'ous deux sortirent de ce monde
sans avoir jamais eu d'enfants. Le nom de la
femme d'Athanakinées était Bambischen (1);
c'est d'eux que naquit Nersés, homme admirable ,

. qui ensuite fut grand pontife. Cependant en ce

temps-là, il n'y avait personne qui pütadminis-
trer le siége pontifical. On délibéra sur le choix
d'un chef et on s'arréta unanimement à ceci :
trouver quelqu'un de la maison de Grégoire qui
put occuper la chaire des patriarches.

CHAPITRE XVI.
De Pharén qui occupa le siege patriarcat.

En ce temps-là, on trouva digne [du siége pa-
triarcalj Pharén (2) du district de Daron, qui
était prétre de la grande église placée sous le
vocable du prophete saint Jean-Baptiste, la pre-
miére maison de priére oü reposent les saints
dont l'administration était confiée à Pharén. Il
fut invité chez le roi qui, aprés l'avoir muni
d'une lettre, lui donna un cortége de princes
les plus brillants, [à savoir] le grand com-
mandant arménien Vasag, de la race des
Mamigoniens, Mébhentag Reschdouni, Antov
Siouni, Arschavir Gamsaragan, tous grands et
principaux chefs de famille, avec dix autres per-
sonnages honorables, et l'envoya avec des pré-
sents à Césarée, capitale de la Cappadoce oü
Phàrén fut consacré catholicos de la Grande-
Arménie. Aprés quoi ils retournérent en paix
dans leur pays.

Pharén n'occeupa la chaire patriarcale que peu
de temps (3). Il n'avait pas assez de courage pour
chátier ou réprimander quelqu'un à cause de ses
erreurs ou de son impiété, ]l ne surveillait que la
pureté de sa propre vie, se soumettant en tout

(1) Moise de Khorene (liv. III, ch. 16) raconte que
les deux fils d'Iousig qui étaient indignes d'occuper le
siége apostolique , furent foudroyés ensemble à la méme

lace.
, (2) C'est le méme personnage qui est appelé Pharh-
nerseh, d'Aschdischad, au canton de Daron, par Moise de
Khoréne (Ill, 16) et qui occupa le siége pontifical de
l'an $36 à l'an 340.

(3) Moise de Khorene (liv. III, ch. 16) dit quatre ans,

15.

298

à la volonté du roi impie avec lequel il agissait
de concert involontairement. Enfin il S'endormit
et fut enseveli avec ses peres. Les prétres de l'é-
glise du camp (royal) enlevérent son corps, par-
tirent pour le district de Daron et dans le village
appartenant à la célébre église du prophéte saint
Jean-Baptiste, lieu de son séjour d'autrefois , ils
construisirent un magnifique tombeau et y ense-
velirent ses ossements.

CHAPITRE XVII.

De Schahag, issu de la race de l'évéque Albin, qui oc-
cupa le siége patriarcal. Comment PAvrménie en-
tiere abandonna le-Seigneur et ses commandemendts.

En ce temps-là, tout le pays se réunit et com-
menca à délibérer sur celui qui pourrait étre in-
vesti de la dignité patriarcale. Car puisque de la
maison de Grégoire 1] ΠὟ avait personne de digne,
on s'arréta sur un certain Schahag de la race de
l'évéque Albin. On confia Schahag au chef
des eunuques, qualifié du nom de Hair (pere),
qui fut accompagné de dix satrapes, ayant à leur
téle un des grands princes de la vallée de
Gardman, et on l'envoya avec de grands hon-
neurs à la grande ville de Césarce, dans le pays de
Cappadoce. C'est ici qu'il recut l'imposition. des
mains et fut consacré catholicos de la Grande-
Arménie. Aprés quoi, ils revinrent chez le roi
avec honneur,

Or, Schahag s'installant sur le siége des pa-
triarches, suivit en tout l'exemple de Pharén et
administra le pays comme son prédécesseur. Mais
ceux qu'il instruisait, ne prétaient nullement l'o-
reilleà ses conseils, et, quoique réprimandés,
ils continuaient à commettre le péché ouverte-
ment. Le voi, les satrapes et les princes en gé-
néral, abandonnant le Seigneur et ses comman-
dements, étaient revenus sans la moindre crainte
a tous les maux d'autrefois, L'impiété que les
hommes commettaient envers leurs proches, suc-
passait celle des grands : tout le monde, à com-
mencer parles gens du peuple jusqu'aux sei-
gneurs, tous ne pensaient qu'à revenir aux
anciennes habitudes de leurs péres. A cause de
tout. cela, le Seigneur Dieu, s'indignant contre
cux, les délaissa et permit à leurs ennemis de les
fouler aux pieds. Car au temps du régne de Tiri-
date, quand ils connaissaient le Seigneur, Dieu
leur accorda la paix et imposa silence à leurs
ennemis; dés lors le Seigneur apaisa la guerre
dans le territoire de leur pays : il n'y avait ni
discorde ni trouble avec leurs voisins, et ils vi-
vaient dans la plus parfaite tranquillité, Mais

FAUSTUS DE DBYZANCE.

dans le temps [dont nous parlons], sur toutes le:
frontiéres, les nations voisines s'étaient posées er
ennemies contre chacun des rois de l'Arménie;
et ceux-ci ne pouvaient compter sur l'amiti
d'aucune d'elles.

CHAPITRE XVIII.

Hair, chef des eunuques , fait mourir les fam
sairapales.

Or, à l'époque de ce régne extravagant, non-
seulement les ennemis trahissaient leurs ennemi;
les amis leurs amis, et les proches leurs proche:
mais dans toute l'étendue du pays des Arménien ,
les habitants ne faisaient qu'ourdir de nombreuse
trames les uns contre les autres. C'était le Seigneu
qui répandait parmi eux la discorde, faisait souf-
fler l'esprit immonde et le vent des erreurs ; aus

L

]
ils commencérent à s'entre-tuer, à cause de leur
iniquité. Il y avait surtout un homme pervers ,
poussé par l'esprit malin qui , plus que personn e;
tàchait d'exciter le roi Diran contre les fami les
satrapales. Il était revétu de la dignité de g
eunuque; c'était un homme malveillant et crue]
au coeur endurci, qu'on nommait Hair. Cel
homme, par ses rapports mensongers, fit mz ἃ '
crer beaucoup de satrapes innocents et ébran Ι
tout ce grand royaume. Par ses intrigues, ἢ
fit passer au fil de l'épée deux familles,
des Reschdouni et des Ardzrouni, qu'il anéa
tit complétement. Sans avoir commis auc
crime, elles furent exterminées, y compris
femmes qui ne furent pas méme épargnées. ἘΠ
ce temps-là, on était à la recherche de Dadjad
fils de Méhentag Reschdouni, et de Schavasp, fil:
de Vatché Ardzrouni, tous deux enfants à la ma:
melle, qui étaient élevés chez leurs nourricie|
ils furent amenés en présence du roi. Aussil
que [ce dernier] les vit, il donna l'ordre de le:
éporger, parce que c'ctaient les derniers enfai
máles, restés des deux familles, Mais Ardavazt.
Vasag, dela race des Mamigoniens et généra
de l'armée arménienne, se trouvant ]là en ce m
ment, s'emparérent de ces petits enfants et le
prenant sous les bras, les emportérent avec el
Levant au-dessus d'eux leurs épées, ils se pi
parerent à combattre pour ces enfants, jusqu'
mort (1). Et quoique, en ce temps-là, ils euss

|

Li

Ϊ

(1) Moise de Khorene ( "δὲ. d'Arm., liv. HI, ch.
raconte ces événements d'une maniere toute différen
Selon cet historien, les satrapes arméniens, en appre
le martyre d'Iousig ( ch. 14), firent éclater leurs m
mures, et Zora, commandant l'armée méridionale

en nourrice Arschag, fils du roi; cependant ils
ibandonnerent Arschag leur nourrisson et quitté-
rent le camp royal. Ils se retirérent dans leurs do-
ijaines, et quittant leurs propres maisons pen-
lant un grand nombre d'années, ils vécurent avec
eurs familles, dans les lieux | inaccessibles de
aik. Aprés avoir élevé ces enfants; c'est-à-dire
Schavasp et Dadjad , ils leur donnérent leurs filles
en mariage. C'est ainsi que ces deux races com-
mencérent à se propager de nouveau. Pendant
une longue série d'années, Ardavazt et Vasag
ne prirent aucune part dans les conseils des Ar-

CHAPITRE XIX.

Bab οἱ d'Athanakinés , fils de Iousig ; et de quelle
maniere ils moururent dans leur iniquité.

᾿ Cependant les fils d'lousig, Bab et Athana-
nés, menant une existence en haine de ues;

piété et de liniquité, N'ayant pas devant leurs
jeux la crainte de Dieu, ils passaient tous les
rs deleur vie dans la plus grande insolence.
ls préféraient l'incontinence et l'impudicité aux
icommandements de Dieu, qu'ils. tournaient en
dérision, Les deux fréres, Bab.et Athanakines,
se rendirent au village d'Aschdischad, au canton
d'Egéghiatz, dansla province de Daron, οὰ leur
bisaieul avait construit la premiere église. Reti-
rés dans le palais cpiscopal qui s'élevait là,
tourés de femmes perdues, de courtisanes , de
joueurs d'instruments et de bouffons, ils se li-
rrérent à l'ivrognerie, ne s'inquiétant nullement
des lieux saints qu'ils foulaient aux pieds, plai-
santant et se moquant méme du temple de Dieu.
Tandis que, plongés dans la plus grande joie
let assis dans le palais épiscopal, ils mangeaient
et buvaient, l'ange du Seigneur apparut subite-
ent comme un éclair, frappa les deux fréres et

PArménie, à la place de Manadjihr, qui actompagnait
Parmée mise à la disposition de l'empereur Julien par
Diran, se révolta contre le roi avec ses soldats et se
Ifelrancha à Demoris. Sur ces entrefaites, Julien écrivit
| Diran que les auxiliaires arméniens qu'il lui avait don-
és, désertaient l'armée, et il lui eunjoignit de faire mou-
rir Zora. Diran expédia à,ce dernier l'eunuque Hair en
ui donnant l'ordre de venire trouver. Zora qui se vit
tout à coup abandonné par ses soldats, prit le parti
d'aller trouver le roi qui s'empara de son cháteau d'Agh-

mar et fit mettre à mort Zora et toute sa famille. Un
seul enfant, fils de Méhentag, échappa à ce massacre,
et fut sauvé par ses nourriciers. Saghamout, seigneur
d'Andzith fut placé par le roi à la téte. de l'armée de
Zora.

LIVRE TROISIÉME.

229
les fit périr au milicu du festin (1). Ceux qui se
trouvaient au palais, par tageant iur joie et le
festin, tous, sans exception, abandonn?rent la
place et prirent la fuite. L'épouvante était si
grande que personne d'entre eux n'osa retourner
au palais une autre fois. Personne d'étranger ne
s'arréta non plus jamais à la pensée d'entrer dans
ce lieu, d'approcher des portes et de les fermer,
car elles étaient restées ouvertes. au moment de
la faite générale. De méme, les jours suivants,
personne n'osa passer devant ces portes.

"C'est ainsi que périrent les deux fréres Bab
et Athanakinés. Leurs corps gisaient dans l'in-
térieur du palais. épiscopal, là οὰ étaient
réunis les convives. Les portes. du palais res-
térent ouvertes, personne n'eut assez de-courage
pour y entrer, si bien que leurs corps se pourri-
rent, se décomposérent, et les os décharnés se
détachérent les uns des autres. Plusieurs mois
s'écoulérent avant qu'on se füt décidé à aller ra-
masser ces os et à les emporter de ce lieu. On les
trouva dépouillés de leurs chairs et entierement
desséchés : ils furent déposés dans la vigne de
l'église qu'on nomme Akarag.

Cependant il restait un fils d'Athanabinés,
qu'il avait eu de sa femme Bambischen, sceur du
roi : il se nommait Nersés (2). Ce fut lui qui,
dans la suite, occupa le siége patriarcal de tout
le pays des Arméniens, Quant à Bab, il n'eut
pas d'enfants de sa propre femme, mais comme
il avait eu une concubine de noble origine, née
au village de Hatziatz dans la province de Daron,
il eut de cette femme de Hatzeg un fils du nom
de Vrig.

CHAPITRE XX.

Le roi Diran est trahi par son chambellan Phisac
(Phisig) de Siounie et fait prisonnier par Varaz. Le
pays partage le sort. de.son roi.

Une [parfaite] amitié liait le roi d'Arménie
et celui de la Perse. Un des premiers dignitaires
de la Perse, Schapouh-Varaz, avait sa résidence.
dans le pays d'Adherbeidjan ( Aderbadagan).
Tandis qu'une paix parfaite régnait entre eux, le.
Seigneur choisit un homme indigne-appelé Phisac
(Phisig), un vrai démon de discorde, originaire de

(1) Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. HI, ch. 16)
dit que les deux fréres furent frappés au méme instant
parla foudre qui les tua sur le coup.

(2) Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv, HI, ch. 16)
raconte que le jeune Nerses résidait à Césarée , et qu'il
passa de là à Byzance, oü il épousa la (ille d'un grand
prince du nom d'Aspion.

230
Siounie, chambellan du roi Diran, et par son in-
termédiaire, il suscita le trouble pour un motif
futile. Il fut envoyé comme inessager vers Varaz-
Schapouh , que le roi de Perse avait laissé dans
le pays d'Adherbeidjan comme gouverneur de la
province.

Or, en ce temps-là, le roi Diran avait un
cheval qui excitait l'admiration de tout le monde.
C'était un cheval gris-pommelé , fougueux, ma-
gnifique, connu dans tout le pays, un bel animal
qui n'avait pas son égal et qui, par sa grandeur
et sa taille, surpassait tous les chevaux. Phisac,
chambellan du roi, pendant son ambassade,
parla de ce cheval à Varaz, avec qui il avait déjà
noué amitié, En retournant, il présenta au roi
des Arméniens une lettre de la part de Varaz,
[dans laqueile celui-ci priait le roi de lui céder
son cheval]. Diran ne voulut pas méme entendre
parler de cette affaire. Cependant, comme il se
méófiait de cet homme, qui pouvait semer la dis-
corde entre les deux rois, il donna ordre de
chercher un cheval qui*füt aussi beau et de la
méme couleur. On parvint à en trouver un, gris-
pommelé, en tout semblable au sien, mais moins
grand; il fut envoyé avec le perfide Phisac,
muni d'une lettre et de présents pour le prince
Varaz en Adherbeidjan. Le roi lui conseilla de
dire ces paroles : « Voici le cheval que tu avais
demandé et que le roi te céde sans aucun regret
ἃ cause de l'amitié qu'il te porte. » Arrivé chez
Varaz, Phisac ne lui cacha point le refus du roi ;
et, aulieu de dissimuler ses perfides projets, il
fit tout son possible pour exciter davantage Va-
raz. 1] ne craignit pas méme de raconter que le
roi Diran nourrissait une haine violente, une envie
démesurée, une grande animosité contre le roi
de Perse ct son armée, qu'il ne redoutait nulle-
ment, et qu'enfin, il avait manifesté sa répugnance
à se séparer de son cheval qu'il avait caché. [1]
ajouta : « Le roi] se moquant de toi, a voulu te
tromper en t'envoyant un autre cheval avec moi.
Mais ce n'est pas encore tout : le roi Diran, fon-
dant son espérance sur l'empereur etsurson ar-
mée, se propose d'arracher le pouvoir royal des
mains des Sassanides, en disant : « Ce pouvoir ap-
partenait jadis à nous età nos péres, et je ne me
tranquilliserai pas jusqu'à ce que l'honneur de
mes ancétres ne me revienne, jusqu'à ce que la
royauté d'autrefois ne me soit rendue, à ma mai-
son, à mon fils et à leurs enfants. » (δεῖ ainsi
que par de semblables paroles, le perfide Phisac
excitait Varaz contre son propre maitre , et appe-
lait a mort sur la téte de son roi.

Aussitót que Varaz-Schapouh, marzban d'Ad-

FAUSTUS DE BYZANCE.

herbeidjan , caida tout cela de la bouchil
Phisac, ce chien enragé, il écrivit sur-le-
une lettre de dénonciation, et la dépécha à
sch, roi de Perse. [Dés ce moment] il ne cessa
provoquer le roi des Perses , de l'exciter co
le roi des Arméniens jusqu'à ce qu'il recut lo:
de trouver le moyen de se saisir de Diran, en h
tendant toutes sortes d'embüches, Pendant qv
la paix régnait entre les deux princes, la co
du Seigneur excita sa vengeance contre le
Diran, sur qui fut vengée la mort des d
grands prétres, dont le sang fut versé par
Alors Varaz dépécha un messager vers lé
des Arméniens et, prétextant le vif désir de.
voir, il lui démaddi une entrevue pour lui tén
gner son amitié et pour l'entretenir de quest i
concernant la paix. Aussitót que Diran ente
exprimer ce désir, il donna l'ordre, avec la
grande joie, de l'engager à venir chez lui. A
larrivée de Varaz, le roi, aprés avoir cor
avec ses familiers et les dignitaires de son
las, dit : « Il va nous arriver un personn
qu'il faudra divertir et amuser avec des chas
des festins et d'autres plaisirs, Cependant il.
faut pas qu'il voie les chasses de notre pays.
abondent en bétes fauves, car les Perses en gé
ral sont trés-envieux et trés-malveillants; trou
vez seulement un lieu oà nous puissions noi
divertir sans tuer beaucoup de b?tés fauves
sans en faire grande parade. [ En un mot |
chasse doit étre médiocre, pour ne pas exciti
l'envie de cette méchante et perverse nation
Perses. Que cela soit dans le pays d'Abahoun
au pied de la grande montagne Masik, dans le
environs de l'endroit οὰ se trouve la ville.
ghiorskh ; c'est là que vous préparerez la chas:
Znfin Varaz-Schapouh arriva accompagné d
suite de trois mille hommes ; il se présenta au ri
dans le pays d'Abahouni, et [Diran] lui fit.
accueil des plus magnifiques. Les paroles con
nant la chasse, qui avaient été proférées par le
furent rapportées sur-le-champ au commaud
des Perses, par le perfide calomniateur Phisat
par ce láche qui , trahissant son maitre, prépa
sa mort, en consommant aussi la ruine de sa
trie. Cependant les deux princes se divertir
pendant quelques jours. Mais le prince perse.
chait profondément sa haine sous le voile de l'
tuce, jusqu'à ce qu'il püt trouver un mom
favorable pour accomplir ses perfides projets.
Or, il advint qu'en ce temps-là, les génér:
[(arméniens] s'étaient retirés et se trouvaient à
sents, ainsi que les plus grands des satrapes |
les anciens chefs de familles; l'armée royale vi--

C

Missus oh d di EY UA i a si lf Υ,

vait soit dans ses maisons, soit dans son camp,
en sorte qu'il n'y avait avec le roi aucun déta-
chement de soldats ou de cavalerie; il n'y avait
E quelques serviteurs munis. de leurs filets
pour la chasse, des éclaireurs, des gens de ser-
ice, gardant les tentes, enfin quelques soldats
€hargés du service de la garde; puis venaient la
reine et le prince royal, le jeune Arschag. Quoique
Diran eüt si peu de gens autour de lui et qu'il vit
]e général des Perses arriver avec une escorte
forte de trois mille hommes, armés de toutes
piéces, il ne concut aucun soupcon, parce qu'il
16 voyait venir avec des intentions pacifiques, avec
de riches présents et en lui témoignant beaucoup
E

— Quelques j ! Hirkb "étaient à peine écoulés, que le
roi fut engagé [par Varaz] à un festin ou il devait
étre magnifiquement traité. Aprés d'amples liba-
ftions, le roi et tous ceux qui l'accompagnaient
S'étant enivrés, des soldats embusqués se jetérent
subitement et à l'improviste sur chacun des con-
yives et s'emparérent d'eux, ainsi que de la per-
sonne du roi Diran qui fut entouré d'hommes
armés de haches et de boucliers. Dés qu'il fut
saisi , on l'attacha avec des chaines de fer. Alors
l'ordre fut donné de piller le camp [royal]; tout
ce qu'on y trouva, le trésor du roi, ses biens, sa
femme et ses fils furent emmenés du pays d'Aba-
houni.

A peine [les soldats] arrivaient au village de
Talaris, que le général des Perses qui les suivait,
faisait aussi son entrée dans le méme village,
amenant avec lui le roi Diran enchainé. Alors
Varaz dit : « Eh bien, apportez-inoi du charbon
pour faire rougir le fer et brüler les yeux du roi
des Arméniens. » Le charbon apporté, on brüla
les yeux de Diran. Alors Diran commenca à par-
ler en ces termes : « Puisque c'est en cet endroit
que la lumiére de mes deux yeux s'est assombrie ,
que dorénavant et pour toujours il soit nommé
Atzough au lieu de Ta/aris, et que cela reste
comme un souvenir de moi. Maintenant je me
rappelle et je comprends que c'est une vengeance
pour l'éaormité de rnes péchés, puisque j'ai privé
tout mon pays , dont j'étais le roi, de la lumiére
que lui apportaient les deux docteurs; en croyant
éteindrela lumiére de la vérité préchée par eux, me
voilà privé de la lumiére de mes propres yeux. »

Aprés quoi, le général des Perses, quittant le
village d' Atzough, partit sans délai pour la Perse,
emmenant avec lui le roi Diran et tous les captifs;
de là il se rendit en Assyrie chez son maitre le roi
des Perses (1).

(1) Moise de Khorene ( Hist. d'Arm., liv. HI, ch. 17),

. LIVRE TROISIÉME.

931
La funeste nouvelle de cette calamité ne tarda
pas à se répandre bientót [dans tout le pays]. De
tous les cótés arrivérent les satrapes , les princes,
les juges, les généraux d'armée, les chefs et une
multitude de gens : ils se réunirent en corps et se
mirent à la poursuite de Varaz, mais ils ne purent
l'atteindre. Néanmoins, ils s'emparérent d'une con-
trée du pays des Perses, οὰ ils firent passer au fil le
l'épée tous les habitants, réópandant sur tout leur |
passage l'incendie et la dévastation. Aprés quoi ils
retournérent chez eux et, se réunissant, ils pleu-
rérent le roi des Arméniens, leur propre maitre,
ainsi que la ruine de leur pays et de ce qu'ils
restaient privés de maitre et de seigneur.

CHAPITRE XXI.

Les salrapes arméniens se réunissent d'un consen!e-
ment wnanime et engagent le roi des Grecs à venir
en Arménie pour les secourir. Le roi des Perses,
accourwu avec une nombreuse armée, est. contraint
de s'enf'uir seul dans son royaume sur wn cheval.

Or, les habitants du pays des Arméniens, c'est-
à-dire les grands satrapes, les anciens, les gouver-
neurs, les dynastes, les nobles, les généraux, les
juges, les chefs, les princes et le peuple lui-méme
se réunissant, commencérent à se dire les uns aux
autres : « A quoi bon ce deuil dans lequel nous
sommes plongés? Nos ennemis vont sans doute
en tirer profit; encore quelque temps et ils vont
faire irruption dans notre pays. Il est urgent de
nous consoler; défendons-nous, défendons notre
patrie, et vengeons la mort de notre maitre. »
Aprés quoi, tous les gens du pays en général
consentirent unanimement à chercher du secours.

Alors les anciens parmi les Arméniens envoyé-
rent un des grands satrapes nommé Antov, chef
de la famille de Siounie et Arschavir Gamsara-
gan, chef de la famille des Arscharouni, avec des
présents, vers le roi des Grecs, en lui promettant
de se soumettre à son pouvoir, s'il consentait à

en racontant la captivité de Diran, donne d'autres mo-
tifs à cet événement. Selon cet historien, le roi de Perse,
Sapor, aprés la mort de Julien et le traité de paix qu'il
signa avec son successeur Jovien, aurait écrit à Diran
qu'il le félieitait de sa fidélité, de l'ordre habile qu'il
avait donné à son armée, et d'avoir quitté le parti des
Romains, faisant ainsi allusion à la retraite de. Zora
qui, nous l'avons vu, s'était révolté contre Diran. Sa-
por qui feignait de croire que Diran était dans ses ἴω-
téréts, bien qu'il süt le contraire, l'engayea à venir le
trouver pour recevoir la récompense de sa fidélité. Mais,
dés que le roi d'Arménie fut auprés du roi de Perse,

Sapor changea de langage, lui adressa les plus vifs ro-

proches , et ^il fit crever les yeux. Ce prince avait réená
cnze ans. '

232

venir à leur secours et à leur préter la main pour
se venger de leur ennemi, Arrivés au pays des
Grecs, ils se rendirent au palais impérial, et pré-
sentant au souverain la lettre et les présents, ils
lui firent part de la priére que tous leurs compa-
triotes lui adressaient. L'empereur, aprés lesavoir
entendus, témoigna une grande disposition à
leur étre utile et s'empressa de tendre la main au
pays des Arméniens. En effet, il se rappelait trés-

bien le pacte que l'empereur Constantin et le roi
Tiridate avaient conclu entre eux et confirmé par
leurs serments,

Les ambassadeurs, envoyés du pays des Armé-
niens au palais impérial , n'étaient pas encore de
retour dans leur patrie, lorsque du cóté de l'o-
rient, le roi des Perses, Nerseh, se mit en marche
vers l'Arménie, afin de conquérir son territoire
et de le livrer à l'incendie et à la dévastation. Il
partit à [a téte de son armée avec un camp im-
mense, avec beaucoup d'éléphants, muni de pro-
visions et accompagné de toute sa suite, de sa
chancellerie, de ses femmes et de la reine des
reines; puis il entra dans le territoire de l'Armé-
nie et occupa tout le pays en général. Les satra-
pes arméniens , accompagnés de leurs sujets et de
leurs familles, s'enfuirent en cherchant un refuge
sur le territoire de la Gréce et en faisant parve-
nir à l'empereur l'avis de cette funeste nouvelle.
Aussitót que l'empereur grec apprit tous ces
événements, il rassembla ses troupes, entra en
Arménie et marcha contre le roi des Perses.
Laissant son camp prés dela ville de Sadagh,
il choisit deux hommes des plus marquants et
des plus sages du camp arménien, nommés Ars-
chavir et Antov , ceux-mémes qui avaient été en-
voyés vers lui comme ambassadeurs la pre-
miére fois; et, travesti en paysan, en habit de
maraicher, il entra avec eux dans le camp des
Perses, qui était établi dans le village d'Oskha
situé dans le canton de Pasén, oü ils examiné-
rent et étudierent attentivement le nombre et la
force de l'armée ennemie, Revenus dans leur
camp , ils se préparérent à marcher contre l'ar-
mée du roi des Perses, qu'ils trouvérent dans
le méme lieu, campée sans précaution et sans mé-
fiance. Il faisait. déjà jour quand ils fondirent sur
le roi des Perses et passerent au fil. de l'épée le
camp tout entier, sans laisser échapper personne,
Ils s'emparérent du camp, des trésors, des ri-
chesses et emmenérent en captivité les femmes du
rot et la reine des reines, avec toute leur suite.
Le roi seul, monté sur un misérable cheval, se
sauva précédé d'un courrier et parvint avec peine

jusque dans son royaume, Alors l'empereur ap- '

FAUSTUS DE BYZANCE.

parut en triomphe au milieu du camp, et donn: |
ordre d'exterminer en général tout individu dar
la force de l'àáge et d'emmener le reste en capti:
vité au pays des Grecs. Aprés avoir comblé
d'honneurs Antov et Arschavir, il leur confia
gouvernement de l'Arménie, leur donna la
prématie sur tous les princes et leurs domai
etse mit en route pour retourner dans ses états;
dans le pays des Grecs. Vu |
Cependant le roi des Perses, fugitif, rentra
dans son royaume, convoqua le reste de ses di-
gnitaires en conseil et donna l'ordre d'examiner |
et de découvrir la cause primitive de cette guerre,
Enfin on parvint à la connaitre, et on rapporta.
au roi que le méchant Varaz-Schapouh en avz
été la cause unique , qu'il avait suscité tout
trouble pour une chose sans importance, pourun
motif futil, c'est-à-dire pour un cheval. Alors il -
ordonna de le démettre de sa. dignité, de le dé—
pouiller de ses vétements d'honneur et de lui.
infliger la bastonnade la plus terrible. Puis, selor
l'usage des Perses , il ordonna de l'écorcher, de
rembourrer sa peau avec de la paille et de l'ex- -
poser à la risée de tout le monde. Se repentant.
des choses déjà accomplies, le roi dépécha vers
l'empereur ses dignitaires les plus honorables,
pour solliciter la paix et [ demander la liberté de].
ses femmes captives, afin qu'il lui épargnàt la.
honte et l'humiliation. [A la suite de cette priére
l'empereur grec Valens (Vaghés) expédia au ro
des Perses une lettre ainsi concue : « C'est à toi.
premiérement à rendre les captifs que tu as em-
menés du pays des Arméniens et tout le but
pris par toi. Pour que je te rende ce que j'ai pris
il faut que tu fasses ce que je te propose. » Aya
recu cette lettre, le roi des Perses n'eut rien de
plus pressé que dese conformer sur-le-champ [ T
son contenu]. Il fit sortir le roi Diran de sa priso
lui parla avec douceur, disant qu'il allait le ren-
voyer avec honneur en Arménie et lui rendre
pouvoir royal. A cela Diran répondit : « Non-seu
lement il est inutile, mais méme il est impossibl
un aveugle derégir un royaume ; éléve plutót m
fils Arschag sur le tróne royal à ma place. » Alo
Nerséh , élevant à la royauté le fils de Diran , A
scbag (1), l'expédia en Arménie avec toutes
femmes du roi, tous les captifs, les trésors,

(1) Arschag III régna de l'an 341 jusqu'en 370. Moise de.
Khoréne (Hist. d'Arm., liv. HI, ch. 18) ne parle en |
aucune facon des faits rapportés ici par Faustus. Il se |
contente de dire que Sapor placa Arschag, fils de Diran II, |
sur le tróne d'Arménie, afin de se concilier les bonnes |
gráces des habitants du pays et de s'assurer la possess |
sion de ce royaume. :

LIVRE QUATRIEME. 233

présents et le butin. De méme il envoya de son
- royaume, dans le pays des Arméniens, le roi Di-
ran avec un attirail magnifique. Il remplit ainsi
strictement l'ordre de l'empereur grec. Aprés
— les avoir tous expédiés en Arménie, le roi des
. Perses congédia aussi les envoyés de l'empe-
.reur grec, afin qu'ils lui rapportassent en détail
comment il venait d'exécuter son ordre, et pour
que l'empereur renvoyàt de la méme maniere les
captifs pris au roi des Perses. L'empereur apprit
avec la plus grande satisfaction les détails de
l'exécution de son ordre, touchant le renvoi du
roi Diran et des captifs arméniens, Alors l'empe-
reur grec, de son cóté, consentit à rendre les cap-
tifs perses; il renvoya les femmes du roi des Per-
ses avec les plus grands honneurs, ainsi que tous
les captifs; et il les fit partir tous sains et saufs
du pays des Grecs dans le pays des Perses.
Ici finit le troisiéme livre, [contenant] vingt et
un chapitres et les canons chronologiques de
Faustus de Byzance, grand historien et chrono-

graphe grec (1).

LIVRE QUATRIEME.

CANONS CHRONOLOGIQUES DE L'Hisromk D'Anm-
MÉNIE, BU PAYS DES ENFANTS DE Tuoncow,.

. I. Comment, aprés une longue guerre, le roi des
Perses, Nerseh, éleva au tróne Arschag, fils de
Diran; et commentil envoya ce dernier dans le
pays des Arméniens avec son pére Diran et tous
les captifs.

II. L'ordre est rétabli et reconnu dans toute l'é-
tendue du pays; rétablissement du royaume
d'Arménie.

III. Saint Nersés; son origine; comment il fut
choisi comme évéque du pays des Arméniens.

IV. Comment Nersés fut emmené à Césarée; nom-
breux miracles accomplis par Dieu; apostolat
et direction religieuse que Nersés donna à son
troupeau.

V. Nersés, catholicos des Arméniens, accompa-
gné de satrapes, est envoyé par le roi Arschag
vers l'empereur Valens ; son discours sur la re-

(1) Cette indication (inale est des plus importantes,
car elle ne permet pas de douter que Faustus de
Byzance n'ait composé son livre en grec, puisque le
litre d'historien grec lui est donné ici, ce qui n'aurait
aucun sens si Faustus avait écrit son livre en. armé-
nien.

ligion, à propos du fils de l'empereur, est cause
de son arrestation et de son exil; l'empereur
renvoie les satrapes avec des présents,

VI. Comment Nersés , aprés avoir été exilé dans
une ile déserte, y vécut miraculeusement pen-
dant neuf ans.

VII. Miracles accomplis par Dieu envers Nersés et
Basile. Jalousie de l'évéque Eusébe contre ce
dernier. i

VII. L'empereur Valens persécute tous les or-

.thodoxes; il est cause d'une dispute entre les
vrais croyants et les Ariens hétérodoxes, Saint
Basile, à lasuite d'une vision miraculeuse, est
contraint d'accepter le combat, durant lequel,
avec l'aide de Dieu, il triomphe de ses adver-
saires en présence de l'évéque Eusébe. Com-
ment ce dernier est jeté en prison et y meurt,
Basile est mis en liberté.

IX. Saint Basile est élu évéque ; miracle de Dieu;
Basile ordonne au peuple croyant en Jésus-
Christ de réunir tous ses trésors, ce qui est exé-
cuté, On les lui apporteà cause de l'amour de
Dieu vivifiant , et on implore l'empereur pour
qu'il fasse rentrer les évéques [ bannis] dans
leurs diocéses.

X. L'empereur Valens engage un sophiste à aller
combattre la vraie doctrine; miracles dont ce
dernier fut témoin en voyant la multitude des
martyrs dans l'enceinte de l'église; l'empereur
Valens meurt à la suite des prodiges accomplis
par Dieu, et la paix est rétablie dans l'Église
de Dieu. -

XI. Lesprinces envoyés vers l'empereur Valens re-
tournent en Arménie chez leur maitre Arschag;

. ce dernier s'emporte contre l'empereur et dé-
vaste les domaines de l'empire grec.

XII. Khat est sacré évéque de Pakravant par
Nersés et chargé du vicariat; son caractere, ses
prodiges et ses miracles; comment, guidé par
la vérité, il se montre impartial pour le grand
roi Arschag et cherche à mettre un frein à
toutes ses iniquités; il prend soin des pauvres,
à l'exemple du grand pontife Nersés.

XIII. Aprés son retour de la Gréce, le saint
catholicos Nersés réprimande le roi Arschag;
prodiges horribles accomplis dans le bourg
d'Arschagavan ; toute la multitude des hommes
qui s'y trouvaient, périt subitement,

XIV. Hair chef des eunuques; son arrivée dans le
canton de Daron; il visite Aschdischad, lieu de
priéres; comment, condamné par ses propres
paroles, il se trouva contraint de s'en aller;
sa mort,

XV. Comment l'impie roi Arschag, excité par la

234

calomnie du méchant Dirith, fit périr Knel fils
de son frére; il est réprimandé pour ce fait par
l'homme de Dieu, Nersés;le roi ordonne de tuer
son autre neveu Dirith ; il prend pour femme la
veuve deKnel ; il fait amenerOlympie (Oghempi)
de la Gréce etla prend pour épouse; elle est em-
poisonnée par le prétre Merdchiounig, sur l'or-
dre de Pharandzém , pendant la communion.
XVI. Le roi des Perses, Sapor, invite chez lui
Arschag roi des Arméniens et lui fait un ac-
cueil des plus magnifiques ; le sbarabed armé-
nien Vasag le Mamigonien, tue le chef de l'é-

curie du roi des Perses. Le roi Arschag préte .

serment de fidélité au roi des Perses sur l'É -
vangile; il viole son serment et s'enfuit. Sa-
por, pour se venger, fait massacrer soixante-
d:x serviteurs de Dieu.

XVII. Sapor, roi des Perses, persécute les chré-
tiens,

XVIII. Vartan estmis à la mortpar le roi Arscha;,
à l'instigation du sbarabed Vasag, frére de
Vartan.

XIX. Le roi des Arméniens, Arschag, massacre
les satrapes sans raison et sans pitié.

XX. Guerre acharnée entre les Grecs et les
Perses; secours apporté par Arschag, roi des
Arméniens, au roi des Perses; il fait passer au
fil de l'épée les troupes grecques. Arschag,
trompé par Antov de Siounie , s'enfuit de la
cour de Sapor, roi des Perses.

XXI. Guerre entre Sapor, roi des Perses, et Ars-
schag, roi de Arméniens ; ce dernier remporte la
victoire.

XXII. Aprés cette premiere bataille, trois com-
bats ont lieu avec les Perses dans le pays des
Arméniens; ceux-ci triomphent encore de
leurs ennemis,

XXIII. Mehroujan Ardzrouni se révolte contre
Arschag, roi des Arméniens; il passe chez le roi
des Perses, Sapor, et commence à susciter la

guerre; il renie Dieu et cause de grandes

calamités au pays des Arméniens.

XXIV. Mehroujan engage le roi des Perses, Sapor,
à continuer la guerre ; il sert de guide à Sapor.
Mehroujan envahitl' Arménie; il s'empare des os-
sements des rois Arsacides; le général Vasag,
aprés avoir triomphé de l'ennemi; reprend ces
ossements,

XXV. Le roi Arschag tente une invasion en
Perse; il attaque le camp du roi Sapor à Tha-
vredch, et le met en déroute.

XXVI. Vin le perse, avec quatre cent mille
hommes, essaye d'envahir l'Arménie; il est
vaincu par les troupes arméniennes.

FAUSTUS DE bYZANCE.

XXVII. Le général perse Antigan, avec une :
armée de quatre cent mille hommes, s'avanee —

our dévaster l'Arménie, le sbarabed arménien
1 ,

Vasag va à sa rencontre à la téte de cent vingt ἢ

mille hommes et le défait, ainsi que son armée.

XXVII. Hazaroukhd, satrape perse, est en- -
voyé par le roi Sapor à la téte de huit cent mille -

hommes, pour envahir l'Arménie; Vasag avec
cent dix mille hommes va à sa rencontre et le
défait, lui et son armée, sur le territoire d'A-
ghdsnik. ,

XXIX. Temaiount Vecemagan, avec une ar-
mée de neuf cent mille hommes, est envoyé par
Sapor, roi des Perses contre Arschag, roi des
Arméniens; le général arménien Vasag le bat
avec toute son armée, 1

XXX. Vahridch, à la téte d'une armée de quatre
millions d'hommes (?), fond sur le roi Arschag ;

, M est défait avec toute son armée par le général
arménien Vasag.

XXXI. Koumant Sapor se vante en présence
de Sapor, roi des Perses [de conquérir 'Armé-
nie]. Il marche à la téte de neuf cent mille
hommes; il est défait et chassé honteusement
du pays des Arméniens,

XXXII. Kéhgan, chef de race, envoyé avec de
nombreuses troupes par Sapor, roi des Perses,
contre Arschag , roi des Arméniens, est défait
par Vasag, général des Arméniens.

XXXIII. Sourén Pahlav, avec une nombreuse
armée, est défait comme ses prédécesseurs.
XXXIV. Abagna Vicemagan, prend parti dans
cette guerre ; il n'est pas plus heureux que ses

prédécesseurs.

XXXV. Zig, chef des secrétaires de Sapor, roi
des Perses, envoyé par ce dernier avec une

armiée nombreuse en Arménie, périt comme

ses prédécesseurs, |

XXXVI. Sourén le perse veut continuer la
guerre aprés Zig; il tombe entre les mains de
Vasag et périt avec ses troupes.

XXXVII. Herevsckoghoum, envoyé parle roi
des Perses avec neuf cent mille hommes en
Arménie, donne aux Arméniens une nou-
velle occasion de trionipher de leurs ennemis.

XXXVIH. Alanozan, à la téte de quatre mil-
lions d'hommes (?), marche, sur l'ordre du roi
des Perses, pour combaitre le roi des Armé-
niens; il est vaincu par Vasag.

XXXIX, Le grand satrape Poiagan, avec ses
quatre cent mille hommes, est exterminé par le
sbarabed arménien Vasag.

XL. Vatchagan, à la téte. d'une armée de cent
quatre vingt mille hommes, marche à la con-

ΨΥ ὟΣ.

ΒΕ SRIPSIPPTSA 5

pc ^

""

to ERI quce

Verts

OG ROAD CE SeMI

LIVRE QUATRIÉME.

quéte de l'Arménie; il est mis en fuite avec ses
troupes par le sbarabed Vasag.

. XLI. Meschgan fait une invasion en Arménie

avec trois cent cinquante mille hommes; il est
vaincu par Vasag et par les troupes armé-
niennes.

XLII. Maroudjan, avec six cent mille hommes
venus contre le roi Arschag , sont battus et ex-
terminés par le sbarabed Vasag.

XLIII. Le chef des Zintags, à la téte d'une ar-
mée de neuf cent mille hommes, fond sur leroi
arménien ; il est défait avec ses troupes par le
général Vasag.

XLIV, Le prince royal Bab, possédé par les

. dev, commet des abominations.

XLV. Saguesdan, grand maitre de la garde-robe
du roi Sapor, est envoyé par ce dernier en Ar-
ménie ; il est mis-en fuite parle général armé-
nien Vasag.

XLVI. Schabesdan, grand maitre dela cour, venu
avec une armée de cinq millions d'hommes (?j
en Arménie, est entiérement défait par les troupes
arméniennes.

XLVII. Le grand-maitre de la garde-robe des
Mages, avec cent quatre-vingt mille hommes,
livre bataille au roi des Arméniens; il est défait
comme ses prédécesseurs,

XLVIIL L'intendani général des vivres, avec
neuf cent mille hommes, arrive pour combattre
les troupes du roi des Arméniens; il est défait
par eux et le général Vasag, à Saghamas.

XLIX. Mergan, avec quatre cent mille hommes,
présente le combat au roi des Arméniens; il est
défait par Vasag et les troupes arméniennes.

L. Désorganisation du royaume d'Arménie; plu-
sieurs satrapes arméniens se révoltent et pas-
sent du cóté de Sapor, roi des Perses; affüi-
blissement du royaume d'Arménie.

LI. Les satrapes restés en Arménie viennent se
réunir chez le catholicos arménien Nersés, pour
porter plainte contre leur roi Arschag, qu'ils
abandonnent.

LII. Le roi Sapor fait en ce moment cesser la
guerre avec Arschag , roi des Arméniens, et
l'engage avec des promesses à conclure la paix.

LHI. Le roi Sapor fait de nouvelles proposi-
tions à Arschag, roi des Arméniens; ce dernier
se rend à son appel et meurt.

LIV. Sapor, ayant interrogé les Mages et les
Chaldéens, cherche àsonder Arschag ; il le fait
jeter dans le cháteau de l'Oubli (Aniousch J, et
fait endurer une mort eruelle au sbarabed ai-
ménien Vasag.

LV. Invasion et dévastation de l'Arménie ; cap-

235

tivité [arménienne] emmenée en Perse; mort
cruellede la reine Pharandzém, et ruine totale
des villes et du pays entier.

LVI. Martyre du prétre Zouith en Perse.

LVII. Invasion tentée par Sapor, roi des Perses,
afin d'exterminer entierement le reste( des ha-
bitants] de l'Arménie; malheurs sans nombre
endurés par ces derniers.

LVII. Calamités que Vahan et Méroujan font
subir au pays des Arméniens; Vahan et sa
femme sont mis à mort par leur propre fils.

— 9 —Á —

LIVRE QUATRIEME.

CANONS CHRONOLOCIQUES DE L'HisroinkE p'An-
MÉNIE, DU PAYS DES ENFANTS DE TuHOROOM.

CHAPITRE I.

Comment, aprés une longue guerre, le roi des Perses ,
Nerséh, éleva aw tróne Arschag, fils de Diran, et
coment il envoya ce dernier dans le paysdes Ar-
méniens avec son pere Diran et avec tous les caplifs.

La paix et l'amitié étant rétablies entre l'enpe-
reur des Grecs et le roi des Perses Nersch, [les deux
souverains] s'empressérent de remplir ponctuelle-
mentleurs engagements. L'empereur grec renvoya
les captifs au roi des Perses Nersóh qui,. aprés
avoir investi Arschag (1) du pouvoir royal, l'ex-
pédia en grande pompe avec son pére, leurs
femmes , tous les captifs, leurs trésors et leurs
biens. C'est ainsi qu'Arschag, roi de la Grande-
Arménie, se mit en route, accompagné de son
pére et de sa famille, traversa le pays des Assy-
riens et entra dans son royaume, oü il réunit tous
(les habitants] dispersés et commenca à régner sur
eux. En ce temps-là, la paix fut rétablie partout,
et tous ceux qui s'étaient enfuis, égarés, ou bien
se tenaient cachés dans des lieux inaccessibles du
pays des Arméniens, revinrent, et, s'étant réunis,
ils vécurent en sécurité sous la protection du roi
Arschag. C'est de cette maniére que l'ordre et la
paix furent rétablis par ces deux souverains dans
l'Arménie, et que la population entiére ne cessa
dés lors de jouir d'une parfaite tranquillité dans
ses possessions et dans ses domaines,

(1) Arsace ou. Arschag IIT, fils de Diran II, régna cn
Arménie de l'an 341 à 370 de notre ére. — Cf. Moise de.
khoréne, /Iis£. d'Arm., liv. HI, ch. 18.

236
CHAPITRE II.

L'ordre est retabli et reconnu dans toute l'étendue du
pays ; rétablissement du royaume d'Arménie.

Zn ce,temps-là, le roi Arschag se mit à la re-
cherche des généraux de la race des vaillants
Mamigoniens ; car ils avaient été ses peres nourri-
ciers. 1] les rencontra dans leurs propres domai-
nes , dans des lieux inaccessibles du pays de Daik
et les fit rentrer à son service ; car, pendant la dé-
mence de Diran, ils s'étaient refusés à prendre
part aux affaires des Arméniens. Le frére ainé,
Vartan, fut rétabli par lé roi dans ses droits
de chef de sa famille; le second frére, Vasag,
nourricier du roi, fut nommé généralissime (sba-
rabed) de l'armée, et le plus jeune fut investi d'un
commandement militaire. Arschag, à l'exemple
des rois ses prédécesseurs, fit rentrer dansledevoir
les chefs de toutes les grandes familles avec leurs
troupes, en désignant à chacun d'eux leurs fonc-
tions. Les grands une fois soumis, il partagea les
troupes et leur confia la garde des frontiéres de
l'Arménie de tous les cótés,

Le pouvoir royal fut dés lors rétabli dans le
pays des Arméniens comme par le passé; les
grands rentrérent dans l'exercice de leurs charges,
et les commissaires remplissaient leurs fonctions.
On voyaità la téte des gouverneurs et des adminis-
trateurs, chargés de pourvoir aux besoins des ha-
bitants du pays, dans les villes et dans les villages,
la famille des Kénouni, [dont les membres] furent

investis de la haute direction des affaires, L'armée :

entiére avec tout ce qui en dépend , c'est-à-dire
les munitious d'armes, les piques, les arcs, les
étendards ornés d'aigles et de faucons , ainsi que
le commandement des troupes, en temps de
guerre, furent confiés aux descendants de l'an-
cienne famille des Mamigoniens, qui furent in-
vestis des charges de stratélates et de sbarabed.
Ces personnages étaient renommés pour leur in-
trépidité, leur courage, leur dextérité, leur valeur
militaire, leur célébrité et leurs bonnes ceuvres;
on eüt dit que c'étaient des gens auxquels. 16
ciel méme accordait l'administration militaire
dans toute-l'étendue de la Grande-Arménie. Les
membres de ces deux maisons, ainsi que ceux de
la noblesse qui venait aprés eux , décorés des ti-
tres de gouverneurs, obtinrent le droit de s'as-
. Seoir en présence du roi sur des coussins, de
porter les insignes d'honneur sur leurs tétes ; sans
parler des chefs des grandes familles qui, en leur
qualité de gouverneurs, étaient aussi admis au
palais, à l'heure du repas, et occupaient neuf

FAUSTUS DE DYZANCE.

cents coussins parmi les convives, sans compter -
un nombre considérable de serviteurs au service

du palais.

CHAPITRE III.

Saint Nersés; son origine ; comment il fut choisi

comme évéque du pays des Arméniens,

Les chefs de plusieurs grandes familles et de
différentes races, les grands qui avaient leurs pro-

pres soldats et leurs banniéres, tous les sotrapes

et les nobles, les chefs et les princes, les généraux
et les gardiens des frontiéres, se réunirent chez le
roi Arschag pour délibérer sur le choix d'un
chef |spirituel], qui füt digne d'occuper le siége
patriarcal et de garder les brebis dti Christ, La
décision qui fut priseau conseil, et qui füt accueil-
lie en général par tous les assistants, consistait à
trouver parmi les descendants de la maison de
Grégoire [l'Illuminateur] quelqu'un qui fut digne
"étre choisi comme chef [spirituel]. Tous, s'adres-
sant au roi, lui dirent; « Puisque Dieu 2 voulu
rétablir votre royauté,, il faut que le patriarcat
spirituel reste aussi dans cette famille, Car, avec
la restauration de ce siége, il y aura une notable
amélioration des mceurs dans notre pays...»

Alors les nombreuses troupes de toute l'Ar-
ménie demandaient et proclamaient celui qui se
nommait Nersés, C'était le fils d'Athanakinés
et le petit-fils du grand patriarche Iousig, fils de
Verthanés , fils du grand et du premier Grégoire;
sa mére avait nom Bambischen et était soeur du
roi Diran. Dans son enfance, il fut élevé à Césarée,
ville de Cappadoce (Kamir), oü il recut son ins-
truction sous la direction de maitres fidéles, et
oi il acquit l'affection de ses condisciples. Entré
dans le monde, il se maria jeune encore (1). En
ce temps-là, il était au service militaire , et oc-
cupait la charge de chambellan particulier du roi
Arschag, qui lui accordait une entiére confiance
dans toutes les affaires intérieures et extérieures
du royaume.

Nersés était d'une taille élevée et agréable, d'une
beauté si attrayante que personne ne l'égalait sur
la terre; à ceux qui le voyaient , il inspirait non-
seulement de la sympathie, mais encore de l'ad-
miration, voire méme une certaine crainte; son

courage dans la guerre était envié par tout le

monde. Il se nourrissait de la crainte du Seigneur

(1) Nersés, au dire de Moise de Khoréne (Hist. d'Arm.,
liv. III, ch. 16), était en ce momentà Constantinople, oü
il était venu pour épouser la fille d'un grand personnage,

nommé Aspion. — Voir plus haut, p. 229, note 2.

A MR cn

irte c Ar Luca pu S cii cr Me go re

LIVRE QUATRiÉEME.

Dieu, en conservant ses commandements, Chari-
table, pieux et prudent, il possédait une sagesse
infinie; c'était un juge impartial , modeste, aimable
et doux ; il aimait les pauvres ; les saintes lois du
mariage étaient sacrées pour lui, et son amour
pour Dieu atteignait la perfection. Il aimait son
prochain , selon les commandements, autant que
son áàme. Bien qu'au service militaire, sa conduite
était trés-réguliére: Malgré sa jeunesse, il vivait
selon les préceptes du Seigneur, dans la voie de
Ja justice. Sa maniére d'étre habituelle envers ses
égaux était à l'abri de tout reproche. Il était in-
fatigable , plein de zóle pour la gloire de Dieu et
[enflammé] d'un amour ardent pour le Saint-Es-
prit. Tel était cet homme, parfait et accompli
en tout. Il aimaitles pauvres et les malheureux, et
il en avait soin au point de partager avec eux non-
seulement ses vétements, mais encore sa nourri-
ture. Il portait secours aux affligés, à ceux qui
étaient dansla douleur, et s'offraittoujours comme
protecteur et médiateur des opprimés.

Nersés, ce jeune homme à la taille grande et
clancée, à la chevelure abondante et flottante,
portait un vétement riche et élégant, etse tenait
debout derriére le roi, portant en main l'épée
royale, qui était d'acier et enfermée dans un
fourreau d'or avec une ceinture ornée de perles
et de pierres précieuses. Aussitót toute l'assem-
blée commenca à crier à haute voix : « C'est
Nersés qui doit étre notre pasteur ! » Ayant en-
tendu cette acclamation, Nersés refusa d'accepter
[le mandat] dont il se disait indigne. Cependant
l'assemblée ne cessait de persister dans sa résolu-
tion et continuait à crier devantle roi: « Per-
sonne excepté lui ne sera notre pasteur ; personne
excepté lui n'occupera le siége. » Mais lui, à
cause de sa grande humilité, se considérant in-
digne [d'un tel honneur], s'avanca et fit des rap-
ports mensongers sur sa propre personne, s'ac-
cusant d'iniquité et de péchés qu'il n'avait jamais
commis. La inultitude, de méme que le roi, en
l'écontant , poussérent des éclats de rire, surtout
quand il se calomniait ainsi lui-méme. Cependant
les troupes qui étaient présentes répétaient unani-
mement et à haute voix : « Queles péchés commis
par toi retombent sur nous et sur nos tétes ; nous
prenons sur nous-mémes et sur nos enfants toutes
les actions [que tu as commises]; mais toi, re-
prends l'eeuvre de ton bisaieul Grégoire [l'Illumi-
nateur] et renouvelle parmi nous son patriarcat. »
Comme il ne savait que répondre à ces paroles, il
se mit à blàmer les troupes en disant : « Vous étes
des hommes iniques et impurs; c'est pour celo
que je ne veux pas étre votre pasteur et que je ne

297

puis pas prendre sur moi vos péchés : je ne suis

pas injuste, je ne tolérerai pas vos méchancetés,

Oui, vous m'aimez aujourd'hui, mais c'est en

vain; demain vous me hairez et vous me consi-

dérerez comme votre ennemi, car je deviendrai

pour vous une lourde massue que vous appelez

sur vos tétes, Ainsi laissez-moi trainer ma vie mi-

sérable, remplie de péchés, sans d'autres soucis,

en attendant le jugement dernier. » Mais la mul-

titude des guerriers faisait entendre son acclama-

tion, en disant : « Eh bien, nous ne voulons quetoi,

pécheur, pour étre notre pasteur ! » Sans doute ce
n'était que la Providence divine qui les faisait per-
sister tous dans leur résolution. Alors le roi Ar-
schag , s'enflammant d'une grande colére, se re-

tourna vers Nersés, qui, ensa qualité de chambellan,
tenait l'épée royale avec la ceinture, et, l'arrachant
de ses mains, il donna ordre de le lier en sa pré-
sence , de lui couper ses cheveux bouclés, longs,
épais, magnifiques, incomparables pour leur
beauté , et d'arracher ses riches vétements. Puis
il donna l'ordre d'apporter les habits sacerdotaux
et de l'en revétir; en méme temps le roi fit ap-
peler le vénérable évéque Faustus (Fausdos) pour
qu'il lui conféràt le diaconat par l'imposition des
mains. à |

Pendant qu'on lui coupait les cheveux, plu-
sieurs des personnes présentes ne purent retenir
leurs larmes et ne pas exprimer leurs regrets, à
cause de leur beauté, en apercevant son visage
complétement méconnaissable. Mais aussitót qu'on
le vit orné de la beauté du Christ, aussitót que
la gráce divine l'appela à veiller sur la maison
du Christ, plusieurs des assistants éprouvérent une
immense joie.

C'était le Seigneur lui-méme qui avait inspiré
dans les ceeurs de tous ces gens le choix du pas-
ieur qui pouvait étre leur guide et qui devait
ieur montrer le chemin dela vie. Faisant encore
partie de l'armée, bien qu'il en portát le costume
extérieurement, il avait intérieurement revétu le
Christ. La vie qu'il menait était empreinte d'une
noblesse exemplaire. Dans son cceur, il se croyait
crucifié avec Jésus-Christ; il partageait avec lui
sa sépulture, et, semblable à un juste, il attendait
avec un ferme espoir la Résurrection,

Tout cela le rendait vraiment digne du siége
patriarcal et dela chaire occupée par ses péres et
par l'apótre Thaddée, et digne également de eet
héritage matériel légué par saint Grégoire. Aussi,
comme c'étaitle Seigneur qui l'appelait à cette
charge , c'était lui qui avait mis dansle coeur de
tout le monde de l'en trouver digne et de le de-
mander, De son οὐϊό, il se trouvait indigne du haut

238

rang auquel on voulait l'élever; lui, toujours si
craintif et si humble, ne cédant qu'à la violence.
au désir unanime, à l'ordre de Dieu et à ce qui
fut prédit à Iousig dans sa vision: « Un homme
sortira de ta race qui sera le flambeau illumina-
teur de tout son pays. »

CHAPITRE IV.

Comment Nersés fut. emmené à Césarée ; nombreux
miracles accomplis par Dieu; aposlolat et. direc-
lion religieuse que Nersés donna à som. troupeau.

On réunit alors les plus grands princes pour
accompagner Nersés qu'on avait tant. désiré, et
pour aller là oà on avait l'habitude de consa-
crer les patriarches. Une multitude d'évéques
se rassembla pour cela chez le roi, et tous, tant
qu'ils étaient, consentirent à élire Nersés et à l'é-
lever sur le siége patriarcal. Avec le consente-
ment unanime de tous les évéques, du roi et. des
laiques, Hair, principal chef des eunuques, Paka-
rad, grand prince investi du commandement mi-
litaire, Daniel, grand. prince de Dzop ; Méhantag
Reschdouni; Antov, prince de Siounie; Archa-
vir, prince de Schirac et d'Arscharouni ; Noin,
prince du second Dzop; Barkev, prince de
la maison des Amadouni, munis de lettres au-
thentiques de la part dau roi pour le catholicos
Eusebe, furent envoyés avec une quantité de
présents magnifiques à Césarée, capitale de la
Cappadoce (Kamir), afin que saint Nersés y füt
consacré catholicos de la Grande-Arménie,

Arrivés dans cette ville, ils éprouvérent la plus
grandejoie, en voyantle catholicos des catholicos,
le saint, le cclébre, le bienheureux, le magnifique
et l'admirable Eusébe, Ils lui remirent la lettre
du roi Arschag, en étalant devant lui les présents
qu'ils avaient apportés, L'archevéque Eusébe ac-
cueillit les envoyés avec beaucoup de considé-
ration et d'apres les regles canoniques et les lois
établies par les apótres, et convoqua chez lui
beaucoup de saints évéques pour qu'ils conféras-
sent par l'imposition des mains à saint Nersés le
pontificat de la Grande- Arménie. Alors un grand
miracle éclata : à peine étaient-ils entrés dans
l'église qu'une colombe blanche descendit sur
lautel à la vue de tout le clergé et de tout le
monde. Puis, au moment oi le grand pontife Eu-
sie faisait son entrée, accompagné de préetres et
d'un saint archiprétre, qui avait nom Basile, la co-
lombe quitta l'autel, et, s'arritant sur cc dernier,
elle $e posa sur lui pendant plusieurs heures.
Aussitót l'heure du sacre arrivée, on. vit la co-

FAUSTUS DE BYZANCE.

lombe s'envoler loin de saint Dasile et se placer -

sur la téte de Nersés.

A la vue de ce miracle et de ce prodige de

Dieu qui s'accomplissaient sur cet homme, tout

le peuple et le grand archevéque Eusóbe étaient —

frappés d'admiration. Alors une acclamation gé-

nérale se fit entendre : « Tu as plu à Dieu, et

Pl'Esprit de Dieu s'est arrété sur toi ; » car c'était
vraimentainsi quele Saint-Esprit étaitjadisapparu
sur le Seigneur. Aprés l'imposition des mains, on
fit asseoir Nersós sur le siége épiscopal, on lui
rendit honneur et plusieurs personnes disaient :
᾿Εγχωμιδ, ce qui signifie : « Le Saint-Esprit s'est
arrété sur lui, » Cependant Nersés ne cessait de
se croire indigne de l'accomplissement de ces fa-
veurs, On le fit partir avec la plus grande pompe,
accompagné par les grands satrapes arméniens,
Tous , revétus de la gloire spirituelle , rentrérent
dans le pays des Arméniens. Le roi Arschag alla
au-devant d'eux jusqu'à la montagne nommée
Arioutz (Lion), oü ils se rencontrérent pleins de
joie ; et, aprés s'étresalués et bénis mutuellement,
ils rentrérent dans l'intérieur du pays.

C'est ainsi qne saint Nersés s'installa sur le siége
patriarcal. Durant son pontificat, la paix ne cessa
de régner dansle pays. En effet, dans toutes les
occasions de sa vie, il ne fit qu'imiter l'exemple
de son bisaieul Orégoire le Grand, car il avait
hérité de son ineffable bonté, II réhabilita l'apos-
tolat de ses ancétres, et continua leur ceuvre,

. C'est-à-dire qu'il prit soin de garder [son trou-

peau] intact contre les attaques des ennemis vi-
sibles et invisibles. Il ressemblait aux premiers
arbres, il portait les mémes fruits, gráce à son
enseignement et à sa vigilance pastorale, en don-
nant [à ses fidéles] une páture utile et spirituelle,
La gráce divine était si grande en lui que, lors-
que l'occasion se présentait, il faisait des prodiges
de guérison sur les malades. Non-seulement il
convertissait les égarés, mais il faisait des miracles
plus grands encore; il finissait par convaincre les

obstinés endurcis, en leur inspirant dea crainte, -

ct en persuadant ceux. dont les cceurs étaient ou-
verts aux douces paroles de l'enseignement.
Nersés renouvelait les églises dévastées et réta-
blissait.les autels renversés. Hl préchait le re-
pentir à ceux dont la foi était chancelante, pour
qu'ils puissent se sauver en croyant en Dieu. ll
consolait ceux qui croyaient, en leur inspirant
l'espérance des biens écternels qui les attendaient,
Occupant la chaire de Thaddée et marchant dans
la voie de ses péres, il devint un fils digne d'eux.
11 faisait taire la médisance et empéchait [la pro-
pagation] de l'iniquité, soit par les paroles, soit

——

a

TRE

ul z-
HP.

vérité ,

DN oth:

lapins alan

es s μον

-

τῷ

3

rS COR

τ ΩΝ

i1

- [second] avénement ,

vise i — ie

(par les actions, Prét à embrasser la mort pour la
il applaudissait et encourageait avec
| joie τ succés du juste. La pluie de son ensei-
Benement, en fécondant la justice, la nourris-
—$3it et la rendait capable de recevoir la béné-
- diction et; de porter des fruits, Dans toutes les
- localités de la Grande-Arménie, οἱ jadis ses
ancétres avaient semé.la prédication de la parole
de vie, lui aussi fit tomber la pluie, et, patient
moissonneur, il participait à l'eeuvre des semeurs.
En arrosant et en faisant croitre l'herbe, il mul-
tiplia la moisson abondante dans le grenier du
royaume de Dieu. Oui, c'était vraiment un suc.

' cesseur digne de ses ancétres.

I! possédait un pouvoir immense pour accom-
pir des prodiges indicibles. Pratiquant l'eeuvre
de la charité, il donnait par là le bon exemple,
et par son enseignement il ouvrait en général les
portes fermees de l'esprit de tout le monde, en
engageant à faire le bien, D'un cóté , il enseignait
l'amour, l'espérance, la foi,la sainteté, la dou-

; ceur, Thumilité, la clémence, la sollicitude pour

le soutien des indigents et l'espérance de la pro-
messe faite parle Christ ; d'un autre cóté, il rap-
| pelait le juste chátiment par le feu inextinguible
et par les supplices sans fin qui auront lieu au
lorsque viendra le Fils de
Dieu, Jésus-Christ. Par ce moyen, il suscita une
telle crainte, que tous ceux qui habitaient le
territoire de l'Arménie crurent [à ses paroles]
et se hátérent de distribuer leurs biens aux pau-
vres, et cela avec une grande joie.

Nersés se mit en route et arriva dans le pays
de Daron, οὐ il convoqua tous les évéques de
l'Arménie. Réunis dans le village d'Aschdichad ,

-oü était construite la premiére église, la mere

de toutes les églises, et ou ordinairement les an-
ciens convoquaient. les assemblées synodales, ils
commencérent à délibérer sur le rétablisseraent

:de l'ordre dans l'Eglise et l'unité dans la foi.
"Tous se montrérent unanimces dans ce concile, en
établissant des regles générales et obligatoires pour

tous les ordres monastiques du pays des Armé-
niens, à l'exception du mariage. Le saint pontife

Nersés imposait une seule chose à tous : c'étaieat

les institutions apostoliques, c'est-à-dire que tous
devaient, par leurs conseils, par la persuasion et
le zéle, guider le peuple dans la voie des bonnes
ceuvres. Nersés était le premier à faire ce qu'il en-
seignait aux autres; en général, c'est ainsi qu'il

"voulait qu'on agit dans tous les cantons , dans

toutes les contrées, dans tous les lieux et. dans
tous les endroits du territoire de l'Arménie. Il
ordonna de choisir les lieux les plus commodes,

LIVRE QUATRIÉME. 939

-

pour y construire des hospices, pour y réunir les
malades, les lépreux, les paralytiques, enfin tous
ceux qui étaient atteints d'une maladie: quei-
conque, On établit simultanément des hópitaux
pour les lépreux et pour les malades ordinaires,
en pourvoyant aux besoins de chaque jour et en
fournissant aux pauvres le nécessaire. Cet ordre
venait du grand pontife Nersés et était [en méme
temps ] l'avis du saint conseil, à savoir, que les

malades devaient rester dans leurs demeures pro-

pres et ne pas les quitter pour aller mendier,
mais ne pas méme en franchirles portes, et que
tout le monde füt obligé de venir à leur secours.
« Il ne faut pas, disait-il, que l'ordre dans le pays
en souffre; il faut qu'en général chaque homme,
mfi par la charité et la crainte, leur apporte des
aliments et pourvoie à leurs besoins, »

C'est ainsi que Nerses organisa, construisit,
établit toutes ces choses; il enseigna à toutle pays
mille autres moyens de pratiquer la charité, en
rétablissant les institutions de ses póres. À ceux
qui, dans leur désespoir, s'abandonnaient aux la-
mentations et aux pleurs sur les morts et se fai-
saient beaucoup de mal, Nersés préchait l'espé-
rance de la Résurrection, persuadant aux hommes
que la mort n'est pas éternelle, et qu'ils renai-
trontunjour, que le Seigneur viendra, qu'il y aura
une renaissance par la Résurrection et que chacun
aura sa récompense selon ses actions, Il conseil-
lait de respecter les lois du mariage, de se garder
une fidélité mutuelle ; surtout de ne pas contracter
de mariage avec de proches parents, d'éviter l'in-
ceste, de ne pas avoir de rapports illicites avec ies
filles d'une beauté remarquable, comme ceija était
arrivé une fois, Il établit comme regle, de s'abs-
tenir complétement de la chair des animaux et
de l'usage du sang | pour la nourriture], de ne
pas s'approcher sane femme pendant l'époque
de ses menstruations, parce qu Ἢ trouvait toutes
ces choses impures devant le Seigneur. .

Nersés envisageaitl'astuce, les murmures, l'a-
varice, l'envie, le désir, l'iniquité, la sodomie, la
lácheté, la médisance , livrognerie, la gour-

. mandise, la violence, l'adultére, la vengeance,

le mensonge, l'inimitié,la cruauté, le faux témoi:
gnage, l'effusion du sang, le meurtre, enfin toutes
sortes d'abominations, comme il envisageait ceux
qui n'avaient pas foi en la Résurrection, qui pleu-
raient leurs morts avec désespoir, et 1] les estimait
également dignes de la perdition. 1l prescrivait au
pays entier, à commencer par le roi et par les
grands jusqu'à ceux qui avaient quelque autorité
sur leurs proches, d'avoir compassion des servi-
teurs, des humbles, des disciples, de les aimer

240

comme leurs proches et de ne pas les accabler
d'impóts outre mesure , en leur rappelant qu'eux
aussi ils ont un maitre dans le ciel. De méme, il
ordonnait aux serviteurs d'avoir une parfaite
obéissance envers leurs seigneurs, afin de mériter
la récompense de la part de Jésus-Christ.

De son temps, les églises restaurées jouissaient
d'une paix parfaite. Partout les évéques se
voyaient entourés d'honneurs et de considération
dans toute l'étendue de la Grande-Arménie, La
prospérité dans toute sa. plénitude régnait dans
l'Église en. général : la pompe et la magnificence
ornaient les principales églises, le nombre du
clergé augmentait chaque jour. Il multiplia le
nombre des églises dans les villages et dans les
déserts, On peut en dire autant des moines.

Dans tous les districts de l'Arménie, il fonda
des écoles pour les langues grecque et syriaque.
Il fit rentrer dans leur patrie beaucoup. de cap-
tifs malheureux et affligés, les uns par la rancon,
les autres par la crainte qu'il inspirait, en pré-
chant la gloire du Christ. Les veuves, les orphe-
lins, les indigents, trouvaient toujours chez lui un
asile et la nourriture, les pauvres la consolation :
son palais et sa table étaient toujours préts à re-
cevoir les indigents, les étrangers et les hótes,
Quoiqu'il eüt déjà construit à leur usage beau-
coup d'hospices dans tous les cantons, et qu'il les
eüt munis de provisions indispensables pour qu'ils
ne fussent pas dans la nécessité de quitter leurs lits
et d'aller mendier; inspiré par son grand amour
pour les pauvres, il leur laissait cependant la
libre entrée dans son palais; car les boiteux, les
aveugles, les paralytiques, les sourds, les gens
perclus, les malheureux, les nécessiteux , tous
assis à sa table, partageaient avec lui son repas.
Illes lavait tous de ses propres mains; il les oi-
gnait et les pansait ; c'était lui qui donnait à cha-
cun son aliment et dépensait pour eux tout le
nécessaire, Tous les étrangers trouvaient le repos
auprés de lui et sous son toit

Le pays des Arméniens ne posséda jamais un sem-
blable pasteur (1).

(1) Moise de Khoréne (Hisl. d'Arm., liv. III, ch. 20)
raconte dans les mémes termes , mais plus briévement
les bienfaits dont saint Nersés dota son pays durant son
patriarcat. Ce catholicos un des plus illustres de l'Ar-
ménie, occupa le siége pontifical de l'an 340 à 374 de
Mire ere. Un. écrivain arménien du X* siecle, Mesrob le
prétre, nous a transmis une biographie de saint Nersés qui
aeu plusieurs éditions (Madras, 1775; Venise, 1853, dans
la Petite Biblioth. arm.) — Cf. aussi Aucher, Vies des
saints arm., s. verb. Nersos, — Le méme, Fleur de la

FAUSTUS DE BYZANCE. E

CHAPITRE V.

Nersés, catholicos des Arméniens, accompagné de.
salrapes, est envoyé par le roi Arschag vers l'em-.-
pereur Valens; son discours sur la religion, à propos
du fils de l'empereur, est cause de son arrestation et
de son ezil; l'empereur renvoie lcs satrapes avec.
des présents. ]

Or, jl arriva que le roi des Arméniens jugea
nécessaire d'envoyer en Gréce le grand catholicos
Nersés, avec dix satrapes les plus marquants , -
pour renouveler le pacte d'alliance qui existait '
entre le royaume d'Arménie et l'empereur grec. :
lls se-mirent en route et arrivérent au palais im-
périal des souverains grecs. : ;

Vers ce temps-là , Valens (1), le grand souverain
grec, ayant pris parti pour les Ariens, avait em- |
brassé leur hérésie, Quand, à la premiere audience, |
1] vit Nersés, il lui témoigna la plus grande consi-
dération, en lui faisant un accueil magnifique.

Quelque temps aprés il advint que le fils uni- |
que del'empereur, — il n'en. avait pas d'autre, —
tomba gravement malade. Le saint catholicos des |
Arméniens, Nersés, fut engagé par le souverain à
réciter des priéres sur l'enfant. Arrivé en sa pré-
sence, Nerses lui parla en ces termes (2)... .. .

C'est ainsi que saint Nersés parla à l'empereur; |
de plus il ajouta à ces paroles : « Dés aujourd'hui |
nous t'indiquons un terme de quinze jours pour |
que tu puisses bien penser au bienfait que nous -
te proposons. Si pendant ce temps ou jusqu'au |
dernier jour de ce terme, tu n'embrasses pas la -
vraie foi, pour que tu comprennes que tout ce 1
que je viens de dire devant toi est juste et fidele, Ὁ
tu auras lesigne que voici : ton enfant mourra! »

Pendant que Nersés parlait en présence de ἤ
Valens, ce souverain l'écoutait, gardant le plus |
profond silence. 1l était assis les jambes croisées, -
appuyé sur le coude, la main sous le menton, |
Telle était l'attitude de Valens pendant tout le.

discours de Nersés, dont toutes les paroles étaient:

uu

vie des saints, page 218. — P. Karékin, JIist. de la ει
Grm., p. 129 οἱ suiv. *
(1) Selon Moise de Khoréne ( Hist. d'Arm., liv. WW,
ch. 21), ce fut vers l'empereur Valentinien 1, collegue
de Valens, que saint Nersés fut envoyé par le roi dArmé- —
nie. Ces deux opinions sont erronées ; c'était l'eznpere A"
Constant qui régnait à Constantinople lors du voyage -
de saint Nersés (Lebeau, Hist. du Das-Empire, éd. —
Saint-Martin, t. II, liv. X, 19). u

oM

f

(2) Le discours de Nersés à l'empereur est une profes-
sion de foi orthodoxe que nous n'avons pas cru néces- -
saire de reproduire ici. À

LIVRE QUATRIÉME.

fidélement inscrites par des secrétaires gavde-
notes qui se tenaient debout devant l'empereur.
Enfin [Valens], s'enflammant d'une colere violente,
- ordonna de charger le saint pontife arménien,
Nersés, de chaines de fer, de le jeter dans une
- prison, de l'y garder jusqu'au moment οὰ il se
- déciderait quelque chose : la guérison ou la
mort de l'enfant. Mais, aussitót les quinze jours
écoulés, le fils de l'empereur, son héritier unique,
mourut, Aprés l'avoir grandement pleuré, il or-
donna d'amener en sa présence saint Nersés, et,

l'appelant à lui, il lui demanda : « N'est-ce pas
- vous, chrétiens, qui étes la cause de la mort de
- l'enfant? » Nersés répliqua en disant : « Aprés les
paroles dites par moi, Jésus-Christ a prolongé

pendant quinze jours (la vie de l'enfant] pour
que vous ayez le temps de vous convertir [à la
vraie foi]; mais vous ne l'avez pas fait; et c'est
pour cela que l'enfant est mort; Pourtant, si main-
- tenant, toi et tes familiers, croyez en Jésus-Christ,
Fils de Dieu, il peut ressusciter ton fils. » A ces
paroles, l'empereur s'emporta à un tel point qu'il
voulut lui faire subir la mort la plus cruelle, Mais
les grands dignitaires du palais et les conseillers,
s'approchant de l'empereur, lui dirent : « C'est un
des envoyés d'un grand souverain, et il vient d'un
pays lointain de la part d'un roi puissant : il ne
faut pas qu'il souffre le moindre mal chez nous.
Autrement, une inimitié fácheuse vaéclater bientót
et uneguerre désastreuse s'engagera entre nous et
le grand roi des Arméniens, [Sans doute], ce
n'est pas d'apres la parole [ de cet homme] que
l'enfant pouvait vivre ou mourir. » Ils parlérent
longtemps dans ce sens, mais ils ne parvinrent pas
à apaiser le courroux de l'empereur. Si d'un
cóté les choses prenaient de plus en plus un ca-
ractére sombre, de l'autre toute la multitude, à
laquelle se joignirent aussi les troupes, insistait
fermement pour que l'homme en questioni ne füt
pas mis à mort, Enfin on parvint, et cela avec
beaucoup de peine, à convaincre l'empereur de
ne pas le faire tuer; le persuader de laisser aller
Nersés dans son pays était chose impossible. Ce-
pendant l'empereur était mis dans une telle po-
sition, qu'il devait consentir seulement à l'exiler.
En agissant ainsi, les sages conseillers pensérent
avec raison qu'une foisen exil, Nersés conserverait
la vie, qu'ensuite il pourrait conquérir sa liberté,
et que de cette maniére la guerre n'éclaterait pas
entre les deux royaumes. Ils dirent : « Nulle part,
dés les temps les plus reculés, on n'a vu, ni entre
les nations ennemies, ni en temps de guerre, qu'un
ambassadeur füt jamais détenu, ni surtout qu'il
ait été menacé de mort, sans parler déjà d'un

MAR APAS CATINA.

241

personnage aussi considérable que l'est le chef
[spirituel] d'un pays entier; car le roi de leur
pays et lui sont égaux , dit-on. Le pays entier,
d'oü ces envoyés sont venus, aime grandement
cet homme, et il y jouit dela plus grande célébrité,
Ceux qui l'accompagnaient ont raconté quil est
non-seulement un des personnages les plus in-
times du roi, mais qu'il est méme son parent. En
un mot tout le pays le chérit. »

Le roi répondit à cela : « Tout ce que vous
venez de dire, hommes sages, serait bien pensé si
la chose était ainsi, Car, si Nerses était autorisé
parson maitre à me transmettre tous ces reproches
humiliants, on n'aurait pas le droit d'accuser
l'ambassadeur, de le blàmer ou de l'en punir.
Mais cet homme a commencé de son chef à m'a-
dresser des reproches, de son chef il s'est fait
garant de la mort de mon fils, et il est méme
allé jusqu'à dire : « Oui, c'est moi qui l'ai tué. »
Son roi l'avait envoyé ici pour consolider l'amitié
mutuelle, et le voilà qui introduit la mort chez
nous; par conséquent i| est dangereux méme
pour son roi. Il est responsable d'avoir agi deson
gré, il est condamnable pour avoir fait tout cela,
j en suis convaincu, à l'insu de son roi. »

Par conséquent l'empereur ne fit aucune at-
tention à ce qu'on venait de dire, 1] donna
l'ordre d'exiler le bienheureux Nersés et de
l'envoyer dans une des iles dela grande mer dé-
serte et inhabitée , οὰ il n'y aurait ni eau pour
boire, ni aliment quelconque, afin qu'il y mou-
rüt de faim, [Apres quoi] , Valens réunit chez lui
les évéques, les prétres et les diacres de toutes
les villes de l'empire qui confessaient la foi or-
thodoxe , il en forma une assemblée nombreuse
et il leur proposa d'embrasser la fausse doctrine
dela secte arienne, de retourner dans leurs diocéses
respectifs et de convertir leur troupeau à la foi

.des Ariens. Mais, comme personne parmi eux

ne voulut y consentir, il les fit tous bannir dans
des pays étrangers, de sorte que personne d'eux ne
rentra dans son foyer. A leurs places, i1 nomma
des pasteurs impies et envoya de faux évéques
dans toutes les villes. C'est ainsi que le trouble et
l'hérésie, entrés dans l'église, l'ébranlérent jusque
dans ses fondements. L'épreuve, l'anxiété et le
péril étaient répandus partout, si bien qu'on
n'avait rien vu de pareil du temps des souverains
d'autrefois : c'était encore pire que la guerre et
les troubles excités jadis par les empereurs ido-
látres, amis des temples paiens. Les vrais docteurs
orthodoxes. furent remplacés par les ouvriers de
Satan; l'anxiété gagna tous ceux qui avaient foi
en Jésus- Christ, et lepeuple en général fut plongé
16

242
partout dans le deuil et dans la tristesse, Car les
ouvriers de Satan envahirent les églises, et, avec l'é-
loignement des pasteurs de leurs troupeaux, les
ouailles se disperserent, et, restées sans chefs, elles
n'avaient [pas d'endroit] ou prigr Dieu.

Pour ne pas seulement obéir aux envoyés de
Satan, les fidéles faisaient leur oraison hors des
villes et des villages, à ciel ouvert, dans des lieux
découverts, A la fin de chaque priére, ils deman-
daient à Dieu qu'il fit cesser les temps difficiles,
qu'il leur rendit leurs vrais chefs, et qu'il les fit
rentrer dans les églises construites par eux-mémes
et dont ils étaient cloignés,

Quant aux princes arméniens , qui avaient
accompagné saint Nersés, Valens leur donna
à tous beaucoup d'argent, et, aprés les avoir
ainsi comblés de présents, il les renvoya. Il les
chargea en méme temps d'une immense quantité
d'or, d'argent et de pierres précieuses pour leur
souverain, voulant de la sorte gagner les bonnes
gráces du. roi des Arméniens, Arschag, et illui
adressa une lettre dans laquelle il accusait Nersés
d'étre l'unique cause de la mort de son fils. En
outre, il congédia les otages du roi d'Arménie,
Arsacides d'origine, qui se trouvaient alors au
palais impérial, c'est-à-dire les deux neveux du
roi, dont l'un se nommait Knel, l'autre Dirith,
en les confiant aux satrapes arméniens. C'est ainsi
que Valens se décida à mettre en liberté ces der-
"niers,

CHAPITRE VI.

'Commeiit Nersés, aprés avoir été exilé dans une {10
déserte, y vécut miraculeusement pendant neuf ans.

L'empereur Valens, aprés avoir «persécuté la
sainte. Eglise dans toute l'étendue de son empire,
aprés avoir éloigné tous les éóvéques de leur trou-
peau enles bannissant dans des pays étrangers, con-
centra tout son courroux sur saint Nersés qui fut
la cause de la mort de son fils unique et chéri; et
se décida à lui faire subir la mort la plus cruelle,
C'était avec beaucoup de peine que les grands et
les conseillers du souverain, qui n'étaient point
de son avis, parvinrent à soustraire Nersés au
danger qui le menacait. Ordre fut donné qu'on
letransportàt dans une ile déserte du grand Occan,
oi il n'y eàt ni eau, “πὶ herbe, ni racine, enfin

rien dece qui est indispensable pour les beroins'

: :
de l'homme, et qui ne füt qu'un rocher cou-

vert de sable, inaccessiblé aux voyageurs et aux
navires,

Nersés fut transporté dans le lieu désigné avec

FAUSTUS DE BYZANCE.

lui, il y avait deux des siens : un diacre /)uinigM

soixante-dix autres personnages, dont les uns
étaient des évéques de différentes villes, les au—-
ires, des clercs de différentes églises, Nersés se.
réjouissaità la pensée qu'enfin il lui était donné
de souffrir pour le nom du Seigneur Jésus-Christ, |
Fils de Dieu, Parmi ceux qui subirent l'exil avec -

Rasdom, et un certain Diranam. Les soixante-dix |
exilés venant de différents lieux une fois montés |
sur le navire, le bátiment partit, et, gráce à 2
vent favorable, il arriva en quinze jours au lieu |
désigné et retourna aprés les avoir. débarqués.
Cette ile couverte de sable était dépourvue de.
tout, inéme d'herbe et d'eau. potable, C'est pour.
cette raison qu'on lavait choisie pour le lieu.
d'exil ou, d'apres l'ordre impérial, ils. furent
tous transportés et oü ils devaient mourir de faim. '
A peine un mois s'éctait-il écoulé que les plus fai- -
bles parmi les exilés, tourmentés par la faim et la.
soif, commencérent à s'épuiser et à s'affaiblir.
Nersés les consolait et les ranimait. , . . . {ἡ}.
Aprés avoir parlé, Nersés ajouta ; « Pliez le ge-)
nou tous ensemble pour que Jésus-Christ nous.
rende dignes de sa miséricorde. » A peine avaient-.
ils plié le genou trois fois et récité l'oraison, qu'un.
vent violent se leva sur la mer et commenca à
jeter dans l'ile une immense quantité de poissons
en monceaux, ainsi qu'une pareille quantité de.
bois. Le bois préparé, ils virent qu'il leur man-
quait du feu pour l'allumer. Tout d'un coup,
le bois s'enflamma de lui-méme et commenca:
à brüler; alors tous se redressérent pour
prier Dieu et lui rendre gráce; puis: ils firent:
cuire le poisson. Cela fait, ils s'assirent et man--
gérent, Ils étaient déjà rassasiés quand ils sen--
tirent le besoin. d'apaiser leur soif. Alors saint
Nersés se levant creusa dans le sable de l'ile, et.
voilà qu'une source d'eau douce et savoureuse |
jaillit; ceux qui s'y trouvaient étanchérent leur.
soif. C'est ainsi que la mer les nourrissait dans cette.
ile. De son cóté, Nersés ne cessait de les encou- ^
rager, 1
Les fréres, jour et nuit, rendaient grácesau Sei
gneur Jésus-Christ, le bénissant sans reláche, Ils
attendaient le coucher du soleil, quand les flots:
de la. mer leur apportaient l'aliment habituel,
pour prendre le repas envoyé par Dieu. Quant à
saint Nersés, il ne prenait son repas qu'une fois.
la semaine, c'est-à-dire les dimanches, Durant.
neuf ans que les fréres passérent dans cette e, Ε
Nersés ne cessa jamais de soutenir leur courage. Ἢ

(1) Nous avons supprimé une longue priéze qu'il nous.
à semblé inutile de repreduire , puisqu'elle ne renfern:e
rien d'historique..

i

, CHAPITRE VIT,

Miracles accomplis par Dieu envers Nersés et Basile.
Jalousie de l'évéque Eusébe contre ce dernier.

Quand l'évéque de la Césarée, Eusóbe, vit la
colombe, descendant miraculeusement du ciel,
s'arréter sur le saint archiprétre Basile de Césa-
rée, il concut une jalousie excessive contre lui, et,
-'* dés ce moment, il le considérait comme son anta-
: goniste et son ennemi. Le bruit s'en était déjà
| répandu par tout le pays, oü l'on racontait que

pendant le sacre du saint catholicos Nersés, [le
-. Saint- Esprit], sous la forme d'une colombe , se
r . posa d'abord sur le saint archiprétre Basile, puis,
s'envolant loin de lui, s'arréta sur le pontife Ner-
»« 85s. Ce bruit courait dans tout le pays de Cappa-
doce. Aux yeux de tout le monde, ce miracle était
. extraordinaire, par conséquent chacun témoi-
- gnait une haute considération à saint Basile. [Ce
.. qui le rendait digne de tout honneur c'étaient]
-. la vie sainte, l'humilité sans bornes, la priere fer-
; vente adressée à Dieu, la modestie de son carac-
-. tere, son amour pour les pauvres et les malhen-
.reux et son aptitude pour les commandements
[de Dieu]. Ayant de vastes connaissances, il était
comme une source intarissable de sagesse,
vom;ne un fidele interprete de la doctrine [chré--
-lienne] ; versé dans la philosophie, il était prét
partont et toujours à fermer la bouche aux hé-
retiques, affermissant chez tous la foi en la
vraie et trés-sainte Trinité, A cause dec tout cela,
en le considérait comme un apótre du Christ,
comme un ange du ciel, en disant que vraiment
il était digne de l'esprit de Dieu. A le voir, on di-
rait l'humilité personnifiée, et, quoiqu'il s'estimát
indigne, tous ceux quisentaient le besoin de s'ins-
truire venaient chez lui et surtoutles chefs des phi-

ee PCI BEER τῆς DAR ier

E

[.
.
t

^
ΕΣ
L1

t
$

h

. eux de leur croyance erronée à la vraie foi, et de
- lasorte il rendait adorateurs de Jésus-Christ beau-
coup de gens. Tout le pays le regardait comme
un étre descendu du ciel. Mais la parole humaine
.est faible pcur rendre toutes ses perfections,
- Cependant, quand saint Basile, rencontrant son
évéque, lui voyait la figure sombre, il s'éloi-
gnait de lui, et, quittant la ville, il se retirait dans
"quelque village, oü il pouvait vivre tranquille-
ment. s

CHAPITRE VIII.

L'empereur Valeps persécute tous les orihodoxes. Il
est cause d'une dispute entre les vrais eroyants

LIVRE QUATRIÉME.

. losophes profanes. 1l convertit plusicurs d'entre?

243

et les Ariens hétérodores. Saint Basile, à la. suite
d'une vision miraculeuse , est contraint d'accepter
le combat, durant lequel, avec l'aide de Dicu, il
triomphe de ses adversaires, en présence de l'évéqne
Eusébe. Comment ce dernier est jelé eu prison et ἡ
meurt. Basile est mis en liberté.

En ce temps-là, Valens , cet empereur impie,
s'armait avec le plus grand acharnement contre
les ouvriers de la. vraie foi , c'est-à-dire contre
ceux qui croyaient sincérement en Jésus-Christ,
ie confessant vrai Fils de Dieu, engendré par le
P'ére et consubstantiel avec lui. Il était prétà sus-
citer la persécution. générale accompagnée de
supplices et de tourments, à prescrire à tous
[d'embrasser la doctrine arienne] et à l'imposer
avec son autorité,

Alors les fanatiques docteurs de la secte
arienne, se réunissant, dirent : « Souverain, per-
mets-nous d'entrer en combat avec nos adversai-
res et de discuter avec eux; alors nous verrons
lequel des deux partis remportera la victoire, et
on n'aura pas le droit de dire que nous avons
triomphé | de nos advers»ires] parla force. » L'em-

| pereur Valens accepta cette proposition avec joie.

Il choisit des hommes éloquents et d'habiles dia-
lecticiens, qu'il croyait profondément versés [dans
l'art], parmi les faux évéques de la secte avienne.
Il envoya vers Eusébe, évéque de Cósarée, de-
mander que celui-ci indiquàt le jour pour la dis-
cussion qui devait avoir lieu ensa présence et qui
prouverait jusqu'à l'évidence de quel cóté est la
vérité, Le jour des conférences une fois fixé, l'é-
véque Euscbe, aprés avoir réuni tous les clercs
cliez lui, commenca de concert avec eux à penser
sérieusement à l'issue de l'affaire ; et comme c'était
un homme qui n'avait pas le don de la parole, il
était fort inquiet des réponses qu'il devait donner
à ses adversaires, Dans ce conseil , on se décida
d'envoyer vérs le bienheureux Basile pour l'en-
gager à venir, « parce que, disait-on, il a ia parole
puissante et que lui seul a la gráce de mettre fin
à la fraude traitresse de Satan que celui-ci pré-
pare à l'Église que le Christ a. rachetée par son
sang. » Par conséquent l'évéque Eusébe écrivit
une lettre suppliante à l'archiprétre Basile con-
cernant l'honnenr du culte [orthodoxe], dans
laquelle i1 conjurait ce dernier d'oublier les dé-
sagréments réciproques qui eurent lieu jadis
entre eux et d'arriver sans délai, car il s'agissait
d'une discussion sur la foi en Dieu. De leur cóté,
tous les cleres qui setrouvaient présents lui adres-

. Serent aussi une lettre, en le priant d'arriver sur-

le-champ sans perdre un. instant. On chargea de
ces lettres des hommes fidéles ct honorables, ct on
10,

944 |
les dépécha vers Basile. Ces gens se mirent en
route et, tandis qu'ils voyageaient , saint Basile
célébrait le service divin dans le lieu oü il était.
Tout à coup il fut saisi d'un profond sommeil
pendant lequel il vit en songe une grande et belle
vigne, couverte de fruits abondants , et trois
sangliers dans cette vigne la détruisaient en la
bouleversant. Ils coupérent plusieurs racines aux
ceps, les déracinérent, arrachérent leurs reje-
tons et ils faisaient de grands dégàts dans toute
la vigne. Tous les vignerons étaient là réunis et,
malgré leurs efforts, ils ne pouvaient parvenir ὃ

chasser de la vigne les sangliers dévastateurs. .

Alors ils se mirent à appeler à haute voix Basile ,
en disant : « Si toi, Basile, tu refuses de venir
[à notre secours], personne d'autre ne sera en
état de faire sortir d'ici ces sangliers et de mettre
fin à cette grande dévastation. Háte-toi , accours
vite, car le dégát est grand. » Basile, étant arrivé,
chassa les sangliers dévastateurs hors de la vigne
et répara ce qui avait été détruit.

L'homme admirable, Basile, se réveillant, était
frappé de son réve et plongé dans ses pensées.
Pendant.qu'il se demandait ce que ce songe pou-
vait signifier, les envoyés de l'évéque Eusébe ar-
rivéerent de Césarce et lui présentérent les lettres,
Les ayant parcourues, il se réjouit grandement,
car il comprit bien que c'était Dieu qui avait

inspiré à Eusébe le désir de l'engager à se poser .

en défenseur de la vérité. D'aprés cette lettre, il
se mit en route immédiatement, se dirigeant vers
l'évéque Eusébe. Aprés avoir délibéré sur ce
qu'ils devaient entreprendre, Basile dit à Eusébe
de demander à l'empereur l'autorisation. d'a-
mener avec lui l'un de ses prétres. Eusébe se
rendit chez l'empereur et lui dit : « Comme tu
viens de me donner deux adversaires, laisse-moi

amener un de mcs prétres |à la conférence]. » De

concert avec les évéques ariens, l'empereur con-
sentit à ce qu'Éuseébe amenát avec lui ses com-
pagnons, en se rendant à l'assembiée,

Al'heure indiquée, l'empereur, l'évéque Eusébe
avec le bienheureux archiprétre Basile et les deux
adversaires du cóté de Satan, c'est-à-dire les
deux faux évéques ariens, entrant en lice, se
prirent à discuter et à examiner les opinions
divergentes sur Notre-Seigneur Jésus-Christ, Fils
de Dieu, c'est-à-dire s'il était engendré du Pere et
s'il était Fils de son essence ou non. Alorsle bien-

heureux Basile, qui se tenait derriére l'évéque
Euscbe et prenait note de tout, rempli du Saint-
Esprit, commenca à faire des citations de la Ge-
pise; du Lévitique, des Prophétes, des Actes
des Apótres, de la Sainte-Écriture en gcucral,

FAUSTUS DE BYZANCE.

montrant et démontrant [la vérité de la doctrine

orthodoxe], jusqu'à ce qu'il e&t imposé silence -
aux deux champions de Satan et, en les faisant.
taire ainsi que l'empereur, il les couvrit d'op-

probre.

L'empereur Valens, portant ses regards sur l'é-
véque, le vit couvert de sueur, Il lui demanda :
« Comment se fait-il qu'une sueur si abondante
ruisselle sur ton visage, car c'est gráce à ton se-
crétaire-garde-notes que tu viens de remporter la.
victoire dans cette discussion? » Basile répliqua
à l'empereur disant : « Comment! aprés avoir.
longuement chassé devant lui deux pourceaux et.
un áne, tu viens lui demander pourquoi il est.
couvert de sueur? » Cependantl'empereur concut.
un vif regret d'avoir consenti à ce que Basile eüt-
été adjoint à Eusébe. Alors les Ariens, couverts de.
honte, selevérentet dirent à Valens : « A quoibon.
toutes ces peines et ces discussions? N'es-tu pas.
maitre d'ordonner d'accumuler toutes les souf--
frances possibles sur la téte de ceux qui se mon--
trent rebelles à ta volonté? » C'est ainsi que l'as-
semblée fut dissoute. E

L'empereur donna ordre de jeter Eusébe avec
beaucoup d'autres personnes dans une prison,
d'opprimer les chrétiens orthodoxes et de sur-.
charger les églises d'impóts onéreux. Sur ces en-:
trefaites, Eusébe succomba dans sa prison, accablé
qu'il était sous le poids des chaines les plus lour-.
des. Quant à saint Basile, les habitants de Césarée
disaient * « Si vous ne le faites pas sortir de la pr

contraint de céder, et il ordonna de délivrer
bienheureux Basile.

CHAPITRE IX.

Saint Dasile est élu évéque; miracle de Dieu; Bas'le
ordonne aw peuple croyant en. Jésus-Christ de ras:
sembler tous 5605 trésors, ce qui est exécuté. On ἐ
lui apporte, à cause de l'amour dw Dieu viviftant;
et on implore l'empereur pour qu'il fasse rentrer.
les évéques [bannis] de leurs dioceses. *

Alors tous les éóvéques du diocése de Césarce se
réunirent pour élire saint Basile comme archi
véque de Césarée. Les évéques étaient déjà ras:
semblés pour consacrer saint Basile, quand on yi
une colombe descendre du ciel et se poser su
lui, comme cela était déjà arrivé une fois lors di
sacre du grand pontife Nersés. Grand fut l'éton-|
nement de tout le monde. On rendit gráces àt
Christ miséricordieux de permettre que le prodige|
accompli sur sa propre personne, en preuve de

LIVRE QUATRIEME.

sa divinité, se renouvelàt aussi sur ses saints et
ses serviteurs, C'est ainsi que Basile s'instalia sur

- le siége des catholicos de Césarée.

Cependant l'empereur Valens ne discontinuait
pas d'opprimer les chrétiens, car il disait: « Tous
ceux dans mon empire qui portent le nom de
chrétiens ne doivent dorénavant avoir chez eux
ni or ni argent : ils doivent les apporter au palais
[impérial. » Par conséquent on enleva chez les
soldats et les généraux, chez les habitants de plu-
sieurs villes, portant le nom de chrétiens, leur or
et leur argent, afin de n'en rien laisser chez per-
sonne, car ceux chez qui on en trouverait de-
vaient subir la mort, C'était avec joie que chacun
apportait au palais [son trésor], pour le nom du
Christ, et qu'on se soumettaità ce chátiment avec
empressement. De méme les commissaires impé-
riauxse saisirent de l'oretdel'argent des habitants

' de la ville de Césarée. Alors le bienheureux Basile

commenca à les encourager pour qu'ils l'appor-
tassent de bon ceur, en. disant : « Rendez vos
trésors par mon intermédiaire ; je m'en fais garant,
car Notre-Seigneur Jésus-Christ, l'unique Fils de
Dieu, contre lequel l'empereur S'est armé avec
arrogance, va se venger delui par la mort. Mais
soumettez-vous gaiement à ce dépouillement de
vos richesses, car on a préparé pour vous dans
le ciel des trésors impérissables, Quant à cette
richesse, je vous la ferai rendre bientót en vos
propres mains. » Alors tous les habitants de la
ville de Césavée arrivérent en apportant l'argent
et l'or qui se trouvaient chez chacun d'eux, et
l'église en fut entierement encombrée. On fit venir
les grands et fidéles serviteurs de l'empereur, et,
en leur présence, on mit les scellés sur les portes
de l'église.

Aprés quoi, l'empereur Valens ordonna d'en-
chainer de rechef l'archevéque Basile et de le jeter
en prison, ainsi que tous les évéques, dans toutesles
villes [de l'empire]. Cependant le peuple en gé-
néral faisait des voeux et implorait [le ciel] pour
qu'il mit fin à cette calamité menacante, et pour
que les vrais pasteurs rentrassent dans leurs foyers
et fussent rendus à leurs ouailles.

CHAPITRE X.

ZLempereur Valens engage wn sophiste à aller combat-
ire la vraie doctrine ; miracles dont ce dernier est
témoin , ew voyant la multitude des martyrs dans
l'enceinte de l'église; l'empereur Valens meurt à
la suite des prodiges accomplis par Dieu, et la paix
est rétablie dans l'Église de Dieu.

L'empereur Valens donna l'ordre de chercher
εἴ de trouver un lomme éloquent qui füt en

"

245

état de réfuter -par écrit la foi des chrétiens [or-
thodoxes]. On lui dit qu'il y avait dans une cer-
taine ville un sophiste trés-habile. L'empereur
dépécba vers lui des fonctionnaires (magistros)
pour qu'ils l'amenassent chez lui le plus vite pos-
sible; ce qui fut exécuté sur-le-champ. Au second
relais, ils virent une ville, et hors de cette ville une
église au nom de sainte Thécla. C'est ici que le
sophiste s'arrétà ; il se choisit un gite dans l'en-
ceinte méme de l'église, tandis que les envoyés
de l'empereur en cherchérent un dans la ville,
Aprés avoir pris ses repas, le sophiste arrangea
son lit et ferma les portes de l'église. Assis sur son
lit, il était déjà prét à s'y étendre, quand il vit de
ses propres yeux, — car il veillait encore, — les
portes de l'église s'ouvrir subitement et une grande
multitude de martyrs apparaitre entourés d'une
gloire éblouissante. Sainte Thécla alla à leur ren-
contre, vétue magnifiquement et étincelante de
luxnieére. Aprés s'étre salués mutuellement, sainte
Thécla leur dit : « Vous étes les bienvenus, amis,
qui avez travaillé pour Jésus-Christ. » Chacun
d'eux se prépara un siége et ils se rangérent
par ordre. Les saints commencérent à parler
ainsi : « Les saints du Seigneur qui n'ont pas
encore quitté la terre s'y trouvent dans de
grands dangers; car les uns sont dans les fers, les
autres en prison, ceux-ci dans l'exil, ceux-là ac-
cablés d'impóts, calomniés et suppliciés odieuse-
ment, Nous voilà réunis pour porter secours aux
croyants du Seigneur et les venger de leurs en-
nemis. Plusieurs ouvriers du Seigneur restent em-
prisonnés, beaucoup de champs sont délaissés et
beaucoup de vignes sont devenues stériles : il fant
que nous mettions un frein à Valens pour qu'il
n'empéche pas les ouvriers de reprendre leurs
travaux. C'est ainsi que le vaillant ouvrier Basile
reste éloigné de son euvre. Eh bien, envoyons
deux d'entre nous pour qu'ils mettent fin à
la vie de l'impie Valens. » L'un d'eux avait nom
Serge (Sarkis), l'autre Théodore; on les expédia,
en leur indiquant l'heure du rendez-vous : « A
telle heure nous nous reverrons, » Cela dit, ils se
levérent et partirent.

Le sophiste qui se trouvait dans l'église et con-
tempiait cette vision de ses propres yeux, frappé
d'étonnement, ne put fermer l'cil pendant toute
la nuit, Le lendemain, les envoyés de l'empereur
étant venus de grand matin lui dirent : « Allons,
mettons-nous en route, » Lui, prétextant une ma-
ladie, disait qu'il n'était pas en état de bouger de
sa place, Et pendant qu'ils persistaient, le sophiste
en défaillance respirait à peine, soupirant tou-
jours, et ne pouvant leur donner de réponse jus-

246

qu'au soir, Le jour baissait déjà, quand les envoyés,
le laissant dans l'enceinte de l'église, retourneérent
en ville dans leurs gites. À peine le sophiste
avait-il fermé les portes de l'église et s'ctait-il
couché sur son lit, que tout à coup il vit les por-
tes se rouvrir et les mémes martyrs rentrer ;. ils
remplirent l'église entiére. Ils allérent à la ren-
contre les uns des autres, radieux de joie, se sa-
]uant mutuellement ; aprés quoi tous, se préparant
un sicge, s'assirent avec ordre. C'est alors qu'on
vit arriver saint Sarkis et saint Théodore revenant
dela mission qu'on leur avait confiée et entrant
dans l'assemblée des saints. Le synode des saints,
en les voyant, demanda : « Comment vous étes-
vous acquittés de l'affaire pour laquelle vous avez
?té envoyés? » Ils répondirent : « Aussitót partis
d'ici, nous avons tué Valens, l'ennemi de la vérité;
maintenant nous voilà de retour auprés de
vous, » Alors, tous se levérent, et, aprés avoir
rendu gràces à Notre-Seigneur Jésus-Christ, ils re-
tournérent chacun chez eux, Jusqu'au matin, le
sophiste épouvanté ne pouvait revenir de sa
frayeur, Le jour venu, arrivent les envoyés de
l'empereur, qui dirent au sophiste : « Eh bien,
rendons-nous aupres de l'empereur. » Mais il leur
répliqua : « L'empereur est déjà mort : chez qui
irons-nous à présent? » Sur cette question, il
s'engagea bientót une discussion des plus vives;
on alla méme jusqu'à faire un pari, en indiquant
un terme de trois jours. « Si l'on ne s'empare pas
des marchandises, dit le sophiste, si l'on nc pille
pas les villes, si l'empereur est en vie, je donne
ma téte à couper, puisque je mesuis permis d'a-
vancer ce que je viens de dire. » Les envoyés con-
sentirent à ce délai de trois jours. Les trois
jours écoulés, on vit les paroles du sophiste con-
firmées, car en effet l'empereur était déjà mort,

Apres cela, tous ceux qui étaient en prison ou en
exil furent misen liberté ; lesbiens confisqués furent
rendus à ceux à qui ils appartenaient, Ordre fut
donné de restituer aussi aux habitants de Césarée
leurs biens. Engagés pav saint Basile à reprendre

leurs effets, personne ne voulut méme s'en appro-.

cher; et quoique Basile leur dit : « N'avais-je pas
raison d'avancer que je me faisais garant de rc-
mettre vos biens dans vos propres mains? » ils n'y
faisaientaucune attention, disantseulement : « Que
nos biens entrerit dansla trésorerie du Seigneur qui
fut notre juge et vengea les serviteurs de la sainte
Eglise. » De la sorte, aucun des habitants de Cc-
sarce ne touclia à son argent qui fut versé dans
la trésorerie de l'église. Plus tard, l'archevéque en
fit des fonts de baptéme en argent qui existent
jusqu'à ce jour daus la maison de Dicu.

FAUSTUS DE BYZANCE.

CHAPITRE XI.

: f m
Les princes envoyés vers lempereur Valens retour- —

nent en. Arménie ches leur maitre Arschag; ce der-

nier s'emporte contre l'empereur et dévaste les do- —

maines de l empire grec.

Voici les noms des princes qui, dela part du -
grand roi Arschag, furent envoyés du pays des |
Arméniens vers Valens, empereur des Grecs. Le]
grand pontife arménien, Nersés, en personne; -
le chef de la famille des Mamigoniens, Var-
tan, frére de Vasag, grand stralétate des Armé- -
niens, qui tous deux étaient les péres nourri- -

ciers du roi Arschag; Méhen|tag], chef de la

famille des Reschdouni ; Méhar, chef de la famille. —
des Andsévatzi; Karchouil Maghkhaz, chef de la. —

3

famille des Khorkhorouni; Mouschg, chef de la. ᾿

famille des Saharouni ; Témed, chef de la famille
des Kentouni ; Gischgen, chef de la famille des

}

Pakiank, Sourig, chef dela famille de Hersidzor; |

Vergen, chef de la famille des Hapoujen; tous
partirent en ambassade pour renouveler l'alliance
avec l'empereur Valens. Ce dernier fit arréter le
gran& pontife Nerses et l'envoya en exil; à sa
place, 1] mit en liberté Knel et Dirith, neveux du

roi Arschag, auquel il expédia de grands présents,

avec Vartan et avec ceux qui l'accompagnaient,

l'enpereur, les ambassadeurs, arrivés dans leur

ays,se présenterent au roi dela Grande-Arménie, |
, ?

Arschag, en lui offrant la lettre de l'empereur, dans

de la mort de son fils unique. « C'est à cause de

rends Knel et Dirith , deux jeunes gens qui sont.
tes neveux, fils de ton frére Arschag. » En méme -
temps, les ambassadeurs présentaient au roi de.

grands et inestimables trésors.

Quand le roi Arschag eut entendu ce qu'on -
venait de lui lire, et vu tout ce qu'on avait ap- —

porté, il témoigna son mécontentement contre:

celui qui lui envoyait ces présents, ainsi que —
contre ceux qui les apportaient, Il s'enflamma de -
colére contre l'empereur qui avait osé arréter un —
personnage aussi considérable et aussi honoré que -

l'était le chef spirituel d'un pays entier et de tou

un royaume : « Nous lancerons une quantité de —
pierres à l'empereur ainsi qu'à vous; oui, nous.
en avons assez pour briser ses dents et les vótres : -

les siennes à cause de son envoi , les vótres pour -
vous en étre chargés. Et notre humiliation, qu'en
ferons-nous? Eh bien, je lui ferai payer cher
toutes ses bontés! »

pour gagner ses bonnes gráces. Aprés avoir quitté

ui.

laquelle il se plaignait de saint Nersés, l'accusant -

, . . , “) δ. » ^ 'TH
cela, écrivait l'empereur, que j'ai fait arréter
Nersés; pour que tu ne m'accuses pas trop, je te.

&

1
j

4

1

1
i

4
Ὁ

À
2

3

4 LIVRE QUATRIEME.

Il ordonna à Vasag, son général, de réunir les
troupes et d'aller porter la dévastation sur le ter-
itoire de Césarée (Kamir). Vasag le sbarabed
xécuta sur- le-champ l'ordre qu'il venait de rece-
voir. ll réunit une. nombreuse armée de deux
— eent soixante mille hommes environ, à la téte de
laquelle il ravagea tout le pays de Cappadoce jus-
qu'à la ville d'Ancyre (Angora). Pendant six ans,
dl dip sans relàáche les domaines de l'empire
c. Grands étaient le butin et la richesse que
ES. (l'armée de Vasag], qui, en méme temps,
;ait de violence et:de cruauté envers ses ennemis
ans tout le pays.

T CIIAPITRE XII.

" Khat est; sacré évéque de Pakravant par Nersés et
— €hargé du vicariat ; son caractere, ses prodiges et ses
airacles; comment, guidé par la vérité, il semontre
impartial pour le grand roi Arschag et cherche à
mettre un [rein à loutes ses iniquilés; il prend, soin
des pauvres, à l'eremple du grand pontife Nerses.

Khat était originaire du village de Marak (1),
u canton de Garin (2). Disciple du grand pon-
Πα} Nersés , il fut élevé en sa présence. Doué d'une
"intelligence remarquable, il semontra zélé pour la
foi, fidéle en toutes choses, il excella surtout dans
le service et dans l'amour de l'Église de Dieu.
Saint Nersés lui confia la surveillance des pauvres,
et il fit preuve d'une sollicitude exemplaire. En
-conséquence saint Nersés, avant son voyage en
Gréce, consacra Khat en qualité d'évéque de Pa-
kravant et d'Arscharouni, et partit aprés l'avoir
-mommé son vicaire (3). Cependant, tout le pays
| des Arméniens, avec les grands seigneurs et les
chefs des familles les plus considérables, maitres
des provinces, des cantons et des bourgs, avec
tout le clergé et tout le peuple en général, tous
étaient plongés dans un deuil profond, aprés le
départ de leur grand et principal pasteur. L'é-
véque saint Khat prescrivit à tout le pays d'ob-
server le jeüne et de se mettre en priéres jusqu'au
retour de saint Nersés. Pendant tout le temps de
l'emprisonnement [de ce dernier], le peuple ne
cesa de jeüner; Khat de son cóté le guidait en
toutes choses, à l'exemple du grand pasteur Ner-
sés, jusqu'à ce que le Seigneur daignát exaucer la
priére de tous les fideles, et rappeler saint Nerses
sur son siége.

Pendant ce temps-là, le roi des Arméniens,

— (1) Indjidji, Arm. anc., page 35.

(2) Cette ville est la méme que Theodosiopolis ou
Erzeroum, dans la Haute-Arménie.
.. (8) Cf. Moise de Khoréne; His!. d'Arm., liv. HT, ch. 20.

: d'un bourg,

941
Arschag, s'écartait du sentier de Dieu : autant dans
sa jeunesse il avait suivi la sagesse divine, autant
dans l'ge mür il se montra vicieux et insensé.
Malgré les constantes réprimandes du saint. pas-
teur Khat, il restait sourd à ses paroles, Vers ce
temps-là, le roi fit construire un. bourg dans la
vallée du canton de Kog (1). Par la voix des
crieurs publics, il ordonna de proclamer sa vo-
lonté royale dans toute l'étendue de son empire,
dans tous les lieux, dans tous les cantons, sur les
places publiques, afin. d'engager. tous les débi-
teurs, tous les criminels et tous les accusés, à
venir dans ce bourg et à s'y établir. Celui qui
avait versé le sang humain, qui avait commis un
crime, qui avait enlevé la femme d'un autre, qui
restait devoir à quelqu'un, qui s'était emparé du
bien d'autrui, qui avait raison de craindre quel-
qu'un, n'avait qu'à se rendre dans ce lieu pour
se soustraire à la poursuite de la loi.

Cet ordre aussitót proclamé, on vit accourir
de tous les cótés des voleurs, des brigands, des |
assassins, des meurtriers, des parjures, ceux qui
volent les hommes, des malfaiteurs, des saccu-
laires, des oppresseurs, des juges prévaricateurs,
des calomniateurs, des spoliateurs et des avares,
Ala suite de cela, ceux qui excellaient dans le
crime y trouvérent refuge, comme les femmes qui
abandonnaient leurs maris, les maris. qui aban-
donnaient leurs femmes , accompagnés des fem-
mes des autres, des serviteurs qui s'étaient saisis
des trésors de leurs maitres et des personnes avec
les objets qu'ils avaient en nantissement : de la
sorte, le pays entier fut spolié et dévasté. Le mur-
mure devint général, et cependant personne n'obte-
nait de justice, méme dans lestribunaux. Par con-
séquent tout le monde se lamentait, poussait des
gémissements, disant à haute voix : « La justice
est morte, c'est pour cela que nous ne la trou-
vons nulle part; car, si elle existait, si elle n'était
que perdue, nous l'aurions retrouvée. »

Cependant l'endroit prit d'abord l'aspect
puis celui d'une ville, qui ne tarda
pas à remplir bientót toute la vallée (2). Le roi
Arschag donna ordre de nommer ce bourg en son
honneur Arschagavan, et de plus d'y construire un
palais royal. Dés ce moment, |les habitants de cet
endroit] n'eurent aucune crainte du Seigneur.
Beaucoup de gens commencérent à se ressentir
de cet ordre de choses, et le mécontentement
devenait général, Pour cette raison, l'évéque saint -

(1) Le canton de Kog, appelé aussi Gokovid, faisait
partie de la province d'Ar; arat (Moise de Khoréne, Géogr.,
dans S. Marlin, Mém. sur Arm. ., t. II, pages 366-3067).

(2) Moise de Khoréne, Hisl. dà'Arm., liv. HI, cb. 27.

248 FAUSTUS DE BYZANCE.

Khat fit au. roi des observations continuelles, le
réprimandait ouvertement surtout quand on le
contraignit d'élever l'autel dans l'église du bourg
lArschagavan. En blàmant et en gourman-
dant le roi, les grands et les princes, il disait :
« Je ne suis qu'un vicaire et, sans le consente-
ment de mon pére qui m'a laissé ici, je ne puis
rien entreprendre. » Alors le roi Arschag concut
lidée de corrompre le saint évéque Khat par
des honneurs et par des présents; il lui donna
beaucoup d'or et d'argent, plusieurs chevaux de
son écurie royale avec un harnachement royal
enrichi de soie et d'or, afin de l'attirer à lui et
de gagner ses bonnes gráces, Mais Khat, en
présence du roi, distribuait aux pauvres les pré-
sents qu'il avait recus de lui et ne discontinuait
pas dele réprimander jusqu'à ce que l'ordre fut
donné de le chasser du camp [royal]. Cependant,
Khat alla faire sa tournée dans le pays, pour y
rétablir l'ordre, édifier [ses ouailles] et les ensei-
gner, enfin pourvoir aux besoins des pauvres,
comme cela lui avait été ordonné par saint Nersés,
lors de son départ. Khat fit beaucoup de prodiges
et de miracles, et guérit beaucoup de malades.
En venant au secours des pauvres, il vidait tous
les greniers, tous les vases, toutes les caves et tous
les tonneaux ; arrivé le lendemain, il voyait que
tout était plein et rempli de nouveau par l'ordre
de Dieu. Chaque jour il recommencait son ceuvre
de bienfaisance envers les pauvres, mais les gre-
niers et les caves ne s'épuisaient jamais. Tels
étaient les grands miracles qui se faisaient par
l'intermédiaire de cet homme admirable, magni-
fique et illustre parmi tous les Arméniens, qui,
à l'exemple de saint Nersés, allait partout édifiant
et enseignant les églises arméniennes.

11 arriva un jour que des voleurs dérobérent
les beeufs appartenant à l'église de l'évéque saint
Khat, et s'en. allérent, Bientót les voleurs furent
frappés de cécité; sans le vouloir, en tátonnant,
ils ramenérent avec eux tous les beeufs jusqu'aux
portes de saint Khat qui, en sortant, les vit de
ses propres yeux et rendit gráces au Seigneur de
n'avoir pas oublié ceux qui croyaient en lui, Alors
l'évéque se mit en oraison et rendit la vue aux
voleurs; aprés quoi il ordonna de les laver, de
leur donner à manger et de les féter dignement,
Aprésles avoir bénis, il leur rendit les beeufs
qu'ils avaient volés, les laissa poursuivre leur che-
min, et ils partivent.

En général, il faisait preuve de longanimité dans
toutes ses actions. 1] avait deux filles dont il
donna l'une en mariage à un certain Asroug, qui,
apres son beau-pére, occupa son siége épiscopal.

CHAPITRE XIII. 1

1

Apres son retour de ἴα Grece, le saint catholicos Nersàs]
réprimande le roi Arschag; prodiges horribles ac- 3
complis dans le bourg d'Arschagavan ; toute -
mullitude des hommes qui s'y trouvaient péril su- —
bitement. 1

Aprés la mort de l'empereur, tous les évéques,
revenus de leur exil, vinrentse fixer de nouveau
dans les villes qui leur servaient de résidence. Le
saint catholicos Nersés revint aussi de l'ile déserte.
oü il avait été enfermé. La priére générale fut.
exaucée, et il fut rendu à son pays. A son arrivée
en Arménie, les évéques de plusieurs cantons acs
compagnés de leurs ouailles, tous les satrapes
et les gouverneurs de province allérent à sa ren- |
contre. On amenait vers lui des malades qu'il gué- ξ
rissait, ce qui faisait rendre gráces à à Dieu, en.
le glorifiant, Le peuple entier, à cause de son:
amour sans bornes pour son principal pasteur,
se croyait délivré comme lui de la captivité.

La joie et l'allégresse spirituelles étaient im-.
menses : partout on allait accomplir les veeux
faits au Seigneur Dieu pour le retour du patriar--
che, de ce trésor spirituel qui leur avait été en- |
levé; [car vraiment] en exaucant leurs priéres,
il avait envoyé la consolation à tous, en la per--
sonne de leur pere et de leur docteur spirituel,
sans lequel ils étaient restés orphelins, le ceeur |
brisé et dans le désespoir. Tout le monde avait.
déjà oublié la tristesse cruelle qui venait de se:
changer en allégresse. VOR au roi Arschag , il.
alla à la rencontre jusqu'aux contrées de Pakha--
ser, d'oh ils partirent ensemble gais et joyeux.
Dorénavant, toute l'Arménie allait prendre un.
autre aspect : les moeurs, les ordonnances et les.
lois de l'Église allaient se renouveler. 3

A.son arrivée en Arménie, le premier soin du.
patriarche Nerses fut de se convaincre que son.
vicaire, saint Khat, était resté fidéle à la vérité.
età l'orthodoxie, qu'il avait toujours marché dans.
le sentier du Seigneur Dieu, et qu'il n'avait j
mais erré ni à droite, ni à gauche. Alors il d

'gráces à Dieu d'avoir retrouvé son fils spirituel:

Khat, comme il le désirait : il lui tardait de le
revoir, Mais quand il eut appris, par Khat, l'ini
quité, la méchanceté et la mauvaise conduite du
roi, il fut plongé dans la plus profonde tristesse,
et ne cessa de se lamenter, de verser des larmes.
et de pousser des gémissements. Ce qui surtout.
affligeait Nerses, c'étaitla ville d'Arschagavan qui
avait été construite au prix de beaucoup de pé--
chés, d'iniquités et de méchancetés. Ἶ

Alors le saint patriarche Nersés, entrant chez.

cde.

LIVRE QUATRIÉME. 249

le roi, commenca à lui parler ainsi : « Pourquoi
as-tu oublié le Seigneur et négligé ses comman-
dements, le Seigneur qui a tout créé du néant, qui
estle pére des orphelins etle protecteur des veuves,

- qui pour notre salut a daigné se faire homme,
" qui secourt les pauvres, qui les nourrit par sa

miséricorde, le Seigneur qui est un juge équitable,
fort et clément, qui préte l'oreille à tous les affli-

- gés et qui ne supporte jamais le mépris de qui

2e 7 V

que ce soit? Comment as-tu osé faire si peu de
cas de ses commandements? N'est-ce pas pour
cette iniquité que ton pére a péri? Cependant ne
t'es-tu pas rappelé celui qui, ne se souvenant pas
des péchés de ton pére, t'a permis d'occuper sa

'place, c'est-à-dire d'hériter de son tróne et de

sa couronne? Malgré tout cela, tu as commencé
à faire des iniquités devant ton Seigneur Dieu et

à commettré ouvertement l'impiété et l'injustice à :
—. 'exemple des habitants de Sodome. Tout le pays

ne fait que gémir et verser des larmes sur les vexa-
tions et les déprédations sur lesquelles tu as voulu
fonder ta grandeur, quoique tu possedes les im-
menses richesses du royaume que le Seigneur de
tous, Jésus-Christ, t'a donné.

« Eh bien, écoute ce que je vais te dire, et
fais-le pour que tu puisseste sauver, et te soustraire
àla colére de Dieu, et pour que le malheureux
pays des Arméniens ne périsse pas à cause de toi.
J'ai eu une vision : j'ai vu la perdition et la ruine
se préóparant à se ruer sur l'Arménie. Par consé-
quent, ordonne de détruire le bourg que tu as
élevé, de chasser les hommes que tu y as réunis,
afin que chacun d'eux retourne dans sa résidence
primitive et rende à son prochain ce qu'il lui
doit, et pour que tu n'encoures pas le malheur de
tomber dans l'ibime des maux préparés par la
colére divine, Quant aux péchós que tuas commis,
nous prescrirons à toutle pays d'observer le jeüne
et de se mettre en priéres pour toi et nous ferons
avec toi pénitence ; peut-étre que le Seigneur te
pardonnera tes énormes péchés. Enfin, si tu as une
telle prédilection pour Arschagavan, moi-méme je
le remplirai équitablement d'édifices etje le main-
tiendrai en bon état pour toi. »

Mais le roi se moqua du catholicos et de ce
qu'il venait de dire, Nersés s'adressa à lui pour
la seconde fois et lui dit avec irritation : « O roi,
sais-tu ce que Dieu a prédit par la bouche des
prophétes : Malheur à celui qui bátit sa maison
par l'injustice et ses étages sans droiture (1); et
encore : Malheur à celui qui cherche à faire un
gain injuste pour établir sa maison? Nonobstant

(1) Jérémie, XXII, 13.

la beauté et la grandeur des maisons, elles tom-
beront en ruine : l'homme ne les habitera jamais,
et elles deviendront cloisons pour les troupeaux,
repaires pour les bétes sauvages, taniéres pour
les hyénes, les lapins et les renards, nids pour les
grues etles corbeaux, C'est ainsi que l'oeuvre de
tes mains se détruira et ne sera plus rétablie;
tous les impies qui l'habitent périront jusqu'au
dernier; elle deviendra la cabane des cerfs et la
nourriture des onagres; les renards ne feront qu'y
entrer et en sortir; elle ne sera plus rétablie, elle
ne sera plus habitée. »

Aprés avoir ainsi parlé, le patriarche Nersés
quitta le roi et alla visiter les cantons, les instruisit
et établit l'ordre dans toutes les églises de l'Ar-
ménie. Trois jours aprés le discours du bienheu-
reux Nerses, le Seigneur livra le bourg d'Arscha-
gavan à la destruction. Alors, une maladie cruelle,
que quelques personnes qualifiaient d'« impla-
cable », commenca à faire de grands ravages, en
scvissant sur les hommes et les animaux. Cette
épidémie, n'ayant duré que trois jours, dépeupla
entierement le bourg : plus de vingt mille indi-
vidus périrent, de maniére que personne n'é-
chappa. C'était une calamité subite et inattendue
qui détruisit tout (1).

Α la suite de ce désastre, le roi alla lui-méme
à la recherche du patriarche Nersés, et, apres l'a-
voir trouvé, il le supplia de prier pour lui, afin
qu'il ne périt point, car il éprouvait des angois-
ses hosdbles. |.0.... 46. e es

Le roi tomba à genoux, supplia saint Nersés
de se réconcilier avec lui, et lui promit de ne
jamais lui désobéir dorénavant.

CHAPITRE XIV.

Hoir chef des eunuques ; son arrivée dans le canton
de Daron ; sa visile à Aschdischad, lieu de prieres;
comment, condamné par ses propres paroles, il se
trouva contraint de s'en aller; sa mort.

Hair, le chef des eunuques (martbed), était un

(1) La ruine d'Arschagavan est racontée d'une maniere
tovte différente par Moise de Khoréne ( Hist. d'Arm.,
liv. III, ch. 27). Selon cet écrivain, les satrapes armé-
niens, qui avaient vu avec regret la fondation d'une ville
donnant droit d'asile à des malfaiteurs de la pire espéce,
s'étaient amerement plaints au roi Arschag, qui ne tint
aucun compte de leurs avis. Ceux-ci s'armerent alors, et,
ayant marché contre la ville du roi , passérent au fil de
l'épée tous les habitants , sauf les enfants à la mamelle.
Nersés, en apprenant ce massacre , accourut, délivra les
enfants qu'il fit porter dans des corbeilles dans une étable,
et les fit dlever par des nourrices. Ces enfants formérent
plus tard une bourgade qui fut appelée Quort « corbeille »,
à cause de cette circonstance.

950 s

homme méchant, qui par son iniquité, par son
injustice et son caraclére vindicatif, surpassait
tous les chefs des eunuques, ses prédécesseurs, du
méine nom. C'était lui qui, pendant le régne du roi
Diran, fit mourir les familles satrapales et renou-
vela ce massacre au. temps d'Arschag. Pendant
qu'il visitait ses domaines (martbédouthioun ), il
arriva à Hair le martbed de descendre dans le
canton de Daron , pour inspecter ses villages.

Vers ce temps-là, saint Nersés faisait aussi sa
tournée dans ses propres domaines qui se com-
posaient de quinze cantons, jadis octroyós à ses
ancétres, et oii ils avaient leurs résidences d'été.
Les principaux de ces quinze cantons étaient
Ararat, Taranagh, Egéghiatz, Daron, Peznouni,
Tzop; les autres étaient situéós ou parmi ces
derniers ou dans les environs. Hair le martbed
arriva dans ses domaines [de Daron], en méme
temps que le saint catholicos Nersés visitait le lieu
de la preiniére église construite par Grégoire, οὰ
se trouvent aussi les églises [érigées en l'honneur]
des saints martyrs, pour célébrer le service en
commémoration des saints, Hair le martbed, en
traversant ces localités , voulut voir les saints
lieux d'Aschdischad, pour y prier et pour recevoir
la bénédiction du saint pontife Nersés, Aprés
l'office, ils se saluérent mutuellement. Le saint
patriarche Nersés ordonna de préparer un diner
pour les assistants, Tandis qu'on était occupé à
préparer un repas digne d'un hóte aussi consi-
dérable [que Hair], ce dernier, quittant l'endroit
oü était le palais épiscopal, se dirigea vers les
églises des saints martyrs et sur une place large
etspacieuse, oü il se mit à se promener en long et
en large, et à admirer les jolis endroits, les sites
agréables, les collines au pied desquelles se
déroulaient des paysages, car vraiment le pays
était magnifique, Dés lors un violent sentiment
de jalousie s'empara de lui.

Rentré [au palais épiscopal], il se mit à table
et commenca à manger et à boire. Il était déjà
pris de vin, quand il se mit à proférer, dans
son ivresse, des paroles outrageantes, à vomir des
injures contre le roi Tiridate, contre les morts et
les vivants, contre les ancétres et les descendants
des rois arméniens arsacides : « Comment ont-ils
pu octroyer de pareils biens à des individus vétus
comme des femmes et non pas à de véritables
hommes? » Il parlait des saints lieux légérement
et avec mépris, disant : « Nous nous emparerons
de cette place, car il faut y construire un palais
royal. Si moi, Hair le martbed, je conserve la vie,
aussitót arrivé auprés du roi, je ferai transporter
d'ici tout ce qui s'y trouve, je chasserai tout le

FAUSTUS DE BYZANCE.

monde et je transformerai cet endroit en une ré-

sidence royale. »
Le saint pontife; aprés l'avoir écouté, dit :

« C'est Notre-Seigneur Jésus-Christ qui a choisi |

cct endroit; son nom est glorifié partout: avec
celui du Pére et du Saint- Esprit, Il a commandé
de ne convoiter rien de ce qui appartenait à un
autre; par conséquent celui qui arréte avec avi-
dité ses regards sur ce qui lui est consacré, n'at--
teindra jamais le but qu'il s'est proposé, et il sera
ruiné par cela méme dont il menace les autres. »
Aprés quoi, Hair le martbed, quittant les saints

lieux, descendit sur la rive de Euphrate, dans des.
vallées couvertes de foréts épaisses et de roseaux.
abondants au confluent des deux rivióres, à l'en- :

droit nommé Medzourkh, οὐ jadis une ville avait
été construite par le roi Sanadroug. C'est ici que

-la colére.et le jugement du Seigneur :se manifes- :

terent. sur l'impie Hair, à la suite de ses actions

et de ses menaces. ll tomba dans les mains d'un

homme, nommé Schavasb, descendant de la fa-
mille des Ardzrouni. Tandis qu'il poursuivait son
chemin, monté sur son. char, Schàvasb, venant à
sa rencontre, trompa sa crédulité en disant :
« Je viens de rencontrer un ours blanc conune la

neige. » Hair, séduit par ces paroles, descendit

deson char, et, montant un cheval, s'enfonca dans |

294

la forét [avec Schavasb]. Ils étaient déjà dans la

plus profonde épaisseur des bois, quand ce dernier -

ralentit sa marche et décocha par derriere une

fleche qui, percant. d'outre en. outre l'eunuque

Hair, lui fit mordre la poussiére. C'est ainsi que
les paroles dites par l'homme de Dieu s'accom-

plirent immédiatement, car ce n'était pas en vain

qu'il les avait prononcées.

CHAPITRE XV.

Comment l'impie roi Arschag, excité par ta calomnie
du méchaní Dirith, fit périr Knel, fils de son frere ;

il est réprimandé pour ce fait par l'homme de Dieu, -

Nersés; le roi ordonne de (uer son autre meveu

Dirith; il prend. pour femme la. veuve de. Knel ; il.
fait amener Olympie de la Grece et la prend pour -

" ἢ » ; t
épouse; elle- est empoisonnée par le prétre Merd-

chiounig, sur l'ordre de Pharandsém , pendant la. —

communion.

Un certain Antov, un des vassaux du chef |
de la famille de Siounie, avait en ce temps-là une
fille nommée Pharandzém, renommée pour sa -
beauté et sa modestie. Le jeune Knel, neveu du :

roi, l'épousa (1). Bientót le bruit de sa beauté,

s'étant répandu partout, fut connu dans tout le E

(1) Moise de Khoréne , Hist. d'Arm., liv. ΠῚ, ch. 22,

ΝΕ Σ ΨΩ ΡΝ ΨΩ ὙΨΨΙ Ὁ ΥΥΥΎ ΠΡ νον τ ERES PT RES ORIS

"WT TONO NOS

"MPH TERMS

pays. H parvint aussi. jusqu'à Dirith, cousin
.germain,de Knel, qui, en apprenant cette réputa-
tion de beauté, concut une vive passion pour la
jeune femme. Dés lors il ne cessa de chercher le
moyen de jeter, ne füt-ce que furtivement, un
regard sur sa belle-sceur. Une fois ce but atteint,
il n'eut d'autre pensée que de faire périr le mari
- de cette femme, afin d'avoir plus tard la satisfac-
tion de la posséder. f

- Alors Dirith se mit à tramer un complot contre
-Knel. Gráce à son argent, il gagna plusieurs per-
'sonnes, par la voie desquelles il était sür de faire
réussir sà calomnie, ]l fit méme arriver au roi
Arschag les. mensonges inventés par lui; on lui
disait : « Knel veut te tuer et s'emparer de ton
tróne; en général, les satrapes de tout notre
pays préféreraient se trouver sous son pouvoir
plutót que sous le tien, Prince, c'est a toi de
bien penser à ce que tu devrais entreprendre et
faire pour te sauver. » Telles étaient les paroles
au moyen desquelles on excitait continuellement
.e roi Arschag, jusqu'à ce qu'on parvint enfin à le
persuader de la térité de la chose / 1).

Dés lors, le roi, excité de cette maniere contre
e jeune Knel, ne cessait de le persécuter et de
-machiner lentement de secrétes menées contre lui.
Enfin, le roi se décida à engager le jeune Knel
aux fétes de zavassart (2) afin de le tuer. I1. dé-

pécha vers lui le chef de la famille des Mamigo-

miens, Vartan, frére du 'général (sbarabeil), peur
qu'il l'engageát à venir, [en lui prescrivant tou-
tefois de prendre] toutes les précautions pour que
le secret ne transpirát point, car alors Knei pour-
rait se dérober par la fuite. [Le roi conseilla à
"Vartan] d'user de beaucoup de finesse et de sé-
duction pour l'amener là οὐ la mort l'attendait.,
Alors le camp royal était établi à Schahabivar ,
-chef-lieu du camp des rois arsacides, [qui se
trouve] plus bas que la Siounie et plus haut que
la plaine. Vartan, envoyé par le roi Arschag,
| partit et trouva Knel dans un lieu voisin, c'est-à-
| direau village d'Aravioudotz. Le chef dela famille
des Mamigoniens lui fit beaucoup de promesses,
et usa d'une grande habileté pour décider le jeune
Knel à venir, accompagné de sa femme et de sa
. maison, au camp royal. Jl lui disait : « Depuis
quela calomnie de tes rivaux s'est trouvée émous-
séóe, depuis qu'Arschag a reconnu lui-méme ton
innocence et qu'il t'a hai à tort, toi, qui es gran-
dement digne de son amour; depuis ce temps,

(1) Moise de Khoréne, liv. III, ch. 22.
(2) Cf. surces fétes, les Recherches sur le paganisme
arménien, trad. d'A. de Stadler, page 23.

LIVRE QUATRIEME.

251
dis-je, il t'affectionne beaucoup, il te réserve
des honneurs et il ne veut pour rien au monde
passer les fétes de navassart sans toi (1). »

Knel se mit en route avec toute sa suite; il em-
ploya toute une nuit pour gagner le camp royal
et y arriva le lendemain de grand matin, quand
le jour du dimanche allait commencer. Il advint
que ce jour était celui de la féte de Grégoire et
de Tiridate qu'on célébrait dans le bourg de Pa-
kavan. A cette féte étaient accourus une immense
multitude de gens du pays et plusieurs évéques
de différents cantons. Le grand pontife Nerses y
avait envoyé Khat, son vicaire, et son archidiacre
Mourig, tous deux autorisés par lui à y assister à
sa place et à pourvoir à tous les besoius du peuple
qui s'y trouvait. Lui-méme était resté au camp
royal pour y célébrer la méme féte. Cette méme
nuit, en présence du catholicos, on chanta les of-
fices de la maniere la plus solennelle.

Le jour ne faisait que poindre quand Knel,
suivi de son escorte, s'approchait du camp
royal. A. peine était-il entré dans le camp qu'on
fit savoir son arrivée au roi qui donna l'ordre de
larréter, de l'emmener hors du camp et de le
tuer. Il se trouvait déjà au milieu du camp, monté
sur son cheval et se dirigeant vers la tente royale,
d'oà il vit sortir beaucoup de serviteurs à pied,
armés d'épées et de boucliers, de lances, de poi-
gnards, de haches et de piques, qui, se Jetant sur
le jeune Knel, se saisirent de lui et le firent des-
cendre de cheval. Aprés lui avoir 116 les mains
sur le dos, on l'emmena sur le lieu:du supplice. Sa
femme, qui l'accompagnait en litióre, se trou-
vait au milieu de l'escorte. Quand elle vit son
mari arrété.et garrotté, elle se précipita, vers la
tente qui servait d'église, oü l'on récitait les offices
pour les gens du camp , réunis pour prier Dieu,
et oii était alors le grand pontife Nerses. Arrivée
prés de lui, elle lui apporta la funeste nouvelle
dela mort injuste que son mari allait subir, et
criait à haute voix : « Va, hàte-toi, car on veut
éógorger mon époux qui n'est coupable d'aucun
crime. » Ners?s, interrompantle service, se dirigea
aussitót vers la tente royale, et, y étant arrivé, il se
présenta brusquement au roi, Quand celui-ci vit
le grand pontife devant lui, il comprit qu'il venait
en médiateur pour le dissuader de faire périr Knel;
alors le roi, se couvrant la téte etle visage de son
hermine, et feignant de dormir, se mit à ronfler
pour ne pas entendre les paroies du pontife.
Mais le saint homme, s'approchant du roi et le
touchant, lui dit : « Seigneur, souviens-toi de ton

(1) Moise de Khoréne, liv. HI, ch. 22.

9

Seigneur, qui, pour l'amour des hommes, quitta
son céleste séjour et prit notre humble et indigne
image, afin de nous enseigner la charité, et qu'en
suivant l'exemple du maitre divin, nous ayons
mutuellement pitié les uns des autres, que nous
nous aimions avec des éógards, et que nous nous
gardions de nous faire du mal réciproquement.
Eh bien, si tu n'épargnes pas ton frére, ton com-
pagnon, ton proche et ton parent, le Seigneur,
qui volontairement s'est fait notre frére, n'aura
pas de pitió pour toi; car il nous a dit : Si tu
écoutes le Christ qui te parle par ma bouche, tu
ne périras pas. [Qui sait?] peut-étre seras-tu
privé de ton royaume ; peut-étre resteras-tu seul,
et personne ne viendra à ton secours, Ecoute ce
que le Christ vient de dire; pense à toi-méme,
ne verse pas le sang de ton frére, de ton parent,
en tuant le juste, sans sujet et sans pitié. »

Le roi restait immobile, faisant semblant de ne
rien entendre. Il ne se découvrait pas le visage et
ne donnait aucune réponse. Étendu sur son siége,
enveloppé et couvert comme il était, i] ne mon-
trait méme pas le moindre désir de se bouger.
Tandis que Nersés prononcait ces paroles pour
persuader le roi, le chef des bourreaux, Erazmag,
arriva, et, entrant dans la tente royale, il dit :
« Je viens d'accomplir l'ordre de Votre Majesté,
Ayant pris Knel, je l'emmenai sous le mur de
Sious , oü je l'ai tué et enterré sur place (1). »

(1) Faustus de Byzance attribue la mort de Knel à
des circonstances secondaires, en supposant que ce fut
par jalousie que Dirith ourdit contre lui une intrigue
auprés du roi Arschag. Moise de Khoréne (liv. III, ch.
21 — 25) parait avoir mieux compris le sens de ce drame
dont il raconte les péripéties avec des détails fort cir-
constanciés. Pendant une guerre entre les Romains et
les Arméniens, Valentinien avait fait périr Tiridate, frére
d'Arschag et pere de Knel ; mais plus tard, s'étant repenti
de cette action. criminelle, il accorda à Knel le titre de
hypalos (consul), ce qui irrita beaucoup Dirith. Knel,
ayant épousé Pharandzém, de la race de Siounie, obtint
des sa'rapes arméniens leurs fils qu'il (it élever dans son
palais. Dirith profita de cette circonstance pour dénoncer
Knel au roi, corame aspirant à la royauté, et il fut appuyé
dans ses calomnies par Varlan le Mamigonien, écuyer du
roi. Arschag donna l'ordre à Knel de quitter la province
d'Ararat et de se fixer ailleurs. Cependant Vartan ne
cessait de renouveler ses perfides menées contre Knel
et excitait secrétement Arschag contre lui. Ce prince
écrivit alors à Knel une lettre que Moi-e de Khoréne
nous a conservée, et, l'ayant invité à une chasse, il le fit
tuertraitreusement par Vartan. Arschag, s'étant débarrassé
de Knel, lui fit faire de magnifiques funerailles à Zarichad,
et, pour paraitre étranger au meurtre de ce prince, il

S'abandonna publiquement à la plus vive douleur. Ce-
pendant saint Nersés n'ignorait pas le crime d'Arschag et
il le maudit, Arschag s'empara des richesses de Knel,
et épousa sa femme Pharandzém de laquelle il eut Bab.

252 FAUSTUS DE BYZANCE.

Alors saint Nersés commenca à parler ainsi :
« Vraiment tu es comme l'aspic qui ferme son
oreille pour ne pas écouter la voix des psylles, la
voix du charmeur habile dans l'art des enchante-
ments; toi aussi, tu te bouches les oreilles pour
ne pas écouter les paroles et les conseils de la
divine Écriture ; à l'exemple des bétes féroces, tu
commences à dévorerles hommes. Par conséquent:
ce qui a été dit d'eux s'accomplira pour toi :
« Dieu brisera leurs dents dans leurs bouches..
Le Seigneur rompra les dents de la máchoire|
des lionceaux. » Puisque tu es allé contre le
commandement de ton Seigneur Jésus-Christ, tu.
seras humilié comme del'eau qui coule, et, quand.
il bandera son arc, tu seras terrassé. Telle sera "
défaite que je viens de prédire par la bouche
du prophéte; votre race arsacide boira le ca-
lice jusqu'à la lie, vous vous abreuverez dans:
cette coupe, vous serez terrassés et vous ne vous -
reléverez plus. Au second avénement du Seigneur,
c'est lefeu inextinguible qui vous sera réservé;
alors vous serez dans les ténébres et vous πθ΄
verrez plusla splendeur dela gloire du Fils de |
Dieu, Mais toi, Arschag, puisque tu viens de com-
mettre l'euvre de Cain, tu hériteras de la malé- |
diction de Cain : toi vivant, tu seras dépouillé ]
de ta royauté ; tusubiras des supplicesplus grands |
encore que ceux endurés par ton pére Diran, et
ta vie d'ici-bas sera couronnée par une mort
cruelle, » Ayant dit cela; le grand pontife Nersés.
sortit de chez le roi, pour ne plus retourner au.
camp royal. [

Le jeune Knel, emmené prés de Sious royale, -
fut décapité au sommet du monticule, à l'endroit.
nommé Lesin, tout prés dela palissade qui en-
toure l'enceinte destinfe à la chasse des bétes |
fauves, vis-à-vis des sources du bosquet de.
myrte, en face du camp royal. 3

Alors le roi donna ordre que tous ceux, grands -
et petits sans exception, qui se trouvaientau camp, -
se réunissent pour se lamenter et pleurer Knel, -
le grand sézouh (1) arsacide qui venait de subir la -
mort. Le roi en personne se rendit à cette céré- —
monie funebre pour pleurer son neveu dont il
avait lui-méme ordonné là mort, Ássis auprés du —
corps, il pleurait Knelet ordonnait en méme temps.
qu'on fit entendre de grandes et tristes lamenta- —
tions autour du corps de sa victime. Pharandzém,
la femme de Knel, la tunique déchirée, les che- —
veux épars, lesein découvert, pleurait etse lamen- —
tait au milieu des pleureurs; elle poussait des gé- —

(1) Le mot sébouh veut dire littéralement, « un noble —
de haut rang, un pair du roi. »

mmissements , et ses larmes améres faisaient verser
| des pleurs à tous les assistants. Le roi Arschag, qui
- venait de voir la femme de Knel à cette cérémo-
ἢ nie, se prit de passion pour elle, et, dés ce mo-
nent, il concut l'idée d'en faire son épouse.
— A Mais celui qui venait de mettre en ceuvre tant
|. de trahisons et de calomnies et de préparer cette
intrigue pour faire tuer son propre parent, était
'* Dirith. Il avait commis tous ces crimes à cause
. de la femme [de Knel] dontil était devenu amou-
- reux; et, pour satisfaire sa passion, il avait excité
le roi à commettre ce meurtre. Le deuil le plus
profond régnait encore, quand Dirith, dans l'i-
vresse de sa passion, commencait déjà à perdre
. patience. Il envoya dire à la femme de Knel :
« Ne t'afflige point trop, car je suis meilleur que
ton mari; je t'aime, c'est à cause de cet amour
que je l'ai fait périr pour t'avoir pour épouse. »
'Telles étaient les propositions adressées par Dirith
à Pharandzém durant le cours des lamentations
qui se faisaient autour du corps de son mari, S'a-
bandonnant à des plaintes déchirantes, elle dit :
« Vous tous, écoutez; c'est moi qui suis cause
de la mort de mon mari; car celui qui, en atta-
chant sur moi ses regards, est devenu amoureux
de moi, fait périr mon mari. » Elle s'arrachait
les cheveux, elle poussait des gémissements
percants, en donnant un libre cours à ses lamen-
tations,
Quand cesgraves événements eurent été dévoilés
à tout le monde, Pharandzém se mit à la téte des
pleureuses qui toutes ensemble commencérent à
chanter,sur un ton lamentable, la convoitise de Di-
rith, le regard amoureux de ses yeux, ses calom-
nies, ses secrétes menées contre Knel, le meurtre de
ce dernier, avec une voix déchirante, pénétrante
et passionnée, quise faisait entendre au milieu des
lamentations générales. A peine le chant eut-il
cessé, que le bruit [de cet amour] se répandit
partout. Il parvint jusqu'au roi Arschag, qui,
aprés s'en étre assuré, fut étonné et surpris, et
éprouva un vif regret d'avoir ordonné le meurtre
de Knel. Il se tordait les mains, en exprimant
le profond regret d'avoir commis un tel crime,
en disant : « Épris d'un amour blàámable pour la
femme de Knel, Dirith a causé tous ces maux,
cette calomnie, cette mort cruelle et inutile ; à
cause desa passion criminelle, il nous a fàit verser
le sang innocent; en nous poussant à faire périr
- son frére, il a accumulé sur notre téte les malé-
- dictions éternelles qui vont nous frapper, »
Le roi, aprés avoir pris des renseignements
précis sur tous ces événements, dissimula son
dépit pendant quelque temps. La victime était

LIVRE QUATRIÉME.

253
déjà enterrée dans l'endroit oüà elle avait été
massacrée , et un grand nombre de jours s'étaient
déjà écoulés depuis sa mort, lorsque Dirith ex-
pédia au roi une dépéche ainsi concue : « Que
le roi daigne me permettre de prendre Pha-
randzém, la femme de Knel, pour épouse. » Quand
le roi apprit cela, il dit : « Maintenant je suis
convaincu de ce que j'ai entendu dire : la femme
de Knel a été la cause unique de la mort de ce
dernier. » Dés lors, le roi ne cessa de méditer la
mort de Dirith afin de venger sur lui le meurtre
de Knel. A peine Dirith eut-il eu connaissance
des intentions du roi qu'il prit la fuite pendant
la nuit, pour se soustraire à la colére d'Arschag.
On rapporta au roi Arschag que Dirith venait de
s'enfuir; alors il donna ordre à tousles nobles qui
se trouvaient dans le camp de se mettre à la pour-
suite de Dirith et de le tuer là oü il serait atteint,
Plusieurs braves se mirent à la poursuite de Di-
rith qu'ils rencontrérent dans la forét du canton
de Pasén, oü il fut tué. Alors Arschag emmena
chez lui Pharandzém, la femme de Knel. Autant
le roi Arschag aimait cette femme, autant celle-ci
le haissait, disant que le roi Arschag était velu et
qu'il avait la peau basanée. Quand le roi se per-
suada qu'il lui serait impossible de se faire aimer
de cette princesse, il dépécha des envoyés en
Gréce, d'ou on lui amena pour femme une cer-
taine Olympie, issue du sang impérial. Arschag
l'aima d'un amour ardent et par là excita la ja-
lousie de Pharandzém, qui, portant envie à Olym-
pie, cherchait le moyen de la perdre. Cependant
Pharandzém venait de mettre au monde un fils
qu'on nomma Bab. Ayant grandi et étant devenu
fort et robuste, il. fut envoyé comme otage à la
cour de l'empereur grec. Pharandzém continuait
toujours à nourrirla plus grande jalousie et la
plus implacable inimitié contre Olympie, qu'elle
cherchait à empoisonner par tous les moyens. Mais
elle ne trouvait aucune facilité pour réaliser ses
machinations, car Olympie, étant toujours sur ses
gardes, ne prenait la nourriture et la boisson que
des mains de ses confidentes, et ne buvait que le
vin préparé par ces derniéres dans les bassins.
Quand Pharandzém vit qu'elle avait épuisé tous
les moyens possibles pour faire prendre des breu-
vages mortels à sa rivale, elle fit saisir un certain
Merdchiounig, originaire d'Archamouni, du can-
ton deDaron, qui en cetemps-là était prétre de la
cour, et le fit jeter dansune prison. Alorsceprétre
[se vit contraint] d'accomplir un crime inoui
qui, jusqu'à présent, n'avait encore été commis
sur la terre par qui que ce soit, c'est-à-dire de
glisser du poison dans l'Eucharistie. En mélant

254 FAUSTUS DE BYZANCE.

le poison mortel au saint et divin corps du Sei-
gneur, le prétre Merdchiounig l'administra à la
reine Olympie dans l'église, et mit ainsi fin à ses
jours. De la sorte, il accomplit les ordres impla-
cables de l'impie Pharandzém et recut. d'elle en
récompense le village de Komgounk , au canton
de Daron, dont il était originaire (1).

Le saint catholicos Nersés ne vit plus le roi
Arschag jusqu'au jour de sa perte. A la place de
Nersés, on fit siéóger un certain Tchounag comme
chef spirituel : c'était le serviteur des serviteurs
de la cour. Le roi donna ordre de convoquer
tous les évéques du pays des Arméniens pour sa-
crer Tchounag en qualité de catholicos de toute
l'Arménie, Mais personne d'eux ne se réndità cet
appel, excepté les évéques de Gortouk et d'Aghd-
snik, qui, d'aprés l'ordre du roi, consacrérent
Tchounag catholicos. Ce Tchounag était un
homme doux, dépourvu d'éloquence, et incapable
ni d'enseigner, ni de réprimander ; le roi était sür
d'obtenir son approbation pour toutes les actions
qu'il commettrait.

CHAPITRE XVI.

Le roi des Perses , Sapor, invite ches lui Arschag, voi
des Arméniens, et lui fait wn accueil des plus magni-
Jiques ; le sbarabed arménien, Vasag le Mamigonien,
tuele chef de l'écurie du roides Perses. Leroi Arschag
prele serment. de fidélilé au roi des Perses sur l'É-
vangiles il viole son serment οἱ s'enfuit. Sapor,
pour se venger, fait massacrer soizanute-diz servi-
leurs de Dieu.

En ce temps-là, le roi des Perses, Sapor, in-
vita chez lui le roi des Arméóniens, Arschag, lui

fit un accueil magnifique, le combla de faveurs .

et d'honneurs, l'honora avec des présents en or et en
argent, enfin il lui donna tout ce qui est dà à un
roi. ll accueillit Arschag comme un frére, comme
un fils bien-aimé, et lui céda l'Adherbeidjan, cette
vaste contrée, qui occupait le second rang [dans
la hiérarchie politique de l'empire perse]. A
l'heure des festins, ils étaient. toujours ensemble,
assis l'un à cóté de l'autre sur le méme siége,
ayant des habits de la méme couleur et les mémes
insignes royaux. Chaque jour, le roi des Perses
préparait pour lui un diadéme semblable ai sien.
Tous les deux étaient comme des freres du méme
sang, insóparables dans les banquets ct les festins,
mg passaient leur temps dans une joie indi-
cible.

Or, il advint qu'un jour le roi des Arméniens,

(1) Cf. Moise de Khoréne, liv. II, ch. 24, 25,

Arschag, visita une des écuries du roi des Perses.
Le chef de l'écurie royale s'y trouvait assis dan
un des bátiments attenants. En voyant le roi, nons |
seulement il ne lui témoigna aucun égard, mais au
contraire il commenca à l'injurier, en lui adres-
sant en langue perse ces paroles : « Roi des.
boucs arméniens, viens et assieds-toi sur ce tas.
d'herbe. » Le sbarabed de la Grande- Arménie,
Vasag le Mamigonien, ayant entendu ces paroles, .
et enflammé d'une violente colére, tira l'épée:
qui pendait à sa ceinture, et, d'un seul coup, il
trancha sur place la tte du. chef de l'écurie du |
roi des Perses, Il ne supportait jamais des paroles
humiliantes pour son roi, et il était prét à endurer -
plutót mille morts que d'entendre des injures
adressées à son maitre, Quoiqu'il füt dans un pays ,
ótranger, entouré de Perses, il n'hósita pas un -
instant à chátier l'insolence de cet homme. Quand |
le roi des Perse; eut appris ce meurtre, il témoigna
beaucoup d'égards au général Vasag, admirant en
méme temps son intrépidité et son courage. Il le |
combla de présents et d'honneurs, à cause de son
atlachement pour son maitre. Durant tout le |
temps de la paix qui régna entre les deux sou- -
verains, Vasag futl'objet de la constante affection -
de Sapor.
Le roi des Arméniens était encore chez. le roi
des Perses ; une grande amitié et une paix so-
lide réguaient encore entre eux, quand Sapor
eut de vives appréhensions touchant le roi des
Arméniens, Arschag. Il craignait qu'il ne trahit
l'alliance mutuelle et ne se détachàt de lui en
se rangeant du parti de l'empereur grec, 1l n'a-
vait aucune confiance en lui et il redoutait beau-
coup de le voir rompre le pacte d'alliance. En
conséquence, il exigea que le roi Arschag lui fit
un serment : « Déclare, lui disait-il, et jure-moi
que tu ne me traliiras jamais, » Pressé de la sorte,
il fut contraint de faire venir des prétres de l'église
de la ville de Ctésiphon (Dispon), dontle principal
s'appelait Mari. On apporta le saint Évangile; le
roi des Perses, Sapor, fit préter au roi des Armé-
niens, Arschag, serment sur l'Évangile de Dieu, -
qu'il ne le trahirait jamais et qu'il conserverait le
pacte d'alliance conclu entre eux. Tous ces pour-
parlers avaient lieu par l'intermédiaire du chef
de la maison des Mamigoniens, c'est-à-dire par
le frére ainé du sbarabed Vasag, qui se nommait
Vartan et qui était un des principaux favoris -
du roi Sapor. Le général arménien Vasag, qui
portait envie à son fróre ainé Vartan et voulait
lui nuire, s'efforca de brouiller les deux souve-
rains. Il conseilla au roi des Arméniens de prendre
la fuite; et ce dernier y consentit sans beaucoup

LIVRE QUATRIÉME.

L| NEUF ^ : : à
d'hésitation, Le roi Sapor, instruit de son. in-
tention, dit : « Si, vous autres Arméniens, aviez
prété serment de bon ccur et avec sincérité
" ,
- votre roi ne m'aurait jamais trahi et pris la fuite.
Je suis convaincu que vous avez usé d'artifices
- pour me tromper, et que vous avez comploté trai-
E: L pnis ἜΝ sits j
- treusemnent avec lui, avant dele décider à s'enfuir,
Vous n'avez d'autre pensée que de vous emparer
i - du royaume des Arsacides : voilà tout ce que vous
E cherchez ! »

- Alors le roi Sapor jura par le Soleil, l'Eau et

-le Feu, en disant qu'il ne laisserait pas en vie
un seul homme confessant la religion chrétienne,
: et il ordonna de massacrer tous les chrétiens.
- Alors on emmena les prétres, les diacres et le prin-
: €ipal prétre Mari à leur téte, en tout soixante-dix
ἡ . personnes, et on les égorgea tous dans une méme
- fosse. Sapor fit dttéchies ^g saint Évangile sur le-

quel le roi Arschag avait prété serment, avec. des
"chaines de fer, le scella avec sa propre bague,
(puis il ordonna de le mettre dans la trésorerie et
| de l'y garder soigneusement.

CHAPITRE XVII.

oO E TONES

. LU
Sapor, roi des Perses, persécute les chréliens.

Zn ce temps-li, quand le prétre Mari et les
soixante-dix autres prétres eurent subi le sup-
plice de la mort, le roi Sapor suscita la plus
grande persécution contre la religion chrétienne ;
il chargeait les chrétiens d'impóts onéreux, leur
-infligeait des peines et des cháàtiments, aprés
quoi il donna l'ordre de passer au fil. de l'épóe
tous ceux qui, dans son royaume, portaient le
nom de chrétien, sans aucune exception. À la
suite de cet ordre, on massacra les chrétiens par
milliers et par dizaine de milliers, pour qu'il n'en
restát pas un seul dans les domaines du roi.

CHAPITRE XVIII.

Vartan est mis à mort par le roi Arschag, à Uinsti-
gation du sbarabed. Vasag , frére de Varlan.

Cependant Vartan, chef de la maison des Ma-
migoniens, étant ,venu en ambassade de la part
du roi des Perses auprés du roi des Arméniens,
Arschag, lui remit la lettre [de Sapor], en ajou-
tant que ce dernier resterait comme par le passé,
fidele, non-seulement à la paix et à l'amitié réci-
proque, mais aussi au serment jurc. En outre,
Vartan disait : « Sapor est prét à oublier le
passé, si tu restes fidele au pacte d'alliance et si
tu ne trahis pas le serment que tu as juré selon

255
les lois dela religion. Dans le cas contraire, il 'a- ᾿
bandonne [aux remords] de ta propre conscience
et à ta foi quetu trahiras. » Le roi Arschag écouta
avec beaucoup de calme ce que Vartan venait de
lui dire, et lui promit de se conformer au voceu
[du roi des Perses]. Aprés quoi il le congédia
avec de grands égards et le laissa aller dans ses
domaines pour s'y reposer des fatigues de son
long voyage. Vartan partit aussitót,

Pendant le séjour de Vartan, chef dela famille
des Mamigoniens, chez Arschag, Vasag, frére cadet
du preniier, ne se trouvait pas auprés du roi. Mais
quand il arriva, [aprés ie départ de son frére],

'il commenca à exciter le roi contre son ainé,
en disant : « Vartan ne pense qu'à te livrer au
roi des Perses, il ne médite que ta perte; si tu
ne te hàtes pas de t'en défaire le plus tót pos-
sible, il te fera périr et l'Arménie entiére avec
toi. » La reine, de son cóté, répétait les mémes
paroles, confirmant celles du. général Vasag. Elle
avait de la rancune contre Vartan, parce quil
avait traitreusement, et avec de grands serments,
engagé son [premier] mari Knel à venir trouver
le roi Arschag, afin de le faire périr. A cause de
cette haine invétérée, la reine ne se lassait pas

, d'exciter le roi, qui enfin se décida à rassembler
des troupes et à les faire marcher contre Vartan,

ll confia leur cominandement à Vasag, fróre
de Vartan. :

Arrivés dans le district de Daik, appartenant
à Vartan, ils le trouvérent dans son cháteau fort
d'Erakhani (1). Quand les gens du lieu virent le
détachement, et Vasag à sa téte, ils ne concurent
aucune cràinte, et ne prirent aucune précaution,
croyant que c'était l'escorte du frére [de Vartan],
et que son arrivée ne pouvait annoncer rien de fu-
neste, On le vit, lui et son détachement, mettre
pied à terre devant la tente de Vartan, dresse dans.
la vallée au pied méme du cháteau. Les gens de
Vasag portaient tous des armes sous leurs habits.
[En ce moment, Vartan], entierement nu, se lavait
la téte, Il était courbé, attendant qu'on lui: versát
de l'eau, quand plusieurs hommes, se jetant sur
*ui avec. des éópées, lui en. portérent des coups,
de telle sorte qu'il ne put méme pas se sei:
et fut tué sur place.

La femme de Vartan était enceinte et sur. le
point d'accoucher, Elle était en haut du cháteau.
assise sur un siége, quand une grande clameur:
retentit aussitót. À peine l'eut-elle entendue;

(1) Cette localité n'est citée que ceite seule fois, par
Faustus, comme se trouvant dans le canton de Daik.
Les autres écrivains arméniens n'en font aucunemenit

mention, — Cf. Indjidji, Géogr. anc., page 373.

256 FAUSTUS DE BYZANCE.

qu'elle se précipita de son siége, et, tandis qu'elle
courait, elle mit au monde un enfant, auquel on
donna le nom de son pére, Vartan.

CHAPITRE XIX.

Le roi des Arméniens, Arschag, massacre les salrapes
sans raison et sans pitié.

Dés le moment oü le saint pontife Nersés s'é-
loigna du camp royal, il n'y eut personne qui püt
en imposer au roi, lui donner des conseils ou le
reprendre ; dés lors il se livrait à des actes d'une
cruauté sans exemple. Plusieurs satrapes furent
massacrés par lui; des familles satrapales furent
totalement anéanties; les domaines de plusieurs
familles furent réunis au fisc. La race des Gamsara-
gan, par exemple, qui possédait les districts de
Schirag et d'Archarouni, fut détruite entiére-
ment, et leurs cantons furent acquis par le fisc.
Vasag, sbarabed des Arméniens, parvint à sous-
traàire à la mort un seul petit garcon de cette
famille, nommé Sbantarad, et à le sauver. Ce
dernier rentra plus tard en possession de ses do-
maines (1). Le roi Arschag donna ordre de cons-
truire dans le district d'Archarouni un fort qui
fut nommé Ardaker (2); et comme c'était un des
cháteaux les plus importants, ce canton était dé-
signé par le roi pour approvisionner de vivres les
magasins destinés à l'entretien de sa rnaison,

CHAPITRE XX.

Guerre acharnée entre les Grecs et les Perses; secours
apporté par Arschag, roi des Arméniens, au roi des
Perses; il fait passer au fil de l'épée les troupes grec-
ques. Arschag, trompé par Antov de Siounie, s'en-
fuit de la cour de Sapor, roi des Perses.

Quand pour la premiére fois le roi Arschag,
foulant aux pieds ses serments, s'enfuit de chez
leroi Sapor, ce dernier ne chercha nullement
à linquiéter, parece qu'il soutenait alors une
guerre des plus acharnées contre l'empereur
grec. Le roi des Arméniens, Arschag, voyant
cette guerre devenir de jour en jour plus mena-
cante, attendaitpatiemment, dans sa présomption,

(1) Moise de Khoréne ( Hist. d'Arm., liv. YII. ch. 31)
raconte aussi en détail les cruautés commises par Arschag
envers les satrapes. Il parle de l'extermination corapléte
de la race des Gamsaragan, dont il convoitait la for-
teresse Ardaker et leur ville Erouantachad. Spantarad,
qui échappa seul au massacre de celte famille, était le
fils d'Arschavir.

(2) Sur cette forteresse

diese ; €f. Indjidji, Geogr. anc.,

quel serait celui des deux souverains qui sollici-
terait son secours, Il espérait que l'empereur grec
lui ferait des ouvertures à ce sujet, et il se se-
rait rendu avec empressement à son appel. Toute-.
fois il fut décu dans son attente, car les Grecs ne
lui firent aucune proposition dans ce sens, E

Cependant le roi des Perses, Sapor, dépécha.
vers Arschag des ambassadeurs chargés de lui rap-
peler son premier serment et de lui dire : « Mon.
frére, si tu es disposé à me préter ton concours.
pendant cette guerre, tu feras bien d'arriver à la.
téte de ton armée, Car, si tu. te ranges de notre.
cóté, je sais d'avance que la victoire est à nous, »
Ce fut avec la plus grande joie que le roi des Ar--
méniens, Arschag, entendit cette proposition, Il.
manifesta tsur-le-champ] sa volonté d'aller porter
secours à Sapor, roi des Perses. Il ordonna à
son sbarabed Vasag de réunir et de préparer les.
troupes, ce qui fut exécuté sans délai, Une armée.
de quatre cent mille hommes d'élite et de braves.
soldats, courageux et habitués aux fatigues de la.
guerre, fut bientót sur pied. Elle était composée -
de soldats armés de toutes pieces, munis de pil
ques, d'épées, de haches, et d'archers habiles, -
dont les coups étaient sürs, C'étaient des gens |
pleins de courage qui ne tournaient jamais le
dos à l'ennemi, des cavaliers cuirassés, ayant la -
téte couverte d'un casque, avec des drapeaux, |
des étendards et des trompettes au son retentis- -
sant.

Le roi Arschag se mit en route, entouré d'une -
multitude de satrapes; il traversa l'Aghdsnik, '
qui faisait partie de ses domaines; et, se préci- -
pitant dans le pays d'Arouatsasdan, il ne s'arréta |
que devant la ville de Medzpin (Nisibe), oü devait.
avoir lieu la bataille, Alors, des deux cótés , op.
se prépara, afin d'arriver au lieu du combat, dans
le temps voulu. Δ :

Les troupes grecques, campées sur le bord de
la mer, étaient innombrables comme [les grains].
de sable. L'armée perse se faisait attendre, car.
elle était encore en marche, se dirigeant vers
l'endroit désigné. Cependant le roi des Armé-
niens, étant arrivé avant les Perses, campait au.
rendez-vous fixé; ses troupes, fatiguées de leur
inactivité, commencaient à perdre patience.
Elles voulaient, sans attendre les Perses, at-|
taquer l'empereur grec et terminer la guerre à.
elles seules. Chaque corps de l'armée armé-.
nienne était prét à engager l'attaque; le général |
Vasag lui-méme avait une ardeur égale à celle |
de ses compagnons d'armes; pour lui, tout obs- L
tacle était facile à vaincre, car il voulait à tout -
prix commencer et terminer lui-méme le combat. —

LIVRE QUATRIÉME.

avec ses propres ressources , sans attendre le se-
| cours de l'armée perse.
.. C'est ainsi que toute l'armée arménienne se
présenta i à son souverain Arschag, en le suppliant
de ne pas attendre l'arrivée du roi des Perses,
lapor. Elle lui demandait la faveur de mettre
in à l'entreprise pour laquelle elle était venue,
C'est-à-dire d'attaquer l'ennemi le plus vite pos-
ible, au lieu de séjourner dans ur pays étranger;
P elle préférait plutót mourir, que de vivre
in de sa patrie, Le roi Arschag fut contraint de

'éder et consentit à livrer le combat. Alors le
Benéral Vasag, sbarabed de la Grande-Arménie,
ordonna à l'armée arménienne de se préparer.
| Aprés lui avoir fait prendre les armes, Vasag,

ἃ la téte de tous les braves soldats dira] fon-
dit sur Ie camp ennemi, et fit passer au fil de
l'épée tous les Grecs, de telle sorte que personne

e fut épargné, Les Arméniens s'emparérent d'un

riche butin, de trésors immenses, et prirent tout
ce que possédaient les troupes grecques.
— Des que le combat fut terminé, le roi des Ar-
móniens alla se reposer avec ses troupes jusqu'au
moment oü le roi des Perses arriva, accompa-
gné d'une armée immense , iusonibrah fe Quand
e dernier eut appris les hauts faits accomplis
par les Arméniens, [les résultats] du combat
qu'ils avaient livré et de la victoire qu'ils avaient
remportée , enfin que l'affaire était déjà terminée,
il fut frappé d'admiration et d'étonnement, 1]
S'empressa aussitót de combler de grands hon-
neurs le roi des Arméniens Arschag, tous les
grands, ainsi que le sbarabed Vasag.

Le roi des Perses, Sapor, consulta alors [les
chefs] de son armée sur les présents et les récom-
penses qu'on pourrait dignement accorder au
roi Arschag, qui venait d'accomplir de si grandes
choses, de donner des marques d'une valeur à
toute épreuve, de battre un si redoutable en-
nemi, de livrer une si grande bataille, de laquelle
Ἢ était sorti victorieux, et qui avait couvert ses
alliés d'une gloire aussi éclatante. « Car si nous
avions été présents, [dit-il], et si la fortune nous
avait été favorable, ce n'est qu'avec le secours des
Arméniens que l'armée arienne aurait pu espérer
triompher de l'ennemi, Mais voilà que le roi des
Arméniens [seul] vient de combattre sans nous,
et qu'il a remporté des succés et accompli des
actions d'éclat dont personne n'est capable de
lui disputer le mérite. Eh bien, comment le ré-
compenserons-nous ? » ;

Préoccupé qu'il était, il se demandait : « Que
puis-je lui offrir? » Alors les satrapes, répondant
au roi des Perses Sapor, lui dirent : « Tu peux lui

MAR APAS CATINA,

251

donner ce que tu voudras etle récompenser comme
bon te semblera; car tu possédes une immense
quantité d'or, d'argent, de perles et d'étoffes de
soie; tu n'as qu'à choisir et lui en donner selon ta
volonté. » Mais le roi des Perses, Sapor, répondit
à ses princes en disant : « Ce que vous venez de
dire n'est pas encore une preuve d'amitié [solide];
je veux contracter une telle amitié avec le roi des
AÀrméniens , Arschag, qu'elle soit indissoluble et
éternelle. Je lui donnerai pour femme ma fille,
je lui octroirai un domaine tellement vaste que,
quand il voudra venir chez nous de l'Arménie,
il puisse, pendant son voyage depuis l'Arménie
jusqu'à Ctésiphon (Dispon) s'arréter partout dans
ses propres possessions. Voilà ce que nous ferons
pour le roi! Quant au commandant en chef Va-
sag, aux grands et autres généraux, nous leur:
distribuerons de l'or, de l'argent, des soieries et
des perles. » Les conseillers du roi et les grands
accueillirent cette proposition et l'approuverent,
en disant : « C'est ce qu'il faut faire absolument, »

Cependant Sapor, roi des Perses, engageait le
roi des Arméniens, Arschag, à venir sans délai
avec lui en Assyrie pour y célébrer son mariage
[avec sa fille], avec une pompe vraiment royale.
Arschag et ses troupes ne se prétérent pas volon-
tiers à entreprendre ce voyage lointain ; car tous,
et chacun d'eux en particulier, avaient grande en-
vie, selon les habitudes des Arméniens, de rentrer
sans tarder dans leurs foyers. Antov, chef du
canton de Siounie, apprenant que le.roi des
Perses, Sapor, voulait donner sa fille en ma-
riage au roi des Arméniens, Arschag, concut la
plus vive inquiétude, et dés lors il ne cessa de
concevoir des craintes mortelles. Il pensait
qu'aussitót qu'Arschag prendrait pour épouse la

fille du roi des Perses, [la reiné| Pharandzém,

qui était sa propre fille, tomberait en disgráce,
car cette princesse, qui était la veuve de Knel,
était alors la femme d'Arschag, roi des Arméniens,
Il était dans de continuelles appréhensions, pen-
sant qu'une fois qu'Arschag prendrait une autre
femme , sa propre fille devrait subir une grande
humiliation.

C'est alors qu'Antov se mit à chercher , dans
son esprit inquiet, le moyen de troubler la pro-
fonde amitié qui liait les deux souverains,. Àn-
tov commenca par le général arménien Vasag,
auquel il offrit une quantité d'or; de méme il
corrompit tous les grands, afin de pouvoir par-
venir à faire rompre les relations d'intimité qui
existaient entre les deux rois. Tousles grands,
aveuglés par l'or de la corruption, s'engagérent à
lui préter leur concours, Alors Antov, par les

"7

258
machinations les plus coupables, essaya d'entrai-
ner dans son complot un des conseillers les plus
intimes et les plus influents du roi des Perses,
pour qu'il se chargeát de brouiller Sapor et
Arschag. Aprés lui avoir donné une immense
quantité d'or, Antov lui mettait méme dans la
bouche les paroles qu'il devait dire au roi, en fei-
gnant de le prévenir qu'Arschag voulait s'enfuir
parce que le roi des Perses avait pris la ferme ré-
solution de se saisir de !ni et de ie tuer. [Antov
ajouta] : « Aprés lui avoir dit cela, tu nous feras
appeler en conseil et tous les anciens affirmeront
la véracité de tes paroles. » Aprés quoi le con-
seiller du roi des Perses, entrant chez le roi des
Arméniens, commenca à raconter les paroles que
le traitre Antov lui avait apprises : « O roi des
Arméniens , Arschag , quitte ces lieux, car le roi
des Perses, Sapor, a pris la ferme résolution
de sesaisir de toi et dete faire mourir : » A ces
mots, le roi Arschag, frappé d'étonnement, resta
ébahi, puis il dit : « Quoi! est-ce là la récompense
des grands services que je viens de lui rendre? » A
l'instant méme, le roi Arschag ordonna de réunir
en sa présence tous les grands, tous ses conseii-
lers, le sbarabed Vasag, son beau-pére Antov οἱ
en général tous les satrapes, et leur raconta ce
quil venait d'entendre dela bouche du Perse.
Alors tous ensemble dirent d'un commun accord :
« ΤΙγ a déjà longtemps que nous avons entendu
cela , seulement nous n'osions pas te le dire ; mais
la chose est malheureusement trés-vraie. Mainte-
nant, ὁ roi, réfléchis et fais en sorte de t'enfuir
en méme temps que nous. » Le roi Arschag fit
présent de beaucoup d'or et d'argent au. Perse
qui venait de lui faire cette communication, Sür
ces entrefaites, on se prépara à partir. Aprés
avoir délibéré avec ses grands, le roi des Armé-
niens, Arschag, avec tout ce qu'il y avait en fait
d'hommes au camp arménien, se leva pendant
une nuit, monta à cheval et s'enfuit, On laissa sur
place les tentes, les pavillons, les bagages, en
un mot le camp entier et. on s'en. alla furtive-
ment. Dans le camp des Perses, personne ne se
douta de rien jusqu'à la pointe du jour.
Quand, à l'heure de la présentation , tous les
rois et les grands princes se rendirent chez le
roi des Perses pour le féliciter, on ne vit parmi
eux,nile roi des Arméniens Árschag, ni ses grands.
Alors Sapor ordonna aux siens d'aller au camp
du roi Arschag et de savoir la cause qui l'avait
empéché de venir rendre hommage au roi des
Perses. On se rendit au camp, et on le trouva
désert, car il n'y avait plus personne : on n'y

frouva que des pavillons, des tentes, des toiles "

FAUSTUS DE BYZANCE.

e lui envoyait pas de présents , mais il ne vou-

des rideaux , des siéges, des lits, des ustensiles
toute espéce, des bagages et méme des tréso: |
abandonnés, excepté les armes qu'on avait prises
en partant. Enfin, ceux qui étaient allés ὁ
camp revinrent et racontérent à Sapor , roi des
Perses, tout [ce qu'ils venaient de voir]. A peir
eut-il appris la chose, qu'il comprit, en homme
sage, ce qui était arrivé, et il dit : « Ce sont de
gens de notre maison qui ont fait prendre la
fuite au roi des Arméniens, cesont nos serviteurs,
des gens attachés à notre propre cour qui ont en.
gagé Axschag à s'enfuir. » Et 1l dépécha sur-le-
champ les plus considérables parmi ses grands
pour se porter vers le roi des Arméniens, afin de
l'assurer de son amitié, jurant d'observer fidéle-
ment son serment, et de l'engager à revenir sur se:
pas, afin derechercher et de découvrir les paroles
de la calommie. Mais le roi des Arméniens ne
voulut ni préter l'oreille aux paroles des envoyés:
de Sapor, ni retourner dans le pays des Per-
ses, Depuis ce jour, il s'engagea entrele roi des
Arméniens, Arschag, et Sapor, roi des Perses;
uneguerre acharnée qui dura plus de trente ans;

CHAPITRE XXI.

Guerre entre Sapor, roi des Perses, et Arschag, toi
des Arméniens; ce dernier remporte la victoire.

Aprés que le roi des Arméniens, Arschag, se
enfui du royaume de Sapor, roi des Perses ,
dernier, pendant huit ans, ne lui témoigna au-
cune rancene; au contraire il ne faisait qu'entre-
tenir Arschag de paroles amicales, en le priant de
conserver la paix et l'union établies entre eux
car 1] était sans cesse menacé de soutenir une
guerre continuelle et sans relàche avec les empe-
reurs grecs. Arschag, roi des Arméniens, ne faisait
aucune attention à lui et n'exprimait aucun désir
dese rapprocher du roi des Perses. Il avait romp u
toute relation avec Sapor; et non-seulement il

lait méme pas qu'on prononcát son nom en sa
présence, Néanmoins le roi des Perses ne cessait
delui envoyer de riches cadeaux avec ses am-
bassadeurs, tandis que, d'un autre cóté, il conti-
nuait à guerroyer contre les empereurs grecs.
Mais, quand la paix fut conclue entre les e
pereurs grecs et Sapor, roi des Perses,
pacte d'alliance fut rédigé et scellé par l'empe-
reur des Grecs, et remis au roi des Perses, Dan
ce pacte d'alliance, il était écrit : « Je te céde/-
la ville de Medzpin en Arouastan, ainsi qui

LIVRE QUATRIEME.

la Mésopotamie syrienne ; inp aux régions
méditerranéennes d'Arménie, j'en fais l'aban-
n; si tu en fais la conquéte et si tu les sou-
mets, je prends l'engagement de ne pas venir au
secours des Árméniens, » L'empereur grec, se
yoyant pressé et dans une position difficile, fut
Contraint de mettre son sceau sur ce traité qu'il
renvoya au roi des Perses. C'est à cette condition
p^ put s'échapper des mains de ce dernier.

.— Une fois la paix consolidée entre l'empereur

ec et le roi des Perses, ce dernier se prépara à
pe la guerre à Arschag, roi des Arméniens. Les
troupes arméniennes qui gardaient les frontiéres

et étaient campées à Kandzag d'Adherbeidjan :

(Aterbàdagan) se hátérent d'en prévenir leur
maitre avant que Sapor eüt atteint le territoire
de l'Adherbeidjan. Aussitót informé [de cette in-
yasion], Arschag, roi des Arméniens , donna or-
dre κα à son sbarabed Vasag de rassembler toutes
ses troupes et d'aller à la rencontre du roi des
Perses, Sapor. Aprés les avoir réunies dans un
méme endroit, Vasag le sbarabed , commandant
de toutes les armées arméniennes, les passa en
revue et trouva une cavalerie armée de toutes
pieces, munie de piques, formant ensemble six
cent mille hommes, animés d'un méme sentiment
et d'une méme pensée, ἃ la téte de cette cava-
lerie, Vasag se mit en marche, et, fondant sur le
roi des Perses, il le mit en pleine déroute, Tous
les soldats perses sans exception furent passés
au fil de l'épée; le roi Sapor put seul s'échapper
au galop d'un cheval. Les Arméniens, aprés avoir
porté l'incendie et la dévastation dans toute la
Perse, aprés avoir fait un immense butin, [revin-
rent sur leurs pas] et, occupant le lieu du corabat,
ils gardérent le territoire de la Perse.

CHAPITRE XXII.

Aprés celte premiere bataille, trois combats oni lieu
avec les Perses dans le pays des Arméniens; ceux-
ci iriomphent encore de leurs ennemis.

| — En ce temps-là, Sapor, roi des Perses, ras-
sembla une armée aussi nombreuse que les sables
dela mer et une prodigieuse quantité d'élé-
phants. Il divisa son armée en trois corps. 1!
en confia deux au commandement des généraux
Antigan et Hazaravoukhd, se réservant la direc-
tion du troisieme. Le roi ordonna à ses troupes
de faire irruption en Arménie par trois endroits
différents. Cet ordre arriva à la connaissance du
roi des Arméniens, Arschag, et du général Vasag,
qui [de leur cóté] rassemblérent une immense

959

quantité de troupes. Nonobstant leur diligence,
les Perses pénétrérent en. Arménie en y faisant
leur entrée par trois endroits à la fois.

Le roi Arschag divisa aussi son armée en trois
corps, dont il confiale premier au sbarabed V asag,
le second à Pakas, frére de ce dernier, qui avait
l'esprit borné, mais avait fait preuve d'une bra-
voure excessive, et lui-méme prit le commande-
ment du troisiéme corps. Ordre fut donné de
partir et de livrer sans tarder la bataille aux
troupes perses. Le sbarabed Vasag, s'étant mis
en marche, rencontra le premier détachement
perse, commandé par Hazaravoukhd , qui avait
déjà pénétré dans le canton de Vanant et se trou-
vait dans le lieu nommé Erévial. C'est ici que
Vasag livra bataille aux troupes perses, les vain-
quit et les mit en pleine déroute; celles-ci prirent
la fuite et se dispersérent, ES le général Vasag
lanca ses soldats à la poursuite des Perses fugi-
tifs qui furent tous exterminés, On s'empara de
dépouilles immenses et des éléphants.

Le méme mois, la mémesemaine, le méme jour,
Pakas arriva à la téte de ses troupes. Il rencontra
le second corps d'armée perse sous le comman-
dement du général Antigan qui avait assis son
camp aux environs des pécheries royales d'A-
resd. Prévenus d'avance de l'arrivée de Pakas, les
Perses se préparérent à attaquer les troupes ar-
méniennes pour les combattre. Pakas fondit sur
elies, attaqua l'ennemi de front, fit un grand car-
nage dans les rangs des Perses et tua Antigan sur
le lieu du combat. Aprés quoi, Bagas rencontra la
troupe des éléphants, au milieu desquels il en vit
un qui était orné magnifiquement, ayant les ban-
niéres royales déployées sur lui. Pakas, croyant le
roi sur cet éléphant, mit pied à terre, tira son
épée et se jeta sur l'animal, L'épée à la main, il
se précipita sous [le ventre de] l'éléphant, et lui
trancha les nerfs [des pieds]. L'animal tombant
sur lui l'écrasa, car Pakas n'eut pas le temps de
se sauver, de sorte que tous les deux périrent sur
place. Quoique le général Pakas mourüt dans ce
combat, les troupes perses néanmoins furent
massacrées sans qu'ancun homme püt échapper.

La méme année, la méme semaine , le méme
jour, car les trois combats eurent lieu dans la
méme journée, le roi Arschagarriva avec les trou-
pes qui étaient sous son commandement, Il trouva
l'ennemi campé dans le district de Pasen, au lieu
nommé Oskha (Okhsa?). Le roi Arschag se jeta
surle camp des Perses pendant la nuit et passa
tous les ennemis au fil de l'épée. Sapor seul,
monté sur un cheval, s'enfuit avec peine, gagnant
le territoire du pays des Perses.

17.

960

Alors les messagers partis des trois détache-
ments avec la nouvelle de la victoire se rencon-
trérent. Excepté Pakas, qui seul tomba dans un
des combats, tous étaient sains et saufs. Ce fut
Dieu qui accorda cette victoire. Les Arméniens
portérent la dévastation dans le territoire de la
Perse jusqu'à la contrée qu'on nomme Khar-
dizan. Ils s'emparérent d'immenses trésors, de
grandes richesses, de beaucoup de butin, d'armes
et d'ornements, en un mot ils s'enrichirent outre
mesure,

CHAPITRE XXIII.

Méroujan Ardzrouni se révolte contre Arschag, roi des
Arméniens; il passe chez le roi des Perses, Sapor,
el commence à susciter la. guerre; il renie Dieu
et cause de grandes calamités au pays des Ar-
méniens.

En ce temps-là, Méroujan Ardzrouni, un des
grands satrapes, se révolta contre le roi des Ar-
méniens, vint se présenter à Sapor, roi des
Perses, et, prétant serment entre ses mains, il
lui jura fidélité comme son vassal pour toujours.
Avant tout, il renia la [vraie] vie qu'il avait en
Dieu, car, ayant abandonné la foi chrétienne, il
renonca au nom de chrétien et embrassa la re-
ligion du mazdéisme (1), c'est-à-dire celle des
Mages ; il se prosterna devant le Soleil et le Feu,
en confessant que les [vrais] dieux sont ceux que
le roi des Perses adore. Aprés quoi, il conclut le
pacte suivant avec Sapor, roi des Perses. Si
Sapor parvenait à triompher des Arméniens et à
conquérir leur territoire, et si lui, Méroujan,
venait à rentrer dans son pays et dans ses propres
domaines , alors il serait le premier à construire
dans sa propre maison un artouschan (2), c'est-
à-dire une maison pour adorer le fen. Il jura
par la mort et la vie, promettant d'accomplir ce
quil disait en paroles. Alors on organisa une
armée plus nombreuse quela premiére, à la téte de
laquelle on placa le traitre Méroujan, pour en-
vahir le pays des Arméniens, Sous la conduite de
Méroujan, les Perses incendiérent et dévastérent
lArménie tout entiére; on foulait [les hommes]
aux pieds des éléphants ; on accrochait les femmes
au timon des chariots, et on massacrait tous les
habitants des provinces septentrionales de l'Ar-
ménie.

Le roi Arschag était encore dans les contrées in-

(1) Mazdezn est la transcription arménienne du mot

zend mazdayasna, qui veut dire « adorateur d'Ahaura-
Mazda ou Ormuzd. »

(2) Mot zend signifiant « temple du feu ».*

FAUSTUS DE BYZANCE.

les troupes perses détruisirent, saccagérent et dé-

férieures du canton d'Ankegh, à Oudesd , quan !

vastérent les régions méditerranéennes, Le gé-
néral arménien , Vasag, se háta aussitót de réunir :
ses trobpess mais ce qu'il parvint à rassembler
n'était qu'un corps d'élite de dix mille cavalier ]
armés de toutes pieces. Il voulait, à leur téte, at-
teindre les Perses. Aussitót que les généraux de
Parmée du roi des Perses apprirent que le général
arménien, Vasag, était occupé à rassembler ses
troupes, ils s'emparérent du peu de gens qui res-
taient dans le pays et partirent en toute háte pour
la Perse, en les emmenant avec eux en captivité,
Cependdul Vasag le Mamigonien semità leur pour-
suite et les atteignit quand ils étaient encore sur le
territoire de l'Adherbeidjan. Les troupes perses,
abandonnant les captifs, s'enfuirent avec Mérou-
jan. Aprés avoir délivré des prisonniers en grand
nombre, les Arméniens retournérent tranquille-
ment auprés du roi Arschag.

CHAPITRE XXIV.

Méroujan engage le roi des Perses, Sapor, à con
tinuer la guerre; àl. sert. de guide à Sapor. ΜῈΝ
roujan envahit l'Arménie; il Sempare des osse:
ments des rois Arsacides. Le général Vasag,
aprés avoir triomphé de l'ennemi, reprend ces
ossements.

Aprés cela, le traitre Méroujan s'efforcai
d'entretenir la haine violente du roi des Perses,
Sapor, contre le roi Arschag. Sapor rassem:
bla de nouvelles troupes, et envoya des eo 1
saires pour épierles mouvements du roi Arschag.
Tandis que ce dernier, à la téte de ses troupes ,
attendait l'arrivée des Perses sur le territo
d'Adherbeidjan, ceux-ci, sous la conduite de Mé
roujan, firent une incursion dans l'Arménie pa
un autre οὐϊέ, Car le roi des Perses, Sapor,
avec son. armée innombrable, passant p
Aghdsnik, par le grand Dzop, par Ankegh-dou
par le canton d'Andsid, par Dzop de Sch
parle district de Mzour, par Taranagh et pà
Egéghiatz, se répandit comme un torrent vie
lent, en ravageant les territoires de ces cz
tons. On bráülait, on pillait, on passait au :
de l'épée une mdi d'nommes, on atta
chait aux timons des chariots des femmes et c
enfants, on foulait les autres sous les herses, 4
jetait une immense quantité d'hommes aux p.
des éléphants et on emmenait en captivité un grat
nombre dejeunes gens. Un nombre considérable
cháteaux forts et de forteresses furent rasés. À
s'étre emparés de la grande ville de Tigranocer

Dikranaguerd),située dans le district d'Aghdsnik,
ouvernée par le ptieschkh, les Perses la démante-
lérent. Ayant emmené en captivité quarante mille
amilles, ils prirent le chemin du canton du grand
op : ils sS'emparérent de quelques-uns des
cháteaux, mais il en resta d'autres dont ils ne
purent se rendre maitres. Ils allérent mettre le
siége devantle cháteau fort d'Ankegh, qui était
dans le district d'Ankegh-doun, parce que là se
trouvaient plusieurs tombeaux des rois armé-
ens de la race des Arsacides , et des trésors en-
tassés et accumulés par les anciens, depuis un
temps immémorial. Mais, comme ce cháteau était
imprenable, ils ne parvinrent pas à s'en yo id
et ils furent forcés de lever le siége et de s'en
aller. C'est ainsi qu'ils durent renoncer à conquérir
beaucoup d'autres cháteaux forts dont ils ne pu-
rent s'emparer. Il n'y eut que l'inaccessible chá-
eau d'Ani, situé dans le district de Taranagh,
ui, par suite des intrigues du traitre Méroujan,
ouvrit ses portes aux Perses. Dés que ceux-ci eu-
rent escaladé les murailles , ils s'empresserent de
les démanteler et d'en ἘΠΕ descendre les im-
menses trésors renfermés dausle cháteau, En ou-
vrant les tombeaux des premiers rois arméniens,
des vaillants Arsacides , ils enlevérent leurs osse-
ments et les emportérent comme trophées. Un
seul tombeau celui du roi Sanadroug, résista à
leurs efforts , à canse de sa construction forte,
solide, immense, et qu'on aurait cru fabriquée
Dar des géants et avec un art parfait, Ayant
quitté ce lieu, ils s'éloignérent et ils ravageérent
tous les pays par'oü ils passaient, Ils se dirigérent
ensuite vers les contrées de Pasen, pour attaquer
par derriere les troupes du roi des Arméniens.

. Sur ces enirefaites, arriva un messager vers le
roi Arschag avec cette funeste nouvelle: « Tandis
qu'assis dans l'Adherbeidjan, tu attends que l'en-
nemi t'attaque par devant, le voilà qui dévaste
par derriere notre pays tout entier et il va bientót
tattaquer toi-méme. » A cette nouvelle, le roi
des Arméniens Arschag et son général Vasag pas-
sérent aussitót en revue leurs SOHpIS. A ce mo-
ment, le général Vasag n'avait à sa disposition que
soixante mille hommes, braves Buerriers, animés
d'un méme sentiment et d'une méme volonté
pour la guerre, préts à combattre pour leurs
femmes et pour- leurs enfants, décidés à sacrifier
leur vie pour leur patrie, pour leur église et ses
'Sserviteurs, pour la foi en Dieu, et pour leurs maíi-
tres, les souverains arsacides. Il arriva méme que
beaucoup de gens enlevérent de leurs sépultures
les restes des rois qui étaient morts, et s'exilérent
volontairement avec ces saintes dépouilles,

: LIVRE QUATRIEME.

261

Le sbarabed Vasag, laissant le roi Arschag avec
ses serviteurs dans un lieu inaccessible du pays
des Médes (Mar), se mit en marche, οἰ ὰ la téte de
ses soixante mille hommes, il arriva dans là pro-
vince d'Ararat, centre de l'Arménie, oü il trouva
les troupes perses, nombreuses comme les grains
de sable sur les bords de la mer, et campées aux
environs de cette province. Vasag, avec sa troupe,
attaqua brusquement pendant la nuit le camp du
roi des Perses, passa au fil de l'épée presque
toutes les troupes de l'ennemi, le roi excepté,
qui seul, à cheval, s'échappa avec peine. Il pour-
suivit quelques fugitifs qui avaient échappé au
massacre jusqu'aux frontiéres de leur pays, et
s'empara d'un riche butin. Aprés ce grand car-
nage, les Arméniens délivrérent les ossements de
leurs rois des mains des Perses, qui les empor-
taient dans leur pays. « Nous emportons, disaient-
ils, d'aprés leur coutume paienne,; les ossements
des rois des Arméniens avec nous, pour que la
gloire, la fortune et la valeur de ces rois passent
avec leurs dépouilles dans notre pays. » Vasag
délivra aussi tous les captifs arméniens. Quant:
aux ossements des rois, il les fit ensevelir dans
un village de la province d'Ararat, nommé Agh-
dskh, et situé dans un des plus tortueux et inac-
cessibles défilés de la grande montagne d'Arakadz.
Aprés cela, Vasag commenca à rétablir l'ordre
dans le pays, et à réparer les ravages produits
par l'ennemi et par l'incendie.

Le traitre Méroujan, cette fois encore, échappa
avec le roi des Perses par la fuite. Des lors, le
roi Arschag , de concert avec le général Vasag,
prit grand soin de la défense de son pays, en
surveillant les frontiéres de l'Arménie jusqu'au
dernier jour de leur vie.

CHAPITRE XXV.

Le roi Arschag lente une invasion en Perse; il attaque
le camp du roi Sapor à Thavresch, et le met en
déroute.

Arschag, roi des Àrméniens, ayant rassemblé
auprés de lui des troupes nombreuses comme le
sable, marcha contre la Perse. Vasag, qui avait
convoqué comme. auxiliaires les Huns et les
Alains, alla rejoindre Arschag à la téte de son
corps d'armée. En méme temps, le roi des Perses,
accompagné de toutes ses troupes, se porta de
son cóté contre les Arméniens, et se dirigea
vers leur pays. Mais les Arméniens entrérent en
grande diligence dansl'Adherbeidjan,oü ils trouv?-
rent le camp du roi des Perses, assis à Thavresch.

Le sbarabed Vasag, avec ses deux cent mille

262

hommes, attaqua lé camp des Perses. Le roi seul |
put s'échapper, monté sur un cheval. Tout le
camp ennemi fut pris par les Arméniens qui y fi-
rent un immense butin. Ils massacrérent la plus
grande partie des troupes perses. Aprés quoi,
ils portérent la dévastation dans tout le pays
d'Adherbeidjan, en le saccageant de fond en
comble, et en emmenant en captivité des popu-
lations aussi nombreuses que les étoiles [du ciel].
Aprés avoir passé le reste des habitants au fil de
l'épée, les Arméniens prirent grand soin de garder
les frontióres de leur pays avec la plus grande
vigilance.

CHAPITRE XXVI.

Vin le Perse, avec quatre cent mille hommes, essaye
d'envahir lArménie ; il est vaincu par les troupes
arméniennes.

Aprés cela, Sapor, roi des Perses, envoya
contre Arschag, roi des Arméniens, Vin, à la téte
de quatre cent mille hommes. Aussitót arrivé
dans le pays, ce dernier lanca ses troupes sur
toute la surface du territoire de l'Arménie, Le
roi Arschag, averti de cetteinvasion, alla«attaquer
larraée perse, dont il détruisit la plus grande
partie, en chassant devant lui le reste des fugitifs
jusqu'aux frontiéres de la Perse, Revenant sur
leurs pas, les Arméniens occupérent le lieu. du
combat.

CHAPITRE XXVII.

Le général perse, Antigan, s'avance avec une armée
de quatre cent mille hommes, pour dévaster l'Ar-
ménie; le sbarabed, arménien, Vasag, va à sa ren-
contre, à la téte de cent vingt mille hommes, el le
défait, ainsi que son armée.

Aprés cela, le roi des Perses, ayant réuni une
armée d'élite et de bons guerriers au nombre de
quatre cent mille hommes, l'expédia sous le
commandement du général Antigan contrele roi
des Arméniens, pour s'emparer de son royaume
et le livrer à la dévastation et à l'incendie. An-
tigan arriva et fit irruption en. Arménie, Le
sbarabed arménien , Vasag le Mamigonien, alla
à sa rencontre avec cent vingt mille hommes, ]l
défit Antigan, battit son armée de sorte que per-
sonne n'échappa, et, aprés avoir pris tous les ba-
e de l'ennemi, il s'établit sur le champ de ba-
taille,

CHAPITRE XXVIII.

Hazaravoukhd, un des satrapes perses, est envoyé par

FAUSTUS DE BYZANCE.

le roi Sapor à la tete de huit cent mille hommes

pour envahir l'Arménie. Vasag, avec cent diz mili
hommes, va. à sa rencontre, et le défait lui et so
armée , sur le territoire d'Aghdsnik. |

Hazaravoukhd, un des généraux perses, fut
voyé avec la mission d'incendier, de ravager €
de ruinerle pays des Arméniens de fond en com
ble. Se dirigeant vers le district d'Aghdsnik, i
se préparait à répandre ses troupes dans l'Armén
entiére et dans tout son territoire. Mais Vasag
s'étant porté à sa rencontre, le défit entiéreme
et chassa devant lui le reste des fugitifs qui s'en
fuirent en Perse. Hazaravoukhd fut tué pendar
le combat. 5

CHAPITRE XXJX. :

1

Témavount Vécémagan, avec une armée de neuf cen
mille hommes est envoyé par Sapor, roi des Perse
contre Arschag, roi des Arméniens; le généra
arménien Vasag le bat avec toute son armée. — —

Ensuite, arriva en Arménie Témavount Vé-
cémagan, de la race de Kavous (Gavosagan)
envoyé par Sapor, roi des Perses, avec ume
armée de neuf cent mille hommes pour livr
bataille aux Arméniens. Les troupes arménienne
se préparérent à l'attaque, ayant à leur téte ]
général Vasag, et se portérentà la rencontre de
l'ennemi pour lui offrir le combat. L'armée perse
fut vaincue et tourna le dos. Le carnage que fi
Vasag dans les rangs des Perses fut immense; il
n'épargna personne. Il tua Vécémagan qui se tenai
au milieu de son armée, Quant à ceux qui échape
pérent au massacre, les Arméniens les poursui-
virent loin de leurs frontiéres, Ad

CHAPITRE XXX.

Vahridch, à la téte d'une armée de quatre mil ions

d'hommes (7), fond sur leroi Arschag.Ilest défait a ,
toule son armée par le général arménien Vasa

Ensuite on vitarriver Vahridch, [fils] de Vah-
ridch, avec une armée de quatre millions (?) de
Perses, envoyée par le roi Sapor en Arménii
pour ravager ce pays et le détruire entiéremen
Les Perses atteignirent unlieu nommé Makhasian,
Le général Vasag les rencontra avec quarant
mille hommes, les battit, fit un massacre des pl
sanglants et n'épargna personne, Dans ce com
Vahridch fut tué. Aprés cela, les troupes ar

CHAPITRE XXXI.

kowmant Sapor se vante en présence de Sapor, v

: «ὦ ἰδία de neuf cent mille hommes ; il est. défait et
— chassé honteusement dw pays des Arméniens. | .

; Aprés cela, Koumant Sapor, se vantant [de sa
yaleur] en présence du roi Sapor, fut envoyé par
6 dernier[en Arménie], avec neufcentmille hom-
nes, et, ayant pris pour guide le traitre Méroujan,
de la famille des Ardzrouni, Arménien d'origine,
ἃ pénétra en Arménie, dont les frontiéres étaient
généralement mal défendues. Les Perses se répan-
dirent sur toute l'étendue de l'Arménie, ou ils ra-
maasserent du butin et ravagérent le pays tout
'entier. Le général arménien Vasag, ayant préparé
D. siens], marcha contre eux; il atteignit le dé-
Xachement du roi et fondit sur lui. Koumant
Sapor fut le premier que tua Vasag; aprés
quoi les Arméniens, se répandant dans la. plaine,
"massacrérent les Perses jusqu'au dernier. Mérou-
* le traitre parvint seul à s'enfuir, monté sur un
cheval, et se sauva en Perse.

&
v

CHAPITRE XXXII.

ÉTéhgon, chef de race, envoyé avec de nombreuses

' troupes par Sapor, roi des Perses , contre Arschag,
᾿ς roi des Arméniens, esi défait par Vasag, général
|. des Arméniens.

Aprés cela, Sapor, roi des Perses, rassembla
865 troupes; il réunit une armée aussi nome
; breuse que les sables de la mer, armnée de piques, au
nombre de quatre millions (?) d'hommes. Téhgan,
- chef de race, qui était parent des généraux armé-
niens, c'est-à-dire des Mamigoniens, fut envoyé
par Sapor en Arménie. Il trouva que les Ar-
méniens veillaient attentivement et qu'ils étaient
préts à livrer combat. Le général Vasag, à la téte
de soixante-dix mille combattants, rencontra les
- Perses, les battit et les obligea à prendre la fuite
' devantlui. Téhgan, chef de race, parentde Vasag,
|. fut tué par ce dernier. Méroujan Ardzrouni, qui
lui servait de guide , échappa seul par la fuite.

CHAPITRE XXXIII.

Sourén Pahlav, avec une nombreuse aimée, est défait
comme 8565 prédécesseurs.

Cependant Sapor, roi des Perses, rassembla de
- nouveau des troupes, organisa et forma plusieurs
légions de braves combattants avec un nom-
"bre considérable d'éléphants, qu'il confia à Sou-
rén Pahlav, parent d'Arschag, roi des Arméniens,
sous la conduite de Méroujan; et il les envoya
combattre les Arméniens. Le général arménien
Vasag le rencontra avec trente mille hommes,
fit un. carnage horrible des troupes perses, et

LIVRE QUATRIÉME. 263

attaquant face à face Sourén, il le tua. Toute-
fois Méroujan parvint [encore] à prendre la fuite.

CHAPITRE XXXIV.

Abagan Vécémagan prend parti dans cette guerre ; il
n'est pas plus heureux que ses prédécesseurs.

Aprés Sourén, Vécémagan parut à la téte d'une
immense àrmée guidée par Méroujan, ll était
envoyé par Sapor, roi des Perses, en Arménie,
pour conduire la guerre. Le sbarabed arménien
Vasag fut chargé de se porter à sa rencontre. Il
attaqua Abagan Vécémagan et ses troupes, les
défit complétement, et personne ne put échapper.
Méroujan 1e traitre put seul s'enfuir,

CHAPITRE XXXV.

Zig, chef des secrétaires de Sapor, roi des Perses,
envoyé parce dernier avec une armée nombreuse
en, Arménie , périt comme ses prédécesseurs.

Aprés cela, Sapor, roi des Perses, envoya
Zig (1), son premier secrétaire, pour faire la
guerre aux Arméniens ; il lui donna pour guide
Méroujan. Son armée se composait de cohortes
et de légions aussi nombreuses que le sable de la
mer. Ayant pénétré en Arménie, le général ar-
ménien, Vasag, rencontra l'ennemi et lui livra le
combat; aprés avoir tué Zig, il massacra une
partie de ses troupes, l'autrefut obligée de prendre
la fuite. Cette fois encore, on ne parvint pas à
s'emparer de Méroujan. dn

CHAPITRE XXXVI.

Sourén le Perse veut continuer ia guerre aprés Zig ; il
tombe aux mains de Vasag et périt avec ses (roupes.

Aprés la mort de Zig, Sourén lePerse fut envoyé
jen Arménie] par Sapor, roi des Perses. Il vint
àla téte de six cent mille combattants pour pré-
senter le combat au roi des Arméniens, Arschag;
il avait encore Méroujan pour guide. Alors
Vasag, sbarabed arménien, réunit toutes les
troupes satrapales, et, pendant la nuit, il s'intro-
duisit à pied dans le camp ennemi, l'épée à la
main, avec dix mille combattants d'élite. On y fit

(1) Ammien Marcellin (XXVII, 12), en parlant du siége
d'Artogérasse, dit que cette expédition était confiée à deux
Arméniens transfuges, Cylax et' Artaban. Or, au ch. 54,
qu'on lira plus loin, Faustus dit que l'un des chefs de
l'armée perse, chargé d'assiéger Artaguers (Artogérasse),
s'appelait Zig; on peut donc supposer que Cylax et Zig
sont un méme personnage dont le nom aura été altéré
par Ammien Marcellin ou par les copistes de son Histoire.

263

un horrible carnage; Sourén le Perse fut pris et
amené en présence du roi Arschag, qui donna
ordre de l'assommer à coups de pierres. Quant à
Méroujan, il put encore s'échapper par la fuite.

CHAPITRE XXXVII.

Herevschoghoum, envoyé par le roi des Perses, avec
neuf cent mille hommes, en Arménie, donne aux Ar-

* méniens une nouvelle occasion. de triompher de
leurs ennemis.

Herevschoghoum alla à son tour porter la
guerre en Arménie. Lui aussi était parent du roi
des Arméniens, Vasag, aprés avoir préparé et
armé toutes ses légions, s'avanca àla rencontre
des Perses, les contraignit à prendre la fuite, en
les chassant devant lui. Herevschoghoum et Mé-
roujan prirent la fuite.

CHAPITRE XXXVIII.

Alanozan (Aghanaiozan), à la téte de quatre millions(?)
d'hommes, marche sur l'ordre du roi des Perses pour
combalire le roi des Arméniens ; il. est vaincu par
Vasag.

Aghanaiozan, dela race de Pahlav et de la
famille des Arsacides (1), se fit fort en. présence
de Sapor, roi des Perses, d'envalir le territoire
del'Arménie. Arschag, roi des Arméniens, prévenu
à temps de son. invasion, confíia ses troupes au
sbarabed arménien, Vasag. Le roi placa tous les
satrapes arméniens sous le commandement de ce
dernier et les envoya à la rencontre de l'armée
perse. Vasag vainquit et repoussa ce qui restait
d'ennemis dans le pays des Perses. Puis , revenant
sur ses pas, il organisa la défense des frontiéres
de l'Arménie,

CHAPITRE XXXIX.

Le grand satrape Poiégan, avec ses qualre cent mille

hommes, est exterminé par le sbarabed arménien,
Vasag.

Aprés cela, Poiégan, grand satrape perse, entra

(1) Ce personnage est mentionné par Moise de Khoréne,
( Hist. d'Arm., liv. II, ch. 34). Toutefois les faits racontés
par 'Hérodote arménien, sont en complet désaccord avec
le récit de Faustus. Selon Moise de Khoreéne, Arschag
pritla fuite dés qu'il apprit l'arrivée de Alanaozan Pahlavig
dans ses États, car il était abandonné de la plupart des
satrapes qui s'allierent au général de l'armée perse et
se rendirent volontairement auprés de Sapor. Celui-ci
les combla d'honneurs et les renvoya dans leur patrie,
C'est alors , dit Moise de Kboréne , qu'Arschag envoya
un message à Alanaozan pour l'engager à cesser de le

Ruine, mais celui-ci refusa. d'accueillir Ses proposi-
l "

FAUSTUS DE BYZANCE.

avec quatre cent mille hommes dans l'Adherbei-
djan, afin d'envahir l'Arménie, Vasag, lui barrant
lechemin avec son armée, battit les troupes perse :
et tua Poiégan à Thavresch. Il mit le feu au palais
du roi des Perses, et, ayant trouvé le portrait d.

ce prince, il en fit une cible et lui décocha des
fléches. Méroujag, qui était venu avec les Perse

parvint seul à s'enfuir. ἘΝ

CHAPITRE XL.

Vaichagan, à la téte d'une armée de cent quatre-ving
mille hommes, marche à ia conquéte de l'Arménie;
il est mis en fuite avec ses troupes par le sbarabed
Vasag. *
Vatchagan, un des satrapes perses, fit irruptio

en Arménie à la téte d'une armée de cent quatre-

vingt mille combattants. Le général arménien,

Vasag, laissant le roi Arschag dans le cháteau fort

de Tarioun, se mit en marche avec toutes les

troupes arméniennes, et fondit sur le camp de

Vatchagan. Il tua Vatchagan et fit un immense.

massacre dans le camp ennemi. Méroujan seul,

qui était venu comme guide, se sauva avec um.

petit nombre de combattants, 1

CHAPITRE XLI. ul

B8
Meschgan fait une invasion en Arménie avec trois cent.
cinquante mille hommes. Il est vaincu par Vasag
et par les troupes arméniennes. b

Un satrape perse, nommé Meschgan, se mit en
route pour présenter le combat au roi Arschag.
Le général Vasag dirigea ses troupes contre lai;
Des deux cótés on s'attaqua avec une grande im-
pétuosité. L'armée arménienne triompha de
troupes perses et en fit un tel carnage que per-
sonne ne put s'échapper. Meschgan lui-méme fui
tué, mais Méroujan parvint à s'enfuir.

CHAPITRE XLII.

Maroudjan, à la téte de six cent mille hommes, vei us
conlre le roi Arschag, sont battus et exterminés μὲ )
le sbarabed Vasag. ET

Un grand satrape, appelé Maroudjan, vint
livrer combat aux. Arméniens. Il pénétra dans le
centre de l'Arménie, àla téte d'une armée de six
cent mille combattants. Ce satrape avait pris pour
guide Méroujan Ardzrouni. Vasag, aveces troupe:
arméniennes, rencontra l'armée perse, la défit '
tua Maroudjan. Méroujan s'échappa seul. -

Ὁ

p Le chef des Zintag , à la téte d'une armée de neuf

i

Ἷ

ἄρ,
p

LIVRE QUATRIÉME. 265

CHAPITRE XLIII.

cent mille hommes, fond. sur le roi d? Arménie ;- il est
dé[ait avec ses troupes par le général Vasag.

- Un certain chef des Zintag se chargea du
- commandement des troupes du roi des Perses, et

envahit le territoire d'Adherbeidjan. Le général
arménien, Vasag, se háta d'aller à sa rencontre.
Pendant la nuit, il fondit sur le camp des Perses,
passa ces derniers au ΠῚ de l'épée et tua le chef
des Zintag au milieu du camp. Le traitre Mérou-
jan parvint encore à s'enfuir.

CHAPITRE XLIV.

Le prince royal Bab, possédé par les dev, commet des
abominalions.

- Bab,filsd'Arschag, avaitpour mére Pharandzém,
originaire de Siounie et veuve de Knel, tué par le
roi Arschag, qui prit pour épouse la femme de sa

- victime. C'est de cette Pharandzém qu'il eut un

fils nommé Bab. Aussitót aprés la naissance de

- l'enfant, son pére, qui était un impie et ne crai-

gnait pas Dieu, le voua aux dev (1). A la suite de
cela , l'enfant fut possédé par les dev , qui le di-
rigérent d'aprés leur volonté. Quand il devint
grand, il se livra au péché, à l'adultére, à la so-
domie et à toutes sortes d'abominations; c'était
en outre un homme tres-efféminé.

Sa mére, avertie de ces aboiminations et ne
pouvant plus supporter cette mauvaise renommée,
dit au chambellan de son fils de l'appeler dans la
chambre de Bab, quand celui-ci ferait entrer chez
lui ceux avec qui il était en liaison coupable. Le
jeune homme était déjà dans son lit et avait fait
mander .ses compagnons de débauche , quand il

(1) Les dev étaient des génies malfaisants selon l'an-
cienne religion des Perses (Burnouf, Comm. sur le Yagna,
t. I, p. 8). — Cf. Émin, Rech. sur le pagan. arm., page
27 de la trad. fr. — On verra quelques lignes plus bas
que les dev prenaient la forme de serpents blancs pour
tourmenter leurs victimes. H n'y a donc pas de doutes à
avoir sur le róle des dev dans la mythologie arménienne,
puisque Faustus nous révéle ici un fait fort iutéressant,
qui confirme le Zend- Avesta (Vendidad-Sadé, dansle Zend-
Avesta, t. I, part. II, p. 305, éd. Anq. Duperron), et ce
qu'avance M. Émin, touchant les mauvais esprits qu'il
considere comme les agents d'Ahriman, bien que cette
divinité ne soit pas mentionnée dans les auteurs armé-
niens comme faisant partie de leur Panthéon. Le nomi
d Ahriman, corrompu en celui de Kharaman, est devenu
chez les Arméniens le nom du serpent et du Diable (His-
tory of Vartan, by Elisczeus, éd. Neumann, page 84, note
9). — Cf. aussi A. Maury, Histoire des religions de la
Gréce antique, t. J Ὁ 133, et note 3.

vit entrer brusquement sa mere qui se placa de-
vant lui. Le jeune prince se mit alors à gémir et
à se lamenter, en disant à sa mére : « Léve-toi,
et va-t-en, je ne puis plus supporter ta présence
et je mourrai si tu restes dans cette chambre. »
Sa mére lui répondit : « Non, je ne quitterai pas
cette chambre ; » mais lui continua à se plaindre
et à gémir encore plus fort, C'est alors que Pha-
randzém vit de ses propres yeux des serpents
blancs qui s'enroulaient autour des pieds du lit
et se tordaient sur le jeune Bab pendant qu'il.
restait couché. [Cependant le prince] ne cessait
de gémir et d'appeler ses jeunes compagnons de
débauche. Alors Pharandzém se rappela ce qui
s'était passé, lors dela naissance de son fils, quand
son pére le voua aux dev, Elle comprit que
c'étaient bien eux, qui sous la figure des serpents
se tordaient sur [le corps de] son fils. Fondant
alors en larmes, elle dit : « Malheur à moi, ὁ
mon fil! tu es sous la puissance dés dev, et
je n'en savais rien. » Aprés avoir prononcé ces
mots, elle se leva et s'en alla, laissant son fils
assouvir sa passion. C'est ainsi que, possédé par
les ev, Bab, fils d'Arschag, ne discontinuait pas
de commettre des abominations tous les jours de
sa vie jusqu'à son avéónement au tróne, et depuis
jusqu'à sa mort (1).

CHAPITRE XLV.

Saguesdan, grand-maítre de la garde-robe du row Sa-
por, est. envoyé par ce dernier en Arménie; il est
mis en f'uite par le général arménien, Vasag.

Aprés cela, le roi des Perses, Sapor, rassembla
ses troupes, au nombre de quatre cent mille hom-
mes, et les ayant placées sous le commandement
du grand-maitre de la garde-robe, Saguesdan, il
les envoya en Arménie. Dés qu'elles furent arri-
vées dans ce pays, ces troupes se répandirent dans
tout le royaume d'Arménie. Alors les principaux
satrapes arméniens se réunirent à un rendez-vous
donné, oü ils décidérent que le roi Arschag ne
devait point prendre part personnellement au
combat qui allait se livrer. Apres cela, le général
arménien Vasag, de concert avec tous les grands
et les principaux satrapes de la Grande- Arménie,
fit essuyer aux troupes perses une défaite com-
pléte. Il tua Saguesdan, grand-maitre de la garde-
robe. Méroujan Ardzrouni seul s'échappa par la
fuite.

(1) Cf. Moise de Khoréne, Hist. d'Arm.,liv. Hi, ch.
38 et suiv.

266 FAUSTUS DE BYZANCE.

CHAPITRE XLVI.

Schabesdan, grand-maítre de la cour, venu avec une
armée de cinq millions (?) d'hommes en. Arménie ,
est entierement défait par les troupes arméniennes.

Schabesdan, grand-maitre de la cour, qui était
venu à la téte d'une armée de cinq millions (?)
d'hommes, se préparait à pénétrer dans l'intérieur
de l'Arménie. Cependant le général arménien,
Vasag, aprés avoir rassemblé les légions armé-
niennes, se mit à leur téte et se porta à la ren-
contre des Perses, qu'il massacra tous, y compris
Schabesdan, grand-maitre dela cour de Perse.
Méroujan fut le seul qui se sauva par la fuite.

CHAPITRE XLVII.

Le grand-nmiaítre de la garde-robe des Mages, avec cent
quatre-vingt mille hommes, livre bataille ai, roi
des Avméniens; il est défait comme ses prédéces-
seurs.

Aprés cela, le grand-maitre de la garde-robe
des Mages, avec cent quatre-vingt mille combat-
tants, vint livrer bataille au roi des Arméniens,
Arschag. En un lieu [désigné], se réunirent les
troupes arméniennes et le sbarabed Vasag qui
avait été jadis le nourricier du roi Arschag. Quoi-
qu'ils eussent mis beaucoup de diligence dans leur
marche, iis ne purent cependant parvenir que
jusqu'à Maghkhazan. Ce fat dans cet endroit que
les deux armées se heurtérent; les Perses furent
vaincus et prirent la fuite devant Vasag et les
troupes arméniennes. Le grand-maitre de la
garde-robe des Mages fut tué, et l'armée entiére
qu'il commandait fut massacrée. Méroujan seul,
monté sur un coursier fougueux, put échapper au
massacre.

CHAPITRE XLVIII.

L'intendant. général des vivres , avec neuf cent mille
homsnes , arrive pour combattre les iroupes du roi

des Arméniens; il est défait par eux οἱ le général
Vasag, à Saghamas.

L'intendant général des vivres du roi des
Perses vint à la téte d'une armée de neuf cent
millehommes à Saghainas, dansle canton de Gor-
djekh. Ayant assis son camp dans un lieu inacces-
sible, il se préparait à livrer combatà Arschag, roi
des Arméniens, Alors arriva le général arménien,
Vasag, avec dix mille combattants d'élite, et il se
unt en embuscade aux environs du camp. La nuit
venue, il fondit sur le camp [ennemi]

et fit passer
tout le monde au fil de I'€

pée, de sorte que per-

“ἢ
sonne ne put s'enfuir. Méroujan qui , à ce mo--
ment, était loin de l'armée, s'enfuit seul. f

4

CHAPITRE XLIX.

Mérigan, avec quatre cent mille hommes, présente le.
combat aw roi des Arméniens; il est. défail par
Vasag et par les troupes arméniennes. 1

Enfin un certain Mérigan arriva en Arménie à |
la téte d'une nouvelle armée perse. Il vint avec |
quatre cent mille hommes pour livrer combat à
Arschag, roi des Arméniens, De leur cóté,les trou-.-
pes arméniennes, ayantà leurtéte legénéral Vasag,
fondirent sur l'ennemi comme des lions furieux,.
massacrérent les Perses, et tuérent Mérigan, Cette
fois encore Méroujan put s'échapper par la fuite."

CHAPITRE L.

Désorganisation du royaume d'Arménie. Plusieurs sa-.
trapes arméniens se révoltent et passent. du cóté de
i. Sapor, roi des Perses; affaiblissement du royawme |
d'Arménie. 1

Pendant trente-quatre ans, l'Arménie soutint |
la guerre contre le roi des Perses; des deux cótés
on se sentait fatigué, harassé et épuisé. C'est alors |
qu'on vit les grands quitter un à un le camp du
roi des Arméniens et se disperser, en abandonnant |
leur maitre Arschag. Ce furent les principaux |
satrapes qui donnérent l'exemple de cette déser-
tion : en premier lieu le ptieschkh. d'Aghdsnik,
le ptieschkh de Norschiragan, ceux de Mahguer-.
doun, de Nihoragan et de Tassendré, de concert |
avec tous les satrapes d'Aghdsnik, avec le corps |
des troupes et toute la population de cette pro-
vince. Ils abandonnérent le roi Arschag, et vin-
rent se présenter à Sapor, roi des Perses. Ils se
hàtérent de se retrancher dans [leurs domaines].
du cóté de l'Arménie, de l'autre cóté de la mu-
raille, nommé Dzorai, et y pratiquérent des por- -
tes. De cette maniere, ils séparérent entierement.
leur pays de l'Arménie. 31

En second lieu, c'étaitle ptieschkh de Koutar.
(Koutor), puis le seigneur du canton de Dzorai, le.
seigneur du district:de Goghp et avec eux celui
de Kartmanadzor, [enfin] tous ceux dont les do-.-
maines se trouvaient de leur cóté ou confinaient.
aux domaines des premiers, ou bien étaient situés |
dansleurs alentours; tous abandonnéerent Arschag, -
roi des Arméniens, et allérent se présenter au roi -
des Perses, Sapor. La province d'Artsakh, le.
district des Demori, le pays de Gortik, tous cé- -
lébres par leur position inattaquable, se révolté- 1
rent contre Arschag. Ensuite le seigneur du can- -
ton de Gortik alla se présenter au roi des Perses. '

a

LIVRE QUATRIEME.

Aprés cela, le pays de Mar, qui est au delà de
l'Adherbeidjan, se révolta contrele roi d'Arménie
et se rendit indépendant. Il refusa de reconnaitre
son autorité, et son exemple fut suivi par le pays
de Gasp. Saghamoud, seigneur d'Andsit, de con-
cert avec le princedu grand Tzop, abandonnérent
aussi Arschag, et allérent trouver l'empereur grec.
[A la suite de tous ces événements], les régions
méditerranéennes [de l'Arménie] commencérent
à concevoir de la défiance pour leur roi et à se
détacher de son obéissance, en refusant de prendre
part à aucune de ses entreprises. C'est ainsi que
le pouvoir royal s'affaiblit considérablement.

Vahan, frére du sbarabed Vasag, de la maison

᾿ des Mamigoniens, séduit par son neveu (fils de sa

sceur) Méroujan Ardzrouni, serévolta aussi contre
Arschag, roi des Arméniens, et se rendit auprés
du roi des Perses, Sapor. Pour gagner entiére-
ment les bonnes gráces de ce dernier, Vahan
reniala [vraie] vie en Jésus-Christ et consentit à
confesser la religion des Mages, c'est-à-dire à
adorer le Feu, l'Eau, et le Soleil, et à renier la

foi chrétienne, dans laquelle il était né. Il entra

dans les bonnes gráces du roi des Perses, l'excita
par ses calomnies contre le roi des Arméniens,
Arschag, et contre Vasag, chef de sa propre fà-
mille, en lui rappelant la mort de Vartan, « qui,
ajoutait-il, est mortà cause de toi ». .

Vahan devint alors le favori de Sapor, qui
lui donna pour femme sa propre seeur Ormizd-
toukhd; dés lors la plus grande intimité régna
entre Vahan et Sapor qui lui accorda le cous-
sin (1) et les honneurs dont jouissaient ses ancé-
tres. Il investit Vahan de grands honneurs, en
présence de son armée, en lui promettant beau-
coup de biens. A partir de ce moment, le nom-
bre des Arméniens commenca à diminuer (2).

CHAPITRE LI.

Les satrapes restés en Arménie viennent se réunir
chez le catholicos arménien Nersés, pour porter
plainte contre leur roi Arschag, quils abandonnent.

Alors tous les hommes du royaume d'Armé-
nie, s'étant rassemblés, se rendirent chez le grand

(1) De méme que les seigneurs perses, les princes ar-
méniens avaient à la Porte de Perse, leur place et leur
coussin distincts. (Moise de Khoreéne, III, 51, 65. —
Moise de Gaghangaidoutz, ]. II, c. 1. — Agathange,
p. 593, Ed. de Venise.) — Cf. Patcanian, Essai d'une
histoire des Sassanides, page 13, $ 4 dela trad. franc.

(2) Faustus est encore en désaccord complet dans
ce chapitre avec Moise de Khoréne qui raconte (Hist,
d'Arm., liv. III, ch. 36) qu'à la mort. d'Arschag, Sapor

261

pontife arménien Nersés; c'étaient de grands sa-
trapes, des chefs et des gouverneurs de provinces,
des seigneurs de cantons, des intendants et des
chefs de villages qui se présentérent devant Nersés
et lui dirent : « Seigneur, tu sais toi-méme qu'il y
a déjà trente ans, que gráce à notre roi Arschag,
nous n'avons pas eu une année de repos; nous
n'avons pu essuyer la sueur de notre front que par
le tranchant de l'épée, et parla pointe de la lance.
Nous sommes découragés, nous ne pouvons plus
combattre, nousaimerions mieux faire ce qu'ont
fait nos compagnons , c'est-à-dire aller chez le
roi des Perses et lui rendre hommage : il ne nous
reste que cela à faire, car nous sommes las de
guerroyer. Si le roi Arschag a besoin de continuer
la guerre avec Sapor, il n'a qu'à demander l'as-
sistance de Vasag et de son beau-pére Antov ;
quant aux gens de l'Arménie, dorénavant per-
sonne n'ira lui porter secours. Combattre le roi
perse, ou ne pas le combattre, ne dépend que du
bon plaisir d'Arschag : nous lui laissons le champ
libre, cela ne nous regarde plus. »

Saint Nersés leur répondit comme on devait
bien s'y attendre, et leur adressa les paroles suivan-
tes : « Réfléchissez, pensez bien et souvenez-vous
du commandement que Notre-Seigneur nous a
prescrit par rapport aux serviteurs , c'est-à-dire
d'obéirà ceux qui sont nos maitres. Vous tous, qui
étes présents ici, vous pouvez rendre témoignage
que vous étes redevables de beaucoup aux rois
arsacides. C'est d'eux que quelques-uns de vous
ont recu en apanage des cantons entiers , d'autres
ont été nommés chefs de contrées; à ceux-ci,
des villages et des bourgs considérables ont été
accordés, à ceux-là, on a donné des trésors et
des terres. Quoique cette abominable race des
Arsacides soit coupable devant le Dieu Créateur,
néanmoins elle a été tout pour vous : elle vous. a
tous protégés, elle vous a tirés de la boue, elle
vous a tous relevés, les uns par des honneurs ,
les autres par le pouvoir, les troisiémes par de
hautes charges. Oui, le roi Arschag est coupable
devant Dieu, il estredevable d'intéréts à son Créa-
teur, c'est-à-dire que la vengeance doit retomber
sur lui; mais Dieu, par sa grande et iinmense misé-
ricorde, l'a épargné, ainsi que vous, à cause de
lui. Néanmoins vous voilà préts à vous précipiter
dans la servitude des idolátres, à vous priver de

envoya une armée en Arménie sous les ordres de Mé-
roujan. Le roi aurait donné, selon le méme historien, sa
sceur Ormizdtoukhd en mariage à Méroujan avec de nom-
breux villages et des domaines en Perse, et lui aurait
méme promis le tróne d'Arménie, à la condition de con-
vertir tout le pays au magisme.

208

la [vraie] vie en Dieu et à renier vos propres
maítres qui vous ont été donnés par Dieu méme;
[vous étes préts] à aller servir des maitres étran-
gers et à rechercher leur religion sans Dieu.
Est-ce que vous préféreriez par exemple aimer et
accepter ces dernierset rejeter votre roi qui adore
le Créateur? Supposons qu'Arschag soit le plus
méchant des hommes, cependant il est adorateur
de Dieu : j'admets qu'il soit pécheur, mais il est
votre roi! Vous venez de me dire que, pendant
des années entiéres, vous avez faitla guerre pour
sauver vos personnes, vos àmes, votre pays, vos
femmes, vos enfants, et ce qui est le plus grave
encore, vos églises, les serviteurs de la foi que
nous avons en Notre-Seigneur Jésus-Christ, et
que Dieu vous a toujours accordé la victoire. Àu
lieu du Christ votre Seigneur, vous voulez servir
le magisme et ses adorateurs; vous voulez aban-
donner notre Créateur et ses préceptes qui vous
prescrivent de rester fidéles aux maitres, selon la
loi imposée par lui. Peut-étre [à la suite de tout
cela], votre Seigneur Dieu, dans sa colére, va vous
détruire entierement, vous livrer à jamais à la
triste servitude des idolàtres, de sorte que ce joug
pésera à jamais sur nous. Alors vous implorerez
Dieu, mais il ne vous écoutera point, car c'est de
bon gré que vous serez allés en servitude chez des
maitres idolátres et cruels, chez des hommes
ignorants et sans Dieu. Une immense quantité de
maux vous attend et vous ne serez pas en état
de vous en débarrasser. »

Alors toute l'assemblée, réunie dans un méme
lieu, commenca à pousser des clameurs et à vo-
ciférer, en disant : « Eh bien, allons-nous-en,
rentrons chacun dans nos foyers, car nous ne
sommes pas disposés à entendre de semblables

paroles, » Et ils se retirérent tous dans leurs
maisons,

FAUSTUS DE BYZANCE.

«que nous nous voyions, et que dés ce moment

CHAPITRE LII.

Le roi Sapor fait en ce moment cesser la guerre -
avec Arschag, roi. des Arméniens, et l'engage avec
des promesses à conclure la paix. s

Cependant le roi des Perses, Sapor, invita
Arschag à venir le trouver pour conclure la paix '
avec lui et cimenter une amitié solide, en lui -
adressant des priéres et des lettres accompagnées
de présents, Quoique Arschag füt disposé àcon-
tinuer la guerre, les troupes arméniennes refu- |
sérent formellement de lui obéir. C'est alors 3
[seulement] que de bon gré ou de force, il se vit |
contraint d'écrire une lettre de soumission au roi -
des Perses, Sapor, comme il convenait à un vassal
de le faire vis-à-vis de son maitre, et de lui en-
voyer des présents [comme gage] de réconcilia-
tion, ::

CHAPITRE LIII.

Le roi Sapor fait de nouvelles propositions à Arschag,
roi des Arméniens; ce dernier se rend ἃ son appel
el meurt.

Aprés cela, Sapor, roi des Perses, envoya |
une seconde députation vers le roi des Armé-
niens, Arschag. Elle était chargée de lui dire:
« Si moi. et toi, nous sommes en paix, il faut

nous vivions comme un pére et un fils. Cepen-
dant si tu. persistes à ne pas venir me voir, c'est
pour moi la preuve que tu cherches à entretenir
la guerre entre nous. » Alors, Arschag demanda
à Sapor un serment solennel pour qu'il puisse
se rendre auprés de lui sans appréhension, Ce
dernier fit apporter du sel et, d'aprés l'usage
établi en. Perse pour assurer l'inviolabilité du -

Προχοπίου Καισαρέως ἱστορίαι.

eres Διὸ δὴ xal τὴν ἐπωνυμίαν ταύτην πρὸς
Περσῶν ἔλαχεν. Ἅπαξ δὲ ἢ τῶν Ἀρμενίων ἱστορία
φησὶ νόμου τοῦ ἀμφὶ τῷ λήθης φρουρίῳ παραλελύσθαι
τὴν δύναμιν Πέρσαις τρόπῳ τοιῷδε. ΐ

Πόλεμός ποτε Πέρσαις τε xal ᾿Δρμενίοις ἀχήρυ-
χτὸς γέγονεν εἷς δύο χαὶ τριάχοντα ἔτη ἐπὶ Παχουρίου
μὲν Περσῶν βασιλεύοντος, Ἀρμενίων δὲ Ἀρσάχου
Δρσαχίδου ἀνδρός. 'Γούτῳ τε τῷ πολέμῳ μηχυνομένῳ
χεχαχῶσθαι μὲν ἐς ἄγαν ἀυφοτέρους ξννέδη καὶ dui-
φερόντως τοὺς "A op.evtouc. ᾿Ἀπιστία δὲ πολλὴ ἐς ἀλ--
λήλους ἐχόμενοι ἐπικηρυχεύεσθαι παρὰ τοὺς ἐναντίους
οὐδέτεροι εἶχον. Ἔν τούτῳ δὲ Πέρσας τετύχηχε
πόλεμον πρὸς ἄλλους βαρβάρους τινὰς οὐ πόρρω "Ap-

PP NEUUCTPRPCP LN WREPT OTRO TREIBEN EAE ὍΝ PP

Procopii de bello persico, lib. 1. cap. 5. (d. Paris,
pg. 15 et seg. — Ed. Bonn. 'T. 1. pg. 26 et sq.)

VU Nn Sm" ὦ

sis Quie causa fuit appellationis ejusmodi (i. e.
Oblivionis). Semel autem legi, quz est de castello Obli- -
vionis, abrogatam vim datumque laxamentum fuisse, -
Armeniorum monumenta fidem faciunt. Res ita contigit.

Persis aliquando bellum fuit cum Armenis: inexpiabile
per annos xxxij imperante illis Pacurio (1. Sapori), his —
Arsace ex genere Arsacidarum. Et graviter quidem τς
utrosque, sed Armenos in primis afílixerat bellum im- |
pendio diuturnius. Eo processerat mutua diffidentia, ut
neutri integrum sibi esse putarent caduceatores mittere.
Interim forte accidit ut cum aliis barbaris Armenic aceo-
lis bellum Perse susciperent. Hic Armeni quo suam in

LIVRE QUATRIÉME.

— serment, le fit cacheter avec une bague [sur le
.. ehaton de laquelle] était la figure d'un sanglier (1),
- et il l'envoya à Arschag, avec une lettre ainsi
concue : « Αὰ cas oü Arschag se refusera aprés
un tel serment de venir me trouver, qu'il se pré-
pare à recommencer la guerre » (2).

Les gens du pays des Arméniens, ayant ap-
pris et entendu [ces nouvelles], ne donnérent pas
de répit à Arschag ; ils le pressaient par tous les
moyens d'aller se présenter devantle roi des Perses,
Sapor. Alors Arschag, roi des Arméniens, accom-
pagné du sbarabed arménien son nourricier, se
mit en route non sans regret et quitta le pays des
Arméniens pour se rendre en Perse, auprés du
roi Sapor. Aussitót arrivés, tous les deux, c'est-
à-dire le roi Arschag et le sbarabed Vasag,
furent recus par le détachement de la garde qui
se composait de nobles, et, bien qu'ils étaient sur-
veillés, ils jouissaient toutefois de leur liberté.
Cependant, le roi Sapor ayant fait venir le roi
Arschag en sa présence, le recut avec dureté
comme un vassal. Le roi des Arméniens s'avoua
coupable et criminel envers lui, et il fut de
nouveau remis à la garde du détachement qui
l'avait acco mpagné, pour y étre surveillé.

τ (1) Cf. Moise de Gaghangaidoutz, Hist. des Aghouank,
liv. II. ch. I. — Patcanian, Essai d'une hist. des Sassa-
nides, pg. 13. $.5 de la trad. franc.

(2) Cf. Moise de Khoréne, Hist. d'Arm.,liv. HIE. ch.
34, 35.

269

CHAPITRE LIV.

Sapor, ayant interrogé les Mages et les Chaldéens,
cherche à sonder Arschag. Il le fait jeter dans le
cháleau de. l'Oubli (Aniousch) et fait. endurer
une mort cruelle aw sbarabed. arménien Vasag.

Alors Sapor, roi des Perses, appela les ma-
ges, les astrologues et les Chaldéens, et leur
adressa la parole en ces termes : « Plus d'une fois
j'étais prét à cimenter l'amitié la plus solide avec
Arschag, roi des Arméniens; mais lui m'a tou-
jours méprisé. J'avais conclu avec Arschagun pacte
d'alliance, et quoiqu'il m'eüt juré sa foi, selon la
loi chrétienne, sur ce qu'on appelle l'Évangile,
il fut cependant le premier à trahir son serment,
J'étais prét à avoir mille bontés pour lui, comme
un pere aurait été capable de le faire pour son
fils; mais il m'a payé le bien avec le mal. Suppo--
sant que ce furent les prétres de l'église de la
ville de Ctésiphon (Dispon), qui lui avaient frau-
duleusement fait préter un serment pour qu'il le
reniàt plus tard, j'ai fait venir ces prétres, afin
de les chátier comme des criminels ; mais Mári,
le principal d'entre eux, me dit : « Nous avons
fait préter serment à rdg avec la plus grande
sincérité; s'il n'a pas été loyal, ce méme Évangile
le reniera à vos pieds. » Toutefois je n'ai prété
aucune attention à ce que lui et ses compagnons
disaient. J'ai donné ordre de les égorger, au

peto διῳχημένους διενεγκεῖν. Οἵ τε Apuéviot , ἐ ἐν
σπουδῇ ἔχοντες ἐπίδειξιν ἐς Πέρσας τῆς ἐς αὐτοὺς
εὐνοίας τε χαὶ εἰρήνης ποιήσασθαι, ἐσθαλεῖν ἐς τούτων
δὴ τῶν βαρθάρων τὴν γὴν ἔγνωσαν, δηλώσαντες
τοῦτο πρότερον Πέρσαις. Ἂπ τροσδόχητοί τε αὐτοὶ ἐπι-
πεσόντες σχεδόν τι ἅπαντας ἡδηδὸν ἔκτειναν. Ὅ τε
Παχούριος τοῖς πεπραγμένοις ὑπερησθεὶ 6, πέμψας
παρὰ τὸν Αιρσάχην τῶν οἵ ἐπιτηδείων τινὰς, τά τε
πιστά οἵ παρασχόμενος, τὸν ἄνθρωπον μετεπέμψατο.
Καὶ ἐπεὶ παρ᾽ αὐτὸν ᾿Αιρσάχης ἀφίκετο, τῆς τε ἄλλης

αὐτὸν φιλοφροσύνης ἠξίωσε χαὶ ἅτε ἀδελφὸν ἐπὶ τῇ.

ἴσῃ χαὶ ὁμοία ἔσχε. Καὶ τότε μὲν ὅρκοις δεινοτάτοις
τόν τε Ἀρσάκην χαταλαδὼν xxi αὐτὸς οὐδὲν ἧσσον
ὁμωμοχὼς ἡ 7 μὴν εὔνους τε χαὶ ξυμμάχους Πέρσας τε
τὸ λοιπὸν χαὶ ᾿Δρμενίους. ἀλλήλοις εἶναι, αὐτίκα δὴ
αὐτὸν ἐς τὰ πάτρια θη ἀφῆκεν ἰέναι.

Χρόνῳ δὲ οὐ πολλῷ ὕστερον διέδαλον τὸν ᾿Αρσά-
χὴν τινὲς, ὁ ὡς δὴ πράγμασιν νεωτέροις ἐγχειρεῖν βού-
λοιτο. Οἷσπερ ἀναπεισθεὶς Ó Πακχούριος αὖθις αὐτὸν
μετεπέμπετο ὑπειπὼν ὅτι δὴ αὐτῷ τὸ χοινολογεῖσθαι
ὑπὲρ τῶν ὅλων ἐπιμελὲς εἴη. Καὶ ὃς οὐδέν τι μελλή-
σας ἐς αὐτὸν ἦλθεν, ἄλλους τε τῶν ἐν ᾿Αρμενίοις μα-

Persas benevolentiam, ef pacis cum ipsis colende stu-
dium declararent, in barbarorum illorum fines prorum-
pere statuerunt. Cum autem de suo consilio certiores
Persas fecissent, improviso impetu Barbaros sine ullo
satis discrimine ad internecionem prope ceciderunt.
Quo facto summe lctans Pacurius, Arsacem per quos-
dam ex intimis data fide ad congressum invitavit, eum-
que, postquam advenit, prolixa humanitate dignatus, non
aliter habuit quam si cum fratre parique egisset. Tum
demum jusjurandum exegit sanctissimum, ipseque vicis-
sim reddidit, Persas deinceps atque Armenos mutuam
sibi benevolentiam , et in bellis auxilium preestituros.

Mox in patriam dimisit.
Haud multo post quidam ad Pacurium detulerunt re-

bus novis Arsacem studere. Id Pacurius sibi passus per-
suaderi , ipsum iterum ad conferenda de summa rerum,
ut aiebat, consilia advocavit. Nulla is interposita mora ad-

fuit, cum alios Armenos bello egregios in comitatu habens

210
nombre de soixante-dix individus qu'ils étaient ,
dans une méme fosse, et de passer leurs coreli-
gionnaires au fil de l'épée. Quant à l'Évangile,
sur lequel le roi Arschag ἃ prété serment et qui
renferme l'essence de la doctrine chrétienne, je
l'ai fait attacher avec des chaines et déposer avec
mes trésors. Les paroles du prétre Mári sont
gravées dans ma mémoire; je me rappelle bien
ce qu'il disait : « Ne nous tuez pas, car je sais
bien que l'Évangile aménera le roi Arschag à
vos pieds. » — « Voilà déjà bien des prédictions
de ce prétre.accomplies. Il y a déjà trente ans que
nous autres Arik soutenons la guerre contre
le roi Árschag, et nous ne sommes pas parvenus
à remporter une seule victoire sur lui; aujour-
d'hui il arrive ici de sa propre volonté et sur
ses propres jambes. Si j'étais sür que dorénavant
il restera fidéle. et soumis au pacte [d'alliance, ]
je le renverrais avec beaucoup d'honneurs dans
son pays. »

Α cela les Chaldéens répondirent à Sapor :
« Accorde-nous le jour présent [pour réfléchir],
et demain matin nous te donnerons notre ré-
ponse. » Le lendemain, tous les Chaldéens et
les astrologues vinrent ensemble et dirent au
roi : « Maintenant que le roi des Arméniens,
Arschag , est venu chez toi, comment parle-t-il ,
quel ton prend-il avec toi, et comment se com-
porte-t-il ? » Le roi dit : « Il se tient sur le méme

FAUSTUS DE BYZANCE.

rang que mes vassaux, i| cherche à ressembler -
à la poussiére de mes pieds. » Ils reprirent : —
« Fais ce que nous allons te dire; garde-le encore
ici, et [en méme temps] dépéche des envoyés en

Arménie, pour qu'ils apportent de là, à peu prés

deux mesures de terre arménienne avec une
cruche d'eau. Alors tu ordonneras de couvrirla
moitié du sol de ta tente avec de la terre rapportée -
de l'Arménie, aprés quoi tu prendras le roi des.
Arméniens, Arschag, par la main, et, d'abord tu.

le méneras à l'endroit oü est ta propre terre,
en lui adressant quelques paroles. Puis tu le
prendras de nouveau par la main, tu le con-
duiras dans la partie de la tente couverte de
terre arménienne, et tu feras une grande atten-
tion à ce qu'il te dira. C'est alors que tu sauras si
Arschag, aprés avoir été renvoyé par toi en Ar-
ménie, sera fidele à l'alliance et au pacte. Mais
si, sur la terre arménienne, il commence à
parler avec arrogance, sache que le jour méme
oü il touchera la terre d'Arménie, il. reprendra
avec toi le ton hautain d'autrefois, il renouvel-
lera la méme guerre avec toi, en entretenant ses
anciennes inimitiés. »

Ayant entendu cette communication des Chal-
déens, le roi des Perses envoya en Arménie,

We ERCPPETYMPT

des exprés avec des chameaux d'Arabie, pour y

chercher de la terre et de l'eau qui devaient ser» |

vir à la divination. Peu de jours aprés, ils revin-

ιμωτάτων ἐπαγόμενος xoà Βασίχιον, ὅσπερ αὐτῷ
στρατηγός τε xol ξύμδουλος ἦν: ἀνδρείας τε γὰρ xol
ξυνέσεως ἐπὶ πλεῖστον ἀφῖχτο. Εὐθὺς οὖν ὃ Πακούριος
ἄμφω, τόν τε Ἀρσάχην xoi Βασίχιον, πολλὰ ὀνειδί--
ζων ἐχάχιζεν, εἰ τὰ ὀμωμοσμένα ἠλογηκότε οὕτω
δὴ τάχιστα ἐς ἀπόστασιν ἴδοιεν. Οἱ δὲ ἀπηρνοῦντό τε
χαὶ ἀπώμνυον ἐνδελεχέστατα, μηδὲν σφίσιν αὐτοῖς
βεδουλεῦσθαι τοιοῦτον. Τὰ μὲν οὖν πρῶτα ὃ Παχού-
pog αὐτοὺς ἐν ἀτιμίᾳ ἐφύλασσεν, ἔπειτα δὲ τῶν ud-
γῶν ἀνεπυνθάνετο ὅ τι οἵ ποιητέα ἐς αὐτοὺς εἴη. Ol
δὲ μάγοι τῶν uiv, ἀρνουμένων καὶ οὐ διαρρήδην ἐλη-
λεγμένων, καταγινώσχειν οὐδαμῇ ἐδικαίουν, ὑποθήκην
δὲ αὐτῷ τινα ἔφραζον, ὅπως ἂν Ἀρσάχης αὐτὸς ἄντι-
χρὺς αὑτοῦ χατηγορεῖν ἀναγχάζοιτο, 'Tó γὰρ τὴς βα-
σιλιχῆς σχηνῆς ἔδαφος χόπρῳ χαλύπτειν ἐχέλευον..
ἥμισυ μὲν ἐχ τῆς Περσῶν χώρας, θάτερον δὲ ἥμισυ
ἐκ τῆς Ἀρμενίας. Καὶ ὃ βασιλεὺς χατὰ ταῦτα ἐποίει.
Τότε δὴ ot μάγοι τὴν σκηνὴν ὅλην μαγείαις τισὶ χατα-
λαδόντες ἐχέλευον τὸν βασιλέα σὺν τῷ Ἀρσάχῃ τοὺς
περιπάτους ἐνταῦθα ποιεῖσθαι, ἐπιχαλοῦντα τοῖς τε
ξυγχειμένοις xa ὀμωμοσμένοις λυμήνασθαι. Δεῖν δὲ
αὐτοὺς τῷ διαλόγῳ παραγενέσθαι (f. περιγενέσθαι)"
οὕτω γὰρἂν τῶν λόγων μάρτυρες ἁπάντων εἶεν. Αὐ-
τίκα γοῦν ὃ Παχούριος τὸν Αρσάχην μεταπεμψάμενος

tum Basicium (1. Vasacium), quem ob fortitudinem ac
prudentiam singularem , ef rei bellicee, et consilio regio
prefecerat. Ambos amarulentis verbis excepit Pacurius,

spretum exprobans jusjurandum, quo vix dato, incu- -
buissent continuo ad defectionem. Infitiari illi constan--

tissimeque tale consilium abjurare. Nihflo tamen minüs
Pacurius eos in custodia primum habuit , et parum illa
quidem liberali atque honesta : postea quid in ipsos es-
set statuendum requisivit ex Magis. Hi eum iniquum
esse pronuntiassent reos diffitentes nec aperte conjunctos
damnare, aggressi sunt rationem tradere, qua Arsaces
accusare se ipse coram adigeretur. Ergo jubent regii ta-
bernaculi solum obduci luto, sumpta ex agro Persico
dimidia parte, ex Armenio altera. Prescriptum rex ac-
curavit. Tum Magi tabernaculo incantato, regi denun-
tiant, inambulandum illic esse cum Arsace, deque facta
conventis ac iuramento fraude expostulandum : oportere
autem ipsos colloquio interesse; atque ita testes exstitu-
ros eorum omnium que essent ultro citroque dicta.
Accito confestim Arsace obambulare cum eo coepit Pa-

- rent, en apportant avec eux ce qu'on leur avait
$ ordonné de chercher. Alors le roi des Perses,
zx Sapor, commanda de recouvrir la moitié du sol
de sa tente avec de la terre apportée de l'Arménie
et de l'asperger avec de l'eau provenant de ce pays,
» en laissant intacte l'autre moitié du sol. Il or-
- donna qu'Arschag, roi des Arméniens, füt amené
— ensa présence et que tout le monde se retirát.
ἕξ. Sapor, prenant Arschag par la main, se mit à
- marcher avec lui dans sa tente de long en large.
— Arrivé sur la terre perse, il dit: « Ὁ Arschag,
— roi des Arméniens, pourquoi es-tu devenu mon
— ennemi? πὸ t'ai-je pas aimé comme un fils?
- ne t'avais-je pas promis ma fille pour épouse,
— afin de l'avoir pour fils? Néanmoins, tu t'es révolte
— contre moi, de ta propre volonté; tu t'es posé
en ennemi vis-à-vis de moi, et voilà déjà trenie
- années que tu soutiens Ja guerre contre moi. »
Le roi Arschag répondit : Oui? je suis fauiif
— et coupable envers toi. Venu à ton secours, j'ai
— 1aillé en pieces tes ennemis et je les ai vaincus,
— espérant obtenir de toi une grande récom-
jd pense ; mais, séduit par [les paroles trompeuses de]
- mes ernemis, qui me conseillaient de me défier
de toi, je me crus dans l'obligation de m'enfuir.
— Maintenant le serment que je t'ai prété m'améne
aupr?s de toi, et me voici en ta présence ; comme
ton vassal, je me livre entre tes mains. Fais de
moi ce que tu voudras, et agis comme tu le
. trouveras bon. Tue-moi , car moi, ton vassal, je
- suis trés-coupable, et je me reconnais criminel
| envers toi. »

Mais le roi Sapor, le prenant par la main,
marcha de nouveau et, faisant semblant de justi-
fier Arschag, il se dirigea vers l'endroit recouvert
de terre arménienne. A peine Arschag avait-il
atteint cet endroit, à peine avait-il touché la terre
arménienne, qu'il commenca à parler avec or-
gueil, et changea deton avec arrogance, en disant:
« Éloigne-toi de moi, vassal scélérat, toi qui do-
mines tes maítres d'autrefois; je me vengerai de
toi et de tes enfants, [je tirerai vengeance de l'op-

LIVRE QUATRIÉME.

211
probre] de mes ancétres et de la mort du roi
Artaban (Ardevan). Car vous autres vassaux, vous
voilà occupant le coussin de vos maitres ; mais je
n'abandonnerai pas [mon dessein] tant que je
n'aurai point repris la place [que vous occupez]. »

Sapor le prit de nouveau par la main, et le
conduisit encore sur la terre perse. Arschag,
se repentant de ses paroles, s'inclina [ devant
le roi des Perses], embrassa. ses genoux et re-
gretta beaucoup d'avoir parlé de là sorte. Sa-
por le ramena sur la terre arménienné$) et Arschag
se mit à parler encore avec plus de véhémence que
la premiere fois. Le roi des Perses l'éloigna de
rechef de l'endroit, et Arschag exprima de nou-
veaux regrets [à cause des paroles imprudentes]
qu'il venait de prononcer et se repentit encore
une fois, Cependant Sapor, du matin jusqu'au
soir, ne cessa pas de sonder le roi des Arméniens.
Lorsqu'il se trouvait sur la terre arménienne , ce
dernier devenait arrogant; mais aussitót qu'il
touchait la terre perse, il commencait à se re-
pentir.

Sur le soir, arriva l'heure du repas du roi des
Perses. Ordinairement, c'était l'usage de préparer
un siége pour le roi des Arméniens sur le méme
divan qu'occupait le roi des Perses pendant le
festin : c'était déjà une coutume du pays que
les deux souverains devaient s'asseoir sur le méme
siége. Ce jour-là, on prépara d'abord et on ar-
rangea les siéges pour tous les hótes royaux, qui
étaient présents; mais celui d'Arschag fut placé
plus bas que tous les autres et à un endroit trés-
éloigné, qui était recouvert de terre arménienne.
Tous les convives occupaient déjà les places qui
leur étaient assignées, selon leur dignité, lorsqu'on
amena le roi Arschag qu'on fit asseoir. Aprés
avoir manifesté pendant quelques instants un sen-

timent d'humeur et de colére, Arschag se leva

et dit, en s'adressant au roi Sapor : « Elle est
à moi la place que tu occupes, óte-toi de là pour
que je puisse m'y asseoir : elle appartient de
droit à notre race; [si non], arrivé dans mon

διαύλους ἐν τῇ σχηνῇ ξὺν αὐτῷ ἐποιεῖτο, παρόντων
σφίσιν ἐνταῦθα τῶν μάγων, χαὶ ἀνεπυνθάνετο τοῦ ἀν-
θρώπου ὅτου δὴ ἕ ἕνεκα τὰ ὀμωμοσμένα ἠλογηχὼς εἶτα
Πέρσας τε χαὶ Ἀρμενίους αὖθις τρίδειν ἀνηκέστοις
χαχοῖς ἐγχειροίην ὃ δὲ Ἀρσάκης, ὃ ἕως μὲν ἐν τῷ χώρῳ
ot λόγοι ἐγίνοντο οὗ δὴ χοῦς ἐχ τῆς Περσίδος ἐ ἐπέχειτο,
ἀπηρνεῖτό τε χαὶ ὅρχοις - τοῖς δεινοτάτοις πιστούμενος
ἀνδράποδον t ἰσ χυρίζετο εἶναι Πακχουρίου πιστόν" ἐπειδὴ
δὲ μεταξὺ λέγων ἐ ἐς τῆς σχηνῆς τὸ μέσον ἀφῖκτο , ἵνα
δὴ κόπρου τῆς Ἀρμενίας ἐπέδησαν, ἐνταῦθα οὖχ οἶδα
ὅτῳ ἀναγχασθεὶς λόγους μὲν τούτους ἐπὶ τὸ θρασύτερον

curius in tabernaculo, coram Magis interrogans, cur
contra fidem juramento sancitam tentasset denuo maxi-
mis calamitatibus Persas pariter Armenosque conterere ?
Ac pernegavit quidem Arsaces , fidum se esse mancipium
Pacurii dejerans,, quamdiu ubi terra Persica suberat,
sunt collocuti. Ut vero medio in sermone medium in
tabernaculum ventum est, et terra Armenia calcari

co»pta , illa e vestigio vi nescio qua adactus effervesce-

212

pays, je me vengerai cruellement de toi, » Sa-
por, roi des Perses, ordonna qu'on apportát [sur-
le-champ] des chaines, et qu'on les mit au cou;
aux pieds et aux mains d'Arschag; qu'on l'em-
menát à Antmesch (1), aussi appelé le cháteau
d'Aniousch , et. qu'on l'y enfermát jusqu'à sa
mort (2).

Le lendemain, le roi Sapor fit amener en sa
présence Vasag le Mamigonien, sbarabed de la
Grande-Arménie. Il lui fit d'amers reproches, en

*

(1) Antmesch en persan, et Aniousch-pert en arménien,
veulent dire « cháteau de l'Oubli ». C'est une localité
dont la position n'est pas bien déterminée. Ammien
Marcellin l'appelle Agaóana, (XXVII, 12). Moise de
Khoréne ( Hist. d'Arm., liv. HI, ch. 35) et Faustus
placent ce cháteau dans Ia Suziane ou Khoudjastan (Khou-
zistan). Procope le mentionne également dans son. Bell.
Persic. (liv. 1, ch. 5), dont nous donnons un extrait re-
latif à cet événement, qu'il semble avoir emprunté à
Faustus. Agathias (1. IV, p. 138) et Cédrénus (t. 1, p. 356,
396) donnent au cháteau d'Aniousch le nom de τῆς λήθης
φροῦριον, ce qui est la traduction de l'arménien.

(2) Ammien Marcellin (liv. XXVII, ch. 12) raconte
que le vieux roi de Perse, Sapor, se montrait aussi enva-
hisseur à la fin de sa vie qu'au commencement de son
regne. A la mort de Julien et apres letraité ignominieux
qui l'avait suivie, on crut à une apparence de concorde
entre la Perse et les Romains. Mais bientót foulant aux
pieds ce pacte, il voulut étendre la main sur l'Arménie
et réunir ce royaume à ses domaines. L'esprit public y
étant contre lui, il employa la ruse et le parjure pour dé-
cider Arschag à venir le trouver, et il le fit arréter et
conduire dans un endroit écarté oi on lui creva les yeux.
Aprés quoi le roi captif fut chargé de chaines d'argent
et relégué au fort d'Agabana , oü il fut mis à mort au
milieu des tortures. Le cháteau d'Agabana doit étre la
méme chose que le fort d'Aniousch.

FAUSTUS DE BYZANCE.

disant : « Eh bien, renard (car Vasag était de
petite taille), c'est bien toi qui a étéla causede.
tant de malheurs, et qui rious as procuré une si —
grande somme de fatigues? (7est bien toi qui
pendant tant d'années as taillé en piéces les
Arik? Que feras-tu maintenant, car je vais te
faire subir la mort d'un renard? » Vasag ré-
pondit à cela : « Maintenant me voyant petit |
comme je le suis, tu ne peux comprendre la me-
sure de ma grandeur, car jusqu'à présent j'étais
un lion pour toi ; mais actuellement tu me traites
comme un renard. Cependant, tant que j'ai été
Vasag, j'étais un géant; j'avais un pied sur une
montagne, un autre pied sur une autre montagne;
quand j'appuyais sur mon pied droit, la monta-
gne de droite rentrait sous terre; quand j'ap-
puyais sur mon pied gauche, c'était la montagne -
de gauche qui s'enfoncait sous la terre. » Sapor, |
roi de Perses, lui répliqua : « Eh bien, dis-moi |
quelles sont les montagnes que tu as ainsi en- -
foncées? » Vasag répondit : « Les deux mon-

tagnes! l'une c'était toi , l'autre l'empereur grec,
Je vous aurais fait rentrer, toi et l'empereur des |
Grecs, sous la terre, si Dieu me l'avait permis , s'il
ne nous avait pas abandonnés et si la bénédiction
de notre pére Nersés reposait sur nous. Car tant
que nous avons suivi la parole et le conseil de ce
dernier, nous n'avons pas cessé de te chátier
cruellement. Maintenant que denotre propre chef, |
les yeux ouverts, nous noussommes nous-mémes
précipités dans l'abime, fais de moi ce que tu vou- -
dras. » Le roi des Perses donna ordre d'écorcher *
le général arménien, Vasag, de remplir d'herbe |

ἐξαπιναίως μεταδιβάζει, ἀπειλῶν δὲ τῷ τε Παχουρίῳ
καὶ Πέρσαις οὐχ ἔτι ἀνίει, ἀλλὰ τίσασθαι αὐτοὺς ἐπηγ-
γέλλετο ὕδρεως τῆσδε, ἐπειδὰν αὐτὸς αὐτοῦ τάχιστα
χύριος γένοιτο. Καὶ ταῦτα λέγων τε χαὶ νεανιευόμε-
νος ἐποιεῖτο τὸν περίπατον ὅλον. ἕως ἀναστρέψας ἐς
χόπρον αὖθις τὴν ἐχ γῆς τῆς Περσίδος ἀφίχετο. *Ev-
ταῦθα γὰρ πάλιν ὥσπερ τινὰ παλινῳδίαν ἄδων ἱχέ-
τῆς τε ἦν xol οἰχτρούς τινας τῷ Παχουρίῳ προὔφερε
λόγους. ᾿Επεὶ δὲ ἐς χοῦν αὖθις τὸν ᾿Αρμενίων ἦλθεν, ἐς
τὰς ἀπειλὰς ἀπεχώρησε. Καὶ πολλάκις οὕτω μετα-
θληθεὶς ἐφ᾽ ἑχάτερα ἔχρυψε τῶν ot ἀπορρήτων οὐδέν.
Τότε δὴ oi μὲν μάγοι χατέγνωσαν αὐτοῦ ἔς τε τὰς
σπονδὰς χαὶ τοὺς ὅρχους ἠδιχηκέναι, Παχούριος δὲ
Βασικίου μὲν τὸ δέρμα ἐχδείρας, ἀσχόν τε αὐτὸ πε-
ποιημένος xai ἀχύρων ἐμπλησάμενος, ὅλον ἀπεκρέ--
μᾶσεν ἐπὶ δένδρου τινὸς ὑψηλοῦ λίαν. Τὸν μέντοι
Ἀρσάκην (ἀποχτεῖναι γὰρ ἄνδρα τοῦ βασιλείου αἵμα--
τος ὄντα οὐδαμὴ εἶχεν) ἐν τῷ τῆς λήθης φρουρίῳ
καθεῖρξε. '

re, ingentique spiritu vocem mitteré, Pacurio Persisque .
minitari, memorem se atque adeo ultorem accepto
contumelic polliceri, statim ut juris esse sui cepisset. ;
Ita confecit spatium, hec denuntians juveniliterque fe- |
rociens, donec regressus , in terra Persica pedem posuit.
Hic enim palinodiam canens , famulum rursus egit sup- -
plicem ac miserabili voce in humilitatem sese submisit. |
Post, simul ad Armeniam terram, simul ad minas rediit: -
atque ita utroque versum sepe circumductus , quidquid :
habuit arcani effudit. Eum tandem Magi fedifragum ac |
perjurum judicarunt : et Basicio quidem deripi cutem
jussit Pacurius, deinde utrem ex ea fieri, tum inferciri -
paleis, ex arbore demum procerissima suspendi ; Arsacem Ἢ
vero in castellum Oblivionis detrudi. Neque enim sibi -
committendum putavit, ut virum regio cretum san- |
guine morte afficeret.

LINRE QUATRIÉME.

. sa peau et de l'apporter au cháteau d'Antmesch ,
aussi appelé Aniousch, οὐ était déjà enfermé le
. roi Arschag (1).

CHAPITRE LV.

Invasion et dévastation de PArménie; captivité [ar-
ménienne] emmenée en Perse; mort cruelle de la
reine Pharandzém , et ruine totale des villes ei du
pays entier.

*

Alors Sapor, roi des Perses, envoya en Arménie
deux de ses grands, dont vod se nommait Zig ,
| autre Garén (2) , à la téte de cinq millions (?)
(de combattants, pour ruiner et dévaster ce royau-
- me de fond en comble. Ils s'y rendirent sans re-

| tard, Quand la reine d'Arménie, Pharandzém,
- femme du roi Arschag, vit les armées du roi des
- Perses couvrir toute la surface du pays, elle prit
| avec elle onze mille hommes d'élite , tous nobles,
- braves guerriers et bien armés; elle partit avec
.eux et s'enferma dans le cháteau d'Ardakers (3)
- situé dans la contrée d'Arscharouni, et s'y réfugia,
Bientót arrivérent les Perses qui mirent le siége

— (1) Il existe, dansla littérature moderne de l'Arménie,
plusieurs tragédies dont le sujet est tiré de l'histoire
d'Arschag III. L'une, intitulée « Arschag Il » (sic) est en

"prose et ἃ pour auteur un arménien de Constantinople,

M'Karakasian. L'autre, qui porte le méme titre, (les Ar-
méniens ne comptant pas parmi leurs rois, Arschag II,
fils d'Artaban IIT, roi des Parthes, qui régna en 35 de
J -C.), est en vers; elle a été composée par le P. Kho-
réne Calfa, qui en a publié une traduction francaise, dans
la Revue de l'Orient , en 1864.

(2) Ammien Marcellin (liv. XXVII, ch. 12) raconte
qu'aprés l'emprisonnement d'Arschag,, le roi de Perse,
Sapor, envoya en Arménie deux transfuges , l'eunuque
Cylax et Artaban, dont le premier était un ancien préfet
et le second un général investi d'un grand comman-
dement sous le roi Arschag, avec ordre de prendre le
fort d'Artogérasse (Artakers) des Arméniens, point trés-
important oü était renfermé le trésor d'Arschag et oü
S'étaient réfugiés la femme et le fils du roi d'Arménie. —
Le nom de Cylax est peut-étre une altération du nom de

Zig; nous donnons cette explication sous toute réserve.

Quant au nom d'Artaban , il me parait bien difficile de l'i-
dentifier avec celui de Garén, à moins qu'on he suppose
que Garén ne soit le nom de famille d'Artaban, car on
sait que la race de Garén-Pahlav était fort nombreuse
en Perse et en Arménie , comme nous l'avons fait remar-
quer dans une des notes qui accompagnent l'Histoire d'A-
gathange, p. 114, note 1.

(3) Ardarakers ou Ardakers , cháteau fort de la province
d'Ararat, appeléaussi Gaboid- -pert « cháteau bleu », faisait
partie des domaines des.Gamsaragan. Ammien Marcelli
(liv. XXVII, ch. 12) le nomme Ar7togérasse. — Strabon
(liv. XT, 14, $ 6) lui donne le nom d'Artagéras , qui est
aussi l'appellation que l'on trouve dans Velléius Pater-
cule ( liv. II, p. 125). Ptolémée (liv. V, ch. 13) l'appelle
Artagigarta. — Cf. Indjidji, Géogr. anc., pag. 395. —Saint-
Martin, Mém. sur lArm., t. I, pag. 122-123.

^ MAR APAS CATINA.

273
devant le chátéau et l'enveloppéreüt de tous les
cótés. Les Arméniens s'y enfermérent, comptant
sur la position inaccessible de cette place.

Cependant les Perses établirent leurs tentes et
assirent leur camp dans les vallées d'alentour, Ils
assiégérent ce cháteau pendant treize mois et ne
purént s'en emparer, car il était imprenable. La
contrée fut dévastée entierement par eux ; ils ne
quittaiént leur camp que pour aller faire du bu-
tin; ils amenaient des districts voisins des captifs
et des bestiaux, et ils apportaient d'autres en-
droits, des vivres pour leur propre subsistance. '
C'est ainsi qu'ils trainérent en longueur le siége
de cette place.

En cé temps-là, Bab (1), fils du roi Arschag,
ne se trouvait pas en Arménie, car il s'était ré-
fugié auprés de l'empereur des Grecs (2). Quand
la noblesse arménienne apprit tous ces malheurs ,
elle concut le projet d'aller chercher des se-
cours et résolut de venir rejoindre son prince
royal. Elle avait à sa téte le général Mouschegh,

fils du sbarabed Vasag. Pendant que la députa-

tion sollicitait des secours auprés del'empereur des
Grecs, la noblesse envoyait sans cesse des messa-
gers chez la reine Pharandzém , lui conseillant de
garder lecháteau et dene pas se rendre aux Perses,
Son fils Bab lui envoyait chaque semaine des ex-
prés, qui s'introduisaient en cachette dans le chá-
teau par une porte secréte, afin d'encourager la
reine, et cela pendant les treize mois que dura
le siége. Ceux qui vénaient chez la reine n'avaient
qu'une seule parole : « Tenez ferme, car votre fils
Bab va arriver bientót à votre secours avec les
troupes impériales. » Chaque jour on ne faisait que
lui répéter : « Encore quelques instants, encore :
un peu de patience, et le secours vous arrivera. »
Il arriva que, le quatorziéme mois, les assiégés
qui étaient dans le cháteau , furent atteints par la
colére de Dieu, carla mort commenca à y faire
de grands ravages : c'était un chátiment envoyé
par le Seigneur. Car, en présence de la reine Pha-
randzém, on mangeait, on buvait, et on se livrait
àla joie dans ses appartements mémes. Or il ar-
riva qu'àla table autour de laquelle toutle monde
se trouvait réuni, subitement, dans l'espace d'une
heure, mouraient cent, deux cents et cinq cents
hommes; eti ceci se renouvelait chaque jour.
Cette calamité dura un mois et pendant ce temps "ὁ
là tout le monde périt ; savoir onze mille homme:

(1) Bab, fils d'Arsace ou Arschag III, régna de 370 à 377.
C'est ce prince qui est appelé Para par Ammien Marcei-
lin ( XXVII, 12; XXX, 1).

(2) Valens.

18

914

et six mille femmes, La reine Pharandzém avec
ses deux servantes resta seule au cháteau. Alors
Hair le martbed , chef des ennuques, s'introduisit
furtivement dans le cháteau et accabla d'injures
la reine, comme si elle était une courtisane, puis
il blàma la race des Arsacides, comme des hom-
mes coupables et criminels, qui avaient causé la
perte du pays: « Vousavez bien mérité votre mal-
heur et ce qui vous attend encore. » [Ayant dit
cela], il sortit brusquement et s'en alla, Quand la
reine Pharandzém se vit seule, elle ouvrit la
porte du cháteau, y laissa entrer les Perses qui
s'emparérent de sa personne, et la firent sortir
de la forteresse. Dés qu'il fut entré dans le fort,
le général des Perses s'empara des trésors du roi
des Arméniens qui s'y trouvaient renfermés. Pen-
dant neuf jours et neuf nuits , les Perses ne fu-
rent occupés qu'à enlever tout ce qu'ils trouvé-
rent dans le cháteau d'Ardakers (1). La reine
avec tout le butin. furent envoyés [en Perse].
Aprés cela, ils se rendirent prés de la grande
ville d'Ardaschad, la prirent et, aprés en avoir
raséó les murailles, ils s'emparérent de tous les
trésors qui s'y trouvaient accumulés, et réduisi-
rent en captivité tous les habitants dela ville. On
emmena d'Ardaschad quarante familles armé-
niennes et neuf mille familles juives qui jadis
avaient été amenees captives de !a Palestine par
le roi Tigrane l'arsacide, On mit le feu aux bà-
timents en bois, on démolit ceux en pierre , on
abattit la muraille de la ville de fond en comble,
on ne laissa pas pierre sur pierre, [en un mot] on

(1) Moise de Khorene (III, 35.) — Cylax et Artaban, en-
voyés par Sapor pour faire le siége d'Artogérasse, entou-
rerent la placg avec une nombreuse armée, pendant l'hi-
ver. L'eunuque Cylax, voyant qu'il serait trés-difficile de
s'emparer du chàáteau qui était entouré de «formidables
défenses, vint, accompagné d'Artaban , avec un sauf-con-
duit, trouver la reine dans la forteresse pour l'engager
à capituler. Cependant la reine, par ses larmes éloquentes,
parvint à séduire les deux généraux qui abandonnérent
le parti de Sapor et engagerent la reine à faire une sortie
pendant la nuit, pour surprendre le camp de Perses. Cette
ruse ayant réussi, les Arméniens battirent les assiégeants
et le prince Para ( Bab ) parvint à s'échapper et à aller
trouver Valens qui lui donna pour résidence, la ville de
Néocésarée, dans le Pont. Ces bonnes dispositions de Va-
lens envers les Arméniens engagerent Cylax et Artaban
à envoyer une députation à Valens pour lui demander
Para pour roi, ce qui fut accordé. Ces événements et sur-
tout la trahison de Cylax et d'Artaban irritérent telle-
ment Sapor, qu'il résolut d'envoyer une armée pour dé-
vaster l'Arménie et se rendre maitre d'Artogérasse. Il
s'empara de la ville, fit la reine prisonniére et mit la

main sur tous les trésors d'Arsace. (Ammien Marcel-
lin, XXVII, 12.)

FAUSTUS DE BYZANCE. :

fit régner la désolation dans la ville d'A
chad (1).

Aprés avoir réuni tous les captifs de la vill
dans un méme lieu, on leur fit traverser le poni
de Dapher, on en fit le dénombrement et on le:
enveloppa de troupes armées de haches. (est
alors que les généraux perses dirent à Zouith,
prétre de la ville d'Ardaschad (2) : « Sors du mi
lieu des captifs et va-t-en oü bon te semblera,
Mais le prétre Zouith ne consentit pas à cette pr
position, disant : « Oü vous conduisez mes fidéles,
conduisez-moi aussi, car je suis leur pasteur;
est impossible que le pasteur abandonne son tro
peau, puisque le berger doit donnersa vie pourses
brebis, » Ayant dit cela, il reprit sa place au mi-
lieu descaptifs etalla aveceux en captivité en Per

Les Perses prirent la ville de Vagharschabad et
layant détruite de fond 'en comble, ils enlevé
rent [de cette ville] dix-neuf mille familles. D.
toute la cité, ils ne laissérent pas debout un seul
édifice. Aprés avoir tout détruit et démoli, ils ré-
pandirent la dévastation dans le pays entier, mas-
sacrérent tous les hommes márs, et réduisirent
en captivité les femmes et les enfants. Puis ils s'
parérent de toutes les forteresses du roi des A
méniens, et, les ayant amplementapprovisionnées,
ils y mirent des garnisons,

Les Perses s'emparérent aussi de la gra
ville d'Erouantaschad, et, aprésavoir enlevé ving
mille familles arméniennes et trente mille familles
juives, ils la démolirent de fond en comble.

Ensuite ils prirent Zarehavan (3), ville du dis-
trict de Pakrévant, d'oü ils enlevérent cinq mille
familles arméniennes et huit mille familles juives,
Quant à la ville; ils la détruisirent de fond
comble. 1

Ils prirent aussi la grande ville de Zarischad (4
située dans le canton d'Aghiovid (Aghoihovid)
[d'oà ils firent sortir] quatorze mille familles ar-
méniennes et dix mille familles juives , puis ils la
détruisirent de fond en comble. ;

De méme, ils s'emparerent de la forte ville de
Van, dans le canton de Dosp (5) ; l'ayant détruite
jusqu'aux fondements ils la livrérentà l'incendie

-

(1) Moise de Khorene, liv. III, ch. 35. m
(2) Zouith était un prétre chrétien d'origine, juive, qui
ayant été accusé auprés de Sapor d'exciter- les captifs
faits à Ardaschad, à ne pas abandonner la foi du Christ;
fut martyrisé par ordre du roi de Perse (Moise de Kho-
ràne, III, 35.) E:
(3) Indjidji, Arm. anc., p. 153. 5
(4) Indjidji, Arm. anc., p. 125. i
(5) Indjidji, Arm. anc., pg. 378. — St-Martin, Mén.
sur l'Arm., t. 1, pg. 131. [!

.LIVRE QUATRIÉME.

|. et y firent captifs cinq mille familles arméniennes

et dix-huit mille familles juives.

Toute cette inultitude de Juifs que les Perses
conduisirent en captivité de l'Arménie, avaient été
amenés de la Palestine par le grand roi des Ar-
méniens, Tigrane, lors de la captivité du grand-
prétre des Juifs, Hyrcan, qu'il amena jadis en Ar-
ménie (1). Le grand roi, de son vivant, avait
établi tous ces Juifs dans les villes de l'Arménie
que les. Perses venaient de dévaster et dont les
habitants avaient été réduits en captivité. [A ces
captifs, on avait joint] ceux de tout le pays des
Arméniens, c'est-à-dire de plusieurs districts,
de plusieurs contrées, de plusieurs cantons et deplu-

sieurs provinces: tous furentrassemblés dansla ville:

de Nakhitchévan (Nakhdjavanj, oü était le quartier
généralde l'armée perse. Cette ville fut prise égale-
ment et détruite, On en fit sortir deux mille famil-
les arméniennes et seize mille famillesjuives, pour
les emmener en captivité avec tousles autres. Pour
réduire tout le reste du pays, les Perses y laissérent
des gouverneurs et des chefs et, ayant pris la reine
Pharandzém , les trésors et tous les captifs , ils se
dirigérent vers la Perse, afin de les présenter à
Sapor. Arrivés dans le pays des Perses, ils
allérent présenter la reine Pharandzém, tous Jes
captifs arméniens et les trésors au roi qui té-
moigna beaucoup de reconnaissance à ses géné-
raux. Sapor voulant humilier la nation et la
royauté arméniennes, donna ordre de rassembler
toutes ses troupes, tous ses nobles et tous les
hommes de son pays, grands et petits, qui étaient
sous son pouvoir et d'amener devant toute cette
multitude Pharandzém, reine d'Arménie, D'a-
prés l'ordre royal, elle fut jetée dans un lieu pré-
paré d'avance pour cela, et elle fut livrée à des
hommes qui se portérent vis-à-vis d'elle, aux plus
odieux attentats. C'est ainsi que mourut la reine
Pharandzém. Quant aux captifs, on les établit,
᾽ν partie en Assyrie, partie dansle pays de Khou-
zistan.

CHAPITRE LVI.
Martyre du prétre Zouill, en Perse.

Parmi les captifs arméniens, emmenés en Perse,
se trouvait aussi Zouith, prétre dela ville d'Ar-
daschad, qui fut amené, chargé de chaines en
présence du roi des Perses, Sapor. En le re-
gardant, le roi remarqua que le prétre Zcuith
était un homme robuste et grand de taille; et
quoique jeune encore, il avait la chevelure

(1) Moise de Khorene, liv. IT, ch. 19.

215
blanche, tandis que sa barbe était tout à fait
noire. Les premiéres paroles proférées par le
roi furent celles-ci : « Voyez-vous la méchanceté
de cet homme; cela est évident, car sa chevelure
prouve qu'il doit étre magicien : il a les che-
veux blancs et la barbe noire.» A cela le prétre
répondit : « Τὰ es libre de dire ce que tu veux,
mais apprends qu'il est juste que mes cheveux
aient blanchi, car ils sont plus vieux et ils ont
poussé au moins quinze ans avant ma barbe. » Le
roi ordonna de le garder jusqu'au lendemain.
Le jour suivant, il le fit conduire sur la place pu-
blique, chargé de chaines. Les gens du roi vin-
rent l'interroger, croyant que s'il consentait à
embrasser la religion des mages, il pourrait ne
pas subir la mort. Mais Zouith refusa nettement ,
en déclarant qu'il mourrait avec joie pour Dieu.
Arrivé sur le lieu du supplice, i1 demanda aux
bourreaux de lui permettre de se mettre un ins-
tant en priéres. En s'avancant un peu, il fléchit
le genou et dit :

« Notre (1) Créateur, qui as créé les cieux, la
terre et la mer, c'est toi qui nous a tirés de la
poussiére en nous donnant l'esprit, la parole et
la vie; c'esttoi qui t'es révélé à nous en nous en-
voyant le Fils de l'Homme, par la voie des saints
prophétes, tes précurseurs. Toi-méme, tu es
descendu [du ciel], tu es devenu homme et tu
as paru sur la terre, tu as marché avec les
hommes, tu as accordé ta parfaite sagesse à tes
créatures en la faisant précher dans le monde
par les apótres, Par l'intermédiaire des saints
docteurs que tu as placés dans ton Église pour
l'éclairer, tu as donné la sagesse à tout le monde.
Moi aussi, homme indigne et malheureux, tu
"as rendu digne de ton service, en me faisant
préparer d'avance par ton saint et grand pon-
tife Nersés, ton serviteur, qui aprés m'avoir élevé
et instruit, m'ordonna prétre par l'imposition de
ses mains. Dés lors tu m'avais jugé digne de boire
le calice salutaire du martyre: en le buvant, j'in-
voquerai le nom du Seigneur, adressant ma priére
au Seigneur, en présence de tout son peuple. A
toi, comme à ton fils unique, ton bien-aimé
Jésus-Christ et à ton Saint-Esprit vivifiant, gloire,
fórce et puissance soient rendues avantles siécles,.
maintenant et toujours. Amen. »

A peine Zouith avait-il prononcé ces mots,

(1) Dans quelques msc., la priére de Zouith forme un
chapitre spécial, le 57e; il a pour titre : « Priére de
Zouitlh à, Üheure de la mort ». Les Mékhitaristes , dans
leur édition de Faustus de Byzance, ont conservé ce
chapitre, ce qui porterait à 59 le nombre des chapitres
du IV? livre.

18,

916

que la foule, qui se pressait autour de lui, dit :
« Amen. » Les bourreaux mécontents de ce qu'on
lui avait permis de parler si longuement, le con-
duisirent, sans plus tarder, sur le lieu du supplice.
Ce fut avec une grande joie que Zouith tendit son
cou et fut frappé avec le tranchant de l'épée (1).

CHAPITRE 1.01].

Invasion tentée par Sapor, roi des Perses, afin d'ex-
lerminer entierement le reste [des habitants| de
l'Arménie ; malleurs sans nombre endurés par ces
derniers.

Aprés cela, Sapor, roi des Perses, à la téte
de toutes ses armées, se mit en marche et arriva
en Arménie, ayant pour guide Vahan ie Mamigo-
nien et Méroujan Ardzrouni. Ses troupes dévasté-
rent le pays en tout sens, et réunirent en un
méme lieu tous les captifs. Plusieurs satrapes
arméniens, abandonnant leurs femmes, leurs en-
fants et leurs proches, s'enfuirent de tous les cótés,
Ces femmes délaissées furent prises par les enva-

hisseurs et amenées en présence de Sapor.
. Le camp du roi Sapor était assis dans le can-
ton de Pakrévant, sur les ruines de la ville de
Zarehavan, détruite. précédemment par les
troupes perses. Les captifs de l'Arménie furent
tous réunis devant le roi qui donna ordre de jeter
aux pieds des éléphants tous ceux qui avaient at-
teint l'àge mür, et d'attacher aux timons des cha-
riots les femmes et les enfants. C'était par mil-
le, par dizaines de mille qu'on comptait les
victimes, de sorte qu'il est impossible de pré-
ciser le nombre des morts. Les femmes des nobles
et des satrapes, qui avaient pris la fuite, amenées
surla place publique de la ville de Zarehavan,
furent mises à nu, d'apres lordre royal, et
rangées des deux cótés de la place publique.
Le roi Sapor, entouré de pompe, chevauchait
autour de ces femmes et emmenait celles qui
étaient les plus belles, les prenant une à une dans
son palais pour assouvir sa passion ; car non loin
de la place, il avait fait dresser une tente, pour
accomplir ces. forfaits. Ceci se continua pendant
l'espace de plusieurs jours. Tous les hommes de
la race de Siounie, d'un áge már, furent. massa-
créós, les femmes furent tuées, les enfants máles
furent mutilés pour en faire des eunuques, apres
quoi on les emmena en Perse. Sapor faisait
tout cela pour se venger :d'Antov qui avait
excité la guerre contre Nerséh, roi des Perses (2)

(1) Moise de Khorene, liv. III, ch. 25.
(2) Cf. plus haut, liv. IIl, ch. 51, pag. 231 et suiv.

FAUSTUS DE BYZANCE. : 1

Le roi des Perses, Sapor, donna ordre de
construire des forteresses dans les lieux les plus :
inaccessibles de l' Arménie et de les faire toutes oc--
cuper par des garnisons. Il distribua les femines.
nobles [arméniennes|] dans toutes ces forteresses |
pour y étre gardées, et il imposa cette condition.
que,si leurs maris ne prenaient pas du service -
chez le roi, elles seraient tuées par ceux qui en.
avaient la garde. Il laissa en Arménie, Zig et Ga- |
rén comine gouverneurs, avec un nombre consi- -
dérable de troupes, en chargeant Vahan et Mé- |
roujan, d'administrer le reste du pays (1); puis:
il partit lui-méme pour l'Adherbeidjan.

CHAPITRE LVIII.

Calamités que Vahan et Méroujan font subir au
pays des Arméniens ; Vahan et sa femme sont mis -
à mort par leur propre fils. ὰ

Apréscela, Vahanle Mamigonien et Méroujan Αγ-ς
dzrouni,hommesimpies et abominables, qui avaient |
tous les deux renié le culte divin et embrassé l'hé-
réósie du mazdéisme , détruisirent les églises chré- |
tiennes et les maisons de priéres dans plusieurs |
cantons et dans plusieurs contrées de l'Arménie, -
Ils persécuterent beaucoup de monde, en les |
contraignant d'abandonner la foi divine et d'em- ^
brasser le culte du mazdéisme, Vahan et Mé-
roujan donnérent en méme temps l'ordre de |
persécuter dans toutes les forteresses , les femmes.
abandonnées par les satrapes leurs maris, afin de
leur faire accepter la loi du mazdéisme, et si elles |
s'y refusaient, ils donnaient plein pouvoir aux.
chefs des garnisons de les faire périr toutes, -
au milieu des souffrances les plus cruelles, Quand
on recut cet ordre dans les forteresses, on le mit |
partout à exécution. Mais comme aucune de ces -
fémmes ne consentità renier la foi chrétienne, tou-
tes furent massacrées, aprés avoir enduré.les plus '
épouvantables supplices (2). Cependant Vahanavait
une belle-sceur, issue de la race mamigonienne, -
scur de Vartan, et appelée Hamazasbouhi : elle
était la femme de Karékin, seigneur du canton de -
Reschdouni. Lors de l'invasion du roi Sapor.
en Arménie, Karékin, la laissant dans la cita-
delle de Van, ville du canton de Dosp, s'enfuit, —
Mais l'impie Vahanet Méroujan envoyérent l'ordre —
aux chefs des garnisons, de contraindre cette -
femme à accepter la loi du mazdéisme, et au cas
oü elle s'y refuserait, de la tuer, en l'attachant au
sommet de la plus haute tour. Hamazasbouhi, -

(1) Moise de Khorene, liv. III, ch. 36.
(2) Moise de Khorene, liv.:lII, ch. 36. Σ

LIVRE CINQUIÉME.

ayant refusé de se soumettre à cet ordre, fut con-

.. duite sur la tour qui s'éléve au plus haut sommet
. du rocher et regarde le lac du cóté du fleuve;
. là elle fut mise à nu, comme au moment οὰ elle
- était sortie du sein de sa mére, et, aprés qu'on
— lui eut lié lespieds, on la suspendit au sommet dela
. tour, la téte en bas, C'est ainsi qu'elle mourut sur

- ]e gibet. Hamazasbouhi avait le corps trés-blanc

᾿ς et excessivement beau ; par conséquent il y avait
— une foule de monde qui se réunissait chaque jour
- pour le contempler comme un objet digne d'ad-
— miration. A la vue de la princesse Hamazasbouhi,
- une femme qui avait été jadis sa nourrice, ayant
. mis un manteau appelé anguiougA (x), et s'étant
. ceinte d'une ceinture, se placa au pied du rocher
x -oü était la tour, àlaquelle était suspendu [16 ca-
᾿ς davre de] la princesse, jusqu'à ce que son corps
- se détachát par lambeaux. A mesure que les os
- tombaient, elle les rassemiblait tous dans son
sein; cette femme retourna ensuite parmi les
. siens.
La méchanceté de Vahan et de Méroujan était
— telle qu'ils furent impitoyables méme envers
— leurs parents; quant aux étrangers, ils les traité-
- rent avec dureté et sans miséricorde, lls firent
eonstruire des temples du feu dans plusieurs
endroits, en obligeant les gens de se soumet-
tre aux lois du mazdéisme. Dans leurs propres
domaines, ils construisirent aussi des temples
du feu, et firent enseigner la doctrine du maz-
déisme à leurs enfants et à leurs proches. Enfin,
le fils de Vahan, qui s'appelait Samuél , fit périr
sous ses coups Vahan son pére et Ormizdtoukhd
sa mére, scur de Sapor, roi des Perses, et se
sauva dans le pays de Chaldie.

LIVRE CINQUIEME.

CaNONS CHRONOLOGIQUES DE L'HisTOIRE DE LIA
MAISON DES ENFANTS DE THORGOM, SOUCHE DES
ARMÉNIENS.

I. Bab est élevé à la dignité royale en Gréce; son
arrivée en Arménie; il entre en possession de
son pays et réussit dans toutes ses entreprises.

(1) Le texte arménien présente ici quelqu'obscurité ;
le mot anaguiough, que d'autres manuscrits nous ont
transmis sous la forme anguiough, dérive du mot an-
guioun, « angle », et veut dire sans doute « une poche ».
Le vétement de la nourrice de Hamazasbouhi devait étre
une sorte de manteau, garni d'une large poche, ou dont
une des pointes se relevait et se fixait à une ceinture,
alin de remplir l'office d'une poche.

271

II. Le général arménien Mousckegh attaque le
camp de Sapor, roi des Perses, et en fait un
horrible carnage; Sapor s'enfuit à cheval.

III. Le roi Bab donne l'ordre de tuer Hair le
martbed,

IV. Nouvelle guerre entre le roi Bab et les
Perses ; une bataille est livrée dans le bourg de
Pakavan, dans le canton de Pakravant.

V. Avis donné par Ournair d'un second combat
livré par les Arméniens aux Perses à Kandzag
d'Adherbeidjan, oà les premiers sont vain-
.queurs.

VI. Teghag le martbed, nommé chef des fron-
tiéres (marzban), entre en négociation avec le
roi des Perses, pour trahir le roi des Armé-
niens ; le roi Bab fait mourir Teghah.

VII. Arschag, roi des AÁrméniens, se donne la
mort dans le cháteau d'Aniousch, situé dans
le pays de Khouzistan , à l'instigation de Tras-
damad,

VII. Aprésla guerre des Perses, le sbarabed
Mouschegh livre bataille à ceux qui s'étaient
révoltés contre le roi des Arméniens, en dif-
férents endroits, à commencer par l'Adher-
beidjan, possession du roi d'Arménie.

IX. De Noschiragan.

X. Des cantons de Gortouk de Gortik, et de
Dmorik.

XI. Des Mar.

XII. De l'Ardsakh.

XIII. De l'Aghouank.

XIV. De Gasp.

XV. De l'Ibérie (Virk).

XVI. Du roi d'Aghdsnik.

XVII. Du grand Dzop.

XVIII. De l'Ankegh-doun.

XIX. Dn district d'Andsid.

XX. Dusbarabed arménien Mouschegh.

XXI. Du pontife Nersés; ce qu " était et ce qu'il
faisait.

XXII. Le roi Bab est obsédé par les dev; son
genre de vie.

XXIII. Comment saint Nersés reprenait sans cesse
le roi Bab, à cause de sa conduite déréglée.

XXIV. Le saint et grand pontife Nersés est mis
à mort par le roi Bab.

XXV. Vision qui apparut aux saints anachorétes
Schaghida et Épiphane, quand ils vivaient en-
core dans la montagne.

XXVI. De saint Schaghida,

XXVII. De saint Épiphane.

XXVIII. Prodiges et miracles merveilleux opérés
par Dieu à Mampré, aprés le départ d'Épi-
phane.

918

XXIX. Iousig, descendant de la famille de l'é-
véque Albin (Albianus) , est élevé à la dignité
patriarcale par le roi Bab, sans le consentement
du grand pontife de Césarée. Les patriarches
arméniens sont dés lors privés du droit de
donner l'imposition des mains aux évéques.

XXX. Deuil profond causé par la mort du pa-
triarche Nersés. —

XXXI, Aprés la mort du patriarche Nersés , le
roi Bab abolit et renverse l'ordre établi dans
l'église par Nersés, de son vivant.

XXXII. Le roi Bab se détache de l'alliance du
roi des Grecs; il est tué par les soldats grecs.
XXXIII. Les princes arméniens délibérent sans

résultat.

XXXIV. Varaztad est élevé à la dignité royale
dans le pays des Arméniens, aprés Bab.

XXXV. Varaztad, roi des Arméniens, à l'insti-
gation d'hommes insensés et. malintentionnés,
fait périr le général arménien Mouschegh.

XXXVI. Vaine espérance des proches parents de
Mouschegh et d'autres personnes.

XXXVII. Manuel, de retour de sa captivité en
Perse, venge:Mouschegh ; il chasse le roi Va-
raztad de l'Arménie, et s'empare du pays.

XXXVIII. Le sbarabed des Arméniens, Manuel,
de concert avec toute l'Arménie, se range du
cóté du roi des Perses, améne en Arménie Sou-
rén en qualité de marzban et de lieutenant du
roi des Perses ; ce prince le comble de présents.
Méroujan Ardzrouni, par ses intrigues, souléve
l'Arménie. Commencement de la guerre.

XXXIX. Koumant- Sapor est envoyé par le
roi des Perses pour porter la guerre en Ar-
ménie ; il périt avec toute son armée de la main
de Manuel.

XL. Varaz est envoyé en Arménie par le roi des
Perses; il périt comme son prédécesseur, de la
main de Manuel.

XLI. Mergan est envoyé par le roi des Perses
avec une armée nombreuse dans le pays des
Arméniens contre Manuel ; il périt de la méme
maniére que son prédecesseur.

XLII. Paix qui dure sept ans.

XLHI. Méroujan Ardzrouni, à la téte d'une
armée, marche contre Manuel et périt de sa
main,

XLIV. Le sbarabed Manuel fait élever à ]a
royauté le jeune Arschag.

FAUSTUS DE BYZANCE.

LIVRE CINQUIEME.

CANONS CHRONOLOGIQUES DE L'HisrOIRE DE LA
MAISON DES ENFANTS DE THORGCOM, SOUCHE
DES ÁRMÉNIENS.

CHAPITRE I.

Bab est élevé à la dignité royale en Gréce ; son arri-
vée en Arménie; il entre en possession de son pays
et réussit dans toutes ses enireprises.

A la suite de ces événements, Mouschegh, fils
de Vasag, ayant rassemblé ce qui restait de la
noblesse arménienne, se rendit avec elle auprés du
roi des Grecs. Il fit part à ce dernier de la priére
des Arméniens et de tous leurs malheurs, et il
demanda à l'empereur le fils d'Arschag, Bab,
pour roi d'Arménie. Le grand roi des Grecs éleva
à la royauté Bab (1), fils d'Arschag, d'aprés la de-
mande qu'on venait de lui adresser et, donnant
un secours considérable au roi Bab, il l'expédia
en Arménie, accompagné du stratélate Térence,
d'un.certaàin comte Αἰό (2), [lesquels étaient
suivis par] six millions (?) de combattants.

Arrivé en Arménie, Mouschegh fut nommé
sbarabed de l'armée arménienne à la place de
Vasag son pére. Alors, de tous les cótés du pays,
tous ceux qui, aprés s'étre dispersés et enfuis,
s'étaient tenus cachés [jusqu'alors|, venaient et se
rassemblaient. Le premier soin du roi, de tous les
habitants du pays des Arméniens, des grands, des
gouverneurs de cantons et des seigneurs de pro-
vinces, füt d'aller trouver le saint et le grand-pon-
tife Nersés, Ils savaient tous que le grand catho-
licos pouvait par sa priére, obtenir de Dieu la
prospérité du pays et sa délivrance des mains

(1) Selon Moise de Khorene (III, 36), Nersés le Grand,
patriarche d'Arménie ayant appris les malheurs de ce
royaume et la mort du roi Arschag, vint trouver Théodose
pour lui demander d'élever Bab sur le tróne de ses peres.
L'empereur, cédant aux prieres du pontife, envoya Bab
dans son royaume, avec une armée sous le commandement
de Térence. Le prince arménien chassa Méroujan du pays
et occupa dés lors le tróne de ses ancétres. Le récit d'Am-
mien Marcellin (liv. 37) est plus détaillé et semble se rap-
procher davantage de la vérité. Cylax et Artaban deman-
derent à Valens de leur donner Para (Bab) pour roi et

.de lui préter le concours de ses armées. L'empereur

accéda à leur demande et envoya Térence avec Para en
Arménie, pour l'installer sur le tróne de ses pres. Seule-
ment Valens, pour ne pas rompre le traité signé par les
Romains avec la Perse, défendit à Para de prendre les
insignes de la royauté, mais il l'autorisa à exercer dans
tout son royaume la puissance souveraine. .

(2) C'est le méme personnage que Moise de Khoréne
(III, 38) appelle Atté et qu'il qualifie de « grand comte ».

LIVRE CINQUIEME.

de l'ennemi; [ils savaient] aussi que tout ce qu'il
demandait à Dieu lui était accordé, et qu'enfin
- guidés par sa sagesse, il pouvait leur étre utile par
- ses conseils. C'était une chose trés-grave d'aller à
- a recherche d'un tel homme, qui pàt leur donner
- des conseils sages et utiles, et selon les circons-
-tances du moment, leur inspirer des idées dont
115 pourraientse servir dans des occasions données.
-. Alors le roi Bab lui-méme, avec tous les an-
- ciens de l'Arménie, alla à la recherche de Nersés;
ἢ trouva le grand pontife et le supplia d'étre le
-pére des Arméniens, de les guider en toutes
choses par ses conseils et d'intercéder pour eux
[auprés de Dieu]. Ce fut avec beaucoup de peine
qu'on parvint à persuader Nersés de venir avec
eux au camp royal; car, depuis le jour οὰ Knel
fut mis à la mort, jusqu'à l'avénement de Bab,
- Nérsés n'avait point paru dansle camp royal.
- Cela leur coüta beaucoup [de peines]; enfin ils
ΤῪ emmenerent. Désiors il fut leur seul chef etleur
- seul conseiller ; il arrangeait et dirigeait [en méme
temps] toutes choses , priant Dieu sans cesse pour
- eux. Car vraiment on le voyait partout avec sa
" sagesse, ici partageant les soucis [du roi], là allé-
geant les peines [des ses compatriotes] par ses
priéres ; [en un mot] en tout et partout, il se com-
| portait en pere. .

Cependant le sbarabed Mouschegh, aprés avoir
préparé les troupes arméniennes au nombre de
dix mille hommes placés sous son commande-
ment , aprés les avoir rangées et munies d'armes,
de brillants drapeaux et d'étendards déployés,
il les passa en revue en présence du roi Bab, du
grand pontife Nersés et des généraux grecs, Tc-
rence et Até, Bab, roi des Armóniens, témoi-
gna la plus grande reconnaissance au général
Mouschegh , en lui accordant des présents consi-
dérables; de leur cóté les généraux grecs lui
&dresséerent aussi leurs félicitations, Le g-and
pontife Nersés, bénissant le général Mouschegh,
lui dit : « Quele Seigneur Christ te bénisse, qu'il
te soit propice , qu'il t'accorde le don de la vic-
toire tous les jours de ta vie, qu'il délivre par toi
et par [les membres; de ta famille, le pays des
Arméniens, à tout jamais [de ses ennemis]. »

Le généràl arménien, Mouschegh, à la téte de
son corps d'armée, se mit en marche, précédant
comme avant-garde le roi Bab et les troupes im-
périales. Arrivé dans le canton de Taranagh,
Mouschegh pressa hardiment le pas; il pénétra
dans les régions méditerranéennes de l'Arménie,
tomba sur Garén et Zig, généraux perses, les
tua et passa au fil de l'épée toutes leurs troupes,
ne laissant échapper personne. Ainsi, il délivra

219
tout le territoire de l'Arménie, dont il s'empara
jusqu'à Kandzag, ville de l'Adherbeidjan.

C'est ainsi que le roi Bab fit son entrée dans
le pays des Arméniens et commenca à y régner.
ll conquit les plus forts des chàteaux dont les
Perses s'étaient emparés, entre autres celui de
Tarounk, dans le pays de Gok (1), oü étaient
déposés d'immenses trésors appartenant aux
Arsacides. Comme la garnison de ce cháteau con-
sistait en gens dévoués, les Perses ne parvinrent
pas à s'en emparer, quoiqu'ils ne cessérent pas de
battre en bréche cette place depuis le moment oü
le roi Arschag fut emmené en Perse jusqu'à l'ar-
rivée du roi Bab en Arménie, Della sorte, le trésor
fut conservé et passa intact entre les mains du roi
Bab. A Érant età Pakhisch l'armée grecque, se di-
visant, alla occuper toutesles provinces du pays des
Arméniens. Cependant Méroujan le taitre s'en-
fuit seul, monté sur un cheval.

Le général arménien Mouschegh, parcourant
le pays entier, détruisit partout les temples du feu
du mazdéisme. Ill donna l'ordre de s'emparer
des sectaires de cette religion, d'en prendre
autant qu'il était possible et de les brüler tous
à petit feu. Il fit subir la mort la plus cruelle
aux garnisons de plusieurs cháteaux, et ayant
pris plusieurs des seigneurs qui jouissaient d'une
grande considération auprés du roi des Perses,
Mouschegh les fit écorcher, fit remplir leurs peaux
d'herbe, et les suspendit sur [le haut] des mu-
railies. Il fit cela dans plusieurs endroits, pour
venger la mort de Vasag son pére.

On reconstruisit ce que l'ennemi avait détruit;
on répara les églises. On voyait la royauté ac-
quérir de jour en jour de nouvelles forces et les
affaires prendre une meilleure direction, [On
voyait partout ] saint Nersés, ce sage patriarche,
comme guide, dirigeant toutes les affaires par ses
conseils lumineux, construisant des hospices pour
les pauvres , comme il le faisait jadis, et surveil-
lant les moeurs dans tout le royaume, en fondant
sa doctrine sur les bons principes de la religion,
comme du temps des anciens rois, ainsi qu'il en
avait été lui-méme le témoin oculaire. Ayant
sur toutes choses une grande sollicitude pour
l'ordre de l'Église et pour le service des évéques,
des prétres et des diacres, il répara en méme
temps les édifices appartenant aux églises [ en gé-
néral], et ceux des églises en l'honneur des
martyrs.

D'aprés l'ordre du roi Bab, le général armé-
nien Mouschegh, à la téte de son armée, se rendit

(1) Indjidji, 4rm., anc., p. 450.

ago FAUSTUS DE BYZANCE.

vers les frontiéres de son pays, pour les garder
οἱ les surveiller avec attention.

CHAPITRE II.

Le général arménien Mouschegh attaque le camp de
Sapor, roi des Perses, et en fait un horrible car-
nage; Sapor s'enfuit à cheval.

De stratélate dela Grande-Arménie, Mouschegh,
fils de Vasag, réunit autour de lui un corps d'é-
lite de quarante mille hommes [appartenant à la]
noblesse, tous animés d'un méme désir et. d'une
méme volonté , et aprés les avoir munis d'armes,
de chevaux et de vivres, il alla, à leur téte, oc-
cuper les confins d'Adherbadidj pour garder [les
frontiéres] de l'Arménie. En méme temps, Sapor,
roi des Perses, s'étant préparé [aussi de son cóté]
avec une armée fortement organisée, vint dans le
pays d'Adherbeidjan , en prenant pour guide Mé-
roujan. Le camp royalse trouvait alors à Tha-
vresch.

Le sbarabed arménien Mouschegh alla à sa
rencontre avec ses quarante mille combattants,
et, attaquant le camp [royal], ille tailla en pieces.
C'est avec la plus grande peine que le roi Sa-
por put trouver à cheval un salut dans la fuite.
Aidé par les troupes arméniennes, Mouschegh
passa au fil de l'épée tous les gens du camp ; il y
en eut beaucoup qui furent massacrés; plusieurs
des.grands furent pris avec les trésors du roi des
Perses; de méme la reine des reines, avec
beancoup d'autres femmes, tomba entre les mains
de Mouschegh. Le sbarabed s'empara aussi de
toute la chancellerie [royale], de tous les anciens,
au nombre de six cents hommes, et les ayant fait
écorcher, il ordonna de remplir d'herbe leurs
peaux et de les envoyer à Bab, roi des Armé-
niens. Mouschegh fit ces représailles pour venger
[la mort de] Vasag son pére.

Quant aux femmes du roi Sapor, le général
arménien Mouschegh prescrivit sévérement aux
siens de se bien garder de leur faire le moindre
affront. Il ordonna de préparer pour elles des
litiéres dans lesquelles il les expédia toutes à la
suite du roi Sapor, leur mari, escortées par des
Perses qui furent chargés de les conduire au-
prés de Sapor, saines et sauves, et à l'abri de
toute insulte. Le roi des Perses fut frappé de voir
la magnanimité, la noblesse et l'indépendance de
Mouschegh qui s'était bien gardé d'insulter ses
femmes, En ce temps-là, Mouschegh avait un
coursier blanc, Il arriva au roi Sapor, pendant les
banquets qu'il donnait à son armée, de prendre
dans sa main la coupe remplie de vin, en disant ;

« Quel'homme au coursier blanc prenne aussi d r

vin. » Il fit peindre sur une coupe le portrait de

Mouschegh , monté sur un cheval blanc, et ordi -

-nairement pendant les grands festins, il posait la.
coupe devant lui et répétait chaque fois les mémes.

paroles : « Que l'homme au coursier blanc prenne

aussi du vin! » : 0

Cependant Mouschegh et les troupes armé-

le camp des Perses et s'enrichirent de trésors et.
de richesses immenses. Ils mirent de cóté une
part du butin pour le roi Bab, une autre |
les troupes restées auprés de ce dernier et ne
troisieme pour les généraux grecs qui étaientau- |
prés du roi; outre cela, ils distribuérent despré-
sents à chaque soldat. Cependant les troupes ar-
méniennes, rentréés dans leur pays, porterent des -
plaintes au roi Bab contre le sbarabed Mouschegh, -
en disant : « Pourquoi a-t-il laissé aller les femmes
du roi des Perses, notre ennemi? » A cause de.
cela, Bab, roi des Arméniens, garda rancune à
p

Mouschegh pendant longtemps. ja

CHAPITRE III,

^

1
E
Le roi Bab dgnneVordre de tuer Hair le martbed. 1

On rapporta au roi Dab et on lui raconta
toutes les injures que Hairle martbed vomis-
sait contre la reine Pharandzém, mére du roi,
quand elle se trouvait dans le chàteauassiégé [par |
l'ennemi], oü il s'était introduit furtivement, en :
l'outrageant comme une courtisane; aprés quoi il -
s'en était allé. Pendant que Hair le martbed vi-
sitait ses domaines dans le pays de Daron, le.
sbarabed arménien Mouschegh était dans la méme |
province, dans son propre cháteau d'Oghagan (1)
qui s'éléve sur [les bords] du fleuve Euphrate. Là, |
un courrier envoyé par le roi Bab arriva chez le |
général arménien Mouschegh, avec unelettre οὐ il -
était écrit que Mouschegh était chargé de faire -
subir à Hair le martbed la mort la plus cruelle. 11
tenait encore dans sa maiu la lettre du roi avec |
son ordre , quand il envoya inviter avec petia

Hair[à venir] chez lui à Oghagan, sous prétexte d'un 1
,

festin qu'il allait lui préparer. On était en plein -
hiver, et les eaux de l'Euphrate étaient compléte- ;
ment glacées. Hair le martbed, invité à ce festin, -
se rendit au cháteau d'Oghagan. Alors lc général -
Mouschegh ordonna aux soldats de le prendre, -
de le mettre à nu , tel qu'il était sorti [du sein] de -

(1) Indjidji, Arm. anc., pag. 107. — Place forte du -
Douroupéran qui appartenait aux Selgouni (Moise de -
Khoréne, II, 84). ;

.LIVRE CINQUIEME.-

sa mere, de lui lier les mains sous ses genoux, de

le faire descendre dans la riviére et del'exposer sur
-.]a glace du fleuve. Hair périt de la sorte. Le len-
— demain, quand on vint le voir, on trouva que sa
- cervelle, à la suite du froid, s'était écoulée par ses
- marines. 1] fut remplacé dans son office de Hair-
- martbed par un certain Teghag, qui, du temps
- du roi Arschag ou de Diran, pére de ce dernier,
avait occupé la charge de martbed pendant quel-

. que temps.

CHAPITRE IV.

— Nouvelle guerre entre le roi Bab et les Perses; une
— bataille est livrée dans le bourg de Pakavan , situé
dans le canton de Pakravan,

Α la suite de ces événements , le roi des Perses
. rassembla de nouveau toutes ses troupes et se
- mit à leur téte pour le pays d'Adherbeidjan, οὰ
| il resta avec quelques soldats; et il envoya le gros
- de son armée faire la guerre au roi Bab. Les
. troupes perses dévastérent le pays des Arméniens
- jusque dans le centre de la contrée. Le roi
- d'Arménie [de son cóté] donna ordre de réunir
- ses troupes à Pakavan. L'armée des Grecs, qui
- était cantonnée à Erant et à Pakhisch, vint re-
joindre Bab et se retrancha dans son camp, en
l'entourant d'un fossé, à peu de distance de la
montagne de Nebad (Niphates), prés du fleuve
Euphrate. A. la suite de ces préparatifs, on atten-
dit l'heure du combat.

Le sbarabed arménien Mouschegh rassembla
aussi les troupes arméniennes au nombre de
quatre-vingt-dix mille hommes et s'appréta [à
soutenir le choc des ennemis]. Le roi Sapor
avait déjà envoyé ses troupes contre les Armé-
niens et les Grecs, quand Ournair, roi des
Aghouank (1), qui se trouvait alors chez le roi
des Perses, se présenta à ce dernier et lui demanda
un présent, en disant : « Daigne, ó le plus brave
des hommes, me permettre decombattre seul, avec
- mon détachement, les troupes du roi Bab, car il
est plus convenable que l'armée des Arik aille
au-devant des Grecs, et que moi à la téte des
miens, je marche contre les généraux arméniens. »

Non-seulement cette proposition plut à Sa-
por, mais il en témoigna sa reconnaissance à
Ournair et il lui accorda [ce qu'il demandait].
Cependant Méroujan Ardzrouni dit à Ournair :
« Tu vas ramasser des épines, ce sera une grande
merveille si tu parviens à les recueillir, » [En
méme temps], Méroujan dépécha secrétement un

(1) Ce .personnage est cité également par Moise de
Khoréne (HI, 37), comme auxiliaire des Perses.

281

messager vers le général arménien Mouschegh pour
lui dire : « Méfie-toi et sois sur tes gardes , Mous-
chegh; car tu es le présent qu'Ournair, roi des
Aghouank, a demandé [à Sapor], avec beau-
coup de présomption. Maintenant c'est à toi de
te tirer d'embarras. »

Aprés avoir délibéré sur ce qu'il y avait à
faire, les troupes perses se mirent en marche
pour aller en Arménie, suivies par le détachement
d'Ournair, roi des Aghouank. Voici le langage
que ce dernier tint aux siens : « Quand vous serez
aux prises avec les troupes grecques, je vous re-
commande de faire des prisonniers plutót que de
les tuer; nous les emménerons liés comme des
trophées, et nous les ferons travailler chez nous
comme des ouvriers et des macons à la construc-
tion de nos villes et de nos palais, » Au moment
oü les troupes des Grecs et celles des Perses se
trouvaient déjà en présence et étaient prétes à en
venir aux mains, le roi Bab lui-méme s'arma
pour aller prendre part au combat. Mais le géné-
ral grec Térence l'en dissuada en disant : « L'em-
pereur grec, en nous envoyant prés de toi, nous a
recommandé de te bien garder. Qui sait, s'il t'ar-
rive quelque accident, avec quel visage parai-
trons-nous devant notre maitre? Quelle réponse
lui donnerons-nous, lorsque nous reviendrons
auprés de lui sans toi? Alors l'empereur nous
considérera comme des criminels. O roi, fais ce
que nous allons te dire : prends le pontife des
Arméniens, Nersés, éloigne-toi aveclui surla mon-
tagne de Nebad, dans quelque lieu inaccessible
et à l'abri du danger; que le grand-pontife se
mette en priére et demande pour nous la victoire
au Seigneur. Quant à toi, tu regarderas de la
hauteur, et tu seras témoin du zéle, des prouesses
ou de la làcheté de chacun, dans le combat qui
s'engagera bientót sous tes yeux.» Le roi Bab
consentit à cette proposition, et ayant pris le
grand-pontife Nersés, il allase placer sur la mon-
tagne de Nebad, [d'ou il voyait] les troupes grec-
ques et arméniennes descendre sur le lieu du
eombat. Alors le sbarabed arménien Mouschegh ,
avant de se rendre au combat, apporta ses armes
et ses étendards au pontife Nersés, pour qu'il les
bénit. Le roi Bab se souvint en ce moment des
paroles qui lui furent rapportées jadis et dit :
« Je me rappelle que Mouschegh est un ami du
roi des Perses, Sapor. N'est-ce pas ce méme
Mouschegh qui a délivré les femmes du roi Sa-
por [et.les a envoyées] dans les litiéres, escor-
tées par des soldats? J'ai méme entendu dire
quil négocie avecles Perses, Eh bien il ne faut
pas qu'il prenne part à ce combat. »

982

Le général arménien Mouschegh demanda au
grand-pontife Nersés d'intercéder pour lui au-
prés du roi Bab. Mais celui-ci répondit à Nersés :
« N'intercéde pas pour lui, car, aussitót descendu,
il va se ranger du cóté des Perses. » Cependant
le pontife continuait à le solliciter, et comme en
ce temps-là , le roi mettait beaucoup d'empresse-
ment à accomplir la volonté de Nersés, il lui
dit : « Je ferai ta volonté, mais avant que tu le
laisses aller au combat, fais-lui préter serment
entre tes mains, qu'il ne nous trahira pas. » Mous-
chegh fut appelé en présence du roi et, aprés
lavoir salué, il sapprocha du grand-pontife
Nersés, prit sa main droite et préta serment ; puis
il mit sa main dans celle du roi Bab et lui préta
le serment suivant: « Je vivrai et je mourrai pour
toi, comme mes ancétres l'ont fait pour tes an-
cétres; ce que mon pére a fait pour ton pére Ar-
schag, je le ferai pour toi; seulement ne préte
pas l'oreille à la colomnie. »

Alors le pontife arménien Nersés le bénit avec
la plus grande ferveur. Le roi Bab ordonna d'a-
mener son coursier et sa lance, et les offrit au brave
général Mouschegh, qui cependant se refusa à
les accepter, en disant : « Je combattrai avec
mes propres armes, et quand je serai de retour,
tu me donneras ce que bon te semblera ; ne suis-
je pas ton serviteur? » Puis il présenta son dra-
peau et ses armés à Nersés pour qu'il les bénit.
Monté à cheval, à la téte de son détachement,
qui occupait l'aile droite de l'armée grecque,
Mouschegh commenca à s'avancer.

Le roi Bab et le pontife Nersés restérent de-
bout sur la montagne de Nebad. Saint Nersós, les
bras élevés vers le ciel, demandait au Seigneur
d'épargner sa sainte Église, rachetée par son
sang précieux; de ne pas abandonner son peuple
aux idolàtres et aux infidéles , afin qu'on ne dise
pas parmi les gentils : oüà est leur Dieu? Tandis
qu'il adressait à Dieu sa priére, les troupes ar-
méniennes se présentaient comme un feu ardent
vis-à-vis les Perses. [On vit alors]le corps d'armée
de Mouschegh, devancantles autres détachements,
se précipiter avec impétuosité [sur l'ennemi.] Le
roi qui contemplaitce spectacle, allait perdre Mous-
chegh de vue; enfin il voyait disparaitre ses dra-
peaux. Aussitót ces derniers disparus, le roi Bab
se mit à crier et dit, s'adressant à Nersés : « Me
voici, gràce à toi, précipité dans le feu! ne t'a-
vais-je pas dit de ne pas envoyer cet homme au
combat? Le voilà qui a passé du cóté des Perses
et il va maintenant nous causer beaucoup de
malheurs, » Le pontife Nersés répliqua : « Non,
ΤΟΙ, nOn , ne pense pas ainsi; il n'est pas homme

FAUSTUS DE BYZANCE.

à nous trahir : tu verras toi-méme quelles proues-
ses va accomplir devant toi ton serviteur. »

Leroi Bab ne cessait d'importuner le pontife
Nersés pour qu'il ne discontinue pas d'implorer
le secours du Seigneur pendant la mélée. Mais
Nersés perdant patience , dit au roi Bab : « Si tu
diriges ton cceur vers le Seigneur, alors peut-étre
il aura pitié de toi et de ton pays; si tu te puri-
fies de tes actes abominables , le Seigneur t'ac-
cueillera; il ne te laissera pas échapper de ses
mains, et il ne te livrera pas à tes ennemis......(1).

C'est en ces-termes, que Nersés, debout sur la
montagne, ayant le roi Bab à ses cótés, pria Dieu
jusqu'au soir, au coucher du soleil, et jusqu'au
moment oü le combat fut terminé.

Pendant cette bataille, Dieu venant en aide
aux Grecs , les troupes arméniennes remportérent
la victoire. L'armée des Perses, défaite, tourna le
dos et se dispersa dans les plaines, dans les hautes
montagnes et dans les vallées profondes. Les
troupes grecques et arméniennes poursuivirent
les Perses et les taillérent en piéces, [y compris]
les chefs et les simples soldats, sans aucune dis-
tinction; ceuk qui avaient des chevaux légers
purent seuls s'enfuir. C'est ainsi que les Armé-
niens poursuivirent les fugitifs, les chassant de-
vant eux jusqu'à Kandzag d'Adherbeidjan, c'est-
à-dire jusqu'aux frontiéres de l'Arménie. Le
sbarabed Mouschegh fit un carnage immense des
troupes perses. Ensuite il guetta le détachement
des Aghouank, qu'il décima entiérement. Il at-
teignit leur roi Ournair au moment de sa fuite et
le frappa sur le cráne, à coups reboublés, avec
la hampe de sa pique, en disant : « Tu dois re-
mercier le sort d'étre roi et d'avoir une cou-
ronne; car je ne voudrais jamais tuer un roi,
quand méme je serais dans des circonstances trés-
difficiles. » Il le laissa ainsi s'enfuir avec huit
cavaliers dans le pays des Aghlouank,

pnmum

Quand les troupes arméniennes furent de re- -

tour, le général Mouschegh présenta à Bab, roi

des Arméniens, une quantité considérable de |

tétes des plus braves combattants. Les satrapes,

les grands, enfin tous les guerriers en firent au-

tant. On célébra cette victoire dans l'Arménie, :

entiére, ainsi que dans l'armée grecque. 1l serait
difficile de préciser l'immense quantité de tré-
sors, d'armes, d'ornements d'or, d'argent et
de butin, le nombre de chevaux, de mulets et

d'éléphants que [les vainqueurs] prirent à l'en- -

nemi.

(1) Il y a ici une longue priére de saint Nersés qui ne
renferme rien d'historique et que nous n'avons pas cru -

nécessaire de reproduire.

- Bientót aprés, on calomnia le général Mous-
chegh auprés du grand roi Bab en disant : « Sa-
che, ὁ roi, que Mouschegh est plein. d'astuce
our toi ; il n'attend que le moment propice pour
tuer; car il donne ouvertement la liberté à tes
[ nemis; il lui est arrivé plus d'une fois de laisser
partir ceux qui se trouvaient entre ses mains. Il
vient de faire la méme chose à ton rival, le roi
Ournair, qu'il a laissé échapper. » A la suite de
ces calomnies, il y avait sans cesse des querelles
entre le général Mouschegh et le roi Bab , qui
i adressait des reproches continuels. [Enfin]
Mouschegh fit au roi Bab la réponse suivante :
« J'ai taillé en piéces tous ceux qui étaient mes
égaux; mais ceux qui portent des couronnes —
tes égaux et non pas les miens; tu n'as qu'à
aller tuer tes semblables, comme ie l'ai fait avec
les miens. Jusqu'à ce moment, je n'ai pas levé la
main contre quiconque portait une couronne,
je ne la léve pas à présent, je πὸ la léverai pas
dans l'avenir. Si tu as envie de me tuer, tue-moi ;
|quant à moi, si dorénavant un roi tidliosifüs
tombait entre mes mains, comme cela m'est arrivé
plus d'une fois, [je te répéte] queje ne suis pas
homme à tuer un roi qui portela couronne, quand
méme il serait sur le point de m'óter la vie. »
| Le roi Bab, aprés avoir entendu ces paroles,
86 levant de son. tróne, les larmes aux yeux, se
jeta au cou de Mouschegh, l'embrassa et dit en
pleurant : « Oui, ils méritent bien la mort ceux
qui osent calomnier Mouschegh, cet homme brave
δὲ honorable! Mouschegh est issu d'une race
aussi noble que la nótre; ses ancétres sont
comme lesnótres; car, ayant abandonné laroyauté
du pays des Djen (1) et étant venus en Arménie,
ils ont non-seulement consacré leur vie à nos
ancétres, mais ils l'ont méme sacrifiée pour eux ;
son pére, le pére de Mouschegh a donné sa vie
pour mon pere, il nous a servi lui-méme [jusqu'à
présent] avec un. dévouement sans bornes, gráce
aux friéres ferventes que notre admirable pére
Nersés a adressées à Dieu, Mouschegh a remporté
des victoires eta été la cause unique d'une longue
paix. Eh bien! comment [ maintenant ] osc-t-on
me dire que Mouschegh attend le moment pro-
pice pour me tuer? Un homme juste, raisonnable
et bien intentionné, au point d'épargner méme les

(1) Les Mamigoniens et les Orbélians passaient,
selon une ancienne tradition, pour étre originaires de la
Chine (Djénastan). Leurs ancétres, chassés de leur pays
par une révolution , seraient venus chercher asile en Ar-
ménie , oü les rois arsacides les accueillirent et leur don-
nerent le titre de satrapes, avec des domaines. (Moise de
Khorene, II, 81.)

LIVRE CINQUIEME. | 283

souverains étrangers, pourrait-il lever la main
contre ses propres maitres? »

En ce temps-là, Bab donna au. général Mous-
chegh beaucoup de présents, de villages, et le

: combla d'honneurs.

CHAPITRE V.

Avis donné par Ournatr d'un second combat livré
par les Arméniens aux Perses à Kandzag d'Adher-
beidjan, ou les premiers sont vainqueurs.

Aprés cela, Ournair, roi des Aghouank, dépécha
un envoyé vers Mouschegh pour lui donner cet

avis : « Je te suis vivement reconnaissant de ne

m'avoir pas tué, car Dieu m'avait fait tomber
entre tes mains ; mais tu as bien voulu m'épar-
gner : tant que je vivrai, je n'oublierai jamais ce
témoignage d'amitié de ta part. Je te préviens
donc que le roi des Perses, Sapor, se prépare
à la téte de toute son armée à tomber sur toi à
l'improviste. » A la suite'de cet avis, le stratélate
grec disposa les troupes qu'il avait alors sous ses
ordres et partit avec elles, en dirigeant sa marche
vers les frontiéres de l'Arménie, du cóté de Kand-
zag d'Adherbeidjan. De méme, le sbarabed Mous-
chegh rassembla toutes les troupes arméniennes
qui étaient au nombre de quatre-vingt-dix mille
hommes d'élite, tous bien armés et portant des
lances, sans parler de ceux qui étaient munis de
boucliers ; et, pour prévenir l'ennemi , il se porta
sans tarder sur les frontiéres. Le roi resta seul en
Arménie avec le pontife Nersés qui implorait le
secours de Dieu pour tout le pays, ainsi que pour
l'armée qui allait livrer bataille.

Le roi des Perses, Sapor, arrivé avec ses troupes
sur le lieu du combat,
grecque et les légions arméniennes prétes à en-
tamer l'affaire. Une mélée terrible s'engagea et
les Perses furent vaincus, Ce fut surtout le
corps des soldats armés de lances qui, atta-
quant avec ardeur les soldats perses, les faisait
tomber de leurs chevaux, en présence méme du
voi Sapor. Les guerriers arméniens, voyant les
Perses tomber, faisaient retentir ce méme cri tous
ensemble : « Qu'ils soient à Arschag le brave! »
C'est à leur roi Arschag qu'ils consacrérent tous les
valeureux combattants qu'ils tuérent dans cette ba-
taille; ils disaient à chaque soldat tué : « Sois une
victime pour notre roi Arschag ! » C'était toujours
le méme cri qu'on entendait, quand les braves
Arméniens, armés de lances, appartenant à la no-
blesse , renversaient les Perses, car eux aussi di-
saient : « Qu'ilssoient à Arschag le brave! » puis

y trouva déjà l'armée

284 FAUSTUS DE BYZANCE.

à chaque téte tranchée, on disait ordinairement : .

« Sois une victime pour Arschag! »

[A ce combat], un nombre considérable de lé-
gions grecques et arméniennes étaient munies et
entourées de boucliers, ayant l'aspect d'une ville
imprenable. Quand les Perses commencérent à
presser les troupes grecques et le corps des Ar-
inéniens armés de lances, alors ces derniers,
pénétrant au milieu des légions grecques et ar-
méniennes, s'y reposérent protégés par leurs bou-
cliers, comme dans une forteresse. Aprés s'étre
reposés un instant, ils sortaient et. recommen-
caient à attaquer les Perses, en faisant un horrible
carnage dans leurs rangs et en leur faisant mordre
la poussiére à leurs pieds. C'était toujours avec le
méme cri poussé au nom de leur roi Arschag que
les Arméniens s'encourageaient les uns les autres,
en tranchant la téte à une foule de Perses. Quand
: les troupes perses commencérent à les harceler
de nouveau, ils se retirérent encore au centre
des légions, comme dans un cháteau inaccesible,
et ceux-ci, écartant leurs boucliers, les accueilli
rent dans leurs rangs. Ce jour-là, le stratélate
Térence, avec son armée, et le sbarabed Mous-
chegh, à la téte de ses troupes, taillérent com-
.plétement en piéees les Perses. Sapor, roi des
Perses, s'enfuit du lieu du combat avec le peu
de gens qui lui restaient. Aprés avoir laissé des
troupes pour garder les frontiéres , les vainqueurs
retournérent auprés de leur roi Bab, couverts de
gloire, chargés d'un riche butin, et entourés
d'une grande pompe (1).

Le roi Sapor rentra dans son royaume,
émerveillé de la bravoure que le corps d'armée
arménien venait de déployer devant lui. Il disait :
« Je suis en admiration devant ce que je viens de
voir. Dés ma jeunesse, j'ai passétoutes mes jour-
nées à la guerre dans les combats; [ct quoiqu'] il y
ait déjà plusieurs années que joccupe le tróne,
je n'en ai pas passé une seule sans livrer bataille;
eh bien, je n'ai jamais vu un combat aussi acharné
que celui dont je viens d'étre témoin. Quand les
Arméniens armós de lances s'avancaient pour
tenter l'attaque, ils ressemblaient à une haute
montagne ou à unetour bien assise , forte et iné-
branlable, S'il nous arrivait de les ébranler quel-
que peu, ils se réfugiaient parmi les légions grec-
ques, qui, écartant leurs boucliers, les rece-
vaient comme dans l'enceinte d'une ville en-
tourée de murailles,

: , ^ , . .
« Aprés s'y étre reposés un peu, ils sortaient de

( 1) M est question dans ce chapitre de la bataille de
Tzirav, mentionnée par Moise de Khorene (III, 37).

nouveau et se mettaient à massacrer impitoyable-
ment les troupes des Arik. Encore une chose qui
m'a vivement frappé, c'est cet amour, ce dévoue-
ment que l'armée arménienne porte à son maitre,
Quoiqu'il y ait déjà tant d'années que leur ro|
Arschag leur a été enlevé, c'était par son nom
qu'ilss'encourageaient]les unsles autres au combat,

« Quandil leurarrivait de terrasser les combat-
tants, ils disaient d'une voix unanime : « A. Ar-
schag ! « Cependant Arschag n'était plusparmi eux,
Professant un tendre amour pour leur maitre , il:
sacrifiaient à Arschag les ennemis qu'ils tuaie nt,
Et ce fougueux détachement de Mouschegh ! Il ne
semblait qu'un feu jaillissait de ses banniér s;
quantà lui, il passait et repassait comme la
flamme qui embrase les touffes des joncs, De:
années entiéres se sont déjà écoulées depuis qu'il:
ont perdu leur maitre Arschag, qui, à l'heure
qu'il est, se trouve au cháteau d'Antmesch , dans
le pays de Khoüzistan ; cependant les Arméniens,
qui l'aiment ardemment , s'imaginaient qu'il é
à leur téte comme leur propre roi, le croyaient
parmi eux, dirigeant le combat, et eux-mémes
remplissaient leur devoir en sa présence. Ah!
continua Sapor, heureux le maitre qui commane
derait une armée animée de pareils sentiments,
aussi fidéle et aussi dévouée à son roi! ν

CHAPITRE VI.

Teghag le martbed, nommé chef des frontiéres, entre
en, négociation avec le roi des Perses, pour trahir le:
roi des Arméniens ; le roi Bab fait mourir Teghag. 1

Le général del'armée grecque Térence, et Mous-
chegh, général des troupes arméniennes, laissérent -
Teghag le martbed , qui d'aprés ses fonctions se.
nommait Hair du roi (1), comme gardien des.
frontiéres, à Kandzag, qui se trouvait sur les con-
fins des deux royaumes, de Perse et d'Arménie; |
Ils lui confiérent trente mille hommes d'élite,
munis de lances et couverts de cuirasses, et pbur-
vus de tout ce qui était nécessaire. Térence et
Mouschegh, avec lereste des troupes, retourné-
rent ensuite en Arménie auprés du roi Bab. Te-
ghag le martbed, resté seul], dépécha secrétement
des envoyés vers Sapor, roi des Perses, s'en-
gageant à livrer dans ses mains le roi Bab, le gé- -
néral grec Térence et le général arménien Mous--
chegh. Teghag obtint de Sapor [en retour de
cette proposition] une immense quantité de tré-
sors, Cependant quelques-uns des grands sa- -

(1) C'est-à-dire « pére du roi ». Cette charge était celle —
de chef des eunuques. Ἢ

trapes, par exemple Knel, seigneur du canton
d'Andsevatsi, et d'autres qui étaient restés avec
Tui [à Kandzag), en avertirent secrétement le roi
ΒΑΡ. Celui-ci envoya des exprés vers Teghag

les troupes qui se trouvent sous 'ta main, trans-
-mets-les à Knel Andsevatsi, et háte-toi d'arriver
'auprés de moi le plus vite possible; il m'est indis-
pensable de t'envoyer vers Sapor, roi des Perses ,
car je me suis décidé à me reconnaitre son vas-
88]. » A peine Teghag le martbed avait-il entendu
"ees paroles, qu'ivre de joie, il disait dans son
'€ceur : « Maintenant i] me sera plus facile de réa-
Jiser ce que j'ai promis au roi Sapor. Une fois
auprés de Bab, d'un cóté j'userai de tout mon
pouvoir pour le tranquilliser, de l'autre je le ferai
"attaquer à l'improviste par le roi des Perses. »
"Teghag, au comble de la joie , se mit à négocier
"avec les deux souverains; puis, étant monté sur
-un bon coursier, il partit sans plus tarder, pour
rejoindre le roi Bab [qui se trouvait alors] au
grand village d'Artians appartenant au domaine
royal et situé dans la province d'Ararat. Aus-
«βιὸς arrivé, Teghag se présenta au roi qui lui fit
"un accueil des plus magnifiques. A l'heure du
|souper, le roi Bab donna ordre qu'on emmenát
;Teghag le martbed et qu'on le revétit de riches
habits. Onlui mit un calecon trés-large, tombant
ἃ gros plis et dont l'ampleur l'empéchait d'étre
[convenablement] habillé. Puis on lui fit endosser
- un habit trés-large et on lui attacha une ceinture
ἃ laquelle pendait une épée. Les plis qui retom-
baient de sa ceinture couvraient entiérement son
. épée. Pendant qu'on mettait à Teghag le calecon,
la chaussure, et qu'on lui ceignait l'épée, — [65
|plis de son calecon, descendant jusqu'aux che-
villes de ses pieds, couvraient totalement son épée,
^— ilne se douta pas un instant du mauvais
augure que présageait la largeur démesurée de
ses habits, A neuf heures, on vint dire à Teghag :
: « On t'invite à souper dans les appartements in-
térieurs du palais. » On le fit entrer dans le cor-
'ridor de l'appartement habité parle roi. Or ce
corridor était étroit et avait plusieurs petites ou-
vertures pratiquées au plafond pour donner du
' jour. Des deux cótés de ce corridor, se trouvaient
rangés des gens munis de boucliers et armés de
haches ; tandís qu'on conduisait Teghag, tout d'un

LIVRE CINQUIÉME.

Je martbed pour lui dire : « Aprés avoir réuni.

285

coup les fenétres furent fermées. Alors ceux des
gens qui portaient des boucliers l'entourérent et

16 tirérent de cóté et d'autre. En vain, il porta la

main pour saisir son épée qui se trouvait enve-
loppée et cachée dans les plis de ses habits ; il ne
put parvenir à la tirer.

Quoique Teghag füt grand de taille, robuste et
osseux , cependant les gens qui portaient des
boucliers, aprésl'avoir entouré, l'enlevérent et le
transportérent jusqu'aux portes de l'appartement
du roi, Ce dernier, voyant qu'on allait ly faire en-
trer, dit : « Nele portez pas ici; ne le portez pas
ici; mais conduisez-le dans la garde-robe, » Les
soldats, portant des boucliers, le firent passer
du corridor méme dans la garde-robe, oü était |
déposée la couronne royale. Lorsqu'on lia les
mains de Teghag, il dit : « Dites au roi, dites-lui
bien quej'ai mérité cette mort ; mais que cependant
il devait me faire tuer sur la place publique et non
dans un appartement oü on garde les couronnes
et oü on va ensanglanter la sienne. » A peine
avait-il proféré ces mots, qu'on l'égorgea dans
les chambres de la garde-robe. Aprés lui avoir
tranché la téte, on la porta au bout d'une pique,
qui fut plantée au milieu du camp royal.

CHAPITRE VII.

Arschag, roi des Arméniens, se donne la mort dans le
cháleau. d'Aniousch , situé dans le pays .de Khou-
zistan, à l'instigation de Trasdamad.

En ce temps-là, Arschag, roi des Arméniens,
vivait encore au cháteau d'Antmesch, nom qui
signifie chàteau d'Aniousch (1) , et qui se trouvait
dans la contrée de Khouzistan, située dans le
royaume de Perse. Bien qu'à cette époque, la
guerre entre la Perse et l'Arménie eüt cessé , ce-
pendant le roi des Kouschans, qui était d'origine
arsacide , suscita une [nouvelle] guerre contre le
roi Sapor le sassanide. Ce prince, ayant 1éuni
toutes ses troupes et tous les cavaliers qu'il avait
emmenés en captivité avec lui du pays des Ar-
méniens , leur donna l'ordre de marcher et se mit
à leur téte, accompagné de l'eunuque du roi
Arschag. Or, cet eunuque d'Arschag, roi des Ar-

(1) Cf. Moise de Khoréene, liv. ΠῚ, ch. 35.

Προχοπίου Καισαρέως Ἵστορίαι.

e. Χρόνῳ δὲ ὕστερον τῶν τις ᾿Αρμενίων τῷ τε
᾿Αρσάχη ἐν τοῖς μάλιστα ἐπιτήδειος καί οἱ ἐπισπόμε -
νος ἐς τὰ Περσῶν ἤθη ἰόντι Πέρσαις ἐπί τι ἔθνος

Procopii de Bello Persico, lib. I, cap. 5. ( Ed. Paris.,
pag. 17 et seq. — Ed. Bonn.,t. I, pag. 29 et seq.)

.... Secundum ea, quidam Armenus ex intimis Arsa-
cis , et eorum numero , qui ipsum in Persidem comitati

286

méniens, quijadis avait été un personnage dévoué,
investi d'un pouvoir étendu, jouissant de grands
honneurs et trés-aime [de son maitre], s'appe-
lait Trasdamad, La guerre entre le roi des Kous-

chans et celui des Perses une fois commencée, :

les troupes du premier harcelérent cruellement
celles des Perses, réduisirent en captivité beau-
coup de leurs ennemis et chassérent devant elles le
reste, L'eunuque Trasdamad, qui pendantle régne
de Diran, roi dés Arméniens, et de son fils Arschag,
avait été gouverneur de province et [gardien] fi-
déle des trésors du cháteau d'Ankegh et de tous
les cháteaux royaux de ces contrées, ainsi que
des trésors du cháteau de Penapegh dans le pays
de Dzop (1) , confiés à ses soins, avait son cous-
sin plus élevé que ceux des autres satrapes. Cette
charge [de gardien des trésors], dés les temps les
plus anciens de la dynastie arsacide, était inhé-
rente à celle de martbed,

L'eunuque Trasdamad, prince (ischkhan) [du
canton] d'Ankegh- doun, avait été emmené captif
en Perse, au temps oi le roi Arschag fut fait prison-
nier, ll se trouva au combat oü les Kouschans
défirent Sapor, roi des Perses. Dans cette af-
faire, Trasdamad se signala par sa bravoure et
sauva la vie à Sapor; il mit hors de combat
beaucoup de Kouschans et préserita [ensuite à son
maitre] les tétes de plusieurs ennemis.

C'est ainsi que Trasdamad sauva la vie à Sapor
au moment oi ce dernier se trouva pressé et en-
touré de tous les cótés par les ennemis.

Quand le roi des Perses rentra en Assyrie, [son
premier soin] fut de témoigner à l'eunuque Tras-

(1) Cf. Indjidji, Arm. anc., pag. 507 et 57.

FAUSTUS DE BYZANCE.

damad sa reconnaissance pour le service qu'il lu
avait rendu. Il lui dit: « Tu peux me demande
ce que tu voudras, et ce que tu demanderas, j
te l'accorderai sans hésiter. » Trasdamad dit a
roi : « Je ne te demande qu'une seule chose : per
mets-moi d'aller voir mon propre maitre, Arschag
roi des Arméniens, Permets-moi, quand je x T
serai rendu chez lui, de le délivrer de ses lien
pour un jour seulement, de lui laver la téte , d
l'oindre, dele revétir de riches habits, de lt
préparer son siége, de lui présenter un repas :
du vin , et de le divertir au moyen de musiciens
et cela pour un jour seulement. » E

Le roi Sapor lui dit : « C'est une demand
bien difficileà accorder; car depuis que le royaum
de Perse existe et que le cháteau porte la déno
mination de cháteau d'Aniousch, personne n'
osé rappeler aux rois un seul homme qui y ai
été enfermé. Ce que tu demandes est d'autam
plus grave que celui qui est enfermé dans cet en
droit est un roi, un personnage qui est mon ég:
et qui s'y trouve retenu parce qu'il a été moi
rival, En me faisant une demande aussi impor:
tune, tu risques ta propre vie en prononcant 1
nom seul d'Aniousch; car cela est défendu par]
loi, depuis qu'existe le royaume des Arik. Mai
puisque les services que tu m'as rendus sont im
menses, je t'accorde ta demande, tu peux alle
[trouver Arschag]. Cependant il serait plus pru-
dent de songer à tes intéréts, de me demande
[comme don]une province, un canton ou bien de
trésors, En exprimant ton désir, quoique tu en
freignes la loi du royaume des Arik, j'y accéde
au lieu de t'accorder des récompenses auxquelles
tu as droit. » I

E

ἰοῦσι βαρθαριχὸν ξυνεστράτευσεν' ὃς 01; ἀνήρ τε ἀγα--
θὸς ἐν τῷ πόνῳ τούτῳ, ὁρῶντος Πακχουρίου τὰ ποιού-
μενα; γέγονε χαὶ τῆς νίκης αἰτιώτατος Πέρσαις. Διὸ
δὴ αὐτὸν ὃ Παχούριος ὅ τι ἂν βούλοιτο αἰτεῖσθαι
ἠξίου, ἰσγυρισάμενος ὅτι δὴ οὐδενὸς πρὸς αὐτοῦ ἀτυ-
χήσει. ὋὉ δὲ ἄλλο οἵ οὐδὲν γενέσθαι ἠξίου ἢ ὥστε
τὸν Ἀρσάχην ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ θεραπεῦσαι ἣ βούλοιτο.
Τοῦτο τὸν βασιλέα ἠνίασε μὲν ὡς τὰ μάλιστα, εἰ
λύειν νόμον οὕτω δὴ παλαιὸν ἀναγχαάζεται, ὅπως
μέντοι παντάπασιν ἀληθίζηται, ξυνεχώρει τὴν δέησιν
ἐπιτελὴ γενέσθαι. ᾿Ιὐπεὶ δέ γε βασιλέως ἐπαγγείλαν-
τὸς γέγονεν ἐν τῷ λήθης φρουρίῳ, ἠσπάσατο μὲν τὸν
Δρσάχην, ἄμφω δὲ ἀλλήλοιν περιδαλόντε ἐθρηνησά-
τὴν τὲ ἧδύν τινα θρῆνον xal ἀπολοφυραμένω τὴν
Παροῦσαν τύχην μόλις ἀπ’ ἀλλήλοιν διαλύειν τὰς αὖ--
τοῦ χεῖρας ἑχάτερος ἔσχεν. Ἰεπεὶ δὲ τῶν ὀδυρμῶν
ἐς χόρον ἐλθόντες ἐπαύσαντο, ἔλουσε μὲν ὃ Ἀρμένιος
τὸν Δρσάχην xoi τἄλλχ οὐ χατημελημένως ἐχόσμησε,

fuerant , militarem navavit operam Persis adversum bare.
baros, et sub oculis ipsius Pacurii (1. Saporis) tam stre--
nue se gessit in eo bello, ut Perse illius maxime oper
victoriam reportarint. Quamobrem contendit ab ip
Pacurius ut peteret quidquid collibitum esset , afíi na
recipiens ei nihil se negaturum. Unum hoc ille roga
sibi ut potestas fieret ministrandi Arsaci per diem unum
idque prout libido foret, Mirum quam grave regi fue!
in necessitatem adduci infringendze adeo antiquae legi:
fidem tamen ne falleret, annuit postulatui. Ma nda
itaque regio admissus ille in castellum Oblivionis ,
cem salutavit. Hic interse complexi, etin suavissimu
lamentum effusi, vicem suam complorarunt , vix ut
ter ab altero divellere manus quiverint. Tandem
gendi satietate fessi eum paululum respirassent,

lavit Armenius, et totum accurate composuit ; '
etiam regali ornatum reclinavit in toro. Tum Arsa

LIVRE CINQUIEME.

Le roi donna à Trasdamad un officier de sa
garde des plus dévoués, le munit d'une lettre por-
- tant l'empreinte de la bague royale. Cette lettre
lui accordait la libre entrée dans le cháteau
- d'Antmesch, οἱ, d'aprés la faveur qu'il venait
. de solliciter, il pouvait réaliser son désir de voir
. le roi prisonnier, Arschag , qui jadis avait régné
- sur l'Arménie. Avec l'officier de la garde etla
-. lettre royale, Trasdamad s'introduisit dans le chá-
. teau d'Aniousch oü il vit son propre maiítre.
-— Aussitót, il délivra Arschag des fers qui liaient ses
- mains et ses pieds, ainsi que du jonc (?) et des
chaines qui retenaient son cou. ll lava la téte
- d'Arschag et le fit baigner, Ensuite il le revétit de
- magnifiques.habits, lui prépara le siége et le fit
asseoir. Puis il lui servit son repas d'apres le cé-
- rémonial de la cour, et placa du vin devant lui,
- selon le méme cérémonial. De cette maniere,
Trasdamad tira Arschag de sa torpeur, le consola
et le divertit au moyen des musiciens.

Vers la fin du repas, on fit placer devant Ar-
| schag des fruits, des pommes, des concombres et
. des mets délicats; et en móme temps, on cuponm

un poignard devant lui, pour qu'il pàt s'en ser- .

vir. Trasdamad faisait tout son possible pour di-
vertir Arschag, et, se tenant debout devant lui,
il ne cessait de lui prodiguer des consolations.
Arschag était déjà plongé dans les vapeurs de l'i-
vresse, qui commencaient à lui obscurcir la vue.
Alors il se rappela son passé et dit : « Malheur à
Arschag ! ainsi vont les choses! Me voilà ici et ar-
rivé à ce point. » Ayant dit cela, il plongea dans
son cceur le poignard qu'il tenait à la main pour
couper le fruit auquel il allait goüter. Il mourut

9281

sur le coup, à l'endroit méme οὐ il était assis.
Trasdamad voyant cela, se précipia sur lui, ar-
racha de son sein.le poignard, et se
dans le cóté, il mourut, lui aussi
méme,

'étant vlone
à l'instant

CHAPITRE VIII.

Aprés laguerre des Perses, lesbarabed Mouschegh fait la
guerre à ceux qui s'étaient révoltés contre le roi des
Arméniens, dans différents endroits, à commencer
par l'Adherbeidjan, possession du roi des Arméniens.

Quand la guerre avec les Perses fut terminée, et
que tout rentra dans le calme, le sbarabed ariné-
nien Mouschegh , déclara la guerre à ceux qui s'é-
taient soulevés contre les rois arsacides, pour se
rendre indépendants (1). En premier lieu, il
commenca par les possessions du roi des Armé-
niens, dans l'Adherbeidjan, en dévastant tout le
territoire des Adherbaditch, et en emmenant en
captivité une multitude considérable de gens. A prés
avoir soumis le reste des habitants, il leur imposa
un tribut et prit beaucoup d'otages.

CHAPITRE IX.
De Noschiragan. (2)

Mouschegh défit les habitants du pays de No-
schiragan , qui s'étaient révoltés contre le roi des
Arméniens. Aprés avoir soumis le pays, il le dé-
vasta et le réduisit en esclavage. 1l prit des otages
parmi les habitants qui restérent, et leur imposa
un tribut.

(1) Moise de Khoréne, liv. IIT, ch. 35.
(2) Cf. Indjidji, Arm. anc., pag. 530.

σχῆμα δὲ αὐτῷ περιθέμενος τὸ βασίλειον ἐπὶ στιδά--
δος ἀνέχλινεν. ᾿Ιὑνταῦθά τε τοὺς παρόντας ρσάχης
βασιλικῶς εἱστία ἧπερ εἰώθει τὰ πρότερα. Ἔν ταύτη
τῇ θοίνῃ πολλοὶ μὲν ἐπὶ κύλικι λόγοι ἐλέχθησαν, οἵπερ
τὸν Ἀρσάκην ἱκανῶς ἤρεσχον; πολλὰ δὲ ἄλλα ἐς μέ-
σον ἦλθεν, ἅπερ αὐτῷ ἐν ἡδονῇ ἦν ἣν * μηχυνομένου τε
τοῦ πότου ἄχρι ἐς νύχτα τῇ πρὸς ἀλλήλους διιλίαᾳ
'περφυῶς ἥσθησαν, μόλις δὲ ἀλλήλων ἀπαλλαγέντες
διελύθησαν, χκαταδεόρεγμένοι T εὐπαθείᾳ. Τότε δὴ
λέγουσι τὸν Ἀρσάκην εἰπεῖν ὡς ἡμέ ἔραν τὴν ἡδίστην
Bonos: ; ὁ ἐν ταύτῃ τε ξυγγενόμενος τῷ ποθεινοτάτῳ
ἀνθρώπων ἁπάντων, οὖχ ἂν ἔτι ἑκών 1 εἶναι ὕπο--
σταίη τὰ φλαῦρα τοῦ βίου. Καὶ ταῦτα εἰπόντα
μαγχαίρα ἑαυτὸν διαχρήσασθαι. ἥνπερ ἐν τῇ θοίνῃ
ἐξεπίτηδες χεχλοφὼς ἔτυχεν, οὕτω τε αὐτὸν ἐξ ἀν-
θρώπων ἀφανισθῆν ναι. Τὰκμὲν οὖν κατὰ τοῦτον δὴ τὸν
᾿Αρσάχην f, τῶν Δρμενίων συγγραφὴ λέγει ταύτῃ ,
E ἐρρήθη, κεχωρηκέναι, χαὶ τὸν νόμον τότε ἀμφὶ
τῷ τῆς λήθης φρουρίῳ λελύσθαι.

regifice pro more pristino apparatis epulis eos accepit
qui adfuerunt. Convivalibus jocis, non sine magno ejus
oblectamento , bellissime lusum est, aliaque in mediura:
venere plurima , quee ipsum multa hilaritate consperse-
Summa certe fuit confabulandi suavitas, quze ad
Vix tandem dis-

Subinde Arsa-:

runt.
noctem usque compotationem duxit.
cesserunt, lauti epuli voluptate perfusi.
cem dixisse memorant , haud :equo deinceps animo latu-
rum se zrumnas vite, postquam eum mortalium sibi
optatissimo omnium leetissimum diem egisset : his dictis,
eultro, quem de mensa consulto sublegerat, se confo-
disse, itaque occubuisse. Eum exitum habuisse Arsacem ,
ac tune temporis legem illam quee est de castello Obli-
vionis, abrogatam esse prodit historia Armenorum.

988
CHAPITRE X.

Des cantons de Gorlouk, de Gortik etl de Dmorik.

Le sbarabed Mouschegh ravagea également les
districts de Gortouk (1), de Gortik et de Dmo-
rik (2), qui s'étaient aussi révoltés contre le roi
d'Arménie. Aprés les avoir soumis, il les dévasta,
les réduisit en esclavage et imposa un tribut au
reste des habitants; il prit également beaucoup
d'otages. :

CHAPITRE XI.
De Mark.

Mouschegh dévasta également les contrées de
Mark, [dont les habitants] s'étaient aussi révoltés
contre le roi des Arméniengs ; il emmena beaucoup
de captifs, Aprés avoir imposé tribut au reste des
habitants, il leur prit des otages.

CHAPITRE XII.
De PArtsakh.

Mouschegh ravagea le pays d'Ar:sakh (3) d'oà
il enleva un grand nombre de prisonniers; et,
aprés avoir pris des otages, il imposa un tribut
au reste des habitants.

CHAPITRE XIII.
De l'Aghouanie.

Mouschegh porta la guerre dans le pays des
Aghouank, qu'il dévasta cruellement. Il recon-

FAUSTUS DE BYZANCE.

campagne]. Mouscheg, aprés avoir pris des otag 5s,
imposa au reste des habitants un tribut, —

*

CHAPITRE XIV.
De Gasp (1).

Ensuite le sbarabed Mouschegh tira une cru eL
vengeanee du pays des Perses et dela ville de
Phaidagaran (2), parce que les gens de ce pays
avaient trahi le roi des Arméniens, en se révol-
tant contre lui. Arrivé là, le sbarabed arménien
massacra un grand nombre de leurs habitants dont
une quantité considérable fut réduite en capti-
vité, Aprés avoir pris des otages, il imposa un
tribut au reste des habitants et laissa [dans le:
pays) des gouverneurs, ]

CHAPITRE XV.
De l'Ibérie (Virk).

Ensuite le sbarabed Mouschegh alla contre le
roide l'Ibérie (Virk) (3), qu'il pressa excessivement, ^
en dévastant le territoire de son royaume. Il passa.
au fil de l'épée toute la noblesse et toutes les fa--
milles satrapales qu'il y trouva. Mouschegh donn:
ordre de mettre en croix, au centre méme du
pays, la race des Phar [n]avazian (4); il prit aussi.
le ptiaschkh des Koukark qui reconnaissait au-
trefoisla suzeraineté du roi des Arméniens, mais.
qui, dansla suite, se révolta contre ce dernier. Le -
sbarabed massacra tous les máles de la famille de '
ce ptiaschkh et emmena en captivité ses fenimes
et ses filles. Il agit de la méme maniere envers tous -

les satrapes qui, se trouvant dans ce pays, s'étaient |
révoltés contre le roi des Arméniens, c'est-à-dire
qu'il les décapita tous. Il reconquit toutes les pro-
vinces et, ayant pris des otages, il imposa un.
tribut au reste des habitants. Aprés avoir rétabli.-
pour limite entre le pays des Arméniens et celui des -

quit plusieurs cantons , notamment Oudi, Scha-
gaschen, la Vallée de Kartman , Goght et d'autres
contrées environnantes, dont les Aghouank, qui
lesavaient détachées del Arménie, s'étaient empa-
rés, LefleuveKourfut désigné comme devant servir
de limite entre le pays des Aghouank et celui des
Arméniens, ainsi que cela existait auparavant. |
Plusieurs chefs aghouank furent tués [dan (1) Indjidji, Arm. anc., pag. 319. M
28 [dans cette (2) Capitale de la province du méme nom, sur le Kour,.

et non loin de la mer Caspienne. La ville actuelle dé Sa- —
lian occupe son emplacement, (L. Alischan, Géogr. de —
l'Arm., pag. 92.) *

(3) Le pays de Virk ou d'Ibérie formait alors le royaume —
de Géorgie, dont les rois furent souvent en guerre avec. —
ceux d'Arménie, leurs voisins. Il n'est pas question de la —
guerre que Mouschegh fit au roi des Géorgiens qui devait
étre alors Bakour III, fils de Pharsman VI, le dernier sou-
verain de la dynastie khosroide. (Brossef, Hist. de l& —
Géorgie, t. I, pag. 214 et suiv.)

(4) Les descendants de Pharnavaz, qui fut le premi

(1) La province de Gordjaik ou des Kurdes. (St-Martin,
Ménm. sur lArm., t. Y, pag. 176.)

(2) Le canton appelé Gortik (Indjidji, Arm., anc. pag.
146.)répond à laCort«a de Ptolémée(V , 13,) οὐ setrouvait
la forteresse de Dmorik ou Dmoris (Moise de Khorene, If,
50; III, 15.)

(3) La province d'Artsakh, appeléeplus tard Khatchen,
dont les Grecs ont fait la Chatziéne mentionnée par Cons-
tantin Porphyrogénete (de rem. aul. byz.,,t. I, pag. 397.)
qui appelle le prince du pays, ἄρχων τῆς Χατζιηνῆς. C'est à
aujourd'hui le Karabagh (jardin noir) dans les provinces | roi du Karthli , n'ont pas laissé de traces dans l'histoire.
russes de la Transcaucasie, et dont le chef-lieu est Chou- | de la Géorgie. J'ignore oü Faustus a puisé ce renseigzne-

cha, ment.

dbériens le grand fleuve Kour ,comme cela existait
il rentra en Arménie,

Ω

ΠΕΣ

1 CHAPITRE XVI.
H

ΓΖ
-. Ensuite Mouschegh se dirigea vers le pays d'A-
ghdsnik, qui s'était révolté contre le roi des Ar-
méniens, et le livra à une épouvantable dévasta-
on. Ayant pris le ptiaschkh d'Aghdsnik, il fit
—massacrer ses femmes en sa présence et réduisit
ses enfants en captivité, Il imposa le tribut à ceux
Jqui restérent dans le pays d'Aghdsnik, oü il
établit des chefs et des gouverneurs.

“-

Du roi d'Aghdsnik.

CHAPITRE XVII.
Du grand, Dzop. .

- Delà [les Arméniens] firent irruption dans le
grand Dzop (τ) qui s'était aussi révolté. Mous-
Ibegh y porta la dévastation, passa au fil de
"épée les kabitants, et, aprés avoir pris des otages,
Am un tribut à toute la population.

ἢ

-—

CHAPITRE XVIII.
De l'Ankegh-doun.

io VERUS Ἐν

. Mouschegh fit périr une multitude de gens
| dans l'Ankegh-doun (2), en les passant au fil
. de l'épée. Mais, comme ce pays fut jadis une rési-
|! dence royale, Mouschegh se contenta d'imposer
seulement un tribut à ses habitants.

CHAPITRE XIX.
Du canton d'Andsid.

Ensuite Mouschegh fit irruption dans le canton
d'Andsid (3) , en portant la dévastation dans tous
les lieux environnants , qui s'étaient tous révoltés
contre le royaume des Arsacides. Aprés avoir
soumis ce canton , il passa au fil de l'épée les sei-
gneurs du pays, prit des otages, et contraignit
le reste des habitants à payer tribut à Bab, roi
des Arméniens.

CHAPITRE XX.

Dv sbarabed arménien Mouschegh.
Le bravesbarabed arménien [Mouschegh|], plein

- (4) Canton de la Quatriéme-Arménie qui était appelé
'"Sophéne par les Grecs, et que les Arméniens divisaient
ἢ. deux parties, le grand et le petit Dzop (St-Martin,
AMém. sur l'Arm., t. Y, pag. 92.)

(2) Indjidji, Géogr. anc., pag. 507.
(3) Indjidji, Arm., anc., pag. 43.
7. . MAR APAS CATINA.,

LIVRE CINQUIÉME.

289

d'ardeur et de zéle, consacrait tous les jours de
sa vie au royaume d'Arménie, qu'il servit tou-
jours avec fidélité. Occupé et le.jour et la nuit,
il passait tout son temps à combattre l'ennemi
pour ne pasle laisser s'emparer méme d'un coin de
territoire faisant partie du pays des Arméniens.
[Il n'avait qu'une seule pensée], celle de vivre .
pour sa patrie, de mourir bravement pour elle,
pour ses propres maitres , pour les habitants du
pays, pour la foi chrétienne , pour ceux qui
croient en Dieu, pour le peuple baptisé au nom
du Christ , pour Je églises , pour les vases sacrés,
pour les basiliques consacrées à la mémoire des
martyrs du Christ, pour les serviteurs de Dieu,
pour les soeurs ct les fréres, pour les proches pa-
rents, pour les amis sincéres; enfin, toujours prét
à se sacrifier, Mouschegh ne révait qu'à servir ses
maitres arsacides.

CHAPITRE XXI.
Du pontife Nersés, ce qu'il était, et ce quil faisait.

Le. pontife des Arméniens ,. Nersés , renouvela
tout ce qui était détruit dans le pays des Armé-
niens, Se chargeant de consoler, de nourrir et de
surveiller les pauvres, il accueillait en méme temps
les lépreux. ll construisit partout des églises,
restaurant celles qui avaient été démolies, en
y rétablissant l'ordre renversé, Ici, il édifiait [1e
peuple] et l'affermissait | dans la foi ], là il le re-
prenait et le chátiait. Il accomplit beaucoup de
miracles, de grands prodiges et des guérisons
merveilleuses. Sévére dans tout ce qui concernait
la religion , quand il bénissait quelqu'un , sa bé-
nédiction produisait son effet ; quand il maudissait
quelqu'un, il était maudit. l1 multiplia le nombre
des serviteurs [de Dieu] sur tous les points du
territoire d'Arménie, en instituant des. évéques
dans chaque canton , et en se réservant pour lui
la surveillance générale et là juridiction, qu'il |
exerca jusqu'à ses derniers jours,

CHAPITRE XXII.
Le roi Bab est obsédé par les dev; son genre de vie.

Le roi Bab, dans son enfance, et dés les pre-
miers jours de sa naissance, futconsacré aux dev (1).
par sa méreimpie Pharandzém (2); à la suite de cela,

(1) Voir plus haut, pag. 265, et note 1, ch. XLIV.

(2) Faustus est ici en contradiction avec ce qu'il a dit
dans le ch. 44 duliv. IV (pag. 265), oü il raconte que ce
fut le roi Arschag qui, à la naissance de son fils Bab, l'a-
vait consacré aux dev. La reine ignorait méme cette cir-

19

290

il fut obsédé pi les dev, désl'àgele plus tendre.
Ne pensant qu à accomplir leur volonté , Bab ne
chercha jamais à s'en délivrer. Il s'était voué
tout à fait à ces gónies du mal, et ceux-ci, invo-
qués par des sortiléges, se montraient sur la per-
sonne de Bab , et chacun pouvait de ses yeux s'a-
percevoir de leur présence auprés du roi. Chaque
fois qu'on venait saluer le roi Bab, on voyait les
dev , sortant de son sein, s'enrouler autour de ses
épaules sous la forme de serpents. Les personnes
présentes, éópouvantées, n'osaient s'approcher du
roi. Quant à lui, il disait à tout le monde : « Ne
craignez rien, ce sont les miens, » Ces serpents
se faisaient voir à tout le monde , enlacés autour
de lui; car Bab était possédé par une masse de
ces génies, et par conséquent tous ceux qui ap-
. prochaientle roi voyaient également ces serpents.
Ces dev se rendaient invisibles seulement quand
le patriarche Nersés ou le saint évéque Khat en-
traient chez Bab.

Le roi Bab avait des moeurs déréglées; il com-
mettait des adultéres et toutes toutes d'abomina-
tions. Possédé comme il était par les dev, il le

fut;jusqu'à ses derniers jours, car ils ne cessérent

de résider dans toute sa personne.

CHAPITRE XXIII.

Comment saint. Nersés reprenait sans cesse le roi Bab
à cause de ses mauvaises actions.

Saint Nersés, pontife des Arméniens, ne cessait
de réprimander souvent le roi Bab, en présence
iéme de témoins. A cause de la somme de ses
péchés, il lui interdit non-seulement l'entrée de
l'église, mais aussi d'approcher du vestibule. Il
lui adressait.des reproches continuels et lui in-
fligeait des pénitences. Nersés croyait, par ce
moyen, mettre un terme aux actes abominables
du roi, et pensait le faire rentrer dans la voie de
son propre salut ; aussi ne cessait-il de lui inspirer
la pensée du repentir. 1] lui faisait des citations
de l'Écriture-Sainte, lui rappelant les chátiments
éternels qui l'attendaient au jugement dernier,
afin qu'il se rendit sage et meilleur, en vue de
progresser dans la voie de la justice et de prendre
quelque soin des ceuvres saintes. (1)

Le roi Bab, non-seulement ne. préta pas l'oreille
à ses exhortations, mais au contraire il s'arma
contre Nersés d'une haine implacable, et il n'at-
terflait que le moment favorable pour le tuer et

constance, ainsi qu'on peut le voir dans la suite de ce
chapitre.
(1) Moise de Khorene, liv. III, ch. 38

FAUSTUS DE BYZANCE.

; cela sans déguiser ses projets, Par crainte de 1"

| comprit la perfidie du roi et dit : '« Sois ni, |

pereur des Grecs (1), il n'osa pas exécuter ce
meurtre contre Nersés, ni méme se permettre de
l'injurier publiquement. [Du reste] aucun habita:
de son royaume, et aucun soldat de son armé
n'aurait consenti à accomplir un tel forfait, car
Nersés était un homme sur qui les regards de tou;
les Arméniens étaient tournés, à cause de ses
vres équitables , de sa vie sainte, de son adminis-
tration animée d'un esprit de paix, et surtout à
cause des prodiges qu'il accomplissait en face de
tous; ce qui le faisait regarder comme un an
du ciel. Cependant, le roi nourrissait [toujours|
une haine implacable contre lui et cherchait tous
les moyens de le faire périr, quoiqu'il n'osát poir
en parler, attendu que ses troupes l'auraient mas:
sacré. Tout le monde recourait aux priéres d
Nersés qui était aimé généralement des grands e
des petits, des personnes notables et des hommes d«
basse extraction, des nobles et desgens du peuple.
sd
CHAPITRE XXIV. :

Comment le saint et grand pontife Nersés fut tué pa ᾿
le roi Dab.

Cependant, le roi Bab s'était déclaré l'ennemi
irréconciliable du grand pontife Nersés, de cet
homme de Dieu, qui le reprenait toujours sur l'é-
normité de ses péchés. Il ne voulait ni se corriger,
ni marcher dans le sentier droit, mais comme il
était fatigué de s'entendre réprimander sans cesse.
par Nersés,il concut le projet de faire mourir k
grand pontife de Dieu. Ne pouvant le faire ou-
vertement, il feignit de se repentir, en priant le
saint homme de lui imposer une pénitence. Il
l'invita à venir dans son palais situé dans le bourg
de Khakh, dans le canton d'Egéghiatz (2), οὰ il
prépara un souper à l'homme de Dieu, en le fai-
sant asseoir sur le siége royal. C'était comm
un commencement de la pénitence qu'il alla
s'imposer dés ce moment, pour se purifier de ses
péchés. i ]
L'ayant fait asseoir à satable, le roi se leva ἐν
méme de son siége, et alla présenter à l'homme
de Dieu, à Nersés, la coupe et l'acine empoison:
nés. A peine Nersés avait-il vidé la coupe. qui

Seigneur Dieu, pour m'avoir jugé digne de vic
cette coupe et de subir pour toi cette mort que
j'ai tant désirée dés mon enfance! Vecteg cette

(1) Moise de Khorene (liv. III, ch. 38) dif que Te
pereur des Grecs était Théodose [le Grand).
(2) Indjidji, Arm. anc., pag. 21.

coupe de salut, jinvoque le nom du Seigneur,
car moi aussi je vais participer dorénavant à l'hé-
ritage des saints dans la lumiére. — O roi , main-
'enant c'est à toi que je m'adresse : n'était-il pas
en ton pouvoir de me faire tuer ouvertement? car
personne ne pouvait t'en empécher; personne ne
iouvait arréter ton bras au moment de l'accom-
issement de ton forfait. Mais, Seigneur, par-
nne-lui le crime qu'il vient de commettre sur
ma. personne, recoisl'àme de ton serviteur, toi
i es le refuge de tous les affligés et le dispensa-
teur de tous les biens! » |
— Aprés avoir ainsi parlé, Nersés se leva et rentra
dans sa demeure. Tous les grands satrapes armé-
niens, le sbarabed Mouschegh, Hair le martbed,
enfin ceux qui avaient assisté à cette scene, quit-
tant le palais du roi, suivirent Nersés dans sa de-
meure, Rentré chez lui , Nerses, relevant son man-
teau , montra [aux assistants la tache] bleu foncé,
ande comme un gáteau, qui se dessinait à l'en-
droit de son coeur. Aussitót les satrapes, pour
16 sauver, se hátérent de lui présenter l'antidote
€ontre le poison meurtrier, mais lui refusa de le
prendre, et le rejeta en disant : « C'est le plus
nd bien qui m'arrive , carje meurs pour avoir
surveillé l'aecomplissement des préceptes du
Christ. Voussavez bien vous-mémes que tout ce
que je vous ai dit a été dit publiquement, et c'a
été toujours mon unique désir. Je suis content
du sort qui me réunit aux élus, et c'est avec joie
que j'embrasse mon héritage! Oh! avec quelle joie
je vais quitter bientót ce monde pervers et im-
pie! » Ayant parlé de la sorte, Nersés leur donna
des conseils, et pria tous les assistants d'avoir soin
d'eux-mémes et de garder les commandements du
Seigneur.
Aprés cela, un sang caillé commenca à lui
sortir de la bouche, ce qui dura presque deux
heures. Il se mit en priéres et , fléchissant le ge-
nou, il pria [Dieu] de pardonner à son meurtrier.
ΤΙ pria ensuite pour tous les hommes, pour les
présents et les absents, pour les dignes et les in-
dignes, méme pour les inconnus. Aprés avoir
terminé sa priére, il éleva ses bras et ses yeux vers
le ciel, en disant : « Seigneur Jésus-Christ, re-
€ois mon àme! » Ayant achevé ces mots, il redit
l'esprit. Alors les serviteurs de l'Église, ayant à
leur téte, l'évéqueFaustus (1), le maitre des offices
Dertadz, le sbarabed Mouschegh, Hair le martbed

(1).Ce personnage, qu'on a souvent confondu avec
l'auteur de cette histoire, est tout à fait différent. Nous
avons fait observer, dans l'Introduetion, que Faustus de
Byzancen'avait pas recu lesordres sacrés ; du moins nous
n'avons pu recueillir aucun renseignement à cet egard.

LIVRE CINQUIÉME.

291

et tous les nobles du camp royal, prirentle corps
de saint Nersés, de cet homme de Dieu, et le trans-
portérent du village de Khakh, oüle crime avaitété
commis, dans son propre bourg de Thil, avec des
torches allumées et avec une grande pompe, en ré-
citant des psaumes et des priéres. Le corps n'était
pas encore enseveli, quand on vitarriver le roi Bab
qui l'enveloppa et le mit dans le sépulcre des mar-
tyrs. Cependant le roi Bab faisait semblant de ne
rien comprendre, comme s'il était complétement
étranger à la mort [de Nersés] (1).

CHAPITRE XXV.

Vision qui apparut aux saints anachorétes, Schaghita
et Epiphane, quand ils vivaient encore dans la mon-
tagne.

Deux moines anachorétes, dont l'un s'appe-
lait Schaghita, Syrien d'origine, qui vivait dans la
montagne d'Arioutz (du lion), et l'autre, d'ori-
gine grecque,se nommait Épiphane et habitait
dansla grande montagne, sur lelieu consacré aux
idoles et qu'on nomme « tróne d'Anahid» (athor
Anahta), avaient été disciples du grand saint Da-
niel, dont nous avons parlé plus haut (2). Au
moment méme de la mort de saint Nersés, les
deux anachorétes , se trouvant chacun dans leurs
montagnes, virent de leurs propres yeux, au mi-
lien du jour, l'homme, de Dieu, comme trans-
porté jusqu'aux nues, et porté en haut par les
anges de Dieu et des légions d'autres anges qui
venaient à sa rencontre. Étant frappés de cette
vision, les anachorétes furent étrangement sur-
pris. Cependant Schaghita, qui se trouvait sur la
montagne d'Arioutz, versé qu'il était dans les
sciences, comprit à l'instant méme que saint Ner-
ses était mort, et que c'était son àme qu'il venait
d'apercevoir; Épiphane comprit autrement cette
vision: il pensa que Nerses était enlevé vivant de
cette terre, Quittant tous deux leurs montagnes, ils
se dirigérent sans plus tarder du cóté du canton
d'Égéghiatz , oà ils apprirent en effet que le saint
patriarche Nersés était déjà mort. 115 allérent
alors jusqu'au village de Thil , et virent l'endroit
oü reposait son corps. Ces deux hommes, s'étant
rencontrés dans ce lieu, se racontérent, en pré-
sence du peuple, ce dont ils avaient été témoins,
C'étaient des hommes qui menaient une vie angé-
lique, et vivaient dans le désert. 115 avaient le

(1) Cf. le récit analogue de l'empoisonnement et des
funérailles de S. Nersés, dans Moise de Khoréne (liv. 111,
ch. 38) qui ajoute que ce pontife occupa pendant 34 ans
le siége pontifical de 'Arménie.

'2* Cf. liv. III, ch. 14; pag. 224 et suiv.

19

2(2

pouvoir de faire de grands prodiges , et tout le
monde connaissait leurs ceuvres,

CHAPITRE XXVI.
De saint Schaghita.

Schaghita, homme saint, avait été disciple du
grand Daniel. Dés son enfance, élevé dansle dé-
sert, il vivait avec 1165 anachorétes etse nourris-
sait d'herbes. Aprés la mort de saint Nersés, il alla
dans le canton. de Gortouk, oü il fit de grands
prodiges, vivant au milieu des lions, car plus de
vingt lions l'entouraient toujours et l'accompa-
gnaient partout. Si quelque maladie attaquait ces
animaux, ils entouraient Schaghita, le tiraient
[par ses vétements] et, par des signes, lui faisaient
entendre qu'ils avaient besoin de son secours, Or
il advint qu'un énorme lion, qui avait une écharde
dans la patte, vint un jour trouver saint Schaghita,
dans Ia montagne oi ce dernier habitait, et levant
son membre blessé , comme l'aurait fait un homme,
il lui montra sa plaie, et semblait implorer sa
guérison. Saint Schaghita, aprés avoir enlevé
l'écharde, mit de la salive sur la plaie, et avec
le morceau d'étoffe qui entourait sa téte, il
pansa la blessure du lion et le guérit.

C'est ainsi que le saint opéra de nombreux
miracles. Il passait tous les jours de sa vie dans
les déserts, en compagnie des bétes sauvages. S'il
lui arrivait de traverser un fleuve, il marchait sur
ses eaux avec ses sandales, qui étaient à peine
mouillées, Quand il entrait dans un village, il
convertissait plusieurs égarés par des miracles et
par des prodiges. 1l marchait toujours seul, et,
aussitót qu'il entrait dans un village, il guérissait
beaucoup de malades. C'était un homme d'un
àge fort avancé,

Tout le monde attendait sa mort avec impa-
tience, afin de s'emparer de son corps. Schaghita,
ayant appris que plusieurs hommes attendaient
sa mort pour s'emparer de son corps, demanda
à Dieu de ne pasleur accorder ce souhait. Un
jour, comme il avait l'habitude de le faire ; quand
il marchait sur les eaux. d'un fleuve du [canton]
de Gortouk pour le traverser, tout d'un coup,
sur sa demande [adressée à Dieu], il plongea
sous les eaux et disparut; ce qui causa un grand
deuil dans tout le canton. De tous les cótés, une
immense multitude d'hommes, s'étant réunis, dé-
tournérent les eaux de la riviére, les dirigeant
d'un autre cóté, etse mirent à chercher le corps
de saint Schaghita, qu'ils ne purent trouver nulle
part. C'était la priére qu'il avait faite à Dieu qui
venait de s'aecomplir.

FAUSTUS DE BYZANCE.

CHAPITRE XXVII.
De saint. Épiphane.

Le bienheureux. saint Épiphane avait été,
comme saint Schaghita, éléve du grand Daniel;
lui aussi fut, dés son enfance, élevé dans le dé-.
sert. Aprés la mort du grand pontife Nersés, il
se retira dans le désert du Grand Dzop , nommé
Mampré, qui s'étend sur la rive du fleuve Ma-
mouschegh, Il habitait des cavernes, vivait en-
touré de bétes féroces, tels que des ours et des:
panthéres. Habitant dans le désert, il opérait de.
grands prodiges et des miracles. Il convertit plu-
sieurs paiens au christianisme; il couvrit le pays
de Dzop de monastéres, instituant des docteurs
dans tout le pays, et [de la sorte] saint Épiphane.
devint la lumiére de Dzop par son enseignement.
lumineux, ll passa de cet endroit dans le pays
d'Aghdsnik pour y répandre la lumiere : il y
fonda un grand nombre de monastéres; et, le jour
dela commémoration des saints, il posa, pour le sa-.
lut du pays, les fondements d'une église en l'hon-
neur des martyrs dans la ville de Tigranocerte.,.
Aprés avoir opéré des miracles dans cette ville, il |
rentra dans sa demeure habituelle. Or il y avait.
à peu de distance du fleuve Mamouschegh, une.
source d'oü sortait une multitude de poissons;
beaucoup de gens en faisaient leur nourriture.
Deux fréres s'étant pris de querelle à propos de
ces poissons, l'un d'eux tua l'autre. Saint Épi-.
phane, ayant appris cet événement, dit : « Do--
rénavant personne ne mangera [plus de ces pois-
sons.]» A l'instant méme le poisson de cette source.
prit un goüt d'amertume, et jusqu'à ce jour il est.
d'une saveur amére comme la bile. Personne n'en.
a plus péché jusqu'à présent. Saint Épiphane fit
beaucoup d'autres prodiges. Aprés avoir rétabli;
l'ordre dans ces cantons , saint Épiphane , accom- |
pagné de ses disciples, c'est-à-dire des moines qui!
vivaient dans les montagnes et dans les déserts, au:
nombre de cinq cents, se dirigea vers le pays des.
Grecs. Chemin faisant, ilsrencontrérent une femme; |
ils l'avaient laissée déjà bien loin en arriére, quand:
Épiphane interrogea ses disciples en leur disant Σ᾿
« Comme cette femme est belle et magnifique! »
Un des disciples qui était jeune, dit : « La femme
dont tu viens de faire l'éloge est borgne., » A cela/
saint Épiphane répliqua : « Et quel besoin avais*

tant embarqués sur des navires, ils entrérent dans
la grande mer et prirent pied dans une ile dé*|
serte , qui était infestée de reptiles. Cette ile

aG.

| un repaire de serpents, d'aspics, de basilics et de
beaucoup d'autres vipéres venimeuses. Aussitót
j que saint Épiphane mit le pied sur cette ile,
| ffoutes les vipéres la quittérent. Dés ce moment,
ils y furent en süreté et y demeurérent en paix.

zest dans ce lieu que saint Épiphane s'établit,
E qu'il termina ses jours.

CHAPITRE XXVIII.

Grands prodiges et miracles opérés par Dieu à Mam-
d pré, aprés le départ d'Épiphane.

|. Saint Épiphane, se préparant à quitter ie lieu
| de sa solitude, nommé Mampré, dans le canton
[de Dzop, y laissa plusieurs fréres animés du
: méme esprit et de la méme foi chrétienne ; c'é-
taient des ermites et des athlétes qui habitaient
| les montagnes, ayant pour chef un prétre. Ii y
J'en avait pxmi eux quelques-uns , qui, dés leur
enfance, n'avaient pris d'autre nourriture que
de l'herbe et de T'eau pure, et. qui ne connais-
saient méme pasle goüt du vin. Un de ces fréres,
amenant une vie austére, avait cependant une con-
|duite blámable, car il ne buvait jamais à la coupe
du salut, c'est-à-dire le sang de Notre-Seigneur
Jésus-Christ, et, quand il montait à l'autel de Dieu,
il ne pouvait pas se convaincre que le vin [ἀξ vé-
ritablement le sang du Fils de Dieu. Ce vin [con-
sacré] ne lui représentait simplement que du vin,
let il en faisait le sujet de disputes sans fin avec
tout le monde. Un jour qu'on allait consommer le
anystére du sacrifice de la messe dans l'église
€onstruite par saint Épiphane, on mit le pain
sacré et le vin sur l'autel pour qu'il s'y trans-
formát en sang. Le frére incrédule était là pré-
sent, Le prétre se tenait déjà devant le saint au-
tel; mais, avant d'opérer le sacrifice, il tendit les
mains vers le tabernacle et pria (1). . .. . . ...
Ayant prié de la sorte avant d'offrir le sacrifice
de la messe, le prétre commenca à le célébrer.
Qand il récita : « Notre Pére, qui étes aux cieux, »
il fléchit.le genou et pria longtemps. Pendant
qu'il était en oraison, le frére incrédule se tenant
debout, regardait l'autel d'en bas; c'est alors
qu'il vit un miracle de ses propres yeux. ll apercut
le Christ, 'descendu [du ciel] qui se tenait sur
l'autel. Il montraitson cóté, percé par une lance,
d'oü sortait son sang qui venait remplir le calice
posé sur l'autel. Quand le moine incrédule vitcela,
il fut frappé de terreur, et, saisi d'un violent fris-
son , il tomba sans connaissance et s'évanouit,

(1)'Nous avons supprimé cette invocation qui ne ren-
ferme rien d'historique.

LIVRE CINQUIEME. 293

Le prétre, aprés avoir terminé la sainte messe,
descendit de l'autel avec le calice et vit le frór
couché par terre et privé de sentiment, Lorsqu'il
eut fait communier les assistants, le prétre
reporta le calice sur l'autel, puis, étant revenu
sur ses pas, il s'approcha du frére qui était éva-
noui à terre, Il versa del'eau dans la bouche du
frére qui reprit peu à peu ses sens, Ce frére ra-
conta alors le grand miracle dont il avait été
témoin. Alors le prétre voulut lui administrer le
saint sacrement ; maisle frére, s'en croyaut indigne,
n'y consentit pas. Il se creusa une caverne , dans
Jaquelle, pendant sept ans, il expia le péché de son
incrédulité; aprés quoi il se crut digne de par-
ticiper au sacrement [de la communion]. Cepen-
dant le frére redescendit de nouveau dansla ca-
verne et y passa tous les jours de sa vie jusqu'au
moment desa mort, Le prétre mourutaussi et tous
les deux furent ensevelis dans l'église construite
par Épiphane, oü ces miracles avaient été accom-
plis.

CHAPITRE XXIX,

Iousig, descendant de la famille de l'évéque Albin,
est nonumé patriarche à la place de Nersés, par le
v0) Bab, sans le consentement du grand pontife de
Césarée. Les patriarches arméniens sont privés da
droit de donner l'imposition des mains aux évéques.

Aprés le patriarche Nersés, tué par le roi Bab,
celui-ci ordonna à l'évéque Iousig, de !a famille
d'Albin (Aghpianos), éóvéque de Manazguerd, d'oc-
cuper le siége patriarcal (1). Le pontife de Césa-
rée apprit qu'aprés la mort du grand patriarche
Nersés, lousig avait été installé, à 1a place de
ce dernier, sans son consentement et sans qu'il
eüt obtenu l'imposition des mains du pontife de
Césarée.

Cet événement excita l'étonnement et le cour-
roux du patriarche de Césarée. Un concile d'é-
véques de cette province se réunit sous la
présidence du patriarche, etrédigea une lettre
pleine de réprimandes, [adressée à l'Église armé-
nienne|, et une autre au roi Bab, dans laquelle il
annulait le pouvoir du patriarche [d'Arménie],
lui interdisait d'imposer les mains aux évéques ,
arméniens, et ne lui laissait que la seule préro-
gative de bénir la tabie du palais du roi. A partir.
de ce moment, le patriarche | d'Arménie] fut privé
du droit d'imposer les mains aux évéques qui, de

(1) Les canons chronologiques des catholicos armé-
niens nomment, aprés Nersés-le-Grand, le patriarche
Schahag, de Manazguerd dansle canton de Harkh, qui
occupa le siége pontifical, de l'an 374 à 378. — Cf. Tcha.
mitch, Hist.d'Arm., tables.

294
toutes les provinces et de toutes les contrées de
l'Arménie , se rendirent dés lors à !a ville de Cé-
sarée, pour obtenir la dignité épiscopale. Ainsi,
dans le pays des Arméniens, l'évéque qui était le
plus ancien ne jouissait que de la préséance
et du droit de bénir la table des rois. [Icu-
sig], quoique chrétien, n'osa jamais réprimander
qui que ce füt; ayant un caractere faible et fa-
cile, il passa toute sa vie paisiblement, en gar-
dant le silence, car il n'avait obtenu sa dignité
que [de l'autorité] du roi seul.

CHAPITRE XXX.

Deuil profond causé par la mort dw patriarche
Nersés.

Le meurtre du saint patriarche Nersés, commis
par le roi Bab, plongeale pays entier dansune pro-
fonde tristesse. Tousles habitants de l'Arménie di-
saient entre eux : « La gloire de l'Arménie s'en est
allée, puisque le juste de Dieu a été enlevé à notre
pays! » Les princes et les satrapes disaient éga-
lement : « Cen est fait, notre pays est perdu!
c'est en vain que le sang du juste a été répandu,
d'autant plus que c'est pour Dieu que Nersés a été
tué, » Le sbarabed des Arméniens, Mouschegh, di-
sait de son cóté : « Le sang du saint de Dieu a
été versé sans raison, Dorénavant je ne puis plus
marcher contre les ennemis, ni diriger ma lance
contre qui que ce soit. Je sais d'avance que Dieu
nous a déjà abandonnés, que nous sommes abattus,
et quenousne pouvons plusrelever nostétes, Main-
tenant nousne remporterons plus de triomphes sur
nos ennemis; je le sais bien, carla victoire nous
venait de la priére de celui quia été tué et de
ceux de sa race. » Tous les habitants de la mai-
son de Thorgom, tous ceux qui parlaient l'ar-
ménien, les nobles comme les paysans, d'un cóté
à l'autre du pays, déploraient amérement cette
perte.

CHAPITRE XXXI.

Aprés la mort du patriarche Nersés, le roi Bab dé-
iruit el. renverse l'ordre établi dans PÉglise par
Nersés, de son vivant.

Quoique Bab , roi des Arméniens , eàt déjà tué
le patriarche Ners?s , cependant il ne se contenta
pas de sa mort, car il cherchait à détruire entió-
rement tout l'ordre établi dans l'Église par Ner-
sés. Animé d'un esprit de vengeance, il ordonna
ouvertement de fermer les asiles destinés aux
veuves et aux orphelins, que Nersés avait cons-
truits dans plusieurs cantons du pays, et de dé-

FAUSTUS DE BYZANCE.

1
E
i

! molir les monastéeres de filles, fondés par ce der-.
| nier dans les bourgs de plusieurs cantons et qui
| étaient entourés de murailles flanquées de tours."
Lepontifearménien avait construit ces monastéres.
pour qu'ils pussent recevoir dans leur enceinte les |
filles de tout le royaume, afin qu'elles s'adon-
nassent au je*ne et à la priére, en recevant leur.
nourriture cu des habitants du pays ou de leurs
parents. Bab fit démolir tous ces monastéres et
livra les religieuses à la prostitution. | 1
Dans chaque bourg, Nersés avait construit un |
hospice que les habitants d'alentour étaient obli-
gés de pourvoir de vivres. La surveillance des
malades et des pauvres, dans ces hospices, était.
confiée à la sollicitude de gens dévoués , et à ceux
qui avaient la crainte de Dieu et la foi dans le ju--
gement universel et dans l'avénement du Christ.
En détruisant ces établissements, le roi fit chasser.
de leurs emplois ies surveillants désignés par
Nersés, pour avoir soin des indigents et des mal-.
heureux, eten méme temps il publia un édit dans
tout le royaume, en vertu duquel les pauvres |
pouvaient aller tendre la main et mendier par- |
tout, et il faisait défense à tous de leur porter do-
rénavant quoi que ce füt dans les hospices, C'é--
tait aussi un usage établi par les anciens, de donner |
au clergé les fruits et les dimes; cependant le roi |
Bab défendit à chacun de se conformer à cet
usage. . j
Du temps du patriarche Nersés, personne,
dans tout le pays des Arméniens, n'osait répudier |
sa femme, qui avait porté le voile ou là cou i
ronne du mariage bénis [par le prétre] ; c'était)
une chose àlaquelle personne n'eüt osé arréter |
sa pensée. De son vivant, "personne ne se permet-.
tait de pleurer un mort avec désespoir et d'une|
maniére interdite par les régles ecclésiastiques;.
personne n'osait faire entendre des lamentations
et des cris de douleur. A la cérémonie des funé- |
railles, on versait seulement des larmes, on en
tendait réciter les psaumes et les priéres, et om)
ne voyait que des torches ou des cierges.allumés;:
Mais, aprés la mort de Nersés, chacun eut la permis-|
sion du roi d'abandonnersa femme ; il y eut méme
des cas oà un homme changea dix fois de fem-
me; en un mot l'impiété devint générale dans ce
temps-là. On faisait les obséques des morts em.
| poussant de grandes lamentations , accompagnée
, de trompettes, de guitares, de harpes et de.
, danses. Les femmes et les hommes, ayant les bras |
ornés de bandelettes (9), le visage bariolé dé
| diverses couleurs (2, se tenant les uns devant les.
, autres et. battant des mains, se livraient à des |
' danses abominables et monstrueuses.

LIVRE CINQUIÉME.

Du temps de Nersés, dans tout le territoire de
TArménie, on ne. voyait nulle part les pauvres
-mendier, car tout le monde avait soin de leur
porter tout ce dont ils avaient besoin dans leurs
-asiles mémes, de sorte qu'ils étaient pourvus
-abondamment de tout [ce qui leur était néces-
saire.] Aprés la mort de ce pontife, s'i] arrivait à
quelqu'un de procurer quelque repos aux pau-
»vres, il encourait de graves punitions, d'aprés
l'ordre du roi.

Du temps de Nersés, dans tout le pays des Ar-
méniens, l'exercice du culte se faisait dans les
églises avec la plus grande pompe, et le nombre
"des saints serviteurs [de l'autel] était considérable.
Alors on célébrait partout et toujours la mémoire
'des saints martyrs devant une affluence considé-
rable du peuple; la considération dont on entou-
rait les évéques dans toutes les provinces de
Arménie allait en croissant, les institutions mo-
mastiques florissaient en général dans les lieux
"habités et inhabités. Tout cela fut oublié et dé-
truit aprés la mort de Nersés,

Dutemps du pontificat de Nersés, dans toutes les

provinces del Arménie, dansles campagnes et dans
les villages, des hospices et des hópitaux avaient
- été construits au moyen des aumónes et dela cha-
rité envers les pauvres, les affligés, les étrangers, les
outragés et les voyageurs. Saint Nersés avait dé-
signé des surveillants pour leur procurer des
vivres de différents lieux. Aprés sa mort , le roi
"Bab abolit tout cela et foula aux pieds l'honneur
| dà à l'Église; car toutes les régles qui y étaient
établies par le patriarche, étant rejetées par lui,
allaient tomber dans l'oubli. Aprés sa sortie de ce
monde, plusieurs provinces d'Arménie et bon
nonibre de leurs habitants retournérent à l'an-
cien culte des dev, et, avec le consentement du roi
Bab, ils dressérent des idoles dans plusieurs en-
droits, car il n'y avait personne qui leur inspirát
- quelque crainte ou qui pàt les réprimander. Cha-
-.cun faisait sans pudeur ce que bon lui semblait.
On avait méme dressé plusieurs statues qu'on
adorait ouvertement.

En outre, le roi Bab réunit au fisc les terres
que le roi Tiridate, du vivant du grand-pon-
tife Grégoire, avait concédées au profit de l'Église,
dans tout le pays des Arméniens. De sept terres
|appartenant à l'Église], il en donna cinq au fisc
et n'en laissa seulement que deux [à l'Église].
Dans chaque village dépendant de ces terres,
il institua deux prétres et autant de diacres, dont
les freres et fils étaient obligés d'entrer au service

du roi. En agissant ainsi, il croyait insulter [à la

mémoire] de Nersés qu'il haissait d'une haine invé-

295

térée, et se vengeait ainsi du mort [en tyranni-
sant]les vivants. Il ne songeait pas qu'il mar-
chait ainsi à la perdition. A cette époque, l'ordre
de l'Église et le culte allaient en. s'affaiblissant
dans tout le pays des Arméniens.

CHAPITRE XXXII.

Le roi Bab se détache dw roi des Grecs. Il est tué par
des soldats grecs.

Le roi Bab concut dans son esprit de nouveaux
projets et se détacha de l'alliance [qu'il avait con-
clue avec] le roi (empereur) grec, afin de s'unir
au roi des Perses (1). 1l dépécha des envoyés vers
ce dernier pour conclure une alliance avec lui, en
lui demandant des secours. Ensuite il envoya des
ambassadeurs chez le souverain des Grecs [pour
lui dire]: « Rends-nous Césarée et dix autres villes,
qui nous appartenaient jadis, ainsi que la ville
d'Édesse (Ourrha), qui a été construite par nos an-
cétres. Si tu ne veux pas susciter des troubles,
remets-nous ces villes, ou bien je vais te faire une
guerre acharnée. » Cependant Mouschegh et tous
les princes arméniens táchérent de détourner le
roi [de l'idée] de rompre l'alliance avec l'empire
grec; mais il ne les écouta pas et déclara sur-le-
champ la guerre à l'empereur.

[En ce temps.là], les généraux grecs, avec leurs
troupes, étaient encore en Arménie; l'un se nom-
mait Térence, l'autre Até. Le roi des Grecs ex-
pédia secrétement un exprés vers les chefs de ses
troupes en Arménie avec l'ordre de tuer Bab, roi
des Arméniens. Les chefs [grecs], ayant recu l'ordre
de l'empereur, cherchérent un moment propice
pour tuer Bab. Enfin Térence et Até apprirent
que le roi Bab se trouvait seul, puisque tous les
grands étaient absents ainsi que les troupes armé-
niennes, Le camp de Bab, roi des Arméniens,
était assis dans la plaine, nommée Khou, dans le
canton de Pakravant. Tout prés de ce camp

(1) Moise de Khorene (III, 39) raconte que Bab, qui était
sous la dépendance de Théodose, ayant appris que ce
prince s'était éloigné de sa capitale, se révolta contre le
général romain Térence, qu'il chassa de ses États, avec les
troupes impériales qui y étaient cantonnées. Ammien Mar-
cellin (XXX, 1), qui parait mieux informé que Moise de
Khoréne, prétend que Térence, qu'il dépeint sous des
couleurs peu favorables, complotait avec quelques Armé-
niens contre le roi Bab (Para), et qu'il écrivait lettres sur
lettres à l'empereur Valens pour demander à ce prince de
nommer un successeur à Bab. C'est alors que Bab résolut
de se jeter dans les bras du roi de Perse, pour obtenir sa
protection contre les Romains. Ce récit parait plus con-
forme ἃ 1ὰ vérité historique que ceux de Moise de Kho-
réne et de Faustus de Byzance.

296 FAUSTUS DE BYZANCE.

les troupes grecques étaient aussi installées. Le
généralgrec préparaun banquet magnifique, digne
d'un souverain, auquel fut invité le grand roi
des Arméniens, Bab. On fit tous les préparatifs
indispensables. Le roi se rendit à ce banquet, et,
aprés avoir occupé sa place, il mangea et but, La
tente du général grec Térence, ou était entré le
roi, était complétement cernée à l'intérieur par
une légion de fantassins, ayant le bouclier à la

iain et l'épée à la ceinture; au dehors se tenait
un autre détachement, armé de toutes pieces,
qui cachait soigneusement ses armes sous ses vé-
tements ordinaires, Le roi Bab, à la vue de cet
appareil, le considéra comme un hommage qui lui
était rendu.

Pendant qu'il était à souper, les soldats , armés
de haches , serrérent les rangs, et l'enveloppérent
de tousles cótés. Aussitót qu'on présenta au roi
Bab la premiere coupe du festin, les tambours,
les fláótes, les harpes et les trompettes commencé-
rent à faire entendre leurs fanfares. Leroi, tenant à
la main la coupe dejoie, promenait ses yeux sur
tous les joueurs d'instruments. Cette coupe d'or
était dans sa main gauche et il avait le coude
gauche appuyé sur la table, tandis que sa main
droite reposait sur la garde de l'épée attachée à son
cóté droit, Il allait porter la coupe à ses lévres,
les yeux fixés sur les joueurs des différents instru-

ments, quand Térence fit un signe de l'oeil aux
troupes grecques. Deux légionnaires, armés de ha-

ches avec leurs boucliers ornés de clous d'or, qui
se tenaient derriere le roi, levant leurs haches, se
jetérent tout à coup sur Bab. L'un d'eux le frappa
juste à la nuque, et l'autre d'un coup de hache lui
coupa le poignet de la main droite qui reposait
surla garde de son épée. Le roi Bab tomba sur
place, la face contre terre; le vin de la coupe se
méla avec le sang qui coulait de son cou sur le
plateau. Bab périt aussitót (1). La consternation

(1) Moise de Khoréne (III, 39) raconte que Théodose
le Grand, ayant appris la défection du roi Bab qui venait
de faire alliance avec le roi des Perses, donna l'ordre. à
son général Térence, qui était cantonné en Arménie, de
marcher contre Bab pour le punir. Térence attaqua le
camp des Arméniens, surprit Knel, général de l'armée
royale, le tua et s'empara de la personne du roi. Bab,
chargé de chaines, fut conduit en présence de Théodose
qui lui fit trancher la téte d'un coup de hache, pour le
punir de $a perfidie, Selon Ammien Marcellin (XXX , 1),
les choses se seraient passées tout autrement; ce fut
pendant le regne de Valens que Térence cabala avec
plusieurs Arméniens pour perdre le roi. Il le représentait
comme un prince corrompu, íyrannique, emporté, et
demandait qu'on lui ótàt la couronne. Bab (Para), appelé
en Cilicie, sous le prétexte de conférer d'affaires urgentes,
se rendit sans défiance à cette invitation. Il vint à
Tarse, oü on le recut avec de grands témoignages de

fut générale à ce festin. Alors Knel, seigneur dt

canton d'Andsévatzi, quittant son siége, ti
son épée et tua un des deux légionnaires qui avait
assassiné le roi. De son cóté, le général grec Té-.
rence, s'armant de son épée, en assóna un coup
surla téte de Knel et lui fit sauter le cráne, au-.
dessus des yeux. Knel n'eut pas le temps de dire
un seul mot devant l'assistance, (1) E

CHAPITRE XXXIII. -
Les princes arméniens déliberent sans résultat.

''ous les grands.princes arméniens, le sbarabed:
Mouschegh, Hair le martbed et les autres sei-.
gneurs , s'étant réunis, tinrent conseil entre eux.
« Qu'allons-nous entreprendre? qu'allons-nous -
faire? vengerons-nous notre roi ou non? » Voi b
ce qui fut décidé dans ce conseil : « Nous ne pou-
vons, ni reconnaitre la domination des Persesido- |
làtres, ni nous faire un ennemi de l'empereur |
grec; nous ne pouvons pas nous faire des enne-
mis de ces deux souverains , ni méme nous passer |
du secours de l'un ou de l'autre, » Enfin on s'ar-

respect ; mais bientót il s'apercut qu'il était joué, et il prit
le parti de s'enfuir. Poursuivi par des soldats romains,
il put gagner du terrain et arriva sur les bords de l'Eu- -
phrate. Bab passa le fleuve sur des outres et pénétra |
dans la Mésopotamie. L'empereur ordonna au comt 55
Daniel et à Barzimeére, tribun des sectaires, de poursuivre -
le fugitif avec des troupes légeres et de s'emparer de sa -
personne. Le roi, serré de pres par les troupes envoyées ἃς
sa poursuite , prit un sentier détourné , et parvint à 5᾽6-
chapper. Bab rentra dans ses États, laissant les soldats -
Romains consternés de l'habileté avec laquelle il avait pu
leur échapper. Cependant les deux généraux de Valens, -
fort irrités d'avoir manqué leur but, formerent lecomplot -
de tuer Dab. Ils chargérent Trajan, général desíroupes ro-
maines cantonnées en Arménie, d'exécuter ce projet. Il 88-
sura Bab des intentions bienveillantes de Valens envers lui -
et l'engagea plusieurs fois à venir à sa table. Bab, rass
par les promesses du général romain, se décida à a
cepter un banquet en son hongeur que donnait Trajan. Il
fut placé sur un tróne, et, tandis que la musique faisait.
résonner ses fanfares et que le roi portait la coupe à ses
levres, Trajan sort et donne l'ordre à un barbare, de
ceux qu'on nomme Supra, de se jeter sur Bab et de le-
tuer. Le roi tomba percé de coups. Ammien Marcelli:
blàme en termes énergiques cet assassinat, qui fait honte:
à la dignité romaine, et il ajoute que «l'ombre de Fabri--
cius en a gémi , si le sentiment subsiste au-delà de cette
vie. » (Ammien Marcellin, XXX, 1, ad calcem.) RE
(1) Selon Moise de Khorene (III, 39), Knel fut en effe 1

ai Paco an a E

4

tué par Térence, non pas dans le festin dont il est ici -
question, mais dans une bataille livrée par le général -
romain aux troupes arméniennes commandées par Knel, -
général de Bab. Le roi d'Arménie qui, selon Faustus, fut
tué le premier, aurait péri, dit Moise de Khoréne, dans -

' un festin; mais alors Knel était déjà mort. Ces deux ré-. |

cits bien différents jettent une grande confusion dans la
suite des événements accomplis à cette époque. j

LIVRE CINQUIEME.

réta à cela : « Ce qui est fait est fait; [maintenant]
il faut quenous reconnaissions lepouvoir des Grecs
. et que nous nous remettions entierement à leur
volonté, » Et on ne songea plus ni à se venger, ni
à entreprendre quoi que ce füt; chacun se tint
tranquille.

. CHAPITRE XXXIV.

Varaztad est élevé à la. dignité royale dans le pays
des Arméniens, aprés Bab.

: Aprésla mort de Bab, roi des Arméniens,
-. l'empereur des Grecs éleva à la royauté du pays
des Arméniens un certain Varaztad, d'origine ar-
sacide (1). Il fit son entrée en Arménie avec une
grande pompe et commenca à régner sur ce pays.
C'était un jeune homme plein de bravoure , avec
des bras nerveux et un coeur intrépide (2), mais
d'un esprit léger, d'un caractére versatile et d'une
intelligence bornée. Cependant il était à peine
arrivé que toutes les grandes familles satrapales
se réunirent pour lui témoigner la joie qu'elles
ressentaient de son avénement.

Le sbarabed Mouschegh commandait [comme
toujours] l'armée arménienne. Avec une vigi-
lance digne d'admiration, il gardait les frontiéres
de l'Arménie, comme il était habitué à le faire,
1l dirigeait le roi Varaztad de ses conseils. Toute sa
sollicitude se portait vers l'Arménie, qu'il voulait
voir florissante. Cet homme bien intentionné ne
songeait qu'à rétablir la stabilité du royaume. Il
entra en négociation avec les dignitaires grecs,
et par leur intermédiaire avec l'empereur , [en
proposant] : de construire, dans chaque province
du pays des Arméniens, une ville avec deux chá-
teaux forts, entourés de murailles et munis de
garnisons dans chacune, et cela jusqu'à Kandzag,
qui formait la limite de l'Arménie du cóté de la
Perse; d'armer la noblesse et les troupes armé-
niennes aux frais de l'empereur, afin qu'elles
pussent défendre le pays contre les incursions des
Perses. L'empereur accepta avec joie cette propo-
sition pour la sécurité et la tranquillité de l'Ar-
ménie du cóté des Perses, et pour que ceux-ci
ne pussent pas s'emparer du pays.

CHAPITRE XXXV.
Varastad , roi des Arméniens, à l'instigation d'hom-

(1) Varaztad régna de 384 à 386; cependant Moise de
Khoréne (III, 40) lui aecorde quatre années de regne.

(2) Moise de Khoréne (IIT, 40) fait également l'éloge
de Varaztad, dans les termes les plus pompeux. Π le
compare à Tiridate, à Chion le Laconien et à Achille (!).

.

99
mes insensés el malintentionnés, fait. périr le géné-
ral arménien Mouschegh.

Les grands satrapes arméniens s'apercurent
bientót que Varaztad, roi des Arméniens, était
un jeune homme facile à se laisser influencer, et
qu'il ne savait méme pas faire de distinction entre
le mal et le bien. En conséquence, ils commen-
cerent àle conduire selon leur guise, en le diri-
geant à leur volonté. Quant à lui, il était enclin
à écouter plutót les avis des jeunes gens de son
áge que ceux des veillards sages, qui pouvaient
lui donner des conseils utiles.

Or Pad, chef de la famille des Saharouni, nour-
ricier du roi Varaztad, concut l'idée de S'emparer
de la dignité de sbarabed, dont Mouschegh était
investi. ll sc mit à calomnier ce dernier auprés
du roi Varaztad son pupille, en disant : « Dés le
commencement, vous autres Arsacides, vous avez
eu pour ennemie et adversaire la famille des Ma-.
migoniens ; ce sont eux qui ont ruiné le pays des
Arméniens, et principalement Mouschegh, qui est
un homme méchant et perfide. Il est ami de vos
ennemis et ennemi de vos amis. Toujours et
partout il a usé de fraude, de duplicité et de
méchanceté envers vous; car nmn'était-ce pas
Mouschegh qui, sous le régne de Dab, a eu maintes
fois l'occasion de tuer dans les combats le roi des
Perses, Sapor, et qui cependant ne le fit pas,
et laissa échapper cet ennemi? N'était-ce pas lui
qui jadis, avec la plus grande sollicitude, envoya
les femmes de Sapor, tombées entre ses iains,
dans des litiéres à la suite du. roi? N'était-ce pas
Mouschegh qui , ayant entre ses mains Ournair,
roi des Aghouank, ne voulut pas le tuer, mais
laissa échapper cet ennemi? N'est-ce pas ce Mous-
chegh qui, par ses conseils et ses instigations ,
fit assassiner le roi Dab par les généraux grecs?
N'est-ce pas lui qui, excitant et soulevant l'em-
pereur contre le roi décida le prince romain à
donner lordre de faire mourir Bab? Donc il
mérite bien de subir la mort de ta main, car il
n'est pas digne de vivre. O roi!il faut pourtant
que tu te hàtes, car il médite de faire construire
dans tout notre pays des villes, et d'y faire mettre
des garnisons grecques. Alors, ou l'empereur te
dépouillera de ton royaume, ou bien Mouschegh,
aprés t'avoir tué, s'emparera de ton tróne. » Tel
était le langage qu'on tenait toujours au roi, jus-
qu'à ce qu'on parvint enfin à le persuader de fairc
tuer le sbarabed Mouschegh.

Ensuite on commenca à délibérer sur les
moyens de s'emparer de Mouschegh, car on le
craignait beaucoup : « S'ila seulement le pres-
sentiment de ce complot, disait-on , il va susciter

-

298

une guerre affreuse, et alors personne ne patria
résister à sa bravoure. ll ne nous reste qu'à
conspirer contre lui. » Les conjurés n'attendaient
plus que le moment favorable [pour exécuter leur
complot]. Un jour Varaztad , roi des Arméniens,
fit préparer un souper somptueux. Il donna l'or-
dre d'inviter à ce souper tous les anciens les plus
marquants et les grands, ainsi que le général
Mouschegh. Le roi Varaztad choisit des gens cou-
rageux et forts, qui devaient se tenir préts à
porter le coup fatal à Mouschegh, au moment le
plus inattendu. 1l les traita magnifiquement, leur
fit boire une certaine quantité de vin et les di-
vertit de toutes les maniéres, Le signal que le roi
donna d'avance à ces assassins était celui-ci :
« Quand vous serez bien assurés que le sbarabed
Mouschegh est déjà pris de vin, et que l'ivresse
aura allourdi sa paupiére, et quand vous me
verrez me lever pour satisfaire un besoin, c'est
alors que vous l'entourerez. » Les convives bu-
vaient; chacun était déjà sous l'influence des fu-
mées du vin, mais seul le roi Varaztad s'abste-
nait de boire, Quand ce dernier fut assuré qu'à
la suite de l'ivresse, on était devenu insensible,
il se leva comme pour aller satisfaire un besoin ;
alors tous les anciens, quittant leurs siéges, se le-
vérent, afin de lui témoigner leur respect. Tout
d'un coup, les douze hommes, qui avaient recu
leurs instructions, assaillirent Mouschegh par der-
riére ; six de ces individus se saisirent d'un de ses
bras, six autres de l'autre bras. [Mouschegh!,
voyant le roi s'arréter, se tourna vers lui [et de-
manda] : « Qu'est-ce cela? » Le roi lui répondit :
« Retourne chez le roi Bab; c'est lui qui t'expli-
quera ce que cela signifie. » [Ayant dit cela], le
roi s'en alla. Mouschegh reprit : « Telle est !a
récompense pour tant de services rendus, pour
tant de sang versé, pour tant de sueur essuyée
avec la pointe de ma fléche ! Mais, puisque l'instant
dela mort est venu pour moi, je regrette de ne
pouvoir l'affronter à cheval... » Ce fut tout ce
qu'il put dire ; caril ne put proférer ensuite aucune
parole, Pad Saharouni , le nourricier du roi Va-
raztad , ayant dégainé son épée, suspendue à son
cóté, fespaa à à l'instant méme la gorge du général
Mouschegh etlui trancha la téte, On prit son
corps et on le porta dans son propre village.

CHAPITRE XXXVI.

Vaine espérance des proches parents de Mouschegh et
d'autres personnes.

Quand on apporta le corps du sbarabed Mous-
chegh dans sa maison, chez ses familiers, ces

FAUSTUS DE BYZANCE. j

derniers ne voulaient pas croire à sa mort, quoi-
qu'ils vissent bien que sa téte était séparée du

tronc. Ils disaient : « Il a pris part à des com-
bats sans nombre et n'a jamais recu de blessure,
jamais trait ne l'a atteint, personne ne l'a blessé
d'une arme quelconque. » D'autres espéraient le
voir ressusciter; aussi quelques-uns, ayant rap-
proché la téte du tronc , les recousirent ensemble,

transportérent ce corps et le placérent sur le toit -

d'une tour, en disant: « Comme Mouschegh était
un homme brave, les Arlez descendront et le res-

susciteront (1 )» Espérant le voir ressusciter, ils
restérent à le garder jusqu'à ce que le cadavre |
se füt décomposé. Alors ils le descendirent de la .

tour, le pleurérent et l'enterrérent selon les —
prescrites.

CHAPITRE XXXVII.

Manuel, aw retour de sa captivilé en Perse, τ
Mouschegh ; il chasse le roi Varaztad. de l'Arménie
et sl'empare du pays.

Ensuite le roi Varaztad nomma sbarzabed Pad,
chef dela famille des Saharouni, qui avait: été
son nourricier et qui fut le calomniateur et le
meurtrier de Mouschegh. Pad remplaca ce dernier
dans sa charge de sbarabed de toute l'Arménie.
[En méme temps], le roi désigna comme chef
dela famille des Mamigoniens un certain Vat-
ché, issu de cette méme famille.

En ce temps-là, deux fréres mamigoniens, dont
Pun s'appelait Manuel, et l'autre Goms (2), et
qui avaient été emmenés en captivité par le roi
Sapor, revinrent de ]a Perse. Peu de temps
avant [leur retour en Arménie], le roi des Perses,
de race sassanide, était en guerre avec le grand
roi des Kouschans l'arsacide , qui résidait dans
la ville de Pahl. Le roi des Perses, envoyant
son armée faire la guerre contreles Kouschans (3),

congédia en méme temps les captifs arméniens, -
Au nombre de ces derniers, se trouvaient Ma-

nuel et son frére Goms. Une fois le combat en-

(1) Le culte des Arléz ou Aralez était trés-répandu
en Arménie, oü il se maintint, comme le prouve ce

passage de Faustus, méme aprés la destruction du pa- .

ganisme et alors que la religion chrétienne avait fait

disparaitre presque toutes les traces des antiques eroyan- -

ces orientales. — Cf. Vebk..... Chants populaires de
l'Arménie (en arm.), pag. 83, et plus haut, p. 26, note -
1,000. d.

(2) Quelques mss. orthographient ce nom sous la
forme « Gon ». Les éditeurs arméniens de Faustus se
sont arrétés à la premiere lecon.

(3) Cf. plus haut, p. 23, note 1, les renseignements
que nous avons donnés sur les Kouschans.

-—

iudicum ia E

ΡΨ SI NTTPET:

3

T PAS UT IMENERETMOTSTFATNCRSIRONETON

;

1

Υ PROP CNPRS antica sec e

LIVRE. CINQUIEME.

gagé entre les armées ennemies, les Kouschans
eurent l'avantage sur les Perses, qui prirent bien-
tót la fuite, Les Kouschans se mirent à les pour-
suivre et firent un tel carnage dans leurs rangs,
que personne ne put s'échapper pour aller porter
la nouvelle de la défaite, excepté Manuel Mami-
gonien, fils d'Ardaschin et son frére Goms. Ceux-
ci qui avaient fait preuve, dans cette bataille, d'une
bravoure remarquable , se virent contraints de se
sauver à pied. De toute l'armée perse, il n'y
eut que ces deux fréres qui, aprés s'étre signalés
par leurs actes de courage, revinrent sains et
saufs chez le roi des Perses.

Ce dernier fut profondément affligé du désastre
de ses troupes. Cette affliction se changea en co-
lére, quand il vit que detouteson armée, il n'y avait
eu de sauvés que les deux fréres. S'emportant
contre eux et les accablant de moqueries, il les
expulsa de son territoire, pour qu'ils pussent re-
tourner dans leur pays. Les deux fréres se mirent
en chemin et se dirigérent.à pied vers leur pays.
Tous deux étaient grands et avaient une taille de
géant. Ils étaient encore en route, quand Manuel
renonca à continuer son chemin, car il avait mal
aux pieds ; alorsson frére Goms, ayant pris ce géant
sur ses épaules, le portait en faisant dix farsazg (1),
et le ramena ainsi en ÀArménie. Quand Vatcbé, jus-
qu'alors chef de la famille, vit rentrer dansle pays
des Arméniens Manuel avec son frére Goms, il
lui céda, avant méme de l'avoir vu, le pouvoir
quil avait obtenu du roi Varaztad, parce que
Manuel était l'ainé de la race. Dés lors l'honneur
du chef de la famille revint à Manuel, et Vatché
resta le second,

Une fois rentré en possession de ses droits,
Manuel s'empara de la dignité de sbarabed, sans
en avoir recu l'ordre du roi Varaztad, qui ve-
nait de concéder à son nourricier Pad le privi-
lége appartenant à la' famille des Mamigoniens.
A prés cela, le sbarabed Manuel dépécha un mes-
sager vers le roi Varaztad pour lui dire : « De-
puis les temps les plus reculés, notre race a
rendu de grands services à tous les rois Arsa-
cides; nous nous sommes sacrifiós pour vous;
nous n'avons vécu que pour vous; nos ancétres
sont tombés pour vous dans les batailles; Vasag ,
pére de Mouschegh, est mort pour le roi Ars-
chag; [en un mot] nous avons toujours servi la
dynastie des Arsacides; eh bien! au lieu de nous
en récompenser, vous autres Arsacides, vous'faites
périr ceux de notre race qui ont été épargnés par

(1) Nom d'une mesure itinéraire, usitée en Perse. (Cf.
Aucber, Traité des poids et mesures (en arm.), pag. 180.

299

l'ennemi. Etle braverMouschegh , mon frére qui,
dés son enfance, consacra toute sa vie à votre
famille, qui défit et tailla en piéces vos ennemis,
que ses ennemis mémes ne sont jamais parvenus à
tuer, tu le fis saisir et égorger durant un fes-
tin. En outre, tu n'es pas méme un Arsacide , tu
n'es qu'un bátard (1), et c'est pour cela que tu n'as
pas voulu reconnaitre ceux qui ont rendu des ser-
vices aux Arsacides, Quant à nous, nous n'avons
jamais été vos vassaux, nous sommes vos égaux et
méme d'une extraction plus noble que la vótre,
car nos ancétres ont été jadis rois dans le pays
des Djen, d'oü à la suite de discordes survenues
entre les fréres, et d'une grande effusion de sang,
nous nous sommes mis à la recherche d'un lieu
sür; et c'est ici que nous l'avons trouvé. Les pre-
miers rois arsacides savaient bien qui nous étions
et d'oi nos sommes venus. Mais puisque tu n'es
pas un Arsacide, [je te conseille] de t'en aller
de ce pays pour ne pas mourir de ma main. »

Le roi Varaztad [de son cóté] fit transmettre
au général Manuel la réponse suivante : « Bien
que je ne sois pas un Arsacide, toutefois j'ai déjà
posé sur ma téte la couronne de mes prédéces-
seurs arsacides et je domine sur tout leur
royaume; j'ai vengé mon oncle (le frére de mon
pére) Bab sur ton frére, le perfide Mouschegh.
Cependant tu viens de dire que vous n'étes pas
originaires de ce pays, mais issus de person-
nages d'extraction royale, venant du pays des
Djen, et qu'ici vous étes des étrangers; eh
bien! songe à ne pas subir le sort de ton frére.
Μὰ par la bonté , je te laisse aller; retourne dans
le pays des Djen, va t'y installer, et place sur
ton front un diadéme. Mais si tu refuses de partir,
je te ferai périr comme ton frére Mouschegh. »

Aprés un échange de courriers et de longues
négociations des deux cótés, qui chaque jour de-
venaient plus acerbes, on finit par fixer le jour
du combat, Le roi Varaztad, à la téte des troupes
de son armée, parfaitement équipées, se mit én
marche pour se rendre sur le lieu du combat.
Le sbarabed Manuel arriva avec sa troupe au
méme endroit. Ce fut dans la plaine de Gàrin
que la mélée eut lieu et queles combattants des
deux troupes s'entrechoquérent.

Le roi Vavaztad et le sbarabed Manuel, la lance
à la main, s'avancérent l'un contre l'autre, Quand
le roi, levant les yeux, apercut le sbarabed se
dirigeant vers lui, quand il vitla hauteur de cette
taille magnifique couverte de pied en cap d'une

(1) Varaztad était fils d'Anob, frére d'Arschag IIT, et
par conséquent n'appartenait pas à la ligne directe des
Arsacides

300 .. FAUSTUS DE BYZANCE.

armure de fer, et ce corps robuste se ' dressant
immobile sur un noble coursier, il crut un instant
avoir devant les yeux une haute et inaccessible
montagne. Mais [bientót], il pensa à la mort, et
ne comptant plus sur la vie , il se précipita [sur
son adversaire. | Comme un jeune homme sans ex-
périence, Varaztad voyant son ennemi ainsi armé
et n'espérant pas que sd lance pourrait entamer
sa cuirasse, illa plongea avec fureur dans la
bouche du général Manuel. Celui-ci, saisissant la
lance, l'arracha de la main du roi et fit sortir le
fer de la lance de sa joue, en s'arrachant plusieurs
dents.

Le roi Varaztad prit la fuite devant le général
Manuel qui se mit à le poursuivre et, tenant dans
sa main le fer dela lance, il en frappa à coups re-
doublés sur le cráne de Varaztad, en le chas-
sant ainsi devant lui l'espace d'environ quatre
stades. Les fils de Manuel, Hemaiag et Ardascheés,
armés de lances, se précipitérent aussi pour tuer
le roi, Mais Manuel rappela ses fils en leur disant :
« Gardez-vous bien d'étre des régicides, » A peine
avaient-ils entendu la voix de leur pére, qu'ils
rebroussérent chemin sur-le-champ. C'est ainsi
que l'armée du roi fut vaincue ce jour-là par !a
troupe de Manuel.

La surface de la plaine fut jonchée de morts,
de blessés et d'hommes mutilés; le nombre des sa-
trapes tués fut trés-grand, et celui des fugitifs fut
aussi considérable, Tandis que la troupe de Ma-
nuel poursuivait les fuyards, arriva le sébouh
Hamazasb de la famille des Mamigoniens, qui, en
passant devant les cadavres et les blessés, tombés
dans ce combat, vit Karékin, seigneur du canton
des Reschdouni, étendu parmi eux sain et sauf,
et n'était pas blessé. Ce Karékin était le beau-
frére de ce méme Hamazasb, car il avait pour
femme . Hamazasbouhi, qui avait été conduite
dans la ville de Van, dans le pays de Dosp, et fut
pendue par les Perses sur la haute tour qui s'éléve
au-dessus dela caverne (1). Karékin était cou-
ché parmi les morts, quand son beau-pére (sic)
passa devant lui. Karékin dit alors à haute voix :
« Seigneur Hamazasb , pense aussi à moi; or-
donne qu'on m'améne un coursier pour que
Je le monte, » A cela Hamazasb reprit : « Qui
es-tu? » Il répondit :« Je suis Karékin Resch-
douni. » Alors Hamazasb donna l'ordre suivant
vene soldats qui étaient munis de boucliers, et qui
l'accompagnaient : « Descendez, mettez vos bou-
cliers sur lui et gardez-le, » et il passa outre.
Les soldats , d'aprés l'ordre qu'ils avaient recu,

(t) Cf. plus haut, liv. IV, ch. 58.

descendirent de leurs montufes, couvrirent Karé-
kin de leurs boucliers et le gardérent, τρίτη
Ensuite arriva un certain Tanoun, chef d'une

cohorte armée de boucliers et faisant partie des

troupes de Manuel. Ces soldats, ayant vu Karé-

kin gardé par des hommes munis de leurs bou-

cliérs, leur demanda : « Qui est là, pourquoi étes-
vous descenduset que faites-vous ici ? » Ilsrépondi-
rent : « C'est Karékin, seigneur des Reschdouni ;
Hamazasb nous a donné l'ordre de le garder. »
Tanoun s'emporta vivement à cette réponse et
dit: « Est-ce que Hamazasb ne voudrait pas l'a-
voir de nouveau pour beau-frére, lui donner en

mariage sa [seconde] soeur Hamazasbouhi ; serait--
8 3

ce pour cela qu'il l'épargne et qu'il vous ἃ or-
donné de le garder? » Ayant dit cela , il descen-

dit de cheval et, tirant son épée, il S'approcha de

Karékin, se mit à le hacher à coups redoublés et
dispersa ses membres. ded

La moitié des troupes de Manuel revenait du
carnage, ramenant un grand nombre de captifs.
On présenta au sbarabed Manuel Pad le calom-
niateur et le meurtrier de Mouschegh, avec son
fils et avec beaucoup d'autres qui lui avaient
prété la main dans [l'accomplissement de] ce for-
fait. Le sbarabed Manuel donna un ordre cruel
contrele perfide Pad : d'abord il ordonna d'é-
gorgerle fils sous les yeux du pére, puis il fit
décapiter le pére; enfin les autres furent massa-
crós dela méme maniére. Le roi Varaztad lui-
méme, chassé du territoire de l'Arménie, se ré-
fugia dans le pays des Grecs, oü il passa le reste
de ses jours jusqu'à sa mort (1).

Le sbarabed des Arméniens, Manuel, aprés avoir
soumis à son autorité le pays tout entier, réunit
autour de luiles grands et les satrapes arméniens
et , se placant à leur téte, il gouverna le pays à la
place du roi, en rétablissant l'ordre partout. Au
lieu du roi, il produisait devant le peuple la reine
Zarmantoukhd, femme du roi Bab, accompagnée
de ses deux fils arsacides, et entourée d'une pompe
royale. Pendant tout le temps de son gouverne-

ment , Manuel administra les affaires de son pays

(1) Moise de Khoreéne (III, 40) raconte d'une facon
bien différente les événements accomplis sous le régne
de Varaztad. Selon cet historien , le roi d'Arménie, aus-
Sitót établi surle tróne par l'empereur, chercha à s'af-

franchir du joug des Grecs et à s'allier avec le roi Sa-
por dont il demanda une des filles en mariage. Les gé- ——

néraux grecs avertis de ces menées, en donnérent avis
à l'empereur Théodose qui leur intima l'ordre de faire
venir le roi d'Arménie à sa cour pour expliquer sa con-
duite. Varaztad se rendit sans tarder à l'appel de Théo-
dose, qui réfusa de le recevoir et le fit charger de chat-
nes. Puis ille fit partir pourl'Ile de Thulé.

-

3

3

ΨΥ

EPOR ἐῶν τ Ὡν λοσαα ραν n

Lot eec ὧν

TUNE. Le Tr P CHOR eS TRO EORR Ἂν ὩΣ RINT RITE

LIVRE CINQUIÉME.

| avec beaucoup de sagesse et de succés. Les deux

jeunes princes arsacides se nommaient, l'ainé Ars-
. chag, le cadet Vagharschag. Tous les deux avaient
été élevéspar 16 sbarabed Manuel comme des nour-
- rissons. Quant à leur mére Zarmantoukhd, il la
- gardait, en l'entourant des honneurs dus à une
reine. Cependant Manuel comprit bien que l'acte
- audacieux qu'il avait commis ne devait pas satis-
faire l'empereur grec; aussi il résolut de concert
avec la reine, de faire une alliance, et ils se décidé-

rent à recourir à la protection du souverain des
Grecs (1).

CHAPITRE XXXVIII.

Le sbarabed. des Arméniens, Manuel, de concert avec
loute l'Arménie, se range du. cóté du roi des
Perses, améne en Arménie Sourén, en qualité de

arzban οἱ de lieutenant dw roi des Perses. Ce
prince le comble de présents. Méroujan Ardzrouni,
par ses intrigues, souléve l'Arménie. Commencement
de la guerre. ,

Aprés cela, la reine d' Arménie, Zarmantoukhd,
etle sbarabed Manuel envoyérent Kardchouil
— Maghkhaz, accompagné de plusieurs satrapes
arméniens, avec des lettres et de riches. présents,
àla cour du roi des Perses, pour lui annoncer
qu'ils étaient décidés à le servir fidélement et
à reconnaitre son autorité, en placant sous sa
suzeraineté le pays des Arméniens, Kardchouil
avec sa suite, étant arrivé à la cour du roi des
Perses , présenta à ce prince les lettres de la reine
et du sbarabed arménien, en lui faisant' part de
la soumission de l'Arménie. Le roi des Perses ac-
cueillit cette ambassade avec la plus grande joie,
la combla de grands honneurs , et donna des pré-
sents considérables à Kardchouil.

1l envoya avec lui dans le pays des Arméniens
Sourén le perse, un de ses plus puissants satrapes,
accompagné de dix mille cavaliers bien armés, afin
deservir derenfort au général Manuel pour garder
lareine Zarmantoukhd contre les attaques de l'en-

memi. [En méme temps], il chargea Sourén de por-
ter un diadéme, des vétements etun voile àla reine
Zarmantoukhd, avec des couronnes pour ses deux
jeunes fils Arschag et Vagharschag (2). Quant au

(1) Je crois qu'il y a ici une erreur de copiste et qu'il
faut!ire « des Perses », comme semble l'indiquer la ru-
brique du chapitre suivant.

(2) Moise de Khorene (III, 41) dont le récit différe de
celui de Fau:tus, assure que ce fut Théodose le Grand qui
éleva sur le tróne d'Arménie les deux fils de Bab , Ars-
chag et Vagharschag. Ces deux princes, au dire du méme
narrateur, s'assirent sur le tróne, aprés avoir lulté cou-
rageusement contre les Perses. Mais Vagharschag mou-

301

sbarabed Manuel, le roi des Perses envoya aussi
pour lui un vétement royal, une fourrure d'her-
mine, un ornement flottant en or et en argent
pour attacher à l'aigle du casque, un bandeau
pour ceindre son front, des ornements pour orner
sa poitrine, tels qu'en portent les rois, une tente
de couleur rouge de pourpre avec un aigle, de
grandes tapisseries bleu céleste pour tendre l'en-
trée desa tente et des vases d'or pour sa table;
en outre le roi investit. le général Manuel d'un
poüvoir illimité sur le pays des Arméniens,
Kardchouil Khorkhorouni revint en Arménie
accompagné de Sourén le perse et de dix mille
cavaliers, On apporta les présents à la reine et.
aux princes royaux, ainsi qu'au sbarabed Manuel
et à chacun des anciens et des chefs des.grandes
familles arméniennes. La reine Zarmantoukhd et
le général Manuel, voyant ces marques d'hon-
neurs et ces preuves d'amitié données par le roi
des Perses, témoignérent la plus grande considé-
ration à Sourén, reconnurent la suzeraineté du
souverain de la Perse sur l'Arménie, et transmi-
rent à son satrape le gouvernement du pays. De-
puis lors, on fixa au roi d'Arménie un tribut fixe,
des présents et des dons; au marzban Sourén
l'entretien, la chaussure et les vivres nécessaires
et aux dix mille cavaliers la nourriture indispen-
sable. C'est ainsi qu'ayant obtenu cette protection,
les Arméniens trouvérent dans le roi des Perses
un soutien solide qu'ils servirent fidélement. Les
envoyés du roi ne faisaient qu'aller et venir en
Arménie, et le pays táchait par tous les moyens
de témoigner son attachement au souverain de la
Perse. De son cóté, le roi des Perses envoyait de
fréquents présents à la reine Zarmantoukhd, ainsi
qu'au général Manuel, qui, devenu son ami in-
time, atteignit bientót le plus haut degré de gloire.
Méroujan Ardzrouni, voyant la considération et
les honneurs dont le roi des Perses comblait Ma-
nuel, comme s'il était son frére ou son fils, lui
porta envie et chercha le moyen dele perdre au-
prés du roi , afin dele remplacer lui-méme [dans
ses bonnes gráces.] Mais n'espérant pas réussir
auprés des Perses [pour nuire à Manuel], il dissi-
mula son ressentiment et entreprit de tramer

rut dans l'année de son avénement, et Arschag resta seul
maitre du pouvoir qu'il conserva durant cinq ans. —
Arschag IV et Vagharschag 1I montérent sur le tróne
en 382. Vagharschag étant mort:en 383, Arschag régna
seul de l'an 383 à 389. Le royaume d'Arménie était par-
tagé entre les Grecs et les Perses. En 387, Arschag était
roi de la partie occidentale du pays comme vassal des
Grecs, et Chrosrés ou Khosrov III, d'origine arsacide,
gouvernait la partie orientale, sous la suzeraineté de
Sapor llf, roi de Perse.

302

dans son ceur ]la perte du général. S'appuyant
fermement sur la noblesse du caractére de Ma-
nuel, il sempara d'abord de son esprit en lui
témoignant son humilité et son dévouement, puis
il tàcha de se montrer pénétré d'une vraie sollici-
tude pour lui ; enfin il vint [un jour] le prévenir
d'un secret qui n'était que le fruit de son imagi-
nation , et qu'il lui découvrit dans les termes sui-
vants : « Manuel! il.faut que tu saches qu'un
exprés est arrivé de la part du roi des Perses,
portant à Sourén l'ordre de te prendre, de te lier
et de te tuer ici, ou bien de t'emmener avec les
plus grandes précautions auprés du roi, en char-
' geant de fers tes pieds, tes mains et ton cou. Main-
tenant , c'est à toi de penser à ce que tu dois faire
dans cette conjoncture. » Ayant entendu ces pa-
roles, Manuel, frappé d'étonnement, se disait :
« Je ne me sens pas coupable envers les Perses,
pourquoi agiraient-ils ainsi envers moi? » Mais
Méroujan dit à Manuel : « Guidé par mon attache-
ment et ma constante sollicitude pour toi, je me
suis bien assuré de la vérité du fait avant de t'en
prévenir. » Se fiant aux paroles de Méroujan, Ma-
nuel les crut sincéres, et se mit à réunir ses nom-
breuses troupes autour de lui. Sourén vivait pai-
siblement et sans souci dans son camp , parce que
le calomniateur et le scélérat Méroujan n'avait
pas encore opposé l'un à l'autre les deux chefs.
Tout à coup le général arménien Manuel tomba

à l'improviste sur le camp de Sourén et tailla en

pieces les dix mille Perses, I1 épargna la vie au
marzban Sourén, qu'il laissa aller seul, monté sur
un cheval et qui cependant, saisi d'étonnement,
ne pouvait s'expliquer pourquoi Manuel avait ac-
compli un pareil acte. A cela Manuel dit : «Gráce
à notre amitié, je te laisse aller ton chemin sain
et sauf; [et je te déclare] que dorénavant je ne
tomberai plus dans le piége tendu par les Perses, »
Cependant Manuel comprit bien qu'il allait ex-
citer la colere et la haine du roi des Perses ; aussi
il se prépara et rassembla toutes les troupes armé-
niennes, A la téte de son armée, il conduisit la
reine Zarmantoukhd, femme du roi Bab, dans (la
résidence] des souverains, etlui-méme, défendant
l'intégrité de l'Arménie, repoussait les attaques
dirigées contre cette princesse par les peuples du
voisinage, et surtout par les troupes des Perses,
et cela durant tous les jours de sa vie. Quant à Mé-
roujan, il alla en Perse, afin d'exploiter ses ca-
lomniés contre Manuel auprés du roi des Perses,

CHAPITRE XXXIX.

Kowmant-Sapor (Schabouh) est envoyé par le roi des

FAUSTUS DE BYZANCE.

Perses pour porter la. guerre en Arménie; il périt.—

avec toute son armée de la main de Manuel.

Le roi des Perses envoya Koumant-Sapor à la

téte de quatre-vingt huit mille combattants en Ar-

ménie, pour qu'il S'emparát de ce pays et le livrát à
la dévastation.Tl arriva du cóté de l'Adherbeidjan,
jusqu'aux frontiéres de l'Arménie, En ce temps de
troubles incessants, le sbarabed Manuel réunit
avec beaucoup de peine vingt mille hommes et se
porta en toute háte à la rencontre de- l'ennemi
dont il passa les troupes au fil de l'épée. Il tua
Koumant-Sapor et revint triomphant dans son

pays.
CHAPITRE XL.

Varaz est envoyé en Arménie par le roi des Perses; il
périt comme son prédécesseur, de la main de Ma-
nuel.

Ensuite un certain Varaz, général du roi des

Perses, à la téte de cent quatre-vingt mille hom-

mes, vint en Arménie pour combattre le sbarabed

Manuel et les légions arméniennes, Le général ar-

ménien, aprés avoir préparé et armé dix mille
cavaliers, alla livrer bataille à Varaz. Il défit et
anéantit entiérement l'armée ennemie, tua en
méme temps Varaz, et revint avec un riche bu-
tin, beaucoup d'armes et de dépouilles enlevés
aux Perses.

CHAPITRE XLI.

Mergan est envoyé par le roi des Perses avec une ar-
mée nombreuse dans le pays des Arméniens contre
Manuel; il. périt de la méme maniere que son pré-
décesseur.

Aprés ces événements, le roi des Perses en-
voya Mergan à la téte de quatre cent mille com-
battants contre l'Arménie. Aussitót arrivés[dans
ce pays], le général perse s'empara d'une partie
du pays des Arméniens et assit son camp dans la
plaine d'Ardantan. Manuel tomba pendant la nuit
sur le camp ennemi, et aprés avoir passé tous les
combattants au fil de l'épée, il tua Mergan et
enleva un butin immense.

CHAPITRE XLII.
Paix qui dure sept ans.

Aprés cela, les Perses n'osérent plus pénétrer
sur le territoire de l'Arménie pendant sept ans,
et la paix ne fut pas troublée. Ceux qui s'étaient
dispersés dans tout le pays, commencérent à se

TNT NEUEN TRE TNR INIM ENNIAN PR RI AN ERN PT REPE IRR RARE RARE

LIVRE CINQUIEME.

- réunir autour du sbarabed Manuel, ou bien à

SP GEI

rcm ws TB

sS'assembler en société et à vivre eri sécurité sous

- l'administration de ce général, On vit arriver chez

lui trois jeunes princes dela maison deSiounie, qui

" avaient échappé au carnage lors de l'invasion des
- Perses. L'un s'appelait Papic, l'autre Sam, le

troisieme Vaghinag. Le général arménien Manuel

— non-seulement les accueillit, mais il leur préta
— méme son concours, et lesfit retourner dans leur

propre domaine. Il institua Papic comme sei-
gneur du pays, en désignant aussi des possessions
aux deux autres. Papic (1) jura fidélité à Manuel

οἵ resta pendant toute sa vie son compagnon
. d'armes. Le sbarabed arménien institua de méme

des chefs de familles et des seigneurs dans plu-
sieurs cantons, qui tous furent administrés par
lui. Durant la vie de Manuel, le pays des Armé-

. niens jouit d'une parfaite tranquillité sous son
. administration; les habitants du pays gouvernés

par lui, buvaient et mangeaient; et pendant sept
ans, ils se livrérent à la joie, jusqu'au [moment

- de] la division de l'Arménie en. deux parties et
. jusqu'à l'anéantissement de la royauté.

CHAPITRE XLIII.

- Méroujan Ardzrouni, à la (ete d'une armée, marche

contre Manuel et périt de sa main.

Méroujan Ardzrouni qui, du vivant du roi Ars-
chag (2), s'était déjà révolté contre le roi des Ar-
méniens, avait passé du cóté du roi des Perses,
Il avait renié la foi chrétienne, et avait embrassé
la religion du mazdéisme. Il avait à plusieurs re-
prises conduit les troupes perses en Arménie, en
faisant éprouver de grands désastres à sa patrie,
et il se trouvait encore auprés du roi des Perses,
En excitant ce prince [contre l'Arménie], il le
persuada de lui confier une grosse armée à la
téte de laquelle il marcha contre le pays des Ατ--
méniens. Il se vantait auprés du roi des Perses,
de prendre et d'amener Manuel auprés de lui, ou
bien de lui présenter sa téte tranchée.

Il entra en Arménie avec une nombreuse armée
perse, qu'il laissa campée dans le canton de Gord-
jek, et à la téte de son propre détachement, il se
sópara de l'armée des Arik, pour aller tomber à
l'improviste sur Manuel, lui livrer bataille et le
défaire, afin d'étre seul à se couvrir de gloire.
[Avant de se mettre en marche], il parla ainsi aux
généraux de l'armée des Arik : « J'irai d'abord

(1) Selon Moise de Khorene (III, 41), Papig avait donné
sa fille en mariage au roi Arschag III. j
E recie III. — Cf. plus haut, pag. 260, liv. IV,

303

épier [la position de Manuel|, et puis je vous con-
duirai contre lui; de la sorte il nous sera plus
facile de nous emparer de lui, »

Ayant pris avec lui son détachement , Mérou-

jan partit pour le canton de Gok, s'y arréta

et commenca à surveiller le. camp de Manuel. Ce
dernier avait son camp assis dans le bourg de
Pakovan, situé dans le canton de Pakravant
prés des ruines de la ville de Zarehavant. Les
émissaires de Méroujan vinrent épier le camp et
le lieu oà étaient parqués les chevaux, et, quand
ils furent revenus, ils lui en firent un rapport.
Méroujan concutle projet de s' emparer de ces che-
vaux, et il porta toute son attention à cette en-
treprise, se réjouissant d'avance et disant à ses
troupes : « Demain, à la méme heure, Manuel
sera entre mes mains, pris et garrotté, et sa femme
Vartanouisch sera déshonorée en sa présence
méme. » Il se mit en route pour accomplir son
desséin, car il lui tardait de le réaliser. Sur le
chemin par lequel devait passer le détachement
de Méroujan, s'élevait une montagne nommée
par les habitants, Eghdcherk. Chemin faisant, il
rencontra des voyageurs auxquels il demanda :
« Quels sont les endroits par lesquels ce chemin
mene à Pakravant? » Les voyageurs lui répondi-
rent : « Ce chemin va à Pakravant par la mon-
tagne d'Eghdcherk. » Méroujan tira un mau-
vais augure de ces paroles, qui le jetérent dans
une profonde tristesse. Aussi il ordonna de frapper
cruellement ceshommes. Puis, traversant la route,
il alla chez un magicien pour lui demander son
avis; mais les sorts furent peu favorables et ne
répondirent aucunement à ses espérances, Pro-
fondément affligé, il envoya en avant ses émis-
saires pour qu'ils le conduisissent au lieu oü se
trouvaient parqués les chevaux, afin de pou-
voir d'abord s'emparer de Manuel. Arrivé en cet
endroit, il ne l'y trouva pas; car par une inspi-
ration divine, le sbarabed Manuel venait de
donner ordre aux troupes arméniennes d'aller
à la chasse. En conséquence, tous les chevaux
étaient réunis dans le village et les gens étaient
déjà préts à les monter. Sur ces entrefaites arriva
un homme porteur de la funeste nouvelle; il dit
au général Manuel : « Sache:que Méroujan Ar-
dzrouni est arrivé à la téte d'un fort détachement
et va tomber sur toi! Prends tes précautions, »
A l'instant méme, les gens du détachement et
le sbarabed arménien passérent auprés des re-
liques de Saint-Jean (1), qui se trouvaient dans ce

(1) Les reliques de Saint-Jean Précurseur (Sourp Ga-
rabed) avaient été partagées entre plusieurs églises.

304

méme village et se mirentà invoquer Dieu, ce juge
équitable, pour qu Ἢ vint à leur secours. Sortis
de là, ils envoyérent la reine arsacide, ses deux
fils, Arschag et Vagharschag, avec leurs femmes
dans l'inaccessible cháteau situé sur la grande mon-
tagne de Varaz (1). En méme temps, Manuel donna
ordre à Ardavazt, fils de Vatché, de partir avec
les femmes; mais il ne voulut pas y consentir, Il
était trés-jeune encore, et comme tel, il avait
selon les coutumes religieuses des Arméniens,
établies pour les garcons, la téte rasée tout au-
tour et, ne gardant qu'une longue tresse de che-
veux, Manuel, voyant la résistance de ce jeune
homme qui se refusait à suivre les femmes, donna
des coups de sa houssine sur la téte nue d'Arda-
vazt, en lui défendant sévérement de se rendre
au combat, à cause de sa grande jeunesse. Ce der-
nier, mà par un sentiment de crainte que lui ins-
pirait le général, partit avec les femmes; mais
bientót il s'arma et se rendit sur le lieu du com-
bat. 1

Aprés avoir envoyé la reine avec ses suivantes
dans le cháteau inaccessible; Manuel se prépara
au combat; il rassembla ses troupes etil tra-
versa, enseignes déployées, le bourg de Kéough,
en se dirigeant du cóté de l'occident. Bientót il
vit Méroujan venir à sa rencontre, à la téte de son
détachement, Cet indigne scélérat avait fait
mettre à plusieurs de ses soldats des armes, des
ornements et des bandelettes à leurs casques , que
lui seul avait le droit de porter et, les ayant ainsi
travestis, lui-méme ne prit aucun de ses insi-
gnes habituels. Aussitót que Manuel s'apercut que
l'armée des Perses et son détachement en étaient
venus aux mains , il se précipita, semblable à un
lion ou à un sanglier, dans les rangs de l'ennemi,
en portant toute son attention sur ceux qui avaient
revétu les insignes de Méroujan, croyant qu'il
allait. tuer ce dernier. Ayant tranché la téte à
plusieurs braves ainsi travestis, il se persuada bien-
tót qu'il n'avait pas eu affaire à Méroujan. Alors
le sbarabed Manuel, s'adressant à son compa-
gnon d'armes Papic, lui dit : « Vois-tu la feinte que
ce maudit Méroujan vient d'employer? Mais il
m'est arrivé jadis, quand nous étions amis, de
vivre en sa compagnie, et je connais de lui un signe
particulier : quand il est à cheval , ses genoux ne
touchent pas les flancs de sa insiabo, car il les
tient écartés, Eh bien! faisons Menon à cela,
peut-étre parviendrons-nous à le reconnaitre
à ce signe. » Tous les deux regardérent at-
tentivement et ils reconnurent bientót Méroujan,

(1) Cf. St-Martin, Mem. sur lArm.,t. I, pag. 265.

FAUSTUS DE BYZANCE.

qui s'était travesti, car il ne portait pas ses insi-

gnes. Alors Manuel se mit à crier, enengageant
Méroujan à s'avancer, et lui dit : « Mauditsois- -
tu! Jusques à quand te joueras-tu de nous et
feras-tu massacrer les autres à ta place? Mais |

nous l'avons reconnu, c'est bien toi, et aujour-
d'hui tu ne t'échapperas pas de nos mains, car

c'est le Seigneur Dieu qui, aprés avoir accumulé
sur ta téte tous les crimes commis par toi, va te -

livrer à nous, » À peine Méroujan avait-il entendu
ces paroles, que la lance à la main, il s'ayanca
sur-le-champ, tandis que d'un autre cóté, Manuei
alla à sa rencontre. Tous les deux étaient des
hommes robustes ; aussi ils se portérent récipro-
quement des coups de lance, qui les renversérent
par terre, Α l'instant méme, arriva le seigneur de
la province de Siounie, Papic, le compagnon
d'armes de Manuel; d'un coup de lance, dirigé

ον δι ἀνὰ μάν.

de haut en bas au flanc de Méroujan, ille cloua -

à terre, de telle sorte qu'il lui fut impossible
de faireun mouvement, Les serviteurs dusbarabed

Manuel, aprés l'avoir remis à cheval, tranchérent ἡ

la téte à Méroujan (1). Les troupes de Méroujan,

le voyant mort, prirent la fuite. Le détachement

de Manuel, reprenant courage à la suite de cet

événement, se mit à la poursuite de l'armée de -

Méroujan et Ja tailla en pieces, sans laisser échap-
per personne.

Le jeune Ardavazt, à l'insu de Manuel, s'était |

rendu sur le lieu du combat. Armé de pied en
cap, il passa loin du détachement de Manuel,
sur les bords de l'Euphrate, et il fit un grand car-
nage dans les rangs des ennemis, parmi les plus
braves combattants. Un des guerriers de Mérou-
jan, qui portait un étendard, voyant ce jeune

homme imberbe, beau de figure et plein de feu,

luilanca quelques paroles blessantes, et ayant
enroulé les plis de son étendard autour de sa lance,

1l seprécipitasur Ardavazt. Maiscelui-ci bandason -

arc et décocha une fléche, qui, ayant traversé le
corps du porte-étendart, vint se fixer dans le sol

en le laissant étendu sur la place. S'emparant de |

la lance, Ardavaztse mit àla poursuite desfuyards,

et plus que personne, ce jeune homme fit un hor-

rible carnage dans l'armée de Méroujan. Aprés

s'étre couvert, de gloire, il revint avec un riche -

butin pris sur l'ennemi,

- (1) Moise de Khorene (III, 37) raconte autrement la -
mort de Méroujan. Selon cet historien, Mérovjan aurait

été fait prisonnier par le général Sempad à la bataille de
Tzirav, qui fut livrée 'sous le regne du roi Bab. Sempad,
pour punir Méroujan de sa trahison, aurait fait rougir une
broche de fer et l'aurait placée sur la téte de visis
qui mourut à la suite de ce supplice.

Ce jour-là , i! arriva un grand malheur. Vatché,
qui était le lieutenant de Manuel, périt. écrasé
par son cheval, de méme que Kardchouil Magh-
b. qui, emporté par sa monture, fut tué éga-
lement; car tous deux étaient montés sur des che-
yaux jeunes et indomptés.

Manuel alia rejoindre le camp de la reine, en

portant avec lui la téte de Méroujan. Samuel, fils
de Vahan, ne voulant pas le suivre, se rendit au
camp. Aussitót que les femmes du camp de Manuel
irent la téte de Méroujan, elles poussérent un
grand cri, la prenant pour celle de Samuel, fils
de Vahan, car Méroujan et Samuel se ressem-
Dblaient beaucoup. Mais quand elles virent la téte
de Méroujan fixée au sommet d'une poutre élevée,
:elles furent convaincues que ce n'était pas la téte
de Samuel, mais celle de Méroujan Ardzrouni.
"Toutefois, elles dirent : « Cependant Méroujan était
-un frére à nous, »
.. Ensuite, on apporta dans le camp le corps de
Vatché, pére d'Ardavazt, ainsi que celui de Kard-
chouil Maghkhaz Khorkhorouni : on les pleura
en faisant de grandes lamentations. Le porte-
€tendard de Méroujan , frappé par la fléche d'Ar-
'davazt, fut aussi amené, L'étonnement fut général
| quand on vit que cet homme avait échappé à la
| mort, quoique la fléche l'eàt transpercé d'outre
en outre, Quand les troupes perses, que Méroujan
avait laissées dans le canton.de Gordjek, apprirent
la mort de ce dernier et le massacre de son ar-
mée, elles prirent la fuite, en se dirigeant vers
le pays des Perses. La tranquillité fut dés lors ré-
tablie en Arménie.

CHAPITRE XLIV.

Le sbarabed. Manuel fait élever à la royauté le jeune
Arschag (IV]. Sa mort.

Aprés tous ces éóvénements, le sbarabed Manuel
rassembla toutes les troupes et, ayant pris la reine
arsacide et les deux jeunes princes, Arschag et Va-
gharschag, suivis de l'armée arménienne, des
grands satrapes et de tous les chefs des familles,
Ἢ arriva dans le canton de Garin, οὰ il donna
'sa fille Vartantoukhd en mariage au jeune prince
arsacide, Arschag. Puis il célébra les noces du
frére de ce dernier, qui épousa la fille d'un gé-
néral bagratide (1), du district de Sber, de cette
race qui, dés l'origine [de la dynastie], avait seule
le droit de poser la couronne sur la téte des rois
arsacides. Le pays entier prit part à ces noces,

(1) I1 est question ici de Sahag Bagratouni , dont il est
fait mention dans Moise de Khoréne, liv. 1Π|, ch. 41 et 43.

MAR APAS CATINA,

LIVRE CINQUIEME.

305

qui causeérent la plus grande joie à tous les habi-
tants. Enfin, Manuel convoqua les représentants
de toute l'Arménie et éleva le jeune Arschag [IV]
à la royauté, en nommant Vagharschag le se-
cond (1), ce qui causa aussi beaucoup de joie
aux Arméniens. ἢ

Aprés cela, le sbarabed des Arméniens, Manuel,
fut atteint d'une maladie mortelle; il appela son
fils Ardaschir, lui conféra tous ses droits et l'in-
vestit de la charge de sbarabed, en lui tecom-
mandant de garder fidélité au roi Arschag et de
lui étre entierement soumis. 1l ajouta à cela : « Tu
seras [toujours] prét à te sacrifier pour le pays
des Arméniens, à l'exemple de tes braves ancé-
tres qui ont donné leur vie pour leur patrie. Car
c'est un devoir noble et agréable aux yeux de
Dieu, qui n'abandonne jamais ceux qui le remplis-
sent. [En accomplissant ce devoir], vous laisserez
ici-bas un nom glorieux et vous irez représenter
la justice au ciel; Ne craignez pas la mort, mais
mettez votre espérance en celui qui a tout créé
et tout affermi, Rejetez loin de vous la fraude,
l'abomination et la méchanceté, Adorez le Sei-
gneur Dieu avec sainteté et fidélité, Soyez prét
à mourir pour le pays qui adore Dieu, car vous
subirez cette mort pour lui, pour son Église et
ses serviteurs, et pour vos propres maitres arsa-
cides régnant sur ce pays. »

Ayant dit cela, il écrivit une lettre à l'empe-
reur grec, en lui confiant [le sort de] l'Arménie et
du roi Arschag. Lorsqu'il était couché sur son lit,
trés-malade, plusieurs personnes s'étaient réunies
autour de lui; c'étaient le roi Àrschag , Vartan-
toukhd, sa femme, les anciens, les grands, les
satrapes arméniens, et plusieurs hommes et femmes
de la plus haute condition. Manuel découvrit de-
vant eux tous ses membres, les leur montra nus
et ils purent voir de leurs propres yeux que sur
tout son corps il n'y avait pas un endroit gran!
comme une monnaie d'argent qui ne portát une
cicatrice; sur ses membres génitaux, il y avait
plus de vingt marques de blessures. Il avait dé-
couvert ses membres et les montraient à tout
le monde. Alorsilse mit à verser des larmes et
dit : « Dés ma jeunesse, j'ai passé ma vie dans les
combats; c'est en combattant bravement que j'ai
recu toutes ces blessures. Pourquoi ne m'a-t-il pas
étéó' donné de tomber sur le champ de bataille,
plutót que de mourir ainsi comme un animal!
J'aurais mieux aimé mourir dans un combat pour
mon pays, en défendant les églises et les serviteurs
de Dieu. Quel bonheur eüt été le mien d'cm-

(1) Cf. Moise de Khorene, liv. HI, ch. 41.
: 20

306

brasser !la mort pour les maítres arsacides de
notre pays, pour nos femmes et nos enfants, pour
les gens qui croient en Dieu, pour nos fréres, nos
proches et nos amis sincéres! Peut-étre est-ce à
cause de ma grande présomption, qu'il m'est dé-
volu de mourir dé cette mort honteuse sur mon
lit! »

Telfut le discours tenu par Manuel en pré-
sence du roi et de tous les assistants! Puis il
adressa à Arschag la priére suivante : « J'ai
vécu en chrétien fervent, mettant toute mon
espérance en Dieu, par conséquent, je désire qu'on
ne se livre pas au désespoir, en me pleurant et en
se lamentant à l'exemple des paiens; car il ne
faut pas pleurer ceux qui croient à la résurrection
et au second avénement du Christ. Jusqu'à ce
moment, j'ai vécu dans l'espérance et la crainte
de Dieu; [de votre cóté], vous ne devez pas vous
écarter des commandements de Dieu, surtout
prenez soin dela justice;et plus encore de la misé-
ricorde. C'est la principale chose que nous a re—
commandée le grand patriarche Nersés, qui, de
son vivant, faisait ce qu'il enseignait aux autres :
il portait secours aux indigents, aux pauvres,
aux captifs, aux délaissés et aux étrangers en di-
sant : « Il] n'y ἃ pas de commandement plus
grand et plus honorable aux yeux de Dieu que
la miséricorde et l'aamóne. » Nersés envisageait
comine un grand péché les lamentations sur les
morts, auxquelles il avait mis fin de son vivant,
et ce ne fut qu'aprés sa mort que des gens in-
sensés les ont remises en vigueur. Que personne
ne se lamente à propos de moi, autrement il
sera coupable; sans doute une fois mort, je ne
serai plus en état de défendre qui que ce soit;
mais on ne doit pas faire ce queje ne veux pas
qu'on fasse. Que celui qui m'aime, conserve ma
mémoire. Ne craignez pas la mort dans le combat
oü je n'ai pas trouvé la mort, car rien ne se fait
sans Dieu. »

C'est ainsi que parla Manuel. Il distribua de ses
propres mains des trésors immenses aux pauvres et
aux nécessiteux, aprés avoir fait don de sesrichesses
aux églises etaux grands évéques, etil mourut,Quoi-
que le grand sbarabed venait de donner ordre de
ne pas se lamenter, personne ne prut se conformer
à ses intentions, car dés qu'il eutfermé les yeux,les
nobles et les pauvres, en un mot tous les habitants
du pays des Arméniens, firent de grandes lamen-

FAUSTUS DE BYZANCE.

tations et le pleurérent unanimement. Ce brave
et bienfaisant Manuel était considéré parle monde |

—O———————

L
comme un pére, à cause de sa douceur, de s:
charité, de son humilité et de sa sollicitude. Se
voyant séparés à jamais de leur brave général, E
leur sauveur et de leur triomphateur, tous exha-

-
laient des plaintes améres. A

LIVRE SIXIEME.

FrN QUI DOIT SERVIR DE COMPLÉMENT AUX LIVRES

PRÉCÉDENTS. :

I. L'Arménie est divisée en deux états; Arschag [IV]
est élevé à la royauté par l'ordre de l'empereni
grec ; Chosroés [III] régne sur l'autre moitié de
la nation [arménienne ], par l'ordre du roi des
Perses. Aprés la division du pays, on fixe les
limites des deux États. $

II. Évéques illustres qui, en ce temps-là, vécu-
rent en Arménie, dans les États du roi Chosroés,
lequel reconnaissait la domination des Perses.
Vie de Zavén. 4

III. De Schahag, [originaire] de Gordjek , qui
remplaca Zavén comme grand pontife, ;

IV. D'Asbourag de Manazguerd, qui s'établit
pontife aprés Schahag. ;

V. Des évéques Faustus et Zorth. nr

VI. D'Arosdom, frére del'évéque Faustus. d

VII. Del'évéque de Pasen, Ardith, i

VIII. De l'évéque Jean; sa vie, ses paroles et ses.
actes insensés; prodiges opérés sur lui p
Dieu.

IX. Continuation de l'histoire de Jean.

X. Suite [et fin] de l'histoire de Jean.

XI. Del'évéque Cyriaque (Guiragos).

XII. De Zorthovaz, évéque de Vanant,

XIII. De Dirig et Moise, évéques de Pasen.

XIV. De l'évéque Aaron (Arscharoun).

XV. Du grand évéque Asbourag.

XVI. Du saint et vertueux Kint, qui, en ce
temps-là, était chef des moines arméniens et.
vivait dans le désert ou dans les monastéres,
Ala fin de toutes ces histoires, les lecteurs.

trouveront des renseignements sur ma personne,

en dix versets bien complets (1).

$

e du ELE ME LLL oT o

(1) Ces renseignements sur la vie de Faustus, qu'il ei t
été trés-précieux de connaitre, n'existent plus daos au-
cun des manuscrits que nous possédons actuellement. . - |

——Ó—

i LIVRE SIXIEME. .
FIN QUI DOIT SERVIR DE COMPLÉMENT AUX LIVRES
EO PRÉCÉDENTS,

r

E. CHAPITRE I.

L'Arménie est divisée en deux États; Arschag [IV] est
élevé à la royauté par l'ordre de l'empereur grec;
. €hosroés [ΠῚ] regne sur l'autre moitié de la nation
[arménienne] par l'ordre du roi des Perses. Aprés la
— division dupays, on fixe les limites des deux États.

Aprés la mort du général arménien Manuel,
tout s'ébranla dans leroyaume du roi Arschag [IV],
car, plusieurs des satrapes se séparérent de lui et
trahirent leur patrie en passant du cóté du roi des
Perses, à qui ils demandérent, pour les gouverner,
ün [autre] roi arsacide. Ce fut avec une grande
joie qu'il accepta la proposition et consentit à
leur donner un roi de la race des arsacides armé-
niens, afin de s'emparer. de leur pays. Il choisit
in jeune homme de cette race, nommé Chos-
roes [III], auquel il fit ceindre le diadéme et,
aprés lui avoir donné sa sour. Zérouantoukhd
pour épouse et un certain Zig pourrégent, ill'en-
/oya en Arménie avec une nombreuse armée (1).
Aussitót que le roi Arschag les vit arriver, il passa
sur le territoire de la Gréce pour y chercher du
ecours, tandis que les Perses prétérent la main
à Chosroés, Le roi Arschag était déjà parvenu
ux environs du canton d'Égéghiatz, quand les
troupes grecques vinrent le rejoindre. L'armée
des Perses et le roi Chosroés occupérent la pro-
vince d'Ararat. C'est ici que les envoyés et les
ambassadeurs des souverains des Grecs et des
Perses entamérent des négociations, à la suite des-
elles il fut décidé qu'on partagerait entre eux
"Arménie, « car, disaient-ils , il nous est indis-
pensable d'affaiblir ce riche et puissant royaume
qui se trouve entre nous. En le divisant entre ces
leux rois arsacides placés par nous, puis en le
dlépouillant et en le réduisant en captivité , il ne
Sera plus en état de relever la téte. » S'arrétant à
cette pensée. ils divisérent l'Arménie en deux
parties : sur la partie appartenant à la Perse ré-
gnait le roi Chosroés, sur celle des Grecs régnait
leroi Arschag. Cependant, plusieurs provinces fu-
rent détachées cà et là [par l'empereur des Grecs

(1) Arschag IV et son frére Vagharschag II, fils du roi
Bab, étaient montés sur le tróne d'Arménie en 382.
"année suivante, Arschag IV régna seul, et en 387, l'Ar-
nénie fut partagée entre les Grecs etles Perses. La par-
lie orientale du pays fut laissée à Arschag qui reconnais-
Sait la suzeraineté des Grecs, et la partie orientale fut
lonnée à Chosroes III par Sapor III, roi de Perse.

LIVRE SIXIEME.

307

etle roi des Perses], de maniére que des deux
parties, il en resta peu de chose pour les deux
rois, [c'est-à-dire] pour Chosroés et Arschag. Ees
deux arsacides marquérent comme limite entre
leurs deux États le canton de Siounie, dont les ha-
bitants reconnaissaient leurs rois respectifs.
Ajoutons à cela que la partie appartenant à
Chosroés était plus grande que celle d'Arschag.
Les deux états se virent dépouillés de plusieurs
de leurs provinces, et peu aprés le royaume d'Ar-
ménie, tombant en piéces et marchant. dés cette
époque vers la décadence, s'amoindrit dans sa
grandeur (1).

CHAPITRE II.

Évéques illustres qui, en cetemps-là, vécurent en Ar-
ménie, dans les États du roi Chosroés, lequel recon-
naissait la, domination des Perses. Vie de Zavén.

Zavén étaitun descendant du célébre évéque AI-
bin (Albianus), du village de Manavazguerd ; c'était
un homme excessivement méchant et envieux. Il
établit pour les prétres de son temps la coutume
de porter lhabit militaire. En abandonnant la
régle de l'Église apostolique, chacun vivait à sa
maniére, car de son temps, les prétres ne porté-
rent plus de longues robes, comme cela était éta-
bli dés le commencement, mais des vétements
courts, [ne descendant] qu'aux genoux; ils orné-
rent leurs vétements de broderies, et marchérent
d'une maniére superbe, ce qui ne leur convenait
nullement; ils se paraient également de la four-
rure des bétes mortes. Quant à Zavén, il était tou-
jours vétu de vétements brodés et garnis de ru-
bans, il portait des habits doublés d'hermine et
de loup, ayant par-dessus une fourrure de renard ;
c'est ainsi qu'l se tenait assis devant l'autel,
Adonné à la dépravation, il passa toute sa vie à
boire et à manger, et n'occupa son siége que trois
ans,

CHAPITRE III.

De Schahag [originaire] de Gordjek, qui remplaca
Zavén comme grand pontife.

Ensuite ce fut Schahag de Gordjek, qui, aprés
la mort de Zavén, le remplaca comme grand pon-
tife pendant trois ans. C'était un bon chrétien,

(1) Moise de Khorene (l. III, ch. 42) est entrédans d'assez
longs détails sur cette division de l'Arménie entre les
deux rois Arschag IV et Chosroés III, et qui complétent les
renseignements que nous fournissent sur eet événement
Faustus de Byzance et Lazare de Pharbe, pag. 17 et suiv.,
du texte arménien.

-

20.

308

qui cependant ne pensa guére à changer l'ordre
établi par Zavén, et sortit de ce monde apres
deux ans de pontificat.

CHAPITRE IV.

D'Asbourag de Manazguerd qui fut ponlife aprés
Schahag.

,

Aprés la mort de l'évéque Schahag, s'établit
comme chef des évéques, Asbourag, de la race de
l'évéque Albin ; c'était un homme juste, vivant en
Dieu et pénétré de l'esprit chrétien. Il avait son .
siége dansla partie de l'Arménie oit régnait Chos-
τοὺς, Π ne changea en rien l'ordre établi par
Zavén , touchant les vétements du clergé.

CHAPITRE V.
Des évéques Faustus et Zorth.

Vers ce temps-là vivait l'évéque Faustus, qui
jadis avait été administrateur de la maison du
grand pontife Nersés, ainsi que Zorth le camé-
rier. Tous les deux étaient du nombre des douze
évéques qui, vivant dans la maison patriarcale,
formaientle conseil et régissaient tout, sous la
direction du grand pontife, Sans parler des évé-
ques de toutes les provinces, Faustus et Zorth
étaient surtout chargés de la surveillance des
hospices, et pendant toute leur vie, ils rempli-
rent fidélement leur devoir, du vivant de Nersés
et pendant les régnes des deux rois , Chosroés et
Arschag.

CHAPITRE VI.
D'Arosdom, frére de l'évéque Faustus.

L'évéque Faustus avait un frére, qui était un
moine anachoréte, d'une vie admirable, vivant
dans les montagnes ; tous les deux étaient d'ori-
gine grecque. [Ce frére deFaustus] vécut dans la
plus grande austérité durant toute sa vie. Conduit
par leSaint-Esprit, il résidait dans la province d'A-
rarat, Habillé de vétements de cuir, se nourrissant
d'herbes, il n'habita que le désert etles monta-
gnes , jusqu'au jour de son repos. Enfin il mourut ;
son corps fut rapporté du désert et enseveli dans
le propre village du. patriarche Nersés , nommé
Amok (1), οὰ l'on célébrait annuellement sa mé-
moire,

CHAPITRE VII.
De l'évéque de Pasen, Ardith.
En ce temps-là, l'évéque de Pasen, Ardith,

(1) lndjidji, Arm. anc., pag. 505.

FAUSTUS DE BYZANCE.

vieillard honorable et utile, était célébre parmi k
évéques qui vivaient alors. Par une vie sainte et.
droite, il se trouva digne du Saint-Esprit, et;pen
dant plusieurs années, il opéra de grands prodiges:
dans plusieurs endroits. Disciple du grand Da-
niel, il avait vécu du temps du roi Diran et vi-

1

vait encore à l'époque des deux rois d'Arménie,
Chosroés et Arschag. zt |

CHAPITRE VIII.

De l'évéque Jean ; sa wie, ses paroles et ses acies insen--
sés ; prodiges opérés sur lui par Dieu. l
L'évéque Jean, si toutefois on peut le nommer.
évéque, était fils du patriarche Pharén, C'était un
vieillard hypocrite qui aimait à montrer au

-

hommes qu'il portait le cilice et s'abstenait d'ali-
ments ; il allait jusqu'à ne pas porter de souliers,
car l'été il enveloppait ses pieds d'une bande de
toile, et l'hiver il mettait des chaussures d'écorce.
Son avarice ne connaissait pas de bornes, et il.
n'était pas en état de se corriger par crainte de.
Dieu, et cela à un tel point, qu'il faisait des!
choses indignes et incroyables. :

Il arriva qu'un jour,il rencontra en route u
jeune homme , un laique , venant à sa rencontre z-
il était à cheval, ceint d'une épée attachée à
ceinture et portant le carquois sur le dos; il avz
les cheveux lavés, oints et bien coiffés; un ban
deau ceignait sa téte, un manteau couvrait ses
épaules; il suivait son chemin , et peut-étre reye-
nait-il de faire du brigandage. Le cheval qu'il
montait était grand, fougueux et rapide; l'évéque
Jean l'apercut de loin et, émerveillé qu'il était,
il ne pouvait pas en détacher ses regards. Qua
le cavalier approcha de l'évéque quise tenait là
à l'attendre , Jean saisit la bride du cheval et s'
dressant [au jeune homme], lui dit : « Descends :
l'instant méme de ton cheval, car j'ai à te parler. a
— L'autre répondit : « Tu ne me connais point;
et moi je ne te connais pas du tout ; donc qu'est
ce que tu veux me communiquer?» Pour rien au
monde, le cavalier ne voulait mettre pied à
terre, et cela d'autant plus, qu'il paraissait étr

veux t'ordonner prétre ». L'individu avoua avoii
été brigand, meurtrier et scélérat dés son enfance
qu'il l'était méme jusqu'à ce moment, par con

Jean terrassa avec force cet homme et lui impo:
5 5 . jS -
sant les mains, il l'ordonna prétre; puis, se le-

:
i

1

LIVRE SIXIÉME.

| vant, il lui commanda d'óter son manteau et jeta
-son pallium sur ses épaules : « Va dans ton vil-
- lage et sois-y prétre, dit-il à cet homme qui ne
- savait méme pas de quel village il était, » Quant à
— Jean, il s'empara du cheval en disant: « Parce
3 que je t'ai ordonné prétre, ton cheval me rem-
- placera la chaussure. » Quoique l'homme ne vou-
- lait pour rien au monde le lui céder, l'évéque
s'en empara de force, et congédia le possesseur.
—. Tout cela n'avait été fait qu'à cause du cheval.
— L'individu, contre son gré, le pallium sur ses
; épaules, se dirigea vers sa maison, se présenta à
-. Sa femme et à ses familiers, et il leur dit : « Levez-
- vous et allons nous mettre en oraison. » A cela
ἧς dirent : « Mais tu divagues, n'es-tu pas possédé
par le dev? » Il répliqua : « Allons, mettons-nous
. en oraison, carje suis prétre. » Tantót c'était la
c rougeur qui couvrait le visage de ces gens frap-
| pés d'étonnement, tantót c'était le sourire qui
| paraissait sur feri lévres; enfin le voyarit per-
sister, ils consentirent à se mettre en priére avec
| - lui, Cipéudant la femme dit au mari : « Mais tu
n'étais que catéchuméne, tu n'étais pas encore
- baptisé! » Le mari répondit :
»véque] qui ne m'a rien demandé à ce propos,
moi-méme j'ai oublié de le lui rappeler; il m'a
ordonné prétre, il à pris mon cheval, avec la
bride et la selle, et s'en est allé, » Alors ses fami-
liers lui dirent : « Pars à l'instant méme chez l'é-
véque et dis-lui : « Je ne suis pas encore baptisé,
comment as-tu pu m'ordonner prétre? » Arrivé
chez l'évéque, il lui dit : « Je ne suis pas encore
baptisé, comment as-tu pu m'ordonner prétre? »
ΠΑ cela, Jean répliqua : « Apportez-moi unecruche
d'eau. » Ayant pris de l'eau, illa versa surla téte
de l'homme et lui dit : « Va-t'en, carje viens de te
donner le baptéme, » et il le congédia sur-le-
champ.
CHAPITRE IX.

ES

Continuation de l'histoire de Jean.

Il arriva à Jean de passer un jour devant une
vigne au temps oü on en faisait la taille. Quel-
qu'un de la vigne se mit à crier, et s'adressant à
l'évéque, lui dit: « Seigneur, bénis-nous ainsi que
notre vigne. » Jean répondit : « Qu'elle te pro-
duise des épines et des chardons! » L'homme
dit: « Puisque tu nous maudis sans raison, eh
bien! que ton propre corps soit couvert d'épines
et de chardons! » Le prodige de Dieu ne tarda
pas à se manifester, car aussitót que l'évéque eut
gagné sa demeure, il fut atteint par le chátiment;
sur tous les inembres de son corps, on vit poindre

« Dominé [par l'é-:

309

des épines, Attaqué de maladies cruelles, il se
trouva pendant plusieurs jours entre la vie et la
mort. Enfin il envoya chercher le vigneron et le
supplia de réciter des priéres sur lui, afin qu'il
füt délivré deses maux. Maisle vigneron lui dit :
« Qui suis-je donc pour pouvoir bénir ou maudire
quelqu'un, et surtout un évéque? » Jean persista
jusqu'à ce que le vigneron se mit en oraison en
disant : « Seigneur Dieu, tu sais bien queje ne suis
qu'unindigneetun pécheur, et queje ne comprends
rien à tous ces troubles qui m'enveloppent.Dclivre-
moi de ce mal, parce qu'on me dit: C'est toi qui
as maudit l'évéque, et [son mal] n'est que la suite
de ta parole. J'aurais mieux aimé la mort, car je
ne comprends rien à tout ce qu'on dit de moi, »
Cela dit, l'évéque fut guéri. [On vit alors] les
épines se détacher de tout son corps; c'étaient
des épines semblables à celles des plantes. Et il
recouvra aussitót la santé.

CHAPITRE X.
Suite [οἱ fin] de l'histoire de Jean.

Ce méme évéque Jean, fils de Pharén, toutes
les fois qu'ii lui arrivait de se rendre chez le roi
des Arméniens, prenait volontiers prés de lui le róle
d'histrion, afin d'en obtenir quelque libéralité ,
car il était pétri d'avarice. Il se mettait à marcher
en présence du roi, à quatre pattes, et imitant le
chameau , il faisait entendre le cri de cet animal.
En faisant cela, il entremélait ses cris de mots tels
que : « Je suis un chameau, je suis un ehameau ,
je porte les péchés du roi , mettez sur moi les pé-
chés du roi, pour que je les porte. » Les rois, au
lieu de leurs péchés, mettaient sur le dos de Jean
des diplómes qui lui octroyaient des champs et
des villages. Ce fut ainsi que cet évéque, imitant
le chameau et portant les soi-disant péchés , ob-
tint des rois des Arméniens, des champs, des vil-
lages et des trésors, Ce Jean était tellement plongé
dans l'avarice, que πιὰ par cette passion, il ne
fit toute sa vie que des choses indignes [d'un évé-

que].
CHAPITRE XI.
De l'évéque Cyriaque (Guiragos).

L'évéque de Daik, Cyriaque, qui se nommait
aussi Schahag, était d'une piété exemplaire; se
confiant àla volonté de Dieu, il conduisait son
peuple daus la voie de la vérité et il gouverna
toute sa vie son évéché selon la volonté de Dieu.

310 FAUSTUS DE BYZANCE.

CHAPITRE XII.

De Zorlhovaz, évéque de Vanant.

Zorthovaz, évéque du district de Vanant, [était]
un homme 1nodeste, digne de Dieu et plein de
l'Esprit-Saint ; il agissait en tout comme un [vrai]
chrétien, et conduisait son peuple selon la vo-
lonté de Dieu. ; :

, CHAPITRE XIII.
Des évéques Dirig οἱ Moise.

Il y avait dans le district de Pasen deux évé-
ques : Moise et Dirig. C'étaient des hommes bons,
angéliques, saints, croyants et dignes d'étre les
élus [de Dieu]. Chaque jour de leur vie, tous
deux conduisaient leur troupeau de fidéles dans la
voie de Dieu. ;

CHAPITRE XIV.
De l'évéque Aaron (Arscharoun).

* . . " P» ὃ Ζ Ὁ
Vers ce temps-là, vivait en Arménie l'évéque
Aaron, homme célébre qui excellait dansla vertu ;

tous les jours de sa vie, il se montra un chef éclairé :

pour son peuple.
CHAPITRE XY.
Du grand évéque Asbourag.

Asbourag était le grand évéque des Arméniens,
homme saint, pieux , craignant Dieu et les hom-
mes, Il n'osa jamais reprendre qui que ce füt,
Doux, modeste, sobre, humble, bienfaisánt et
charitable, il passa toute sa vie en jeünant et en
priant Dieu, Seulement il portait des vétements
gamnis de rubans, à la maniére de Zavén.

CHAPITRE XVI.

Du saint et vertueux. Kint. qui, en ce temps-là, etait
chef des moines arméniens et vivait dans le désert
ow dans les monastéres.

Kint, originaire du district de Daron, avait été
disciple du grand Daniel. Aprés la mort de ce
dernier, il fut [nommé] chef des moines ; docteur
(vartabed) des ermites et de tous les anachorétes,
surveillant des monastéres et de tous ceux qui,
pour l'amour de Dieu, quittant le monde, ha-
bitaient le désert, les cavernes, les anfractuo-
sités des rochers, les crevasses de la terre, et mar-
chaient nu-pieds , n'ayant qu'un seul vétement,

errant dans les montagnes à l'exemple des bétes,
vétu des peaux de brebis et de chévres, réduit
àla misére, affligós , tourmentés, errant dans le
désert pendant le froid et la chaleur, endurant la
faim et la soif, se nourrissant d'herbes, de légumes.
et de racines, "elles furent les épreuves aux-
quelles ils se soumettaient tous les jours de leu
vie et, comme il est écrit : « Le monde n'était pas
digne de tels hommes. » 3
A l'exemple d'une troupe d'oiseaux, ils vivaient.
dans des trous de rochers et de cavernes, sansriem
posséder, n'ayant aucune propriété, se privant.
de nourriture , et n'ayant aucune sollicitude, (En.
les voyant, on était tenté de demander] : comment
le corps [humain] peut-il supporter tant [de pri-
vations ? Comme nous venons de dire], saint Kin!
était leur principal chef, et tous les gens du pays
des Arméniens lui donnaient le nom de vartabed,
Parmi ces anachorétes, il y en avait d'autres:
qui avaient été disciples(de Kint] et lui ressem
blaient entout; voicileurs noms: Vatchag, Ardoid'
Marakh et Tiridate (Dertad), qui avait été le com
pagnon de ces derniers, L'archidiacre du grand
pontife Nersés, aprés la mort de celui-ci , alla τ τὶ

joindre l'esaim de ces vartábed- anat
Mousché, jeune homme élevé par le saint Kint,.
marcha [aussi] sur les traces de son maitre; enfin.
le nombre de leurs disciples était grand; tous:
vivant d'une vie angélique. Cependant il n'es
pas donné à tout le monde de raconter les dé-.
tails de leur vie, :

Saint Kint était plein de l'Esprit de Dieu ; tous
ceux qui étaient avec lui opéraient, à son exemple,
de grands prodiges et des guérisons, au nom du
Seigneur Jésus-Christ, Visitant les pays lointains,
habités par les paiens, ils convertirent plusieurs
d'entre eux, en les conduisant à la connaissance
dela vie et dansle chemin de la vérité. Saint
Kint remplit plusieurs déserts d'ermites, plu-
sieurs villages de monastéres, rétablissant et af-
fermissant [en méme temps] la divine religion
parmi les hommes, Il avait lui-méme pour lieu
d'habitation le désert oà jaillissent les sources du.
fleuve Euphrate, C'est là que, dans les anfrac-.
tuosités des rochers qui jadis furent la demeure du
premier et grand Grégoire, qu'on nomme Osgi

tion. Saint Mousché ne le quittait jamais, tandis.
que les autres disciples de Kint visitaient sans -

*

SECONDE PARTIE.

HISTORIENS SYRIENS

TRADUITS EN ARMÉNIEN.

LÉROUBNA D'ÉDESSE, ZÉNOB DE GLAG-

ET SON CONTINUATEUR JEAN MAMIGONIEN.

e
"

€

n

3
T

LÉROUBNA D'ÉDESSE.

—————E

HISTOIRE D'ABGAR

ET DE LA PRÉDICATION DE THADDÉE,

TRADUITE POUR LA PREKIERE FOIS
SUR LE MANUSCRIT UNIQUE ET INÉDIT DE LA BIBLIOTHEQUE IMPÉRIALE DE PARIS,

PAR

JEAN-RAPHAEL EMINE

NU TOM S

INTRODUCTION.

Moise de Khoreéne mentionne, dans son Histoire
d'Arménie, un écrivain syrien du nom de Lé-

. roubna ou Ghéroupna , fils du prétre Apschatar,

contemporain d'Abgar Ouchama, toparque d'E-
desse, et qui florissait par conséquent dans le
premier siécle de notre ére. Cet écrivain avait

- étudié à fond les Annales des Temples, et avait

écrit l'histoire d'Abgar et de son neveu Sana-
droug , laquelle se conservait dans les archives de
la capitale de l'Osrhoéne (τὴ. Je ne saurais dire
sur quelle autorité certains critiques se fondent
pour prétendre que Léroubna était disciple de
Bardesane (2). Moise de Khoréne, qui est le seul
auteur qui parle de Léroubna, dont il avait lu

. le livre et auquel il a fait des emprunts assez no-

tables, n'en dit pas un mot, et la chronologie

S'oppose à ce qu'on puisse admettre que ces deux .

écrivains aient vécu dans le méme temps.

On croit généralement que. l'ouvrage original
de Léroubna est perdu ; et en effet, ni Assemani,
qui vivait au siécle dernier et qui connaissait si
bien les écrivains de sa patrie, ni les savants
modernes qui s'occupent de la langue et de la
littérature syriaques, n'ont rencontré jusqu'à pré-
sent de monuments historiques appartenant à
cet auteur, Cependant, il y a quelques années, un
docte mékhitariste de Venise, le P. Sukias Ba-
ron , qui avait été chargé de rédiger le catalogue
des manuscrits arméniens de la Bibliothéque im-
périale de Paris, eut un instant l'espoir d'avoir
découvertl'ouvrage de Léroubna. Il avait en effet
trouvé dans un Martyrologe, écrit en caractéres
onciaux,un document intitulé : « Lettre d'Abgar, »
et qui n'est autre chose que la prétendue corres-
pondance échangée entre le toparque d'Édesse
et le Christ, suivie d'une Histoire apocryphe de
lInvention de la croix et d'une relation de la
prédication de l'apótre Thaddée (3). A la fin de

(1) Moise de Khorene , Hist. d'Arm., 1. II, ch. 36.

(2) Allemand-Lavigerie , Essai sur l'École chret. d" É-
desse , p. 36.

(3) Anc. fonds arm., n? 88, in-f. contenant 142 articles.
— Le document en question s'étend depuis le f. 112 verso
jusqu'au f. 126 verso. — Cf. aussi Moise de Khoréene ,
Hisl. d'Arm., liv. II, ch. 30 à 34.

ce morceau, on lit qu'il fut composé par « Ghé-
poupnia (Zisez Ghéroupna), fils d'Anag, fils
d'Apschatar, seerétaire du roi,..... avec l'aide
d'Anna (Zisez Anan) confident du roi. » La cor-
respondance d'Abgar et.du Christ, ainsi que la
relation de la prédication de Thaddée, paraissent
étre en effet l'eeuvre de Léroubna, puisque Moise
de Khoréne raconte les mémes détails que ceux
que nous donne le manuscrit de la Bibliothéque
impériale ; seulementl' Histoire de l'Invention de la
croix, qui n'est pas dans Moise de Khoréne, est sans
aucun doute une composition bien postérieure,
due à un hagiographe ignorant qui l'a interpolée
dans l'écrit original de Léroubna. En effet, selon
le document en question, la découverte de la
croix du Christ serait due à une princesse nommée
Patronicia, femme de Claude, général romain et
césar de Tibére, qui serait venue à Jérusalem
au temps de cet empereur. Cet anachronisme
suffit pour démontrer que la narration de l'In-
vention de la croix, attribuée à Léroubna, est un
bors-d'euvre, qui retrace sous une forme un
peu différente, la découverte de la croix du Christ
par Héléne, mére de Constantin le Grand,

Les critiques arméniens, et notamment le
P. Karékin (1), n'hésitent pas à considérer le do-
cument qui nous est parvenu sous le nom de Lé-
roubna, dans le Martyrologe de la Bibliothéque
impériale, comme apocryphe d'un bout à l'autre.
Cependant je suis disposé à croire que la partie
de ce document, qui contient la prétendue cor-
respondance échangée entre Abgar etle Christ
et la prédication de l'apótre Thaddée, est bien
l'euvre de Léroubna. Toutefois je ferai observer
qu'en dehors de l'interpolation que nous avons
signalée, cet ouvrage a subi , sous la plume des
copistes, des altérations considérables et qu'il est -
facile de reconnaitre, en comparant les deux .
textes de Moise de Khoréne et du Martyrologe
dea Bibliothéque impériale. Un fait curieux à
signaler dans le document de la Bibliothéque
impériale, c'est que dans la lettre d'Abgar au

(1) Hist. de la littér. arm., en arm., p..82 et suiv.

315

. 316 INTRODUCTION.

Christ, il le qualifie de « grand médecin », tan-
dis que, dans Moise de Khoréne, le titre de mé-
decin est remplacé par ceux de « sauveur et de
bienfaiteur ». Léroubna était né paien, tandis que
Moise était un prétre chrétien; aussi la variante
s'explique aisément.

Le document de la Bibliothéque impériale a été
traduit sans aucun doute sur un ouvrage rédigé
originairement. en syriaque, On reconnait de
prime abord que le style appartient à la bonne
époque de la littérature arménienne, et que cette
version doit étre l'eeuvre d'un des savants inter-
prétes qui travaillérent à la traduction en. armé-

1
|
:
3
1

nien des Livressaints. En effet, le style du docu-
ment en question offre beaucoup d'analogies
avec celui des Évangiles qui, on le sait, remonte:
au cinquieéme siécle de notre ére. La traduction
francaise de la « Lettre d'Abgar », qui parait ici
pour la premiere fois, a été faite directementsur le.
texte arménien, par un éléve distingué du collége
Mourad de Paris, M. Jean Raphael Émine, qui
montre une aptitude remarquable pour les études

scientifiques, et promet de devenir un jour un.

érudit distingué dont s'honorera la congréga-
tion mékhitariste de Saint-Lazare de Venise.
vp

|

Lev. Aoc icum ese sura

2

ΤΠ ΒΨ,

*!
"Ὁ

e & T 7! VT
ΠΟΥ, c SR erg

ES MESH UR AG URHACUR ΠΤ Ce

LÉROUBNA D'ÉDESSE.

— e E ————

Accra Pr SEQUC e νων

E

LrrTRE p'AscAR, ΕΠῚ8 DE Maxova (1), nor ΡῈ rA
VILLE D'ÉpEssE, QUI EST ÜURRHA EN LANGUE SY«
RIENNE. : ;

— (Manuscrit de la Biblioth. Imp. de Paris; anc. fonds ar-

EET

mén.; n? 88. — Martyrologe; f. 112 v. et suiv.),
( Traduction faite sur le texte arménien.)

L'an 340 de l'ére des Grecs, sous les régnes de
Tibére, empereur des Romains et d'Abgar, fils de
Manova, roi de la ville d'Édesse en Mésopotamie

. de Syrie, la 32* année, le 12* jour du mois de

Dré, le roi Abgar envoya avec des lettres Ra-

.pihap (2) et Schamschagram (3), personnages

illustres et distingués de sa cour, et son confident
Anan, dansla ville d'Euothropolis (Éleuthéropolis) ;
appelée en langue syrierme Beth-Kouprin (4), vers
le grand et illustre Sabinus (Zi Marinus), [fils]
d'Eustorge (5), général de l'empereur, et gou-
verneur de la Syrie , de la Phénicie et de la Pa-
lestine, Ceux-ci lui apportérent une lettre rela-
tive à des affaires du gouvernement, et, lorsqu'ils
furent arrivés chez lui, Sabinus les recut avec
une grande joie et de grands honneurs; ils res-
térent vingt-cinq jours avec lui, Sabinus écrivit

(1) Manovaou Maanou est le nom que Dertys de Telmahr,
dans sa Chronique, donne à Arscham, pére d'Abgar; plus
loin, le nom de Maanou est remplacé par celui d'Ars-
cham. (Voy. p. 318.)

(2) Moise de Khoréne (II, 30) appelle ce personnage
Mar-Ihap, prince d'Agbdsnik ; l'orthographe véritable est
du reste rétablie quelques lignes plus bas.

(3) C'est la méme appellation que les Occidentaux ont
rendue 8018 la forme Sampsicéramus, Σαμψιγέραμοος (cf.
Ch. Müller, Fragm. hist. grac., t. 11, p. 502. — Mém.
de l'Acad. des Inscript., t. XXIII, 2* part., p. 334). —
Sampsicéramus était satrapedes Abahouni (Moise deKho-
rene, II,. 30).

(4) Beth-Kouprin était un village du canton d'Éleu-
théropolis, en Judée. (Reland, Palest., I, 3.)

(5) Moise de Khoreéne (IL, 30) nomme ce personnage
Marinus, fils d'Eustorge. Tibére l'avait nómmé coraman-
dant dela Phénicie. de la Palestine, de la Syrie et de
la Mésopotamie. — Il y eut aussi un gouverneur de la
Syrie qui s'appela Sabinus, au temps d'Auguste ; mais il
ne peut étre question de lui dans ce passage. (Münk , Pa-

lestine , p. 560-561.)

des lettres en réponse à celles que ces [messagers]
lui avaient apportées, et il les renvoya auprés du
roi Abgar. Ceux-ci prirent congé de lui et se di-
rigérent directement sur Jérusalem. Ayant vu une
multitude de gens qui venaient de loin pour voir
le Christ (car la renommée des merveilles et des
prodiges qu'il faisait dans tout le pays s'était
répandue au loin), Mar-Ihap, Schamschagram et
AÀnan, confident du roi, se joignirent à eux. Dés
qu'ils furent entrés à Jérusalem, ils virent aussitót
le Christ et furent grandement émerveillés , ainsi
que le peuple qui se trouvait avec eux. Ils virent
aussi les Juifs réunis par groupes et discutant sur
ce qu'ils devaient faire de lui. Les Juifs étaient trés-
tristes et. fort troublés, en voyantla multitude de
leurs concitoyens qui croyaient au Christ. Aprés
[que les messagers] furent restés pendant dix jours
à Jérusalem, Anan, confident du roi, écrivit toutes
les choses qu'il avait vu accomplir par le Christ,
et tout ce qu'il avait encore fait auparavant, alors
qu'ils ne s'étaient pas encore rendus à Jérusalem.
De là, ils s'en allérent, et étant arrivés dans la
ville d'Ourrha (Édesse), ils se présentérent devant
le roi Abgar leur maitre, et lui remirent la lettre
tellequ'ilsl'avaient recue. Aprés lalecture de cette
lettre, Anan raconta au roi tout ce qu'ils avaient
vu faire au Christ à Jérusalem. Anan lut ensuite
au roi ce qu'il avait écrit et apporté à la rési-
dence royale. Le roi Abgar, au comble de l'é-
tonnement, disait à ses principaux officiers et
aux princes de sa maison qui étaient présents :
« Ces actes ne sont pas ceux d'un homme , mais
d'un Dieu, car il ny a personne parmi les hommes
qui puisse ressusciter les morts, si ce n'est Dieu. »
Il voulait se rendre lui-méme en Palestine, pour
voir de ses yeux le Christ et toutes les merveilles
qu'il accomplissait , mais, comme le pays des Ro-
mains qu'il devait traverser, n'était. pas sous sa
domination, il resta chez lui pour ne pas donner
lieu à quelque contestation,

Aprés quoi, il écrivit une lettre et la fit porter
au Christ par son confident Anan. Celui-ci partit
d'Ourrha, le 14 du mois d'Arek, et entra à Jé-
rusalem le 12 du mois d'Ahégan, qui était un
mercredi. Il trouva le Christ dans la maison du

317

318

grand-prétre des Juifs, Gamaliel. I] lut la lettre
devant lui; elle était concue en ces termes :

« Abgar, fils d'Arscham (1), à Jésus, grand mé-
decin qui est apparu en Judée, dans la ville de
Jérusalem, salut. :

« Seigneur, j'ai entendu parler de toi et des gué-
risons que tu fais.Tu ne guéris pas avec des re-
médes et des racines, mais avec ta parole. Tu
rends]la vue aux aveugles, tu fais marcher les
boiteux, tu rends la santé aux lépreux et tu fais
entendre les sourds; tu chasses les démons et tu
ressuscites les morts; tu guéris par ta parole tous
ceux qui souffrent et tous ceux qui sont malades.
Lorsque j'ai entendu parler de ces merveilles ex-
traordinaires que tu as faites, j'ai compris et
j'ai cru que tu es Dieu, fils de Dieu, qui es des-
cendu du ciel et qui accomplis toutes ces choses.
A cause de cela , je t'ai adressé cette supplique,
afin que tu viennes vers moi, pour que je t'adore
et que tu me guérisses de mes douleurs et de ma
raaladie, comme je crois que tu en as le pouvoir.
J'ai aussi entendu dire que les Juifs se plaignent
de toi, te poursuivent et veulent te perdre. Je
possede une petite ville charmante et suffisante
pour nous deux, oü nous vivrons paisiblement. »

Jésus,fayant recu la lettre dans la demeure du
grand-prétre des Juifs, dit à Anan, confident du
rei : « Va dire à ton maitre qui t'a envoyé vers
moi : Heureux celui qui a cru en moi sans m'avoir
vu, ar il est ainsi écrit de moi : Ceux qui me
voient ne croiront point en moi, et ceux qui ne
ine voient pas y croiront. Sur ce que tu m'as
écrit de venir vers toi, et pourquoi j'ai été envoyé
dans ce monde ,' tout est accompli, Aprés quoi,
je retournerai vers mon Pére qui m'a envoyé, et
lorsque je m'éléverai-vers mon Pére, je t'enverrai
l'un de mes disciples pour qu'il te guérisse, toi et
tout le peuple qui est avec toi, et qu'il vous con-
duise à la vie éternelle. Que ta ville soit bénie et
que nul ennemi ne s'en empare à jamais. »

Anan, ayant entendu tout ce que Jésus lui avait
dit, peignit son portrait avec des couleurs pré-
cieuses, car il était peintre du roi, et il vint
lapporter et l'offrir au roi Abgar, son maitre.
Lorsque le roi Abgar vit le portrait de J ésus, il
le recut avec une grande allégresse et le placa
avec honneur dans l'appartement de son palais.
Anan lui raconta ensuite tout cé qu'il avait en-
tendu dire de Jésus. Aprés l'ascension du Christ

(1) Abgar, fils d'Arscham, le Maanou Sapheloul de
Denys de Telmahr, régna en Osrhoéne depuis l'an 5 avant
J.-C. jusqu'à l'année32 aprésnotreére, — Abgar, surnommé
Ouchama (le noir) par les Syriens, est appelé Monobaze
par l'historien juif Josephe.

LÉROUBNA.

dans les cieux vers son Pére, Thomas, l'un des |
douze apótres, envoya vers le roi Abgar Até -
(Thaddée), Puu des soixante-douze disciples. -
Lorsqu'Até arriva dans la ville d'Ourrha, il entra
dans la demeure de Doupia (Tobie), fils de Dou- -
pia le juif (1), qui était de la Palestine, et toute -

la ville fut remplie de cette nouvelle.

L'un des satrapes d'Abgar, nommé Abdiou, fils
d'Abdiou, qui était l'un des principaux de la -
ville et collégue du roi, se présenta devantlui et |
lui dit: « Voici qu'un ange est arrivé et est entró

ici, serait-ce celui que le Christ a annoncé en
disant : Je t'enverrai l'un de mes disciples qui te
guérira? Lorsque le roi Abgar eut entendu parler
d'Até, des prodiges qu'il faisait, des guérisons

remarquables qu'il opérait, il se souvint et crut

sincerement qu'il était celui auquel Jésus avait
fait allusion en disant : Lorsque je monterai aux

cieux vers mon Pére, je t'enverrai l'un de mes |

disciples qui te guérira. »

Le roi Abgar envoya chercher Doupia et lui
dit : « J'ai entendu dire qu'un homme puissant est
entré dans votre maison, amenez-le moi pour que

je puisse espérer une bonne guérison qui me dé- :

livrera de mes douleurs. » Doupia se háta le len-

demain de prendre l'apótre Até et de le conduire

en présence du roi. Até'savait qu'il possédait
dans son ccur la'force de Dieu, afin d'accom-
plir toutes ses volontés. Lorsqu'il eüt été introduit
chez le roi Abgar, et que tous les satrapes , les
princes et les grands se tenaient devant lui, Ab-
gar, dés qu'il fut entré, contempla sur le visage
d'Até une merveilleuse vision. Au méme instant
oüà Abgar apercut la vision, il se prosterna de-
vant lui, l'honora, et ceux qui se tenaient de-
vant lui s'en étonnérent, car ils ne voyaient pas
la vision dont Abgar seul avait été frappé. Ab-
gar dit alors à Até : « Réponds-moi sincerement
si tu es en vérité le disciple de Jésus le puissant,
fils de Dieu, qui m'envoya dire : « Je t'enverrai

l'un de mes disciples qui te guérira de tes maux
« Puisque

et te donnera la vie. » Até lui dit :
tu as cru d'avance en lui, il m'a envoyé vers toi ;
si tu crois en lui de tout ton cceur, tu obtien-
dras tout ce que tu lui demanderas... » Le roi Ab-
gar reprit : « J'ai cru en lui si sincérement que
j'ai voulu le rejoindre avec mes soldats et exter-
miner les Hébreux qui le crucifiérent; mais j'en

fus empéché à cause de la puissance des Romains,

car nous avions conclu un traité de paix avec
, l “41 1 .
lempereur Tibére, comme nos premiers an-

(1) Moise de Khorene (II, 68) dit que ce Tobie était
de la race des Bagratides.

NE κι

ail e

D

LETTRE D'ABGAR.

cétres. » L'apótre Até lui répondit : « N.-S, J.-C.,

ayant accompli les volontés de son Pére, est re-
tourné vers son Créateur et s'est assis avec lui au
milieu des gloires éternelles, dans lesquelles il
était dés le commencement. » Le roi dit: « Moi
aussi, je crois en lui et en son Pére, » L'apótre
reprit : « Puisque tu as cru de cceur et. d'esprit,

. jimpose mes mains sur toi, au nom de Celui en

qui tu as cru. » Αὰ méme moment, il imposa ses
mains sur le roi et le guérit du fléau de la ma-
ladie qui le dévorait depuis longtemps. Abgar
s'étonna et s'émerveilla beaucoup de voir que,
comme Jésus, il guérissait par la parole et sans
remédes, au nom de J.-C.

Quand Abdiou, fils d'Abdiou, vit que le roi
Abgar était guéri, il avanca ses pieds vers Até,
car il était goutteux, et Até, ayant imposé la main
sur lui, le guérit, et le mal disparut. Il faisait éga-
lement de grands miracles et des prodiges dans

toute la ville; il guérissait les maux [des habitants]

et toutes leurs maladies, et il accomplit devant
eux les plus grands prodiges. Abgar lui dit :
« Maintenant nous reconnaissons que tu fais ces
miracles par la force et le nom de J.-C., aussi
tous tes actes nous étonnent; nous te prions de
nous raconter la maniere dont s'effectua la venue
du Christ, son régne glorieux , les miracles qu'il
faisait et dont nous avons entendu parler et dont
toi et tes autres compagnons avez été les témoins, »
L'apótre Até répondit : « Je ne cesse de précher
que j'ai été envoyé ici pour enseigner et évan-
géliser tous ceux qui veulent croire comme toi.
Or, dés demain, ordonne d'assembler prés de moi
toute la ville etj'y sémerai la parole de vie ; je pré-
cherai devant tout le mondesur la venue du Christ,
comment elle se fit, sur le Pére qui l'envoya,
sur les mysteres glorieux qu'il enseigna au monde
et sur la vraie prédiction. Je dirai comment et
pourquoi il abaissa la personne et humilia la hau-
teur de sa divinité, en se revétant de notre hu-
manité, comment il fut crucifié de son plein gré,
comment il descendit chez les morts et affranchit
ceux qui étaient encore dans les liens; comment
il racheta les morts par sa mort, en descendant
lui seul et en rejoignant avec beaucoup d'autres
son glorieux Pére , qui était avec lui dés le com-
mencement , réunis ensemble dans une méme di-
vinité supréme. » Leroi Abgar commanda [qu'on

: donnát] à l'apótre Até beaucoup d'argent, d'or,

et de présents,

Até lui ditalors : « Comment pourrai-je prendre
ce qui ne nous appartient pas? car nous avons
fait l'abandon de tout ce que nous possédions,
selon l'ordre du Seigneur qui nous ordonna de

319
précher sans bourse et sans besace, en portant la
croix sur nos épaules et son Évangile dans tout
l'univers , Évangile dont tontes les créatures ont
été informées et se sont lamentées en sachant que
le Seigneur a été crucifié pour nous en vue de dé-
livrer tous les hommes. » Até raconta tous les
prodiges et tous les miracles du Seigneur devant
le roi Abgar, ses princes, ses satrapes, et devant
Augusta, mere d'Abgar, deScheghameth (Salomé),
£lle de Mihrtad, femme d'Abgar (1).

« Je [raconterai] les miracles étonnants qu'il ac-
complit , les prodiges divins qu'il opéra, son as-
cension vers son Pére dans le ciel, et la maniere
dont il faisait de grands prodiges, avec une im-
mense autorité, au moment de son ascension, [Je
dirai] que c'est avec la méme puissance qu'il gué-
rit Abgar et Abdiou, fils d'Abdiou, le second
personnage de son royaume. » Il leur montra de
quelle maniére il devait se manifester lors de la -
fin du monde, au moment de la résurrection à la
vie qui est préparée à tous les hommes, et il leur
indiqua la différence qui doit étre faite entre les |
brebis et les boucs, entre les croyants et les in-
fideles. Até leur dit : « La porte dela vie est
étroite, la voix de la vérité n'est pas retentissante;
à cause de cela , les fidéles sont peu nombreux,
et, comme le démon réside chez les infidéles, il y
a beaucoup de tromperies qui égarent les spec-
tateurs. Mais si ce n'était pas pour la bonne foi,
qui doit étre le partage de l'homme fidéle, que
N.-S. est descendu des cieux, a pris naissance,
s'est livré aux tourments de la mort, et nousa
envoyés pour que nous soyons ses prédicateurs et
ses évangélistes, lui que nous vimes et dont nous
avons entendu parler, pourquoi eüt-il agi de la
sorte et enseigné avec tant de hardiesse [sa doc-
trine]? Nous préchons avec conviction devant
tout homme, nous annoncons le véritable Évan-
gile; et non-seulement cela, mais ce qui a été
établi en son nom , aprés son ascension, nous le
démontrerons et nous le précherons à tous.

« Or, je vais vous raconter un fait qui se passa
au milieu d'hommes qui, comme vous, crurent
que le Christ était le fils du Dieu vivant, Une
femme appelée Patronicia, femme du général
Claude, que l'empereur Tibére éleva à la seconde
dignité de son empire, lorsqu'il s'en alla faire la
guerre aux Hispaniens (Espagnols) qui s'étaient ré-
voltés contre lui, à l'époque οὰ Pierre, l'un des

(1) Selon Moise de Khorene (II, 35) , la femme d'Abgar
se nommait Héleéne. Aprés la mort de son mari, ellé recut
la souveraineté de l'Adiabene, et mourut à Jérusalem, oü
elle fut enterrée.

320

disciples du Christ et chef des apótres, se trouvait
dans la ville de Rome, ayant vu les grands pro-
diges et les miracles qu'il accomplissait au nom
du Christ, renia le paganisme de ses péres et les
idoles qu'elle adorait, et crut en N.-S. J.-C.
Elle l'adorait et le glorifiaitavec ceux qui suivaient
Pierre, qu'elle comblait des plus grands honneurs.
Aprés cela, elle voulut voir Jérusalem et les lieux
σὰ s'accomplirent les grands miracles du Christ.
' Puis, partant sans plus tarder, elle quitta la ville
de Rome et vint à Jérusalem , avec ses trois fils et
une fille [qui était] vierge. A son entrée dans 1a
ville, tous les habitants vinrent au-devant d'elle
et on la recut avec de grands honneurs, comme
la reine et la maitresse de tout l'empire des Ro-
mains.

« Cependant Jacques, chef et directeur de
l'Église qui était bátie dans Jérusalem, ayant ap-
pris la cause qui amenait cette princesse dans la
ville, vint également et lui rendit visite, car elle
était descendue au palais du grand roi Hérode.
Quand la princesse l'apercut , elle le recut avec
toutes les marques de la plus vive allégresse,
comme Simon-Pierre, et il lui montra les guéri-
sons merveilleuses qu'il opérait comme Pierre,
Elle lui dit alors : « Montrez-moi le Golgotha
ou le Christ fut crucifié, le bois de la croix oü il
fut attaché par les Juifs, et l'endroit ou il a été
enseveli, »

« Jacques répondit : « Ces trois choses que Votre
Majesté veut contempler sont entre les mains des
Juifs, ce sont eux qui en sont les maitres; ils ne

. nous permettent pas d'en approcher, ni de prier
au Golgotha, ni à [l'endroit de]la résurrection,
et ils se refusent à nous donner le bois de la
croix, Là ne se bornent pas leurs mauvais pro-
cédés; ils nous persécutent cruellement pour nous
empécher d'évangéliser et de précher au nom du
Christ, et méme ils nous jettent souvent dans les
prisons. » La reine, en entendant ces paroles,
donna l'ordre d'amener en sa présence Zonia, fils
du prétre Anan, Athalie, fils de Caiphas, Juda, fils
d'Absalon, les principaux et les chefs des Juifs,
et elle leur dit : « Remettez entre les mains de
Jacques et de ses compagnons le Golgotha, le
lieu oü s'accomplit la résurrection, et le bois de
la croix du Christ, et que nul ne les empéche de
vénérer les Lieux-Saints, selon leur habitude. »

Ayant donné cet ordre aux prétres, elle se leva,
alla visiter les Lieux-Saints, qu'elle remit à la
garde de Jacques et de ceux qui l'accompagnaient.
᾿ * Aprés cela, elle entra dans le sépulcre et trouva
à l'intérieur trois bois de la croix, l'un de N.-S.
et les autres des deux larrons qui furent crucifiés

LÉROUBNA.

avec lui (1). Au moment de son entrée avec ses -
enfants dans le sépulcre, sa fille, qui était vierge, -
tomba et mourut sans souffrance ni maladie, et -
sans qu'il y eüt aucune cause apparente de mort. -
Quand la princesse eut vu sa fille expirer si subi-
tement, elle se mit à genoux et pria. dans l'inté- |
rieur du sépulcre, en disant ces paroles : « Dieu -
qui avez voué votre personne à la mort à la place -
des créatures, qui étes monté sur la croix en ce -
lieu méme pour délivrer tous les hommes, qui -
avez été placé dans ce sépulcre pour donner la |
vie à tous ceux qui étaient renfermés dans le -
tombeau, qui étes ressuscité comme un Dieu en -
vivifiant toutes les créatures, qui en ressuscitant -
avez rendu la vie à beaucoup d'autres, faites |
à présent, Seigneur Dieu de tous, que les paiens, 1
ainsi que les Juifs qui vous ont crucifié et foulé
aux pieds, venoncent aux erreurs que j'ai re- :
niées, aux idoles, aux images, et à la crainte
des divinités de leur paganisme. [15 se réjouiront
et se riront de moi, en disant que tout ce qui -
m'est arrivé est dá à ma renonciation au culte
des dieux que j'adorais et devant lesquels je me
prosternais, que j'ai confessé le Christ que je ne |
connaissais pas, et que je suis venue honorer les -
lieux de sa crucifixion et de sa sépulture. Si je

ne suis pas digne, Seigneur, de voir exaucer mes

priéres, parce que j'ai adoré vos créatures au

lieu de vous, ὁ vous, Seigneur, ayez pitié de moi

à cause de votre nom adoré, afin qu'il ne soit

pas blasphémé à présent pour la seconde fois,

comme.ila été blasphémé lors de votre cruci-

fixion. » Lorsqu'elle eut prié de la sorte et sou-

piré amérement , en se lamentant devant tous les

assistants , son fils ainé se présenta à elle, et lui

dit : « Écoutez, ma mére, ce que je vais vous dire. -
Je crois que la mort qui vient de frapper si su- -
bitement ma sceur n'a pas été une chose inutile ,

mais c'est au contraire un grand et étonnant mi- |
racle qui va servir à glorifier le grand nom du ]

΄

(1) Le récit de l'Invention de la croix, qu'un hagiographe ,
ou un copiste ignorant a interpolé dans l'écrit de Lé- -
roubna, est emprunté aux livres des écrivains ecelésias-
tiques qui racontent qu'Héléne , mere de Constantin le -
Grand , étant ágée de soixante-dix-neuf ans, se rendit à -
Jérusalem, atin d'aller honorer les Lieux-Saints. A son ar- -
rivée, elle fut étonnée de l'état déplorable oü se trou- -
vait le Calvaire, et ce ne fut pas sans de grandes difficultés
qu'elle parvint à découvrir le sépulere du Christ. En
fouillant aux environs , on trouva trois croix; les clous -
et l'inseription telle qu'elle est rapportée par les évangé- |
listes. Un miracle fit distinguer la croix du Christ. (Eusébe,
Vie de Constant., liv. HI, ch. 25 et suiv. — Théodoret,
1.1, ch. 17, 18, — Zosime, liv. IT, ch. 1. — Paulin, lett.
31. — S. Jéróme , lett. 58, t. I, p. 319.)

ELO colin Mui E ca Rad E

Christ et queceux qui le proclamérent et y crurent
e seront point méprisés à cause de cela. Puisque
bus sommes entrés dans ce sépulcre et que nous
avons trouvé trois croix, nous ne savons pas
1elle est celle de ces croix sur laquelle le Christ
.erucifié, Or, par la mort de ma sour, nous
pouvons savoir et connaitre quelle est la croix
τ Christ, car ie Christ a pitió de ceux qui croient
n lui, » Alors Patronicia , bien que trés-désolée
ce moment, réfléchit pour comprendre si ce
e son fils lui avait dit était vrai. Puis, s'étant
pprochée , elle prit une des croix et la placa sur
a fille couchée devant elle, Aussitót elle se mit
priéres et'dit ces paroles: « Christ, qui avez
üt tant de miracles et de prodiges en ce lieu,
ous avons appris et cru que cette croix est à
vous, Seigneur; que vous avez étendu vos bras sur
e et que vous y avez été attaché par des hommes
'riminels et audacieux : dévoilez-nous]la puissance
etla grandeur de votre divinité. Vous qui avez
)ris un corps et étes devenu homme , avez été
/tourmenté et crucifié, faites que ma fille rcvienne
à la vie, et votre nom sera glorifié lorsque son
àme rentrera dans son corps, et ceux qui vous
ont crucifié seront honteux, et ceux qui vous
adorent se réjeuiront. » Aprés avoir attendu une
'heure , aprés qu'elle eut prononcé ces paroles,
6116 mit de cóté la croix qui était sur le cadavre
et y placa une autre croix, Puis elle ditencore cette
priere : : « Dieu qui avez créé tout étre d'un re-

mot, Dieu qui avez répandu la vie sur tous les
hommes qui vous prient, ne repoussez pas la
|priére que nous vous adressons, Seigneur, et, si
| cette croix est à vous, montrez la puissance de
votre grandeur, comme vous le pouvez, pour que
Ana fille ressuscite,, se léve, et que les Juifs qui
" vous ont crucifié soient confondus, que les paiens
'qui adorent des idoles au lieu de vous adorer,
| que les fidéles et les vrais adorateurs vous remer-
'eient, en faisant retentir vos louanges devant
"ceux qui vous renient. » Ayant attendu encore
deux heures, elle enleva encore cette croix de
: dessus le corps de sa fille.

« Ayant pris la troisiéme croix , elle la placa sur
sa fille, et, tandis qu'elle élevait les yeux au ciel
et regardait en haut, en ouvrant la bouche pour
prier, tout à coup, en un instant, lorsque la
croix fut approchée du cadavre, sa fille revint à
la vie, se leva sur son séant et, en se redressant,
elle glorifia Dieu qui, avec sa croix, lui rendait
la vie. Patronicia, en voyant la maniere subite
- "dont sa fille était ressuscitée, fut terrifie, et, se
jetant la face contre terre, elle glorifiait J.-C.,

MAR APAS CATINA.

í LETTRE D'ADGAR.

gard et qui avez établi toutes les éternités d'un

321

en qui elle avait cru, et elle persévéra davantage
dans sa foi qu'il était réellement fils.du Dieu vi-
vant, Son fils lui dit : « Voyez, princesse, si ce

Tuiracle ne s'était pas accompli ainsi aujourd'hui,

peut-étre, n'en ayant point été témoins, nous
aurions abandonné la croix du Christ qui a reridu
la vie à ma seur, nous aurions pris l'une des
croix des larrons meurtriers et nous l'eussions
honorée. Mais dorénavant nous l'avons vue,
nous nous sommes grandement réjouis, et Dieu,
qui a accompli ce miracle, a été glorifié. »

« Ayant pris la croix du Christ, elle la remit à
Jacques, pour qu'illa gardát avec de grands
honneurs, et elle lui donna l'ordre de construire
un grand et splendide édifice sur le sommet de la
montagne oü fut crucifié le Christ et sur le sé-
pulcre oü on l'avait déposé, afin que ces endroits
fussent vénérés et devinssent des lieux d'ado-
ration pour tous les fidéles (1). Or, quand la
princesse vit que tous les habitants de la ville s'é-
taient rassemblés à la vue d'un si grand miracle,
elle ordonna à sa fille de lever son voile et de
laisser les insignes de sa naissance pour regagner
le palais oü elles étaient descendues, afin que tout
homme qui la verrait glovifiát Dieu.

« Cependant les Juifs et la inultitude des paiens
qui s'étaient réjouis et égayés à la mort de la
jeune fille s'attristérent beaucoup lors de sa ré-
surrection. Ils n'osaient pas dire que le miracle
ne s'était pas accompli ainsi, car ils voyaient
beaucoup de gens qui croyaient au Christ, et ils
étaient témoins de la quantité des miracles opérés
aprés son ascension par les apótres qui préchérent
l'Évangile, en bien plus grand nombre que ceux
qui avaient eu lieu en ce moment, La renommée
des grands prodiges des apótres arriva jusque
dans les pays les plus éloignés, et ce fut une grande
joie pour l'Église de Jérusalem, Dans les villes
d'alentour, eeux qui ne furent pas témoins de ces
miracles, ayant entendu ces récits, plorifiaient
Dieu de plus en plus.

« Quand la princesse quitta Jérusalem pour ren-
trer dansla ville de Rome, par toutes les villes oà
elle passait une foule de gens se pressaient autour
d'eile etla suivaient pour voir sa fille. Quand elle
entra à Rome, elle raconta devant le général
Claude tous les événements qui s'étaient passés.
Lorsqu'il eut entendu tous ces faits, il ordonna
d'expulser tous les Juifs du pays d'Italie, et par-

(1) Il est question dans ce passage de la construction
del Anastasis, c'est-à-dire del'Église de la Résurrcetion,
ou du St-Sépulere (Eusébe, Vie de Constantin, liv. I,
ch. 29 et suiv. — Socrate, liv. I, ch. 1. — Sozoméne,
liv. I, cà. 1. — Fleury, Hist. ecclés., liv. M, ch. 54.)

3 21

322

teut on racontait ce miracle, Cependant la prin-
cesse répéta aussi devant Simon-Pierre le récit
du miracle. Or tout ce que les apótres font, leurs

disciples le font également; ils préchent devant.

tout le monde, pour que ceux qui ne le savent
pas apprennent ce qu'a fait le Christ par notre
entremise , et que chacun glorifie son nom.

« Tout ce que j'ai raconté devant vous, [c'est
pour] que vous soyez convaincus, et que vous
croyiez combien le nom du Christ est grand pour
ceux qui croient véritablement en lui. Cependant
Jacques , chef de l'Église de Jérusalem, qui vit de
ses propres yeux ces miracles, les consigna dans
un écrit et le fit porter à ses collégues, à tous
les apótres, dans les pays et les villes qu'ils par-
couraient, Les collégues (de Simon), les apótres,
écrivirent et prouvérent à ce méme Jacques tout
ce que le Christ faisait par leur entremise, et ils
le lisaient et le racontaient au peuple. »

Lorsque le roi Abgar, Scheghameth (Salomé),
fille de Mihrtad, Pogra, Apethschmia et Scham-
schagram, Abdiou , Aghi et Parkaghapa, avec les
autres, eurent entendu ce récit, ils en furent trós-

joyeux et ils glorifiaient Dieu, en confessant tous |

le nom du Christ. Le roi Abgar dit à l'apótre
Até : « Je veux que tout ce que.nous t'avons en-

tendu raconter, tu le répétes devant toute la ville.

à haute voix, et chacun entendra la prédiction de
l'Évangile du Christ que tu enseignes; ainsi nous
connaitrons à fond et nous nous raffermirons
dans la doctrine que tu enseignes, et beaucoup
d'hommes sauront que j'ai véritablement cru au
Christ par la lettre que je lui ai adressée. Tous
sauront qu'il est Dieu et fils de Dieu, que tu esson
vrai et fidele disciple, et tu montreras par des
ceuvres sa puissance glorieuse devant tous ceux
qui veulent croire en lui, »

Aprés cela, le roi Abgar ordonna à Abdiou, fils
d'Abdi(ou], qui avait été guéri de sà maladie,
d'envoyer des hérauts pourconvoquer tous les ha-
bitants de la vilie, pour que tous les hommes et
les femmes, sans exception, se rassembldssent dans
un endroit appelé Deth-para, endroit trés-vaste
prés de la maison d'Avita, fils d'Abtekhé, afin
d'entendre la doctrine de l'apótre Até, comment
il enseignait, et au nom de qui et par quelle
puissance il guérissait et faisait des miracles et
des prodiges, Car, lorsqu'il guérit Abgar, il n'y
avait là que ses satrapes qui virent qu'il le rendit
à la santé par la parole du Christ, tandis que
beaucoup de médecins ne purent le guérir, malgré
toutes leurs peines; mais un étranger le guérit
par la seule parole du Christ.

Lorsque toute la ville, hommes et femmes, se

LÉROUBNA.

furent assemblés d'aprés lordre du roi, on y
voyait Avita, Ghappou, Khapés, Parkaghapa
Ghougoupalil Khosrov et Schamschagram, av
d'autres de leurs compagnons qui, comme eux,
étaient les premiers et les satrapes du roi, tout
son armée et beaucoup de gens de métiiss, 1

Les Juifs et les paiens qui étaient dans la vill
les étrangers des pays éloignés, les gens de Medz
pia, de Kharran , avec les habitants de la Méso-
potamie, étaient venus et se tenaient tous en foule
compacte pour entendre la doctrine de l'apótre:

Até, Ils avaient oui dire qu'il était disciple
Jésus qui fut erucifié à Jérusalem , et qu'il faisait.
des miracles et opérait en son nom de merveil-
leuses guérisons, Até commenca à leur parler . de
là: 50 δ᾿ νύν ἐστι" TET

Et Toisiqiie l'apótre Até eut exposé éxiiiéemendl
sa doctrine davant tous [les habitants] de la ville
d'Ourrha, le roi Abgar vit que chacun des cita-
dins était joyeux de la prédication de l'apótre ,
hommes et femmes tous ensemble, et ils lui di--
rent : « Le Christ qui t'a envoyé vers nous est vé--
ritablement Dieu. » Le roi lui-méme se réjouis--
sait dc plus en plus, il glorifia Dieu, car, comme
il l'avait appris du Christ, il voyait les prodiges et.
les merveilles que faisait VADO Até, au nom du.
Christ.

Le roi Abgar lui dit : « Comme i l'ai écrit au.
Christ dans ma lettre et comme il m'a répondu ,. 3
et comme aussi je l'ai compris de toi aujourd'hui,
je croirai de méme durant tous les jours de ma vie
et je demereurai fidéle [à ma croyance], en m'en:
glorifiant, car j'ai compris qu'il n'y a pas d'autre.
puissance au nom de laquelle il se fasse des pro-
diges et des merveilles que la puissance du Christ,
comme tu les accomplis en vérité, Or, désormais,
c'est lui que j'adore, moi et mon fils Maanou (2), :
et les reines Augusta. et Scheghameth (Salomé).-
Ainsi donc, là οὰ tu voudras, construis une église;
un lieu de réunion oü ceux qui ont cru et qui.
croient à tes paroles, comme l'a dit Notre-Sei 3
gneur, seront libres de l'adorer à toute heure."
Ceux qui voudront instruire et précher l'Évan--
gile recevront de grands présents, et ils n'au-:

— n y

(1) Léroubna expose longuement ici la doctrine de l'a»
pótre Thaddée, que nous n'avons pas jugé utile de re--
produire, car elle ne renferme aucun renseignement his- -
torique. Cependant l'apótre fait mention des divinités du.
paganisme édessénien, « l'idole Napou, Pel (Belus), Path-
nieagh (Patnikal), divinité adorée par les habitants de.
Kharran, Tartha , divinité des Apontiens (?), le Soleil , Ja
Lune et Aigle adorés par les Arabes. » Ces divinités sont
également mentionnées par Moise de Khorene (II, 27). —

(2) Le fils d'Abgar s'appelait Anané ou Rosas il
succéda à son pere. l'an 32 aprés J.-C.

ront d'autre occupation que leur ministére. Tout
ce dont tu auras besoin pour l'usage de l'Église,
e tele donnerai avec abondance. Comme ta pa-
role est puissante et répandue dans cette ville, tu
entreras chez moi sans te faire annoncer dans le
jalais d'honneur de ma royauté. » Alors le roi
Abgar se rendit dans son palais royal et il fut
rempli de joie , ainsi que les princes Abdiou, Kai-
mou, Schamschagram , Apouptou et Mihrtad.
Aprés tout ce qu'ils virent de leurs yeux et en-
tendirent de leurs oreilles, ils glorifiaient, la joie
dans le coeur, Dieu qui fit revenir à lui leurs es-
prits détournés.
- Kt lorsqu'ils eurent renié le paganisme qu'ils
pratiquaient et qu'ils eurent accepté l'Évangile
dn Christ, Até construisit [à Ourrha] une église,
t ils y offraient leurs vceux et leurs sacrifices,
jux et la multitude [des gens]de la ville, et là ils
orifiaient Dieu tous les jours de leur vie. Avita
et Parkaghapa, qui étaient les principaux et les
chefs de la ville et qui portaient des tiares, vin-
'ent trouver Até et lui demandérent des détails
sur la venue du Christ ; comment, étant Dieu, il
Yétait fait homme et comment [ses disciples]
pouvaient supporter l'éclat de son visage? Até

;dait le calme à leurs esprits. Sur tout ce que vi-
irent leurs yeux et que leurs oreilles entendirent,
let tout ce qui a été prédit par les prophétes,
touchant le Christ, il leur expliqua et ils accueil-
irent ses paroles avec candeur et avec. foi , et
"personne ne s'éleva contre lui, car les prodiges
qu'il faisait ne permettaient pas qu'on püt s'éle-
rer contre lui,

Mais Schavita et Apetnabon, les principaux de
ville, avec Béroze, Tangov et leurs compa-
'gnons, ayant vu les miracles de l'apótre Até, ac-
'*epterent sa doctrine, et détruisirent les temples
dans lesquels on sacrifiait à Aratchnassou (?) età
Bel, leurs dieux.

|. Dans le grand temple qui était au milieu de
-la ville , ils criaient en disant : « Il est véritable-
ament le disciple du grand docteur, de l'illumi-
"nateur glorieux dont nous avons entendu parler,
"touchant ce qu'il accomplissaiten Palestine. » Tous
"ceux qui croyaient au Christ, l'apótre Até les re-
"eevait et les baptisait au nom du Pére, du Fils et
du Saint-Esprit. Ceux qui adoraient les pierres
δὲ le bois venaient s'asseoir à ses pieds, pour ap-

des impuretés et des erreurs du paganisme. Les
Juifs instruits dans laloi et les prophétes, qui
- étaient marchands de toiles, consentirent à devenir
ses disciples, en avancant que le Christ est le fils

d LETTRE D'ABGAR.

Irepondait à leurs questions, les enseignait et ren- τ

prendre et étre conseillés par lui, pour s'éloigner-

393

du Dieu vivant. Cependant, ni le roi Abgar,
ni l'apótre Até, ne tourmentaient qui que ce soit,
en les violentant pour croire au Christ , car, sans
aucune menace , la seule force des miracles et des
prodiges les poussait à croire au Christ ; et toute
la Mésopotamie et les pays d'alentour recurent
avec empressement sa doctrine, Até, fabricant de
soie et de tiares du roi, Peghod et Parchghama,
Parcemi et leurs autres compagnons, se joignirent
à l'apótre Até. Il les accueillit, en les faisant par-
ticiper au ministére et à la doctrine........... (1)

On adorait [Dieu] dans l'église qu'éleva l'a-
pótre Até , sur l'ordre exprés du roi Abgar. [Les
disciples d'Até] étaient les administrateurs du roi
et des satrapes, en ce qui concernait les besoins de
l'Église et les aumónes à faire aux pauvres. Cepen-
dant beaucoup de gens du peuple s'asseinblaient de
jour en jour et venaient aux priéres et aux offices,
Tous étaient fortifiés dans la lecture de l'Ancien
et du Nouveau Testament , dans les écrits sur la
Trinité , et ils croyaient à Ja résurrection et à la
rédemption des morts. Ils entassaient leurs morts
dans l'espérance de la rédemption, et ils célé-
braient avec'allégresse les fétes de l'Église aux
époques déterminées. "Tous les jours, dans les
veillées de l'Église, ils faisaient des aumónes abon-
dantes aux malades et aux pauvres, selon la doc-
trine d'Até. Ils construisaient des églises autour
de la ville et beaucoup de gens étaient ordonnés
prétres par lui. D'autres, en grand nombre, arri-
vaient, sous le costume de marchands, des pays
de l'Orient et dela domination des lXomains, afin
de voir les prodiges àccomplis par l'apótre Até ;
ceux qui devenaient ses disciples recevaient l'or-
dination de la prétrise, et ils reportaient dans
leurs pays ses enseignements, En Assyrie et dans
leurs provinces, ils élevaient des maisons de
priéres en secret, par crainte de ceux qui ren-
daient un culte au Feu et à l'Eau.

Cependant Nerséh, roi d'Assyrie, ayant entendu
parler des actes qu'accomplissait l'apótre' Até,
envoya quelqu'un auprés du roi Abgar, pour lui
dire : « Fais-moi conduire cet homme quai fait des
prodiges chez toi, pour que je le voie, que j'en-
tende ses paroles, ou bien fais-moi savoir tout
ce qu'il a fait dans ta ville.» Le roi Abgar écrivit
à Nerseh , roi d'Assyrie, et il lui fit savoir toute
l'histoire des faits accomplis par l'apótre Até,
depuis le commencement [de sa prédication] jus-
qu'à la fin; il n'omit rien, lui faisant tout con-
naitre par écrit,

(1) Nous avons supprimé ici un passage dela doctrine
de Thaddée qui renferme des conseils aux ministres de
la nouvelle église.

21.

-

324

Lorsque Nerséh entendit (la lecture] de ce qui
lui avait été écrit, il en fut ravi et étonné, et il
souhaitait trés-ardemment de voir Até.

Abgar, ne pouvantpoint passersur les domaines
des Romains et se rendre en Palestine, afin d'ex-
terminer les Juifs qui avaient crucifié le Christ ,
écrivit une lettre et la fit porter à l'empereur
Tibére. Elle était ainsi concue :

« Le roi Abgarà mon maitre l'empereur Ti-
bére, salut.

« Commeje sais que rien ne peut étre caché àta
royauté, j'ai écrit à ta redoutable et immense
puissance que les Juifs, qui sont sous ta domina-
tion dans les contrées de la Palestine, se sont
assemblés et ont. crucifié le Christ, sans qu'il ait
commis aucun crime capital, [par jalousie] des
grands prodiges qu'il a accomplis, En effet, i] fai-
sait de grandes merveilles et de grands miracles,
et il ressuscitait méme les morts. A l'heure oü on le
crucifia, le soleil s'obscurcit, la terre trembia
et toutes les créatures furent saisies d'effroi et de
terreur, Et si ce phénoméne avait duré encore,
tout l'univers et tous les fils des hommes auraient
été anéantis, Or, ta royauté sait ce qu'il convient
d'ordonner contre le peuple juif qui a accompli
ce forfait, »

L'empereur Tibére écrivit et fit porter la ré-
ponse que voici au roi Abgar : -« J'ai recu la lettre
dictée par ton amitié, et on l'a lue devant moi, J'ai
su ce qu'ont fait les Juifs au crucifié, car l'éparque
Péghanos (1) m'en a écrit, ainsi que sur le juge
Pilate (?) (2). C'est la méme chose que ce que tu
m'as mandé, Comme jesuis actuellement en guerre
avec les Hispaniens (Espagnols) qui se sont ré-
voltés contre moi dans ce moment-ci , je n'ai en-
core pu tirer vengeance de ce peuple. Mais
je suis décidé, et quand j'aurai le loisir, j'ordon-
nerai de faire subir aux Juifs impies des cháti-
ments suivant la loi qu'ils ont enfreinte. Quant à
ce que le juge Pilate a fait dans tes domaines, je
lui ai infligé une punition, car je l'ai destitué ou-
trageusement, pour avoir enfreintles lois et ac-
compli les volontés des Juifs, en laissant crucifier
le Christ dans leur propre résidence. J'ai appris
du Christ qu'il ne méritait pas le supplice de la
croix et de la mort, mais qu'il était digne d'étre
honoré et adoré par eux, d'autant plus qu'ils
voyaient de leurs yeux tout ce qu'il faisait, Quant
ἃ toi, à cause de notre amitié et de notre solide
alliance, qui [existaient déjà du temps] de tes
peres, tu as bien fait de in'écrire à ce sujet. »

(1) Moise de Khorene (1I, 33) nous permet de rectifier
le nom de Pilate qui a été défiguré ici parles copistes.
(2) Ce membre de phrase a été altéré par les copistes.

LÉROUBNA.

Le roi Abgar ayant recu Ardétias, envoyé
lui par l'empereur Tibére, le renvoya avec
riches présents et des honneurs aussi grands
ceux avec lesquels on l'avait envoyé. Il parti
la ville dàOurrhaet se rendità Nouthigoutha (ἢ) ὁ
se trouvait Claude , le second de l'empire, et ὦ
là ils passerentà Aratice (?), car l'empereur Tibé
se trouvait dans cet endroit. Caius gardait les pay
qui étaient dans le voisinage de l'empereur.
Aratice raconta devant l'empereur Tibé
prodiges que faisait l'apótre Até devant le
Abgar. Quand on eut parlé de la paix et.
guerre, Tibére envoya et fit exterminer les p
cipaux d'entre les Juifs de la Palestine, en
bre considérable. Quand le roi Abgar eut com
cette résolution, il fut joyeux d'apprendre que|
Juifs avaient recu le chátiment qu'ils méritaien

Plusieurs années aprés, lorsque l'apótre A
eut construit l'église d'Ourrha, et qu'il l'eut oi
ganisée comme il lui convenait, il enseigna u
nombre considérable d'hommes des villes et d«
villages voisins ou éloignés. Il éleva de ποῦν
églises qu'il orna et organisa ; il y établit des :
tres, des diacres et des lecteurs, et il leur appri
les réglements du ministére , à l'intérieur comme
à l'extérieur. Ὁ

Aprés cela, l'apótre Até prit la résolutioi
d'aller précher dans les pays de l'Orient et €
Assyrie, d'y enseigner la nouvelle doctrine d
Christ et d'élever des églises dans toutes les prc
vinces et dans tous les villages de l'Orient. O
ayant convoqué tous les princes et le peuple qi
étaient dans la ville, il éleva à sa place, à la di-
gnitó d'évéque, le fabriquant de tissus de soie
Até, aux fonctions de prétre Péghod, et de di
Apchghama. Tandis que les satrapes et les p:
cipaux de la ville, Parkaghapa, fils de Zam
Mar-lhap, fils de Parschamscha, Snéga, fils de
driga (du patrice?), avec d'autres deleurs con
gnons, étaient rassemblés autour de lui , l'apó
Até leur parla en ces termes, ... .« .... « [1].

Le roi Abgar, avec les principaux satrapes i
son royaume, se levérent, etle roi rentra au pa
lais. Tous étaient attristés du départ et de l'
gnement d'Até. Abgar, fit apporter [au fabrica

« ma—
(1) Nous avons supprimé le discours prononcé par Thé
dée, qui est purement religieux ; seulement nous ὃ
rencontré dans ce discours un passage intéressant $
culte ancien des Édesséniens, que nous avons cru ufi
reproduire ici : « Prenez garde aux paiens qui ado
Soleil et la Lune, Bel et Napou, ainsi que les autres ch
qui sont dans 16 ciel et sur]a terre, et qu'ils appellent d
dieux; ce sont toutes choses créées parle Créateur pour
les besoins de Phumanité. .. .. E

de soieries Até, à Péghod età Apchghama], beau-
"oup de présents. Até, les ayant vus, envoya quel-
qu'un vers le roi Abgar, pour lui dire : « Je n'ai
jen pris de vous à mon arrivée, et je témoigne
que je me suis conformé à l'ordre du Christ qui
ἃ dit: « Ne prenez rien de personne et n'acquérez
rien dans ce monde. » Trois jours aprés , l'apótre
Até, ayant parlé de la sorte , recut le témoignage
de l'enseignement qu'il avait fait de sa doctrine
et de sa prédication devant tous les satrapes et les
princes [de la cour] du roi. 1] éleva les mains,
sé-mit en priéres et les bénit. Il se mit en route,
'suivi de toute la multitude. C'était un jeudi , le
ἡ jour du mois de Maréri. Son éloignement causa
in grand deuil et une grande tristesse dans toute
ài ville. Non-seulement les chrétiens pleuraient ,
mais, plus que personne, le roi Abgar était attristé
de son départ. Les chefs du royaume étaient éga-
"Jement plongés dans une profonde douleur; aussi
6 roi ne fit plus aucun cas de sa dignité royale
οὐ [sembla l' abandonner. Il ne mangea ni ne but
| durant tout ce jour; et, en versant des larmes
-améres, il reconduisit Até, suivi de toute l'Eglise.
Tous les habitants de la ville, le voyant ainsi, s'é-
"tonnaient de cette grande tristesse du roi. De
méme qu'on accompagne un mort, avec de grands
. henneurs, du respect et de la tristesse, on accom-
| pagna Até, qui s'en alla vers l'Orient pour pré-
| cher l'Évangile du Christ. Até, qui fut son dis-
; ciple, devint le chef, le directeur etl'héritier du

hi

|Siége de l'apótre Até, par la consécration. sacer-
| dotale qu'il recut de lui publiquement. Toute la
JMésopotamie et tous les pays de l'Orient se
"soumirent à Até, selon la doctrine qu'il recut de
. l'apótre Até. Car, en ce temps-là, Ourrha fut la
métropole de tous les pays du cóté de l'Orient;
| ee fut dans ses murs que fut d'abord préché l'E-
vangile du Christ, et là aussi fut bátie la premiere
église. Les habitants de tout l'Orient recevaient
- de cette ville leurs évéques consacrés, et ils se
' soumettaient eux-mémes, comme elle se soumit à
l'apótre Até. ..
᾿ς Quelques années aprés, le roi Abgar mourut et
| le tróne fut occupé par un de ses fils (1), homme
- méchant et pervers, rempli d'impiété, haissant ia
» paix et ne croyant pas à la doctrine de la prédi-
' cation .de l'Évangile. 11 envoya dire à l'évéque
Até qui était dans l'église et interprétait au peuple
les saintes Écritures : «.Fais-moi des tiares en or
'comme tu en faisais auparavant à mes péres. »
- Até n'y consentit pas, et renvoya le messager en

(1) Moise de Khorene (IL, 34) nomme 1e fils d'Abgar
Anané ou Ananoun. — Cf. plus haut, p. 322, note 2.

LETTRE D'ABGAR.

Ed

325

disant : « Je n'abandonne pasle ministére du
Christ qui m'a été confié par l'apótre Até, son
disciple. » Lorsque le roi vit qu'Até ne consentait
pas à faire ses volontés, il envoya [un homme]
qui lui brisa les jambes , lorsqu'il s'asseyait dans
l'église et interprétait [les Livres-Saints]. En

mourant, Até fit jurer à Péghod et à Apchghama:

« Mettez-moi dans cetie demeure, oü je meurs
pourla vérité et ensevelissez-moi ici. » Ainsi qu'il
avait fait jurer à Péghod età Apchghama, ceux-
ci se conformérent à son désir, On l'enterra en
avant de la porie du centre, au milieu des hommes
et des femmes. Le deuil fut grand et amer dans
toute l'Église et dans toute la ville, à cause des
événements qui venaient de s'accomplir. Un deuil
et une douleur semblablés eurent lieu, quand
mourut en martyr l'apótre Até, son maitre, [qui
périt] de la main des. impies habitant du cóté
de l'Orient (1).

Lorsqu'on éut brisé les jambes d'Até, il τη οὔτε
presque subitement et n'eut pas le temps de con-
sacrer Péghod. Celui-ci se rendit à Antioche et
recut l'ordination des mains de Sérapion, évéque
de la ville d'Antioche, qui l'avait recue lui-méme
de Zéprianos (2), évéque dela ville de Rome, qui
l'dvait recue de Simon-Pierre, qui l'avait recue
du Seigneur. Celui-ci fut évéque de Rome pen-
dant 25 ans du temps de l'empereur Tibére qui
régna 13 ans; car les régnes des rois, les lois
qu'ils édictent et les affaires dont on les entre-
tient. sont. cohsignés et gardés dans les archives.
De méme aussi dans la ville d'Ourrha , Ghépou-
pnia (Ghéroupna), fils d'Anag, fils d'Apschatar,
secrétaire du roi, a écrit tous les événements ar-
rivés à l'apótre Até, depuis le commencement
jusqu'àla fin, avec le concours d'Anna (Anan), con-
fident du τοὶ, et ils placérent [leur récit] dans les
archives oü l'on garde les livres, les lois royales,
les contrats de vente et d'achat et les actes parti-
culiers. Ces documents sont conservés soigneuse-
ment dans ces archives.

(1) Thaddée et Barthélemy furent martyrisés, au dire
des hagiographes, par ordre de Sanadroug, neveu d'Abgar.

(2) Le pape Zéphirin occupa le siége de Saint-Pierre de
l'an 202 à 218. I1 y à donc ici une erreur de nom qui
prouve que ce passage est, encore une interpolation due
à l'ignorance des copistes.

326

ΗΠ:

HisroigE. D'Ancan Οὐσηάμὰ ET ΡῈ SANADROUG.

(Extrait de l'Histoire de Moise de Khoréne, livre. Hf,
chap. XXVI à XXXVI.)

Ι. (Ch. XXVI.)

Régne d'Abgar [Ouchama]. — L'Árménie entierement
soumise au tribut des Romains. — Guerre avec les
armées d'Hérode. — Son neveu Joseph est tué.

Abgar, fils d'Arscham, monte sur le tróne la
vingt-quatriéme armée d' Arschavir, roi des Perses.
Cet Abgar était appelé 4eag-Aair (homme brave)
à cause de sa bonté, de sa sagesse, et surtout à
cause de sa haute stature, Les Grecs et les Syriens,
qui ne pouvaient bien prononcer son nom, l'ap-
pelaient Abgar. La seconde année de son regne,
toutes les provinces de l'Arménie δέπας tri-
butaires des Romains. Il parut alors un édit de
César-Auguste enjoignant, comme il est dit dans
l'Évangile de Saint-Luc, de faire un dénombre-
ment général. Alors des procurateurs rómains fu-
rent envoyés en Arménie, y apporterent l'image
de l'empereur Auguste, et la placérent dans tous
les temples. En ce temps-là naquit notre Sauveur
Jésus-Christ, fils de Dieu.

Dansle méme temps, Abgar et Hérode [Antipas]
se brcuillerent, parce qu'Hérode voulait que son
image füt placée à cóté de celle de César, dans
les temples de Arménie; Abgar s'y i inam D'ail-
leurs Hérode, qui ne cherchait qu'une occasion
pour attaquer Abgar, envoya une armée composée
de Thraces et de Germains, pour faire une incursion
dans le pays des Perses, avec ordre de traverser
les États d'Abgar. Abgar, loin de consentir, s'op-
pose [au passage de cette armée], en se fondant

sur lordre de l'empereur qui disait de la faire.

passer en Perse par le désert, Hérode indigné, et
ne pouvant agir par lui-méme , [tant il était] ac-
cablé de souffrances, en punition de sa coupable
conduite envers le Christ, comme le raconte Jo-
séphe, envoie son neveu Josepli, à qui il avait
donné sa fille, unie en premieres noces à Phérour
(Phéroras) son frére. Celui-là, à la téte d'une ar-
mée considérable, précipitant sa marche sur la
Mésopotamie , se présenta devantle camp d'Ab-
gar, établi dans la province de Pouknan , fut tué
dans le combat, et son armée fut mise en déroute.
Aussitót aprés, Yirode mourut, et Archélaüs son
fils fut nommé dynaste des J viti par Auguste.

|

LÉROUBNA.

de Moise de Khorene.

IL (Ch.XXVII.)

Fondation de la ville d'Édesse. — Court nena sur
race de notre Illuminateur.

Peu de temps aprés, Auguste mourut , et T
bére lui succéda comme empereur des Romain:
Germanicus devint César et conduisit à Rome le
princes (du royaume] d'Arschavir et d'Abgar qu i
ornérent son triomphe, à la suite de la guerre c
ils avaient fait périr le neveu d'Hérode. Abga
irrité médite des projets de révolte, et se pr
pore à la guerre. 1l éleva une ville sur le lieu oc |
cupé par le camp des Arméniens, à . l'endr oit
méme oü précédemment elle gardait le no
l'Euphrate contre les entreprises de Cassius, |
nouvelle ville fut appelée Édesse. Abgar y
porte sa cour qui étaità Medzpin, tous ses dieux
savoir : Nabok , Bel, Patnikal et Tarata, Mod bi:
bliothéques des coles attachées aux nl
aussi les archives royales. 1

Ensuite, Arschavir étant mort, son fils Ardas
chés régna sur les Perses. Bien que ce ne soit pa
l'ordre chronologique πὶ l'ordre : systématiqu
que nous avons adopté pour la rédaction de ce
annales, nous allons, — puisqu'il est questior
des descendants du roi Arschavir et d'Ardasché:
son fils, [auxquels la nation arménienne est re:
devable de la vraie croyance (1)], — pour fair
honneur à ces princes, les placer par anticipa:
tion prés d'Ardaschés, afin que les lecteurs sa:
chent qu'ils sont bien issus de la race du brave
[Arschag le Parthe]. Enfin nous noteronsl'époque
de l'arrivée en Arménie de leurs ancétres, le
Garénian et les Sourénian, de qui descendem
saint Grégoire et les Gamsarian, lorsque, suiva n
l'ordre des événements, nous atteindrons le régni
du roi sous lequel ils parurent (2). :

Cependant Abgar échoua dans ses pei di
révolte; des dissensions s'étant élevées entre s
parents "di royaume de Perse, il se mit en marchi
avec une armée pour apaiser et faire cesser
discorde.

III. (Ch. XXVII)

Abgar va en Orient et maintient. Ardaschés sur le
tróne de Perse. — IL réconcilie ses fréres de qu
sont issus uotre Illuminateur et ses parents.

Abgar étant allé en Orient, trouva sur le wón 1
de Perse Ardaschés, fils d'Arschavir, et les frére

(1) Ce qui est entre crochets ne se trouve que dam
deux manuscrits. ᾿
(2) Cf. le ch. suivant et le 885 du liv. 11 de l'Histoiri

E:

T A T

d'Ardaschis en lutte avec lui ; car ce dernier vou-
lait régner sur eux dans sa postérité , et eux ne
voulaient pas se soumettre à ses prétentions. C'est
pourquoi Ardaschés les cerne de toutes parts,
en les menacant de les faire mourir, La division
'égnait parmi leurs soldats , leurs parents et leurs
lliés; car le roi Arschavir avait trois fils et une
fille : l'ainé était le roi Ardaschés lui-méme, le
second Garén, le troisiéme Sourén, et leur sceur
appelée Goschm était mariée au général de tous
les Arik, choisi par leur pére Arschavir (1).

- Alors Abgar persuade aux fils d'Arschavir de
fairela paix, et stipule ainsi les conditions : Ardas-
chés régnera avec sa postérité, comme il le vou-

fréres arriveront au tróne, Aprés la descendance
régnante d'Ardaschés, ses fréres sont distingués en
"róis branches appelées : race de Garen Pahlav,

| race de Sourén Pahlav, et la race de leur sceur,
/Asbahabed Pahlav , du titre d'honneur porté par
| Son mari.

On dit saint Grégoire issu de la race de Sourén

Ἷ - Pahlav, et les Gamsarian de la race Garén Pahlav.
' Nous raconterons plus tard les circonstances de la
| venue de ces personnages, ne rappelant seulement
- dci leurs noms à cóté d'Ardaschés, que pour que tu
|saches que ces grandes races sont bien du sang
i 'de Valarsace, c'est-à-dire la postérité d'Arsace le
- Grand, son frére.

|. Tout étant réglé de la sorte, Abgar, muni du
| texte du traité, retourne [dans son royaume |,
. malade et en proie à d'intolérables douleurs.

IV. (Ch. XXIX.)

- Abgar revient d'Orient , et secourt. Arétas contre Hé-
: rode le tétrarque.

À son retour d'Orient , Abgar apprend que les
Romains le soupconnaient d'y étre allé pourlever
une armée. En conséquence, il expose aux pro-

| curateurs romains les causes de son voyage en
Perseetle traité signé entre Ardaschés ct ses fróres,
"Toutefois on n'ajouta pas foi à ses rapports,
car il. était calomnié par ses ennemis, Pilate, Ηό--
rode le tétrarque, Lysanias (Lousina) et Philippe.
Abgar s'étant rendu dans sa ville d'Édesse, se

(1) €f. plus haut, Agathange, pag. 114, note 1.

HISTOIRE D'ABGAR OUCHAMA ET DE SANADROUG.

327

ligua avec Arétas, roi de Pétra (des Pétréens),
lui fournit des auxiliaires sous la conduite de
Kosran Ardzrouni, pour faire la guerre à Hérode.
Celui-ci avait d'abord épousé la fille d'Arétas,
puis l'avait répudiée pour prendre Hérodiade, du

| vivant méme de son mari, circonstance pour la-

quelle 1] avait fait mourir Jean-Baptiste (Méguer-
dich). Ainsi la guerre entre Hérode et Arétas
éclata à causb de l'injure faite à la fille de ce der-
nier. Les troupes d'Hérode, brusquement atta-
quées, furent écrasées, gràce au concours des
braves Arméniens, comme si la divine Providence
eüt voulu tirer vengeance dela mori du Bap-
tiste (1).

V. (Ch. XXX.)

Abgar envoie à Marinus des princes, qui, à ceite occa-

sion, voient le Christ notre Sauveur, ce qui fut la
cause premiere de la conversion d'Abgar.

Vers ce temps-là, Marinus (2), fils de Storog
(Eusthorge), fut investi par l'empereur de la
charge de commandant de la Phénicie, de la Pa-
lestine, de la Syrie et de la Mésopotamie. Abgar
lui envoya deux de ses principaux officiers , Mar-
Ihap prince d'Aghdsnik etSampsicéramus (Scham-
schagram), chef de la maison des Abahouni, ainsi
qu'Ananus (Anan).son favori. Les envoyés se ren-
dirent dans la ville de Bethkoubin (3) pour faire
connaitre à Marinus les causes du voyage d'Abgar
en Orient, en lui montrant le traité conclu entre
Ardaschés et ses fréres, et en méme temps pour
invoquer l'appui de Marinus. [15 rencontrérent
ce dernier à Eleuthéropolis. Marinus recut avec
courtoisie et distinction les députés, et fit cette
réponse à Abgar : « Ne redoute rien de la part
de l'empereur, pourvu que tu acquittes régulié—
rement le tribut. »

A leur retour, les députés allérent à Jérusalem
pour voir le Christ notre Sauveur, attirés par Ja
renommée de ses 1iniracles. Devenus eux-inémes
témoins oculaires de ses prodiges, ils en firent
part à Abgar. Celui-ci, saisi d'admiration, crut
vraiment que Jésus était le fils de Dieu, et dit :
« Ces miracles ne sont pas d'un homme, mais
d'un Dieu! Il n'est personne ici-bas qui ait le pou-
voir de ressusciter les morts, si ce n'est Dieu! »
Abgar souffrait'par tout le corps de douleurs
aigués qu'il avait contractées en Perse, sept ans
auparavant, et les hommes n'avaient pu apporter
aucun soulagement à ses maux. ll fit porter une

(1) €f. Josephe, An/iq. Judatq., liv. XVII, ch. 6.
(2) Cf. plus haut , pag. 317. ;
(3) Cf. plushaut, pag. 317 et note 4.

328

lettre suppliante à Jésus, le conjurant de venir |

le guérir de ses douleurs. Cette lettre. était ainsi
concue :

VI. (Ch. XXXI.)

Leltre d'Abgar à Jésus-Christ , Sauveur.*

« Abgar, fils d'Arscham , toparque (prince du
pays), à Jésus, Sauveur et bienfaiteur [de l'huma-
nité] qui a apparu dans le pays de Jérusalem,
salut.

« J'ai entendu. parler de toi et des guérisons
opérées par tes mains, sans l'emploi des remédes
et des plantes. Car il est dit que tu fais que les
aveugles voient, que lesboiteux marchent et que les
lépreux sont guéris, Tu chasses les malins esprits ;
tu guéris les malheureux affligés de longues ma-

ladies ; enfin tu ressuscites les morts. Comme j'ai

entendu parler de toutes ces merveilles opérées
par toi, je n'hésite pasà croire, ou que tu es Dieu
descendu du ciel pour faire de tels prodiges, ou
bien le fils de Dieu, toi qui opéres de si grandes
choses. En conséquence je t'ai donc écrit, te sup-
pliant de daigner venir vers moi afin de me
guérir du mal qui me dévore. J'ai entendu dire
aussi que les Juifs murmurent contre toi et veu-
lent te livrer au supplice. Je possede une ville
petite, mais [dontle séjour 651} agréable; elle
suffira à nous deux. »

Les porteurs de ce message rencontrérent Jésus
à Jérusalem, événement confirmé par les paroles
de l'Évangile : « Quelques-uns d'entre les paiens
vinrent trouver Jésus ; mais ceux qui les entendi-
rent, n'osant rapporter à Jésus ce qu'ils avaient
entendu, le dirent à Philippe et à André qui ra-
contaient tout à Jésus, »

Le Sauveur n'accepta pas alors l'invitation qui
lui était adressóe, mais il voulut bien honorer
Abgar d'une réponse dont voici le sens :

LÉROUBNA.

VII. (Ch, XXXII.)

Réponse à la lettre d'Abgar, écrite par l'apótre Tho-
mas, d'apres l'ordre du Sawveur .** :

« Heureux celui qui croit en moi sans m'avoir
vu! car il est écrit de moi : « Ceux qui me voient
ne croiront point en moi; et ceux qui ne me
voient point, croiront et vivront. » Quant à ce que.
tu m'as écrit de venir prés de toi , il me faut ac--
complir ici toutes les choses pour lesquelles .j'ai
été envoyé, et, lorsque j'aurai tout accompli, je
monterai vers Celui qui m'a envoyé; et quand je
m'en irai, j'enverrai un de mes disciples qui gué—
rira tes maux, te donnera la vie à toi et à tous
ceux qui sont avec toi. » | 3

Anan, courrier d'Abgar, lui apporta cette.
lettre, ainsi que l'image du Sauveur qui se trouve:
encore à-présent à Édesse. 3

VIIL (Ch, XXXIII.)

Prédication à Édesse de l'apótre Thaddée. — Copi :
. de cinq lettres. [

Apres l'ascension de notre Sauveur, l'apótre |
Thoznas, l'un des douze, envoya un des soixante-.
dix disciples, Thaddée, dans la ville d'Edesse,
pour guérir Abgar et évangéliser selon la parole:
du Seigneur. Thaddée se rendit dans la maison de.
Tobie, prince juif que l'on dit étre de la race des.
Bagratides (Pakradouni). Ce Tobie, ayant été per--
sécuté par (1) Arscham, n'abjura pas cependant:
avec ses autres parents le judaisme, maisil en ob-
serva leslois jusqu'au moment oü il crutau Christ. -

(1) Deux msc., au lieu du mot khosial, qui veut.
dire « ayant fui ou évité » donnent la variante kAous-
chial, qui a la signification de « ayant été persécuté o
tourmenté ». Cette derniere acception doit étre préférée.
selon moi. à

* Eusinr, Hist. Ecclés., lib. L, ch. 13.

v , - , ^, , co x e
A6yapos τοπάρχης ᾿Εδέσσης ᾿Ιησοῦ Σωτῆρι ἀγα-
^ , , €
θῷ ἀναφανέντι ἐν τόπῳ Ἱεροσολύμων χαίρειν.
» " 1 m - e
Ηχουσαί μοι τὰ περὶ σοῦ xal τῶν σῶν ἰαμάτων;
« Υ , ed e
ὡς ἄνευ φαρμάχων xat βοτανῶν ὑπὰ σοῦ γινομένων.
€ , * Ὡς ^
Ὡς γὰρ λόγος, τυφλοὺς ἀναθλέπειν ποιεῖς, χωλοὺς
- Li ^ "
περιπατεῖν, xal λεπρὸυς χαθαρίζεις, xoi ἀχάθαρτα
^ aA NÉ Ἂς
πνεύματα καὶ δαίμονας ἐκύάλλεις, xol τοὺς ἐν μα-
, r4 , , Y M]
xpovocia βασανιζομένους θεραπεύεις, καὶ νεχροὺς
ἐγείρεις. Kod ταῦτα πάντα ἀχούσας περὶ σοῦ, κατὰ
- 264... ^ og EM Ὁ
νοῦν ἐθέμην τὸ ἕτερον τῶν δύο: ἢ ὅτι σὺ εἷς ὃ θεὸς.
καὶ χαταδὰς ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ ποιεῖς ταῦ i
i € ῥὰς ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ ποιεῖς ταῦτα » ἢ υἱὸς εἶ
του Uz0U ποιὼν ταῦτα, Διὰ τοῦτο τοίνυν γράψας ἐδεή-
* " , 1 M ἋΔν
θην cou σχυλῆναι πρὸς με, xai τὸ πάθος ὃ ἔχω, θε-

. σοὶ παράσχηται,

ραπεῦ σαι. Καὶ γὰρ ἤχουσα ὅτι ot. ᾿Ιουδαῖοι χαταγογ-
γύζουσί cou καὶ βούλονται χαχῶσαί σε. Πόλις δὲ pa--
χροτάτη μοι ἐστὶ xod σεμνὴ, ἥτις ἐξαρχεῖ. ἀμφοτέροις.,

ἘΚ Ἀῤγαρε, μαχάριος εἶ πιστεύσας ἐν ἐμοὶ μὴ
ἑωραχώς με, Γέγραπται γὰρ περὶ ἐμοῦ, τοὺς ἑωραχό--
τὰς με μὴ πιστεύσειν μοι, ἵνα οἵ μὴ ξἑωραχότες, αὐτοὶ,
πιστεύσωσι xoi ζήσωνται. Περὶ δὲ οὗ ἔτραψάς μοι
ἐλθεῖν πρός σε, δέον ἐστὶ πάντα δι᾽ ἃ ἀπεστάλην, ev».
ταῦθα πληρῶσαί με" xal μετὰ τὸ πληρῶσαι, οὕτως
ἀναληφθῆναι πρὸς τὸν ἀποστείλαντά με. Καὶ ἐπειδὰν.
ἀναληφθῶ, ἀποστελῶ σου τινὰ τῶν μαθητῶν μουν,
ἵνα ἰάσηταί σου τὸ πάθος, καὶ ζωὴν σοὶ xal τοῖς σὺν.

TOS

ΤῸ ΕΝ ὦ v»

HISTOIRE D'ABGAR OUCHAMA ET DE SANADROUG.

la ville. Abgar, en apprenant sa présence , dit :
« C'est bien celui au sujet duquel Jésus m'a
écrit, » et il le manda aussitót auprés de lui.
Eoque Thaddée entra , une apparition merveil-
leuse éclaira sa face at yeux d'Abgar, qui se
leva tout à coup de son tróne, tombala face contre
lerre et se prosterna devant l'apótre, Tous les
princes qui étaient présents, furent saisis d'éton-
nement, car ils n'avaient point remarqué la vision.
x Es-tu vraiment, dit Abgar, le disciple de Jésus à

jamais béni, qu'il m'a promis de m'envoyer, et.

peux-tu me délivrer de mes maux? Je le suis,
dit Thaddée; si tu crois en Jésus-Christ, fils de
Dieu, les voeux de ton ceur seront exaucés, »
— « J'ai cru en lui, reprit Abgar, et en son Pere ;
c'est pourquoi je voulais aller à la téte de mes
Moupes exterminer les Juifs qui ont crucifié Jésus,
si Je n'en eusse été empéché par la puissance ro-
maine,

Dés lors Thaddée se mit à évangéliser le roi et
[les habitants de] sa ville; puis, imposant ses
mains sur Abgar, il lui rendit la santé, 1] guérit
aussi un. goutteux appelé Abdiou, patricien de
la ville, trés-honoré dans la maison du roi, 1]
guérit encore tous les malades et les infirmes
de la ville, ettous eurent la foi. Abgar fut baptisé,

et avec lui, tous [les habitants] de la ville; les.

temples ddr faux-dieux furent fermés, et les statues
des idoles [ qui étaient placées] sur les autels et les
colonnes, furent dissimulées sous [d'épaisses nattes
de] roseaux. Abgar ne contraignait personne
par la force à embrasser la foi, mais de jour en
jour le nombre des croyants augmentait.

L'apótre Thaddée baptisa un fabricant de.

tiares de soie, appelé Addée, le consacra, l'établit
à Édesse et le laissa au roi à sa place. Ensuite,

ayant recu un édit du roi, qui exigeait que tous

écoutassent l'Évangile du Christ, Thaddée s'en alla
ouver Sanadroug , neveu (fils de la sceur) d'Ab-
gar, que ce prince avait établi comme chef du
pays et de l'armée.

Abgar se plut à écrire à l'empereur Tibére la
lettre suivante :

Lettre d' Abgar à Tibére.

« Abgar, roi des Arméniens, à son Seigneur Ti-
bére, empereur des Romains, salut.

« Je sais que-rien n'est ignoré de ta majesté ;
mais, comme ton ami, je te ferai encore mieux
connaitre les faits par écrit, Les Juifs qui habitent
dans les cantons de la Palestine ont crucifió Jésus,
sans péché, aprés tant de bienfaits, tantde prodiges,
tant de miracles opérés en leur faveur jusqu'à res-
susciterles morts, Crois-le bien, cene sont pas là des

—

399

effets de la puissance d'un simple mortel, mais ce
sont [des manifestations] divines, Au moment oü
ils l'ont mis en croix, le soleil s "obscurcit, la terre
fut éóbranlée jusque dans ses fondemeits: Jésus
lui-méme, le troisióme jour, ressuscita d'entre les
"norts et apparut à plusieurs [personnes]. Aujour-
d'hui, en tous lieux, son nom invoqué par ses
disciples, produit i plus grands miracles. Ce
qui m'est arrivé à moi-méme, en est la preuve
manifeste. Ta majesté sait. donc ce qu'elle doit
ordonner à l'égard du peuple juif qui a commis
ce forfait; elle sait si elle doit publier partout
l'univers l'ordre d'adorer le Christ comme le
Dieu véritable, Sois en santé.»

Réponse de Tibére à la lettre d'Abgar.

« Tibére, empereur des Romains, à Abgar, roi
des Arméniens, salut.

« On a lu devant moi ta lettre amicale, et on
t'adresse de ma part des remerciements, Quoique
nous ayons déjà entendu raconter ces faits par
plusieurs, Pilate, de son cóté, nous a officielle-
ment informé des miracles opérés par Jésus. C'est
ainsi qu'étant ressuscité d'entre les morts, plu-
sieurs l'ont reconnu pour étre Dieu. En consé-
quence, jai voulu moi aussi faire ce que tu
proposes; mais, comme il est d'usage chez les
Romains de ne pas admettre un Dieu [nouveau |
sur l'ordre du souverain seulement, tant que .le
sénat ne s'est pas réuni pour discuter l'affaire, j'ai
donc dü proposer l'admission de ce Dieu au sénat
qui l'a rejeté avec mépris, parce qu'elle n'avait
pas été examinée d'abord par lui. Toutefois, nous
avons donné ordre à tous ceux à qui cela con-
viendra, de recevoir Jésus parmi les dieux; et
nous avons menacé de mort quiconque parlera
en mal des chrétiens. Quant aux Juifs qui ont
osé crucifier Jésus, qui, ainsi que je l'ai appris,
ne méritait ni la croix, ni la mort, mais était
digne d'étre honoré et adoré, j'examinerai l'af-
faire quand j'aurai apaisé la révolte des Hispa-
niens, et je traiterai ces Juifs selon leur mérite, »

Abgar écrit encore une lettre ἃ Tibére.

« Abgar, roi des Arméniens, à son Seigneur Ti-
bére, empereur des Romains, salut.

« J'ai recu la lettre écrite de la part de ta ma-
jesté et je me suis réjoui des ordres émanés de
ta sagesse. Si tu le permets, mon avis est que la
conduite du sénat est ridicule; car, selon la raison,
c'est d'aprés le jugement des hommes que se con-
fore la divinité, Ainsi donc, si Dieu ne convient

pas à l'hoinme , il ne peut étre Dieu, car il faut

330 LÉROUBNA.

de toute nécessité que Dieu soit accepté par
l'homme. Donc, mon seigneur pensera qu'il est
juste d'envoyer un autre gouverneur à Jérusalem,
en place de Pilate qui doit étre chassé avec igno-
minie de l'emploi élevé oü tu l'avais appelé ; car il
a fait la volonté des Juifs et crucifié le Christ in—
justement et sans ton ordre. Je souhaite que tu
conserves la santé, »

Abgar ayant écrit cette lettre, en déposa la
copie avec celle des autres lettres dans les ar-
chives. llécrivit ensuite au jeune Nersés (Nerséh),
roi d'Assyrie, à Dabylone (sic).

Lettre d' Abgar à Nersés.

* Abgar, roi des Arméniens, à mon fils Nersés,
salut.

« J'ai recu ta lettre; j'ai brisé les fers de Béroze
et je lui ai remis ses offenses. Si cela te convient,
nomme-le gouverneur de Ninive. Quant à ce que
tu m'écris de t'envoyer ce médecin qui fait des
miracles et préche un autre Dieu supérieur au
Feu età l'Eau, afin que tu puissesle voir et l'en-
tendre, [sache que] ce. n'est point un médecin
selon l'art des hommes, mais qu'il est un disciple
du fils de Dieu, Créateur du feu et de l'eau , et
destiné à venir [évangéliser] les contrées de l'Ar-
ménie. Toutefois, un de ses principaux compa-
gnons, appelé Simon, est envoyé dans les contrées
de la Perse. Gherche-le et tu l'entendras, toi, ainsi

que ton pére Ardaschés. ll guérira tous vos.

maux, et vous conduira dansle chemin de la vie. »
Abgar écrit encore à Ardaschés, roi de Perse,
la lettre suivante,

Lettre d'dbgar à Ardaschés.

* Abgar, roi des Arméniens, à Ardaschés, mon
frére, roi des Perses, salut.

« Jesaisquetu as entendu parler de J ésus-Christ,
fils de Dieu, que les Juifs ont crucifié, qui est
ressuscité d'entre les morts et qui a envoyé ses
disciples par tout l'univers pour instruire les hom-
mes. L'un de ses principaux disciples, nommé Si-
mon, se trouve dans les États de ta majesté, Cher-
che-le, tu le trouveras ; il vous guérira de toutes
vos maladies, il vous conduira dans le chemin de
la vie, et tu croiras à ses paroles, toi, tes fréres et
tous ceux qui sont soumis à ton autorité. Il m'est
bien doux de penser que mes parents, selon la
chair, seront aussi mes parents et mes amis selon
l'esprit. »

Abgar n'avait pas encore recu la réponse à ces
lettres, lorsqu'il mourut aprés trente-huit ans de

reégre.

*

IX. (Ch. XXXIY.)

Martyre de nos Apótres.

Aprés la mort d'Abgar, le royaume d'Arménie E
se divisa en deux parties : Ananoun, fils d'Abgar, 3
fut couronné roi à Édesse , et son neveu (lefils de
sa sceur) Sanadroug [régna] en Arménie. Ce qui |
se passa de leur temps, a été écrit antérieurement E
par d'autres : l'arrivée de l'apótre en Arménie |
et la conversion de Sanadroug, son apostasie par. 1

crainte des satrapes arméniens, le martyre de

l'apótre et de ses compagnons dans le canton de. E
Schavarschan, appelé aujourd'hui Ardaz, ia pierre —
s'entrouvrant pour recevoir le corps de l'apótre, .
l'enlévement de ce corps par ses disciples, son in-
humation dans la plaine, le martyre de San- -
toukhd, fille du roi, prés dela route, l'invention 41

des reliques des deux saints, et leur translation
dans les grottes, faits relevés par d'autres [écri-
vains] avant nous, ainsi que nous l'avons dit,
et que nous n'avons pas cru nécessaire de rappeler
en détail. De méme aussi, ce qui a trait au mar-

tyre d'Addée, disciple de l'apótre à Édesse, or-- 3
donné par le fils d'Abgar, a été raconté par d'au- |

tres avant nous. i

Celui qui régna aprés la mort de son pére,
n'hérita pas des vertus paternelles, car il ouvrit
les temples des idoles , et retourna au paganisme,
Il envoya dire à Addée : « Fabrique-moi une
tiare en étoffe tissée d'or, comme celles que tu fai-
sais pour mon pere, » Il lui fut répondu : « Mes

mains ne fabriqueront pas de tiare pourle prince . '

indigne qui n'adore pas le Christ, Dieu vivant, »

Aussitótle roi chargea un deses gardes d'aller.

trancher les pieds d'Addée avec le glaive. Le sol-

dat étant venu et ayant vu le saint homme assis . -

sur le sióge doctoral, lui coupa les jambes
avec son épée, et aussitót le saint rendit l'esprit,
Nous mentionnons ce fait sommairement , parce
que d'autres l'ont déjà raconté.

Vint ensuite en Arménie l'apótre Barthélemy
qui fut martyrisé chez nous, dans la ville d'Arev-
pan (1). Quant à Simon, envoyé en Perse, je ne
puis pas rapporter avec certitude ce qu'il y fit, ni
oü il souffrit le martyre , parce que l'on raconte
qu'un Simon apótre fut martyrisé à Vériospora.

Est-ce vrai? et pourquoi vint-il là? Je l'ignore. Ἷ E
J'ai seulement noté ce fait pour que tusaches que -
je n'épargne aucun soin pour te dire tout ce qui —

est nécessaire.

(1) Cf. Indjidji, Arm. anc., pag. 509.

i

4
É
1
!
i
j
ὃ

HISTOIRE D'ABGAR OUCHAMA ET DE SANADROUG.

X. (Ch. XXXV.)

Régne de Sanadroug. — Les enfants d'Abgar mis à
mori. — La princesse Héléene.

Sanadroug étant monté sur le tróne, léve des
troupes avec le secours des braves Bagratides et
Ardzrouni, ses tuteurs, et va déclarer la guerre
aux fils d'Abgar, pour s'assurer la possession de
tout le royaume. Pendant qu'il était occupé de
cette expédition, et comme par un effet de la
divine Providence, la mort d'Addée par le fils

«"Abgar fut vengée; car une colonne de marbre,

— qu'il faisait ériger à Édesse sur le faite de son
palais, lorsqu'il était en bas pour diriger les tra-
vaux, — échappa des mains des ouvriers, tomba
et lui écrasa les pieds.

Aussitót un message des habitants de la ville

parvint à Sanadroug, lui demandant qu'il s'obli-
geàt par un traité, à ne pas les troubler [dans
l'exercice] du culte chrétien, et eux alors remet-
iront en ses mains la ville et les trésors royaux.
Sanadroug promit; rais ensuite il viola son ser-
ment. ll passa au fil de l'épée tousles enfants de
la maison d'Abgar, hormis les filles qu'il retira de
la ville pour les établir dans la province d' Hach-
diank. Quant à la premiere des femmes d'Abgar,
appelée Héléne, il l'envoya à Kharran, ville qui
lui appartenait, lui laissant la souveraineté de
toute la Mésopotamie, en souvenir des bienfaits
qu'elle avait obtenus pour lui d'Abgar.

Cette Héléne, pieuse comme Abgar son époux,
n'accepta point de résider parmi des idolátres, et
se reudit à Jérusalem au temps de Claude , à l'é-
poque de la famine prédite par Akab. Elle acheta
eu Égypte, avec ses trésors, une immense quantité
de blé qu'elle distribua aux pauvres, ainsi que le
rapporte Joséphe (1). Le tombeau d'Héléne, [mo-
nument| vraiment remarquable , se voit actuelle-
ment devant la porte de Jérusalem (2).

(1) Anliq. judaiq., liv. XX, ch. 2-4.

(7?) Joséphe, Antiq., XX, 4, 3. — Eusébe, Hist. éccl.,W,
12. — Pausanias (VIII, 16) parle de ce tombeau comme
d'une merveille.

334
XI. (Ch. XXXVL.) .

1G ville de Medzpin reconstruite. — Dénomination 1e ᾿
Sanadroug. — Sa mort.

De toutes les actions de Sanadroug, rien n'est
digne de souvenir que la reconstruction de la
ville de Medzpin; car cette ville ayant été ruinée
par uu tremblement de terre, Sanadroug la dé-
molit, la rebátit plus magnifiquement, l'entoura
d'une double enceinte de murailles avec des bas-
tions, et fit ériger au milieu [de la ville] sa statue
avec une seule piéce de monnaie dans la main,
ce qui signifiait : tous mes trésors ont été dé-
pensés à construire cette ville, et il ne m'est plus:
resté que cette seule [piece].

Mais pourquoi ce prince fut-il appelé Sana-
droug ? Nous le dirons : c'est qu'Odé, sceur d'Ab-
gar, voyageant en hiver en Arménie, fut assaillie
dans les monts Gortouk par un tourbillon de
neige qui dispersa tous les voyageurs, au point
que le compagnon iguorait oü son compagnon
avait été emporté. La gouvernante de Sanadroug,
Sanod, sceur de Pióurab Bagratide et épouse de
Khosran Ardzrouni, prit l'enfant qui était encore
tout petit, le placa sur son sein, et resta avec
lui sous la neige pendant trois jours et trois nuits, -
C'est delà qu'est venue la fable [qui dit] qu'un
animal d'une nouvelle espéce, merveilleux et de
couleur blanche, envoyé par les dieux, garda
l'enfant. Mais, d'aprés nos informations , voici le
fait : un chien blanc, qui était avec les [gens]
envoyés à la découverte, trouva l'enfant et la
gouvernante. Cet enfant fut donc appelé Sana-
droug, du nom de sa gouvernante , c'est-à-dire :
don de Sanod (1).

Sanadroug, monté sur le tróne la douzióme
année d'Ardaschés , roi des Perses , et ayant vécu
trente ans, mourut à la chasse d'un trait qui lui
traversa les entrailles, comme une punition des
tourments qu'il avait fait subir à sa sainte fille,
Léroubna, fils du scribe Apschatar, a recueilli tous.
les faits qui se sont passés du temps d'Abgar et
de Sanadroug et les a déposés dans les archives.
d'Édesse. :

(1) Le mot arménien dourk signifie « don »..

ἄς
É
*
*
3
E
i 4
x
£.

ZÉNOB DE GLAG.

HISTOIRE DE DARON.

TRADUCTION NOUVELLE.

INTRODUCTION.

Les-Arméniens rangent Zénob de Glag ou Klag
parmi leurs écrivains nationaux , bien que cet
historien soit d'origine sémitique et qu'il ait écrit
dans l'idiome syriaque. On sait du reste que
les auteurs qui ouvrent la série des historiens
nationaux de l'Arménie étaient pour la plupart des
étrangers, grecs ou syriens, et que leurs ceuvres,
bientót traduites dans la langue des enfants
d'Haig, furent regardées de tout temps comme
faisant partie du cycle littéraire arménien, Zénob
était Syrien et originaire de Olag, localité que l'on
croit avoir été située dans la partie méridionale
de la Syrie et dans le voisinage de la frontiéve
d'Égypte. Le nom de G/ag est une altération da
mot AalaAh, « chàteau ou forteresse ». C'est un

' ethnique qui se rencontre souvent dans les pays
habités par les peuples de race sémitique, et que
les Arméniens ont emprunté à ces derniers. On
trouve en effét Hrom-gla pour Roum-kalah « chà-
teau des Grecs », et le mot σία ou A/a, employé
seul, pour pert « cháteau » (x). Zénob quitta sa
patrie et vint s'établir à Césarée de Cappadoce,
οὐ saint Grégoire l'Illuminateur le rencontra
lorsqu'il arriva dans cette ville pour y recevoir
la consécration épiscopale des mains de Léonce,
Durant son séjour à Césarée, l'pótre de l'Ar-
ménie s'attacha Zénob qu'il emmena avec lui,
pour l'aider à achever la conversion des habi-
tants de ce royaume, dont beaucoup se mon-
traient encore hostiles à la religion du Christ, On
ignore à quelle époque Zénob fut consacré évé-
que; tout ce que l'on sait de lui, c'est que
Grégoire, aprés avoir jeté les fondements du
monastére d'Znnagnian ou « des Neuf-Sources »,
appelé aussi couvent de Sourp Garabed « saint
Jean Précurseur », lui en confia la direction. En
sa qualité de premier abbé du monastére des
Neuf-Sources, Zénob imposa son surnom à ce
couvent, qui est également connu sous la déno-
mination de « Couvent de Olag » (2). Zénob
resta pendant vingt années à la téte des religieux

(1) Cf. le Grand Dictionnaire des Mékhitaristes, v? Gia ,

qui cite plusieurs jautres exemples.
(2) Indjidji, Arm. anc., p.98.

de Sourp Garabed, à ce que nous apprend Jean
Mamigonien, continuateur de l'Histoire de l'é-
véque syrien et son trente-cinquiéme succes-
seur (1). Zénob mourut, à ce que l'on croit, vers
l'an 333 ou 324 de notre ére. Tels sont les seuls
renseignements que nous avons pu rassembler
sur la vie du premier abbé du monastére de Sourp
Garabed.

On croit que Zénob, qui vivait dans l'intimité
de saint Grégoire, remplissait, auprés de l'apótre
de l'Arménie, les fonctions d'historiographe ,

.ou ce qu'on appelait alors abréviateur, emploi

que nous avons vu souvent cité dans l'Histoire
d'Agathange. Zénob, dont e monastére était
situé sur les confins de l'Arménie et de la Syrie, à
peu de distance des contrées oü la foi chrétienne
fit sa premiere apparition en Osrhoéne, au temps
du toparque Abgar et de l'apótre Thaddée, écrivit
vraisemblablement sous la dictée et par ordre de
saint Grégoire l'histoire des luttes que le christia-
nisme eut à soutenir dans le canton de Daron.
Cette histoire est écrite sous forme de correspon-
dance. Dans la premiére lettre, saint Grégoire
remercie Léonce, évéque de Césarée, de lui avoir
envoyé les reliques de saint Jean Précurseur, et
l'informe des miracles qu'elles ont opérées, en dé-
truisant le sanctuaire de la statue du dieu indien
Kisané. Dans sa réponse à Grégoire, Léonce le
félicite des merveilleux changements accomplis
en Arménie, et l'engage à persévérer avec le
méme zéle dans son apostolat. La troisiéme lettre
est adressée à des religieux syriens qui se trou-
vaient à Constantinople et qui demandaient des
détails sur la conversion de l'Arménie à la foi
nouvelle. Cette lettre fut écrite, d'aprés l'ordre
de saint Grégoire, par Zénob qui se proposait de
raconter toute l'histoire des événements accom.
plis en. Arménie depuis la mort de ChosroésI*',
grand-pére de Tiridate ; mais il en fut dissuadé par
le saint Illuminateur, et il se contenta seulement
d'enregistrer les faits principaux qui s'accompli-

(1) Continuation de l'Histoire de Daron, par Zénob
de Glag, en arménien (Venise , 1852), p. 7.

335

336

rent avant la conversion du pays, en insistant
spécialement sur les derniers événements qui fivent
triompher en Arménie la foi du Christ. Cette
leitre de Zénob forme, à proprement parler, le
fond de son Histoire de Daron. C'est un docu-
ment précieux pour lequel l'évéque syrien a fait
usage de différentes sources aujourd'hui perdues,
telles que les ouvrages historiques de Bardesane
d'Édesse (1), les traductions d'un certain DBisiton,

INTRODUCTION.

l'auteur (1) et qui existait encore au dixiéme
siécle; etla seconde, qui est de beaucoup pos-
térieure, et qui différe notablement de la pre-
miére, dont quelques fragments nous sont par-
venus dans l'Histoire d'Oukhtannés d'Édesse (2).
La seconde traduction, la seule que nous possé-
dons actuellement, pourrait bien étre l'oeuvre
de Jean Mamigonien , continuateur de l'histoire
de l'évéque syrien, qui aurait modifié l'écrit ori-

ginal de son prédécesseur, pour mettre d'accord.
les récits de Zénob avec ceux d'Agathange et de
Moise de Khoréne. Au surplus, l'histoire de Zé--
nob, telle que nous la possédons, et celle de.
Jean Mamigonien qui écrivit au septiéme siecle, -
offrent les plus grandes analogies de style, et on.

et une histoire grecque du royaume des Heph-
thalites, livres qui n'existent plus aujourd'hui
et sur lesquels nous n'avons que les courts ren-
seignements que nous fournit Zénob.

L'histoire de Zénob, telle qu'elle nous est par-
venue, parait avoir subi de graves altérations.

On sait du reste que ces altérations des textes ori-
ginaux des ceuvres des plus anciens écrivains ar-
méniens, dont les écrits sont arrivés jusqu'à nous,
sont trés-fréquentes; et nous avons fait remar-
querailleurs (2) que lelivre d'Agathangeasubi des
modifications considérables qui ont compléte-
ment dénaturé l'oeuvre originale du secrétaire
de Tiridate. L'Histoire de Zénob n'a pas échappé
à ces remaniements, et il s'est produit dans l'écrit
qui nous est parvenu sous le nom de cet anna-
liste des changements trés-notables au point de
vue de la langue et dela vérité historique. Le
texte original de Zénob a été corrompu, les
mots et les tournures de phrases ont été déna-
turés et détournés de leur sens et de leur vé-
ritable signification, ce qui rend parfois trés-
obscure la pensée de l'auteur, quand elle n'est
pas complétement inintelligible (3).

Les critiques sont. divisés sur la question de
savoir quel est l'idiome que Zénob a employé
pour rédiger son Histoire. Si l'on considére la
nationalité de l'auteur, on ne saurait douter un

sait que la langue arménienne varie souvent
dans le méme siécle, au point de présenter les
plus grandes dissemblances. On peut donc croire

que si Jean Mamigonien n'estpas l'auteur de la se--

conde traduction de l'histoire de Zénob, il l'a du
moins revisée et modifiée complétement, afin que

la continuation qu'il a ajoutée aux Annales de

Daron n'offrit pas de différences d'idiome par

trop sensibles avec la premiére traduction armé-

nienne de l'ouvrage de son prédécesseur.

Il existe deux éditions de l'histoire de Zénob.

de Glag, avec la continuation de Jean Mami-
gonien, La premiere fut imprimée à Constanti-
nople en 1719; elle est assez défectueuse. La se-
conde a été donnée à Venise par les Mckhitaristes
de St-Lazare en 1843. Cette derniére édition a été
faiteà l'aide de cinq manuscrits appartenant à la
riche bibliothéque du monastére arménien de
Venise. M. Prud'homme a donné, dans le Journa
asiatique de l'année 1863, une traduction de
l'Histoire de Zénob, moins la continuation de Jean
Mamigonien, En publiant unetraduction nouvelle

seul instant que Zénob a d'abord écrit ses lettres
en syriaque; et, en effet, comme le titre de son
livre porte : « Histoire de Daron, traduite par Zé-
nob le Syrien, » on doit croire que cette histoire,
rédigée d'abord dans la langue maternelle de
l'auteur, fut ensuite traduite par lui en arménien.
Cependant on ala preuve qu'il a existé deux tra-
ductions arméniennes différentes de l'Histoire de
Zénob : la premiere, qui est contemporaine de

de l'Histoire de Daron, à laquelle nous ajouterons
celle de son continuateur qui est inédite, et que
M. Jean-Raphacl Émine a entreprise, nous nous.
sommes attaché à rendre aussi fidélement que.
possible le texte de l'évéque syrien qui, en beau--
coup d'endroits, donne lieu à des interprétations
différentes et présente de grandes incertitudes
qu'il est souvent difficile de dissiper.. ^ V. L.

. * A
(1) Sukias de Somal, Quadro della storia lett. di Ar-.
menia, p. 12. 1
(2) Hist. de la séparation relig. des Arm. et des -
Géorgiens ; en arm. ; Ms. dela Bibl. impériale de Paris, -
suppl. arm., n? 47, p. 68, 69, 93, 91.

(1) Cf. plus haut, p. 63 et suiv.
(2) Cf. plus haut, p. 99 et suiv.
(3) LeP. Karékin, Hisl. de la litt, arm.

; p. 124 et sulv.

220 84

V VAJ

Thr ute MPASRESIETR MOS en

MSS SSSIRHSSSORHIS SOR ETZA- ES

ZÉNOB DE GLAG,

ÉVÉQUE SYRIEN.

E.
$
t
T
E
E

Premiere lettre de saint Grégoire | P IHluminateur |
ἃ Léonce, ἃ Césarce (1).

« Àu Seigneur trois fois béni, honoré d'en haut
et vénéré par les hommes; au divin et saint pon-
"tife Léonce, archevéque dé la grande, célébre et
i -magnifique ville de Césarée, cette premiere lettre
(de la faiblesse de notre intelligence est adressée
Len reconnaissance de la sainte consécration que
-vous nous avez donnée (2), avec notre salut et
| piété, à votre gloire et à l'univers entier.
|. « Nous rendons d'éclatantes actions de gráces
. à Dieu qui, dans sa sollicitude paternelle, a ma-
- mifesté sa miséricorde au genre humain, en lui
. envoyant son Fils unique, qui a convoqué toutes
. les nations dans la Cité céleste, par la prédica-
- tion apostolique. Ce bienfait a été, pour ce pays,
-.Ja cause d'une gloire immense, car deux apótres
sont venus ici, dans cette contrée qui leur avait
- été désignée, conduits par la gráce et obéissant à
- l'ordre du Saint-Esprit (3). Quoique, de leur
| temps, le pays eüt repoussé la vérité, cependant
- la miséricorde divine a eu pitié de notre mi-
J sére, c'est pourquoi l'Esprit-Saint a opéré de nos
| jours des miracles que vous avez appris par le
- récit que nous vous en avons fait. En outre, nous

offrons par votre intermédiaire à Dieu d'autres ac-
- tions de gráces, et à vous particuliérement l'ex-
- pression de notre gratitude, pour avoir donné à
la terre d'Arménie le trésor de vie, le médiateur
entre Dieu et les hommes, les blues de saint
Jean-Baptiste (Meguerditch). L'Arménie se ré-
jouit de leur arrivée, avec la méme allégresse
. qu'autrefois le Jourdain de la venue du Christ.

I

(1) En Cappadoce.

(2) Cf. plus haut, Agathange, mist. de Tiridale, p. 170
οἵ suiv., ch. cxir et suiv.

(31 est fait allusion dans ce passage à la prédication
:des saints Barthélemy et Thaddée. — Cf. plus haut, Lé-
TOubna, p. 325 et 330.

MAR APAS CATINA,

337

HISTOIRE DE DARON.

Nonus vous faisons savoir, de source certaine, que,
de méme que par la descente du Christ dans
l'eau, la mort a été anéantie; ainsi, lorsqu'arri-
vérent ici [les reliques du saint], les portes de
l'enfer furent brisées. En effet, il y a en Arménie,
dans la province appelée Quatriéme-Arménie,
située aux frontiéres de la Troisiéme, dans la
chaine de montagnes du Taurus, [un territoire]
'd'oü un rameau, se détachant, se prolonge jus-
qu'aux portes de Pahl (Bahlav) en Perse (x).
Autour s'étend le domaine des Mamigoniens (2),
qui est riche en sites agréables et abondamment
planté d'arbres pour tous les besoins. C'est dans
ce pays que la mort habitait comme dans une
caverne, dans deux endroits différents.

« La mort s'était méme si solidement établie
dans l'un de ces endroits que, suivant une révéla-
tion du Saint-Esprit, ce lieu était réellement l'en-
trée de l'enfer. Les Indiens etles Perses l'appellent
les Neuf-Sources (Innagnian) (3). Les habitants
tenaient en grande vénération l'idole de Kisané
et son frére Témédre (4); aussi Satan y. avait-il
fixé solidement sa résidence. Nous avons ren-
versé l'idole de Satan, et déposé dans une cha-
pelle élevée sur ce lieu méme les reliques du
saint Précurseur (Garabed ) Jean et celles du mar-
tyr Athénogéne ( Athanakinés) (5). Ainsila mort
a été détruite avec sa puissance , et actuellement
Dieu y est honoré et adoré.

« Dans celieu des Neuf-Sources, j'ai laissé deux
hommes vivant [en Dieu], Antoine (Andon) et
Gronités, dont ton amitié a gratifié le pays d'Ar-

(1) Cf. plus haut, p. 23, note 1.

(2) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. IT, ch. 81,
85, et surtout Saint-Martin, Mém. sur TArm., Ü Ir,
p.23 et suiv.

(3) Indjidji, Arm. anc.,p. 99. — Cf. plus haut, p. 174,
note 2.

(4) Emin, Recherches sur le paganisme arm., p. 29
de la trad. francaise.

(5) Cf. Agathange, p. 174, S 142 et notes 1 et 2.

22

338
méónie, qui ont livré leurs corps vivants pour étre
érucifiés avec le Christ, pour la rédemption de
l'àme de ceux qui sont en vie; et je les considere
comme une perle d'un prix inestimable qui me
serait donnée. Confiant dans l'affection et la ten-
dresse que tu as pournous,je te supplie de m'offrir
uneautre personne en présent, car, si la moisson est
abondante, les ouvriers sont en petit nombre. Je
te conjure donc d'envoyer des ouvriers pour faire
cette moisson. L'un des moissonneurs que nous
désirons est Éléazar, l'autre, le frére de Jacques
le Syrien que j'ài emmené avec moi et consacré
évéque de la maison des Mamigoniens. Fais-le
donc partir avec d'autres ouvriers et particuliérc-
ment avec Timothée (Dimothéos) évéque d'Akten,
dont tu vantais toi-méme les connaissances lit-
téóraires ; il serait certainement d'un trés-grand
secours pour notre pays, étant aidé de tes priéres
et de tes conseils.

« Tu es un exemple par tes pénitences conti-
nuelles, tu es le précepteur de beaucoup de
gens ; par la gràce de Dieu, tu vivras avec l'aide
de nos priéres, pour un grand nombre d'indivi-
dus, dans le Seigneur. Amen ! »

Seconde lettre. Réponse à saint. Grégoire, de la
part de Parchevéque de Césarée, écrite à le-
poque de sa mort,

« Au bienheureux et divin seigneur, [mon]
frére.

« Nous avons recu ta sainte et gracieuse lettre
qui nous a rempli de la joie la plus parfaite, au
milieu de nos tribulations. Par suite de la tris-
tesse qui nous est survenue, nous étions dans
l'affliction, mais ta lettre de remerciments a
secoué notre paresse. Aprés l'avoir lue, j'ai
rendu gráces à Dieu de ce que, comme tu l'é-
cris, il n'a pas rejeté les nations du Nord, qui,
privées pendant longtemps de la vérité, regar-
daient comme des dieux les auteurs de leurs
égarements, selon qu'ils l'avaient appris de Satan,
l'ennemi dela vérité; car, marchant dans les té-
nébres, elles étaient exclues dela connaissance de
Dieu. Mais c'est à elles que s'appliquent ces pa-
roles du prophéte : « Le peuple qui est assis
dans les ténébres a vu la grande lumiere de la
connaissance de Dieu, » Quoique le Soleil de Jus-
lice (Jésus-Christ) eüt brillé depuis longtemps
déjà sur les créatures, tes peuples marchaient en
tátonnant à la lumiére du jour, comme en pleine
nuit. C'est pourquoi Dieu a jeté naguére un re-
gard sur eux et il est descendu pour les délivrer
du Pharaon incorporel. En effet, par les tour-

ZÉNOB DE GLAG.

ments que tu as endurés, tu es devenu supérieur
à Moise, puisque tu n'as pas épargné ton corps,
jusquà ce que tu les aies délivrés et conduits
au désert de Sinai, inaccessible aux bétes fauves
et d'oà étaient bannis les douleurs et les plaintes.

« Ainsi donc, puisque par toi le Soleil de Jus-
tice, le Christ, a brillé sur eux, et que tu as été
choisi pour remplacer les saints apótres, Barthé-
lemy et Thaddée (1), qui avaient été élus [les
premiers], souviens-toi de leurs travaux et suis
toujours leurs traces. Au reste, il n'y a pas de
raison pour cela, car le Seigneur qui les a don-
nés pour édifier et non pour détruire, a voulu que
toi, nouveau précurseur, tu ne fasses que com-
mencer à entrer dans ton pays d'Arménie. Inscris
aussi mon nom dans ton livre; mentionne-le,
pour que je recoive une part de bénédiction
aprés toi. |

« Voici un bon conseil que je te donne : à l'en-.
droit des Neuf*Sources, qu'on dit fertile en ex--
cellents fruits, construis üne habitation pour des
ruoines (2); tu les institueras sur le modéle des re--
ligieux de ce pays que tu as vus dans notre dio-
cése, et tu apprendras du bienheureux Antoine
les régles de la vie monastique, car il n'est infé-
rieur en rien au premier [Antoine]. Je pense que
cela te sera utile, car j'ai persuadé à Épiphane,
disciple du bienheureux Antoine, d'aller aux.
Neuf-Sources (3). Il emméne avec lui quarante
personnes vertueuses, pénitents couverts de ci-.
lices, de meeurs irréprochables, et morts pour le.
monde. Quand tu les auras recus, tu établiras
Épiphane comme leur supérieur et celui des au--
tres fréres. Puis rédige un réglement perpétuel, |
afin que personne, dans les bourgs ou dans les.
villages, à l'exemple de ceux d'Alexandrie, ne se.
construise chacun un temple au Seigneur et ne.
se crée une maison à part. Tu rassembleras dans.
le méme endroit cent personnes, tu leur assigne- |
ras de grands bourgs et de grands villages, pour.
subvenir aux besoins du couvent, afin que les.
moines vaquent uniquement à la priére et à la:
pénitence.

« Recommande aussi aux princes du pays;
d'orner les églises, d'aimer les pauvres et les.
moines, et de vivre dans la crainte de Dieu, Ne:
construis pas les bátiments de la chapelle pour:
servir d'habitation à tes moines, mais établis-y
des prétres et un chorévéque, assigne-lui des "

(1) Cf. plus haut, Léroubna, p. 325, 330.
(2) Cf. plus haut, Agathange, 176, $ 143. 3
(3) Cf. plus bas, Jean Mamigonien, Contin. de hist.
de Daron, ch. 1. — Épiphane succéda à Zénob de Glag -

comme abbé du monastére d'Innagnian. 4

ES TUR P

TOP ΨΥ TS, ES

HISTOIRE DE DARON.

lages et éléves-y des hópitaux pour les pauvres,
afin que ceux qui iront y chercher leur guérison
me murmurent pas comme autrefois ceux qui
portaient des offrandes et qu'on laissait dormir
à la porte du tabernacle (1): Accomplis tout cela
comme je. viens de te le dire.
- « En ce qui concerne les évéques Timothée et
Éléazar que tu m'as demandés avec insistance, ils
étaient déjà partis avant que tu eusses renversé
les autels des idoles et que tu nous eusses ré-
pondu. Éléazar a quitté en. fugitif son siége, à
«cause des intrigues des hérétiques, qui se sont
soulevés contre lui et l'ont banni sur le territoire
des Grecs (Romains). Quant à Timothée, j'ai ap-
pris qu'il était allé à Jérusalem , au sujet de la
araduction grecque de l'Évangile. Et moi, subis-
'sant les épreuves douloureuses de la mort, j'i-
.gnore encore combien de temps se prolongera
mon existence; c'est pourquoi je différe de
eur écrire, Mais toi, adresse-leur des lettres
pour leur faire connaitre les hommes que tu
as avec toi et les charmes de vos contrées,
Surtout, fais-leur l'histoire exacte de la guerre
que vous avez eu à soutenir contre les prétres
[idolátres] , quand vous vous étes séparés de
mous (2). Tu leur indiqueras aussi par un écrit
secret les endroits oü tu as déposé les reliques,
afin que, l'apprenant, ils ne se refusent pas à y
'eroire, pensant qu'elles n'ont pas encore été dé-
€ouvertes,

«Si, aprés cela, ils désirent savoir l'état de notre
"santé, [dis-leur que] nous sommes dans l'attente
de la mort et de la fin de notre existence.
"L'homme extérieur, en vérité, se décompose en
nous, mais l'homme intérieur commence à re-
prendre une vie nouvelle. Que le Seigneur Dieu
'vous accorde ce qui nous manque à nous-méme,
pour que vous puissiez conduire le troupeau qui
vous a été confié au bercail spirituel de la Sion
eéleste, et que, par là et par tes priéres, le Christ
étende sa miséricorde sur notre propre trou-
peau, et qu'enfin, quand le pasteur paraitra,
nous recevions, nous aussi, la récompense des
premiers ouvriers, Salut dans le Seigneur! »

Lorsque les messagers retournérent vers saint
Grégoire, ils nele trouvérent plus à Daron. Con-
tinuant leur route, ils traversérentle canton de
Haschdiank (3), et [arrivérent] dans la province
d'Ararat, à la ville de Vagharschabad. Là, mon-
trant cette lettre, ils la lurent au peuple, et aprés
qu'on en eut pris connaissance, tous, y compris

l

— (1)I Reg., 2, v. 22.
(2) Cf. plus haut, Agathange, p. 174, ch. cxv et suiv.
(3) Indjidji, Géogr. anc., p. 43.

339

le roi [Tiridate], furent saisis d'une profonde
tristesse, principalement à cause des persécutions
endurées par Éléazar et de son éloignement du
pays.

Saint Grégoire, de concert avec le roi et les
quatre princes investis de la garde des fron-
tiéres ( kaheretz ichkhank), écrivit à Éléazar, évé-
que de Nystra, et à Timothée, évéque d'Akten ,
la lettre suivante :

« Áu seigneur ( Éléazar ], aux fréres bien-ai-
més, aux ouvriers éloignés à cause de la parole
de vie, nous offrons le salut dans le Seigneur,
avec Tiridate et tous les princes.

« Celui qui entreprend de travailler à l'aeuvre
du Seigneur doit étre persécuté, parce que sa
prédication n'est pas accueillie par tout le
monde. C'est pour cela, comme nous l'appre-
nons aujourd'hui à votre sujet, que vous avez
quitté votre résidence et pris la résolution d'a-
bandonner vos amis et votre diocése, sans songer
à votre exil, Suivant votre résolution, vous étes
partis sans savoir oü vous alliez. C'est pourquoi
nous vous félicitons à cause de votre émigration,
mais nous croyons votre sagesse en défaut. En
effet, puisque vous saviez que le roi [d'Arménie]
est rempli de foi chrétienne et que le culte de
Dieu est en honneur dans le pays, pourquoi vous
étes-vous enfuis dans des lieux étrangers et loin-
tains, sachant surtout que dans tous les cantons
il y a besoin d'un évéque et de prétres? Plu-
sieurs se sont, il est vrai, réunis ici de différents
cótés; mais qu'est-ce que leur petit nombre
comparé aux six cent vingt cantons de l'Ar-
ménie? C'est à peine si, dans chacun, il se trouve
un prétre ou deux. Les jeunes gens du pays sont
encore des écoliers, et aucun d'eux n'est en état
de recevoir les ordres sacrés. Et vous, avec tant
de prétres que vous emmenez, vous vous étes
aventurés dans un long et lointain voyage, et
vous ne pensez pas à revenir dans ce pays qui est
le vótre.

« Nous vous conjurons donc dene pasnous aban-
donner, de prendre courage, et de vous háter
de revenir avec les messagers que nous vous avons
envoyés. Si vous venez, nous vous offrirons les
contrées d'Égéghiatz et de Hark. Quel que soit
l'endroit que vous choisirez pour résidence, il
sera à vous et à vos successeurs aprés vous, aussi
longtemps que nous vivrons, vous et nous. Si le
territoire des Mamigoniens vous convient et vous
plait, comme tu l'as manifesté autrefois, en me
demandant les Neuf-Sources, — comme c'estlà que
jai consacré ton frére [Zénob] évéque, et que.
gráce à ses instantes priéres, j'ai, changé le nom

22.

340
de cette localité en son propre surnom [de lag];
il a tellement de zéle pour le service du saint Pré-
curseur, qu'il a construit en pierre et en ciment
tous lesbátiments du couvent; et il ne me parait
pas disposé à le céder à qui que ce soit avant

sa mort; — il ne nous convient pas de le lui

óter, car ila travaillé seul et achevé lui-méme
l'église, dont je n'avais fait que jeter les fonde-
ments. Cependant, s'il céde de lui-méme, j'y
ajouterai de nouveaux villages. Dans le cas con-
traire, choisis dans le pays tout ce qui te con-
viendra. Le lieu qui te plaira le mieux est à toi,

et vous ne trouverez rien de notre part qui soit -

au-dessous de nos paroles. Salut dans le Sei-
gneur ! »

z Envoi de la lettre.

Les messagers, venus de Césaréóe, prirent la
lettre, la portérent à Édesse (Ourrha), puis à
Césarée (1), oix ils ne trouverent point [Éléazar].
De là ils passerent à Jérusalem oi ils ne le ren-
contrérent pas non plus, et ils apprirent, dans
cette ville, que tous les deux étaient partis pour
le pays des Grecs (pour Rome). Arrivés dans ce
pays, Éléazar était retourné dans la Mésopo-
tamie syrienne, pour la traduction des Douze
Prophétes. Victor (Pekdor), Anastase et Caius,
évéques d'Égypte (?) (2), ayant vu la lettre,
furent remplis d'une vive allégresse, parce qu'ils
voyageaient aussi sur. toutes les routes à la re-
cherche d'Éléazar.

Ils écrivirent aussitót une autre lettre sem-
blable et l'envoyérent à Timothée à Corinthe, en
l'appelant ainsi que le diacre Akhigos, person-
nage trés-instruit, et eux-mémes prirent le che-
min de la Mésopotamie. N'ayant pas rencontré
Éléazar [dans ce pays], ils retournérent à Jérusa-
lem, d'abord dans l'espoir de ly trouver, et
enfin, pour faire une enquéte sur la secte de Mé-
nandre (3) ; car, à cette époque; il existait encore
beaucoup de gens infectés de son venin. Quand
ils furent arrivés [dans cette ville], ils ne trou-
vérent point Éléazar. En ce temps-là, mourut le
patriarche de Jérusalem (4). Les fideles choisirent
Caius pour le remplacer et le consacrérent ar-

(t) En Syrie.

(2) Il faut. lire « de Syrie », car tous les évéques dont il
s'agit ici occupaient des évéchés en Syrie.

(3) Ménandre était chef d'une secte gnostique et se disait
envoyé de Dieu, afin de faire connaitre un bain magique
qui rendait les hommes invulnérables par les mauvais
Eons. — Cf. Fleury, Hist. ecclés., t. I, p. 276 et suiv.

(4) Quelques pages plus| loin, Zénob donne le nom de
ce patriarche qui s'appelait Symmaque. — Cf. p. 341.

ZÉNOB DE GLAG.

chevéque de Jérusalem. Quant à Victor et à
Anastase, ils retournérent à Césarée. Cependant
Éléazar, en revenant [du pays des Romains], ren-
contra en chemin saint Grégoire et Tiridate; ivre
de joie, il retourna avec eux à Rome. Aprés un
assez long séjour dans cette ville, saint Grégoire.
demanda une partie des reliques des saints Apó-
tres, la main gauche d'André l'apótre et celle de
l'évangéliste Luc. Les ayant obtenues, ils s'en re-
tournérent remplis de joie en Arménie. Tiridate
rcntra dans son royaume, dans sa ville de 'A-
rarat (1).

Saint Grégoire resta quelque temps à Daron,
ayant avec lui les reliques des saints Apótres, et
demeura vingt-cinq jours dans le couvent de
Glag, au lieu des Neuf-Sources et de l'idole Ki-
sané, oü zeposaient les reliques du saint Précur-
seur. Il envoya les princes de la maison des Ma-
migoniens à la recherche d'un lieu convenable
dans les montagnes. Ceux-ci cherchérent durant
plusieurs jours et retournérent sans avoir décou-
vert aucun endroit commode dans tous les can-
tons. Alors saint Grégoire recommanda à ses
prétres de faire des priéres le soir; lui-méme,
étant entré dans l'église, étendit les bras devant
les reliques des saints Apótres et sur le tombeau
du saint Précurseur, et adressa à Dieu cette
priére : |

« Seigneur, Dieu tout-puissant et miséricor-
dicux, qui commandes la justice et fais la charité,
qui tes souvenu du genre humain oublié de tes
miséricordes, qui ne t'es pas irrité pour toujours
contre lui et ne l'as pas complétement abandonné,
tu m'as ordonné dans le sacerdoce que je rem-
plis, et tu nous as donné le temps de payer la
dette de nos premiers péres qui ont résisté à la
prédication du saint Évangile. Tombés sous l'e
pire de la mort , du péché et de l'abime de 1
corruption, la mort, en s'emparant d'eux, les ὃ
tous enveloppés dans la malédiction et les ;
rendus dignes du séjour de l'enfer, et le malir
(Satan) les a engagés à persister dans le néant dt
l'erreur, comme ssi c'était la vérité. Mais tu nous
as accordé la gráce de connaitre ton nom et de
devenir les héritiers de ton royaume céleste, en
compagnie de tes saints apótres. Tu as fait la
paix avec ceux qui sont éloignés et ceux Ὁ i
sont proches, par la venue de ton Fils unique et
parla prédication des saints Apótres, qui se sont
partagé le monde entier pour y propager ΤῈ-
vangile, Plus qu'ailleurs, tu as accompli dans ce

pays les desseins de ta miséricorde par l'intera
S
d

(1) Cf. plus haut, Agathange, p. 189, $ 108. X

- diaire. du saint Précurseur qui s'est réservé, par
-- [la présence] de son corps, toute cette contrée.
' En outre, ta miséricorde a daigné habiter dans ce
- temple, dont ta providence m'a fait la gràÀce de
[jeter ici-méme les fondements, et dans lequel la
- base de notre foi demeurera solidement établie
- et iné6branlable jusqu'au dernier jour, quand, Sei-
- gneur, tu viendras le renouveler [sous une forme]
— incorruptible. C'est lui qui est l'intermédiaire
entre les ténébres et la vérité, et il sera assis à la
r droite de ton Fils unique, dans une gloire iné-
— narrable. Toi, Seigneur des armées, regarde du
- haut du ciel, ton éternelle demeure, et désigne-
i moi un lieu pour y faire reposer les reliques de
tes saints Apótres, dans cette terre, pour [célé-
j brer] les louanges de ta toute- puissance, l'honneur
i | de ta divinité et la gloire de la trés-sainte Tri-
᾿ mité, »

Lorsque saint Grégoire eut achevé de prier, un

. montrerai le lieu que le Seigneur ἃ choisi pour
— servir de. demeure aux saints. » Grégoire, le
- eceur rempli de joie, partit et emporta les reli-
| ques des saints Apótres, et il se rendit dans le
lieu. qui lui avait été indiqué par l'ange du Sei-
| gneur. Là, ayant prié, il fit préparer des ma-
| tériaux pour la construction d'une chapelle et y
|. déposa les reliques des saints Apótres qu'il avait
| apportées avec lui. Il établit en ce lieu douze
|! serviteurs de l'Église, et le donna à Éléazar, d'oà
τ Jui esi venu le nom de « monastére d'Éléazar » (1).
.— Saint Grégoire célébra une grande féte dans cet
- - endroit, le jour méme οὰ les restes des saints y
"furent déposés, en présence d'une multitude
-de peuple. On y opérait de nombreuses guéri-
sons.
En ce temps-là, Victor et Anastase, ayant ren-
- eontré à Constantinople (Pouzantia) plusieurs
' personnes .d'Aschdischad de Daron, qui étaient
' » venues dans cette ville, celles-ci leur racontérent
l'histoire de la premiére guerre soutenue par
-saint Grégoire à son retour à Daron, comment il
avait été attaqué avec les siens par les prétres
paiens, habitant le bourg de Kisané, ainsi que la
deuxieme guerré qui eut lieu entre Tiridate et le
. prince du Nord. En apprenant ces événements,
les Grecs furent émerveillés de la bravoure du
roi d'Arménie, et, en écoutant ce récit, Victor,

(1) Ce couvent, aussi appelé « monastéere des Saints.

- Apótres », est situé dans le voisinage de Mousch, dans le

Kurdistan oriental (Indjidji, Arm. ?od., p. 188-189). —

ΟἿ, aussi Vartan, Géogr., dans Saint-Martin, Mem. sur
PArm., t. 11, p. 430-531.

HISTOIRE DE DARON.

341
Anastase, Aquila et Marcel furent dans l'admira-
tion. S'étant donc arrétés quelques jours à Cons-
tantinople, ils adressérent à saint Grégoire une
lettre en ces termes :

« Àu saint, divin et glorieux patriarche de la
noble Arménie, salut dans le Seigneur!

« Saint patriarche, nous avons lu, dans la ville
des Romains (1), avec des sentiments de parfaite '
amitié et d'affection spirituelle, la lettre écrite
par ta main vénérable. Dans l'excés de notre joie,
nous avons rendu gráces à Dieu etnous avons été
sur le point de suivre tes envoyés; mais nous
avons été retenus par l'absence d'Éléazar qui
voyageait en Mésopotamie. Étant revenus du pays
des Romains [dans cette contrée], nous ne le ren-
contrámes point, Alors nousnousrendimes à cause
de lui et des Lieux-Saints de Jérusalem auprés de
saint Symmaque. Celui-ci étant mort, les fidéles,
inspirés par la providence divine, consacrérent
à sa place Caius comme patriarche de Jérusalem.
En ce moment, nous sommes à Constantinople,
parce que l'évéque d'Akten est allé en Égypte (2)
et essaye d'apaiser ceux qui nous ont exilés. Voici
ce qu'il nous écrit : « Les habitants d'Akten ont
remis leur ville entre mes mains, mais ceux de
Nystra ont refusé de me recevoir. Demeurez donc

. à Constantinople, pendant que j'rai dans une

autre ville. Voilà pourquoi nous différons notre
départ; car ton pays est loin, et notre mauvaise
santé et les voyages nous ont rendus impotents,
Victor souffre considérablement de la chaleur, et
le bienheureux Marcel a la vue trés-affaiblie.

« Nous te conjurons donc, bienheureux ouvrier
de Dieu, de donner l'ordre à l'un de tes prétres
de nous envoyer par écritle récit de votre voyage,
de votre arrivée dans tout le pays d'Arménie, de
la premiére guerre que vous avez eu à soutenir de
la part des prétres paiens du pays, celui de votre
second retour en revenant de Rome, et de la
guerre suscitée par les peuples du Nord. En ce
qui concerne les reliques que tu as apportées avec
toi, fais-nous connaitre oü tu les as déposées et
quels prétres tu y as laissés pour les garder; si
l'endroit en est connu de quelqu'un, comme plu-
sieurs le prétendent, ou .s'il ne l'est pas; oü tu
as laissé Gronités et Antoine, de la sainteté des-
quels se glorifient leurs églises; ce qu'est devenu
Épiphane leur disciple; enfin oà sont Éléazar et
Zénob [de Glag]. Nous te supplions de nous
écriretoutes ces choses fidélement, afin que, quand
nous irons trouver l'évéque Timothée, nous puis-

(1)Constantinople. — -
(2) Il faut lire : « sur les frontieres d'Égypte. »

342
sions l'en instruire, lui et les siens, par écrit. Tout
ceci est important pour nous, ne tarde donc pas.
Que la gráce du Saint-Esprit demeure sur ceux
qui croient fen Dieu !].»

Lorsque saint Grégoire eut pris connaissance
de cette lettre, il ordonna à Zénob le Syrien de
rédiger par écrit le récit exact de la premiére et
' de la seconde guerre, de faire connaitre l'endroit
exact oü avaient été déposées les reliques, com-
ment vivaient Antoine et Gronités, et oü ils étaient,
Quant à la description des vallées et de la mon-
tagne et aux hommes qui avaient provoqué
cette guerre, pour ne pas vouloir renverser les
idoles, « tu écriras, » dit-il , « ce qui les concerne,
en indiquant chaque chose en détail, et tu en en-
verras le récit. » Zénob demanda.à commencer
son histoire à la mort de Chosroés [I** le Grand]
(Khosrov), et de narrer, à partir de ce moment,
tous les fáits par ordre chronologique. Grégoire
n'y consentit pas, prétendant que ce qu'il avait
indiqué suffisait. « Il ne convient pas, dit-il, d'é-
crire une aussi longue histoire dans une lettre
adressée à des Syriens et de faire mention des
Arméniens, Envoie-leur seulement [le récit de] ce
qu'ils ont demandé. » Zénob obéit et se contenta
d'écrire aux évéques syriens le récit des événe-
ments accomplis sur leurs frontiéres.

Réponse de Zénob | de Glag] faisant connattre l'o-
rigine de cette histoire.

« Àu Seigneur [Victor], aux chers et bienheu-
ceux évéques, salut dans le Seigneur, et profonde
amitié de la part de Zénob, indigne serviteur de
votre sainteté et de celle des Arméniens.

« Lorsque la lettre écrite par votre main véné-
rable eut été lue devant le saint archevéque Gré-
goire, nous avons rendu grácesà Dieu avec une
joie inexprimable, de ce qu'il a fait cesser les per-
sécutions dans vos contrées, Sur-le-champ, il
donna l'ordre d'écrire et de répondre à chacune
de vos questions, Quelques-uns voulaient empé-
cher qu'on ne vous répondit, à cause de votre dé-
part, mais il n'en a pas tenu compte, et il a ou-
blié tout son. ressentiment pour ne se souvenir
que de vos explications.

« Ne méprisez pas ce récit, soit à cause de sa
briéveté, soit parce qu'Agathange ne mentionne
pas les faits qui y sont relatés; la cause est que
j'ai écrit avant lui (1). Si je n'ai pas raconté l'his-

(1) Ce passage est évidemment une interpolation que
le traducteur ou le continuateur de Zénob de Glag, Jean
Mamigonien, aura ajoutée au texte primitif, pour donner
plus de poids au récit de son devancier.

ZÉNOB DE GLAG. :

ἷ
1
toire des rois, c'est parce que saint Grégoire m'a.
prescrit de n'écrire rien de plus que ce que vous.
avez demandé, et qu'il a cru raisonnable de laisser
de cóté ce qui concernait les vaillants rois arsa-
cides de la maison d'Arménie, pour vous adres--
ser simplemént une lettre de réponse , lettre que.
saint Grégoire a intitulée lui-méme «Histoire des.
Syriens». Je prendrai donc votre demande pour.
point de départ de cette histoire.» Ὁ — ^ -

id malis

dfutas. χω ὃν,

Képonse de Zénob le Syrien, évéque, contenant Phis-
toire de la localité nommée les Neuf-Sources.
(Znnagnian) et de la guerre suscitée par Artzan.

- Wes

Pendant le cours de son régne, Chosroés. [e]
fils de Vagharsch (1), voulut vengerla mort d'Ar--
taban ( Ardévan), son. frére (2). La guerre ayant.
éclaté entre les deux rois, celui d'Arménie et.
celui de Perse, le combat s'engagea avec fureur,.
et le roi d'Arménie triompha. Pendant dix ans,
il dévasta le territoire perse qu'il s'efforcait de
ruiner, en portant partout l'extermination et l'es- '
clavage. Le roi des Djen (3) intervint, mais il ne.
put füire cesser son ressentiment et l'amener à.
faire la paix. Chosroéós vengea, par la famine et.
le glaive, la mort de son frére, mis à mort par le
roi de Perse (4). Sur ces entrefaites, un homme
du nom d'Anag, dela famille méme des Arsa-
cides (5), proposa au roi d'aller tuer Chosroés, ài
la condition qu'on lui donnerait comme récoms».
pense Pahl (Bahlav) de Parthie (Bardav). Le.
roi ayant accueilli cette proposition, le Parthe ne.
recula point devant le meurtre de Chosroés, Il.
partit donc en emmenant avec lui son frére, sa.
femme et ses enfants, et alla trouver Chosroés, en
simulant l'amitié et feignant d'étre exilé (6). A la.
fin de la seconde année [de son séjour en Armé-
nie], le roi manifesta le projet de faire une expé-:
dition en Perse. Un jour qu'ils étaient àla chasse, |
Anag prit à part Chosroés, comme s'il eüt eu un -
secret à lui communiquer ; puis, levant tout à coup
sur lui son épée, il étendit le roi mort à terre, -

PY"

"oc

(1) Cf. plus haut, Agathange, p. 114.
(2) €f. plus haut, Agathange, p. 114. E
(3) Cf. sur le pays des Djen ou Djénastan Vartan, -
Géogr. publ. par Saint-Mértin, Mém. sur lArm., t. 1L,
p. 436-437. [
(4) Cf. plus haut, Agathange, p. 115 et suiv. — Moise
de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. II, ch. 72-73. 3
(5) La race des Arsacides d'Arménie se divisaif em.
trois branches (cf. plus haut, p. 114, note). Anag-
appartenait à la branche de Sourén-Pahlav, qui avait —
émigré en Perse et s'était soumise à Ardschir. (Moise -
de Khorene, liv. II, ch. 71 et 74.) A
(6) Cf. plus haut, Agathange, p. 117 et suiv., ch. H, —
$ 12 et suiv.

'Anag et les siens périrent submergés dans les flots,
vant d'avoir pu gagner la Parthie. Quant au roi
de Perse , il érigea en féte le jour dela mort de

"Chosroés, et donna Pahl aux membres de la fa-

e nton d'Ardaz (1i) et s'était arrété auprés du
"tombeau du saint apótre Thaddée ; c'est là, à ce
[qu l'on raconte, que fut concu saint Grégoire
-[PIlluminateur], qui complétal'eeuvre de Thaddée.
"Pendant que Chosroés était en paix [avec la Perse],
homme nommé Pourtar, d'une famille dis-
"tinguée de la Perse, étant parti à la suite d'Anag,
"était venu jusqu'à Ardaz, d'oü il avait émigré en
- Cappadoce (Kamir). Étant venu à Césarée, il s'é-
| tait allié à une famille chrétienne, en épousant
une femme appelée Sophie, sceur d'un riche ha-
bitant du nom d'Euthale, Pourtar habitait depuis
L'un an cette ville, quand il emmena sa femme, et
reprit le chemin de la Perse. Euthale, qui le pour-
- suivait, le rejoignit dans la province d'Ararat. Ils
- s'étaient arrétés dans la ville de Vagharschabad, et
- Sophie avait été prise pour nourrice du jeune
- Grégoire. En sa qualité de gouvernante, elle éleva
- notre Illuminateur (2).
— Aprés avoir été frappé mortellement par Anag,
| Chosroés, qui respirait encore, prescrivit de passer
. au fil del'épée la famille tout entiére de l'assas-
sin. Pourtar, en apprenant l'ordre royal, entra
| précipitamment chez Okohi, femme d'Anag, en-
- leva Grégoire de ses bras etle donna à sa femme
Sophie. Son frére Sourén fut transporté à la
porte des Perses par ses gouvernantes, et il fut
| élevé auprés de sa tante (scur de son pére),
femme de Djévanschir (3), roi des Hephthalites.,
—— Devenu grand, il passa sur le territoire des Djen,
aprés la mort de Khosrovouhi, et y resta dix ans;
aprés quoi, il régna sur le pays pendant dix-neuf
|. ans (4). Plusieurs [auteurs] prétendent que le
frére de Grégoire est surnommé « le sage » (zkon)
* et l'appellent Jacques (5), mais c'est une erreur.
— Jacques était neveu (fils de la soeur) du pére de
. saint Grégoire, et le nom de sa mére était Khos-

:
|
᾿
,

409A

(1) Vartan, dans sa Géographie ( Saint-Martin, Mém.
t. II, p. (422-423), appelle ce pays Magou. — Cf. aussi
Indjidji , Arm. anc., p. 201.

(2) Moise de Khorene, liv. II, ch. 80.

(3) Selon Oukhtannes d'Édesse (Hist. de la sépar.
des Arm. οἱ des Géorg., ms. dela Bibl. imp. p. 68.9,
Khosrovouhi, scur d'Anag, était femme de Diran, fils
de Djévanschir.

(4) €f. Agathange, p. 121, ch. III, et note 2.

(5) Cf. plus haut, p. 218 et suiv., ce que dit Faustus de
Byzance, de saint Jacques de Nisibe, l'un des peres de
l'Église d'Arménie.

HISTOIRE DE DAROX.

313
rovouhi. Quand celle-ci fut morte, et que Diran
son pére eut perdu la couronne avec]a vie dans
un combat, de la main de Rekés roi des Lephni (1),
Jacques, avec sa soeur. Ásguetné, continua à ré-
sider dans le méme endroit. Au bout d'un cer-
tain temps, son neveu (fils de sa soeur) s'en alla
dansle pays des Goths (Keth) et y devint roi.
Plus tard, Tiridate, étant chez les Grecs, s'empara
de sa personne, car c'est lui qui fit la guerre
contre Dioclétien, roi des Grecs, ainsi que le ra-
conte Agathange (2). Si tu veux connaitre exac-
tement toutes ces choses, ὁ bienheureux Victor,
lis l'histoire du royaume des Hephthalites, éerite
en grec, ou [celle qui] traite du royaume des
Djen, que tu trouveras à Édesse , dans l'historien
Bardesane (Part).

Pourtar, ayant pris sa femme et le jeune Gré-
goire, s'en retourna à la suite d'Euthale, son
beau-pére, dans la province de Cappadoce. Il
envoya l'enfant à l'école et le fit instruire dans la
littérature et les langues syriaque et grecque.
Grégoire s'instruisait en méme temps dans la
piété. Lorsqu'il eut atteint l'Àpe de douze ans,
un homme pieux, nommé David, lui donna en
mariage sa fille Marie. Devenue mére de deux
enfants, dont l'ainé se nommait Verthaneés, et le
plus jeune Rhesdagués, [Marie] entra dans un
couvent de femmes, et son plus jeune fils suivit
un moine nommé Nicomaque (Niguimakos);
l'ainé demeura avec son gouverneur et se maria
dans la suite (3).

Cependant leur pére [Grégoire] se rendit au-
prés de Tiridate, pour payer la dette de son pére;
i| y resta jusqu'à ce que [Tiridate] eüt remplacé
le sien. sur le tróne. Comme il refusait de sacrifier
aux idoles, le roi le livra à d'effroyables tour-
ments, Enfin, ayant appris de la sceur du beau-
pére de Grégoire qu'il était fils d^Anag, l'assas-
sin de son pére Chosroés, Tiridate le fit jeter
dans une caverne profonde etl'y retint pendant
quinze ans. Au bout de ce temps, l'Arménie tout
entiére fut possédée par des démons, et le roi
lui-méme allavivreen compagnie des sangliers (4).
Par l'ordre de Dieu, ses satrapes allérent cher-
cher [Grégoire] et le ramenérent. Tiridate, étant
revenu, les réunit autour de lui, les garda cinq
jours en sa présence, sans manger, et écoutait
l'enseignement que préchait le saint. Ce fut le

(1) Il s'agit ici de Hratché ou Hertché, qualifié de roi
des Goths, par Agathange. (Cf. plus haut, p. 123, ὃ 18.)

(2) Cf. plus haut, p. 124-125. $ 20, et. note 1 de la
p. 125.

(3) Cf. Moise de Khorene, liv. II, ch. $89.

(4) Cf. plus haut, Agathange, p. 125 et suiv.

344
premier jeüne institué à l'époque de Grégoire.
Sylvestre l'adopta à Rome , et il fut observé par
Constantin lui-méme et par toutes les villes d'É-
gypte ; nous l'appelons « préliminaire » (aradcha-
vorkh ).

Lorsque les jours de leur jeüàne furent achevés,
l'apparence immonde d'un sanglier qu'avait pris
Tiridate s'évanouit, et les soldats qui étaient
possédés par les démons furent guéris (1).

Alors [Grégoire], commencant sa mission, leur
enseigna à élever des temples au Seigneur, et leur
dit: « Il faut faire venir des prétres pour vous
diriger.» Mais un ange du Seigneur leur persuada
de le prendre lui-méme pour pasteur (2). [Tiri-
date] sanctionna leur choix, lui donna des princes
et des soldats en grand nombre et l'envoya avec
cette escorte en Cappadoce, à Césarée, pour y
étre consacré par le saint archevéque Léonce (3).
Étant donc partis de Vagharschabad, ils traver-
sérent le canton de Pasen (4) et arrivérent au
village d'Érez, dans le canton. d'Égéghiatz, non
loin des idoles qui furent détruites par saint Gré-
goire (5). Ensuite ils se rendirent à Césarée. Là
il fut sacré par l'illustre archevéque Léonce, avec
de grands honneurs. [Léonce] le traita avec dis-
tinction (6) et lui fit présent des reliques du saint
Précurseur Jean et du martyr Athénogéne ( Atha-
nakinés),

Qui donc avait apporté à Césarée les reliques
du Précurseur? Ce fut Jean l'Évangéliste qui,
étant dans l'ile de Patmos, vint à Éphése et passa
ensuite à Jérusalem, οὐ, parun effet dela provi-
dence divine, il découvrit son tombeau. Jean
enleva pendant la nuit le saint corps du Précur-
seur, et le donna à l'évéque Polycarpe son dis-
ciple, pour le transporter à Éphése , dans l'église
qu'il avait lui-méme élevée sous l'invocation de
la Sainte-Mére de Dieu. Aprés la mort de l'Évan-
géliste, les saintes reliques du Précurseur res-
térent à Éphése jusqu'au temps de l'empereur
(roi) | Trajan] Déce. Sous le régne de ce dernier,
siégeait à Éphése un disciple d'Agténus (7), Fir-
milien (Pharmélos), qui, ayantété banni de cette
ville, vint à Césarée, emportant les reliques en-
tiéres du saint Précurseur, à l'exception du chef.

(1) Cf. plus haut, Agathange, p. 154 et suiv., $ 109 et
suiv.

(2) Cf. plus haut, Agathange, p. 170, $ 136.

(3) Cf. plus hant, Agathange, p. 170 et suiv., ch. cxi.

(4) Cf. plus haut, p. 45, note 1.

(8) Cf. plushaut, Agathange, p. 167, $ 133.
ς ve plus haut, Agathange, p. 171 et suiv., ch. cxi,

(7) 11 s'agit d'Origeéne qui fut le maitre de Firmilien.
( Moise de Khorene, II, 75. — Vies des Saints, 11 aoüt.)

ZÉNOB DE GLAG.

Illes déposa dans une étoffe de lin immaculée.
non secrétement, mais en face de tous, et elles
demeurérent dans le méme endroit jusqu'au régne
de Dioclétien. "ἢ

Lorsque saint Grégoire alla. trouver Léonce,
archevéque de Césarée, pour étre sacré par lui,
il lui demanda, à plusieurs reprises, [de lui donner i
des reliques du saint Précurseur. [Léonce] résista
jusqu'au moment oii il recut l'ordre du Seigneur,
pendant la derniere nuit, de les partager et de li
en remettre la moitié, Le lendemain, des luttes.
trés-sérieuses eurent lieu; enfin les satrapes pe-.
sérent 12,000 tahégans à l'archevéque, et, ayant:
enlevé de vive force les reliques, ils sortirent de
la ville. Le prince dela maison d'Ankegh (1) pro-
posa méme de mettre le feu [à Césarée] penda
la nuit. L'archevéque, averti de ce projet, réussit, -
par son éloquence, à rétablir la paix, et, en retour
des 12,000 tahégans, il leur donna les reliques.
d'Athénogéne, et ne put qu'avec peine rétablir la
concorde et l'amitié avec eux, avant de les con-
gédier. Il offrit en outre à saint Grégoire deux
pierres éclatantes de lumiére qu'il avait recues
de l'archevéque de Rome. :

Ayant quitté Césarée, [Grégoire] demeura pen--
dant quelque temps à Sébaste, pour réunir des.
moines, Il appela aussi plusieurs docteurs d'A--
lexandrie, avec d'excellents prétres, dont il con-
sacra l'un, Téglarios, évéque dela plaine de Té-
vin, et il en fit venir également de Syrie. Qu
à moi, [Zénob], il ne me permit pas de retourner.
à Nystra, et m'obligea à me séparer de mon frere.
Éléazar. Étant partis [46 Sébaste], nous gagnàmes
Thortan (2), oà nous laissámes Sourdinos d'É-
phése, en qualité de docteur de tous les districts. |

De Thortan, nous formàmes le projet de tra-
verser Garin et Hark; mais quelques-uns d'entre |
les princes informérent saint Grégoire que, dans
le district de Daron, il restait encore deux temples.
oü l'on sacrifiait aux démons (3). En conséquence;
il se dirigea de ce cóté pour les détruire. Lors- -
qu'il arriva sur le territoire de Balounik, dans le.
grand bourg de Kisané, au village de Gouvar (4);

(1) Cf. plus haut (p. 170, note 1) l'origine de cette fa- '
mille, dont les domaines se trouvaient dans le canton
de Dzop, situé dans la Quatriéme-Arménie. 3

(2) Village situé dansle canton de Taranagh, qui faisait -
partie de la Haute-Arménie. C'était le lieu de la sépulture -
de Tiridate. Cf. plus haut, p. 194. — Moise de Khoréne, -
I, 14. — Agathange, ch. cix, p. 167, note 1. :

(3) Cf. plus haut, Agathange, p. 173,
$ 141. j $
(4) Village de la province de Douroupéran, dans le |
canton de Balounik. Ce canton est différent de celui qui -
portait le méme nom dans la province de Vasbouragan -

ch. cxiv,

δ

- dly avait là quelques prétres paiens. Ceux-ci,

. ayant appris du prince de Haschdiank (1) qu'on

- devait renverser le lendemain les grandes divini-

— tés, Kisané et Témédre, se rendirent, pendant

— la nuit, dans les temples, enfouirent les trésors

dans des souterrains, et adressérent aux prétres

- d'Aschdischad cet avis : « Rassemblez des troupes
- et hátez-vous de venir nous rejoindre demain,

parce que le grand Kisané doit livrer bataille

aux princes apostats. » lls excitérent également
les habitants de Gouvarà dresser des emhuscades

. dansles vignes, et en placérent quelques-unes plus

| enarriere dans une forét, Le chef des prétres,

— nommé Artzan, et son fils Témédre, à la téte des

— troupes du territoire de Gouvar, au nombre de

. 400 hommes environ, se portérent sur une mon-

tagne, en face de Gouvar, et attendirent en cet

endroit que d'autres troupes vinssent à leur

secours. Ils partirent le lendemain et passérent au

pied de la montagne comme des gens habitués
à faire des expéditions.

- . Saint Grégoire, escorté par le prince des Ardz-
rouni, le prince des Antzévatzi, le prince de la mai-
son d'Ankegh, et suivi d'une petite escorte com-
posce d'environ trois cents hommes (2), s'avancait
vers la troisieme heure du jour, dans le voisinage
de la colline oü Artzan se tenait caché. Ils mar-
chaient sans crainte et sans le moindre soupcon.
Lorsqu'ils arrivérent au pied de la pente, Artzan
et Témédre, s'avancant, firent sonner par les
trompettes le signal de l'attaque et s'élancérent
hardiment contre eux. Àu son des trompettes, les
princes se levérent, les chevaux hennirent et cha-
cun voulait engager la lutte. Le prince de la mai-
son d'Ankegh , élevant la voix, disait : « Prince
de Siounie , porte-toi en avant, et vois si ce sont
les troupes du prince du Nord. » Celui-ci partit,

mais il ne put les reconnaitre. Étant revenu, il dit :
« Fais conduire Grégoire dans quelque lieu sür,
avec ceux qui l'accompagnent, de peur que les
ennemis ne s'emparent de lui et que nous n'ayons
à encourir les reproches du roi. Envoie aussi pré-
venir les nótres pour qu'ils reviennent, caril y a
un corps considérable de troupes rangées en ba-
taille, et l'on voit flotter des étendards en grand
nombre. »

Alors le prince de la maison d'Ankegh confía
saint Grégoire à la garde du prince de Mog (3),

(Moise de Khoréne, Géogr. dans Saint-Martin, Mém.,
t. II, p. 364-365.) — Cf. Indjidji, Arm. anc., p. 105.

(1) Cf. plus haut l'origine de cette famille, p.52, note 1.

(2) Agathange ( cf. plushaut, p. 170-171) a donné les
noms de tous les princes qui accompagnaient saint Gré-
goire.

(3) Cf. plus haut, p. 171, note 2.

à HISTOIRE DE DARON.

a a eS Pe

345

en lui disant : « Háte-toi de gagner la forteresse
d'Oghgan (1), et restes-y pour attendre les évé-

.nements. »

Puis il envoya avertir les soldats, Le prince de
Mog, ayant pris avec lui saint Grégoire, revint au
bas de la colline, dans l'intention de descendre
àla ville de Govar; mais les gens du lieu avaient
occupé ce passage. Saint Grégoire, comprenant
la grandeur du péril de ce cóté, descendit les re-
liques auprés d'une source située de l'autre cóté
dela vallée, en face du village, et marqua l'en-
droit οἁ il les déposa.Le Seigneur les tint cachées,
et personne ne put les découvrir jusqu'au retour
de saint Grégoire.

Cependant les hommes ds village se mirent à
nous poursuivre. Alors, chacun de nous étant
monté à cheval , nous primes 1a fuite dans la di-
rection de la forteresse d'Oghgan, oü nous arri-
vàmes avant eux et οὐ nous nousréfugiàámes, car
les hommes du lieu, étant venus au-devant de
nous, nous y avaient introduits. Ceux du village,
survenant, pénétrérent par l'autre cóté, dans la
ville: de Govar, dont les habitants leur donnérent
sur nous des indications. A la suitede ces infor-
mations, ils traversérent de ce cóté et se mirent -
à investir la forteresse. Serrés de prés, nous expé-
diàmes, la nuit méme , un courrier au prince de
la maison d'Ankegh, et nous l'instruisimes , par
lettre, de l'état des choses. Il envoya quatre mille
hommes, armés d'épées, qui passérent le fleuve le
lendemain et assiéógérent]la ville trois jours aprés.
Elle fut ruinée et détruite ainsi que les remparts,
et les habitants furent transportés à Meghdi (2).

Ayant eu connaissance de ces événements, les
princes montérent en haut de la colline et virent
qu'Artzan n'avait avec lui que quatre cents hom-
mes environ plus ou moins. Sans plus tarder,
ils les attaquérent bravement et contraignirent
Artzan à s'enfuir. En entendant des cris, le reste
des troupes arméniennes atteignit en un instant
le sommet de la colline. Alors Artzan, se portant
en avant, commenca à injurier les princes armé-
niens : « Avancez, dit-il, apostats qui avez renié
les dieux de vos péres, ennemis du trés-glorieux
Kisané ; ne savez-vous pas qu'aujourd'hui Kisané
vous déclare la guerre, qu'il va vous livrer entre
nos mains, et vous frapper d'aveuglement et de
mort?» Le prince des Ardzrouni, se placant
entre les deux armées, répondit : » Toi qui nous

(1) Place forte de la province de Douroupéran, appelée
aussi Oghagan. (Indjidji, Arm. anc., p. 107-108.)

(2) Ville du pays de Daron, sur la riviere de Meghdi.
( Indjidji, Arm. anc., p. 105.)

346
provoques avec insolence, si c'est pour les dieux
que tu combats, tu. es dans l'erreur ; si c'est pour
la possession du territoire, tu es un insensé, car
voici le prince de la maison d'Ankegh, le prince
de Siounie, et autres éógalement puissants que vous
connaissez bien. » Témédre, fils d'Artzan, répli-
qua : « Écoutez-nous, princes d'Arménie; il y a
quarante ans que nous servons les grands dieux ;
nous connaissons leur force et nous savons qu'ils
combattent en personne contre les ennemis de
leurs prétres. Nous ne pouvons pas vous résister
assurément, car c'est ici le pays du roi d' Arménie,
et vous étes des princes. Mais sachez ceci : c'est
que, bien que nous ne puissions pas vous vaincre,
cependant il vaut mieux mourir aujourd'hui pour
nos dieux que de voir leur temple profané par
vous; c'est pourquoi nous avons fait l'abandon
de notre vie, et nous désirons la *mort. Toi,
prince de la maison d'Ankegh, approche et com-
battons ensemble. »

Aussitót le prince de la maison d'Ankegh et
Artzan, s'avancant dans l'espace [laissé libre entre
les deux armées], commencérent à tourner l'un
autour de l'autre. Ártzan, par un mouvement ra-
. pide, frappant son adversaire de sa lance à la
cuisse, faillit le terrasser, Alors le prince, se re-
tournant contre lui, lui dit : « Sache qu'on ap-
pellera ce lieu 4rtzaz (pierre) parce qu'en ce lieu
on te dressera une pierre, » Puis, élevant le bras, il
lui asséna un coup d'épée sur l'épaule droite, et
détacha le cou avec le bras et la jambe gauches.
On érigea une pierre sur son tombeau qui est en
cet endroit, Aujourd'hui encore la montagne est
appelée Artzan.

Sur ces entrefaites, arrivérent en toute háte
les troupes des prétres de la ville de Vischab
( Dragon), suivies des hommes de DBardikh et de
ceux de Meghdi ; d'autres, venus d'Asdghouk (1), se
joignirent aussi à ceux-ci. Toutes ces troupes réu-
nies formaient, comme ils le disaient eux-mémes
plus tard, un ensemble de cinq mille quatre cents
combattants.

Lorsqu'ils atteignirent le sommet de la mon-
tagne, une grande clameur se fit entendre dans
les deux camps ennemis. Toutes les cohortes des
prétres, aprés s'étre réunies, s'élancérent sur. les
troupes arméniennes, les mirent en fuite et les re-
foulérent jusqu'au bas de la montagne, dans la
direction du village. Les habitants de ce village,
placés en embuscade , s'étantportés à la rencontre
de nos troupes, cernerent les Arméniens par de-

(1) Toutes ces localités, situées dans la province de
Douroupéran, ne sont citées que par Zénob.

ZÉNOB DE GLAG.

€—"

vant et par derriére, et les massacrérent. Cepen- |
dant le prince de la maison d' Ankegh, s'étant ou-
vert un chemin à travers les rangs des prétres, -
passaitpar derriere ets'efforcait de gagner une col- -
line occupée par des fantassins postés sur le flane -
de la montagne et qui causaient beaucoup de mal |
aux chevaux, en lancant des pierres, Témédre, en -
apercevant le prince d'Ankegh au sommet de la |.
colline, quitta son corps de troupes et se dirigea -
de ce cóté. D'autres cavaliers le suivirent sur ce -
point,.au galop de leurs chevaux. ]

Lorsqu'ils furent tous parvenus sura colline, -
les deux armées se rangérent de nouveau en ba- -
taille. Nos princes se trouvaient seuls en face de -
larmée ennemie, parce que les autres corps de |
nos troupes n'étaient pas encore réunis : quatre -
mille hommes gardaient à Meghdi nos prison- -
niers ; trois mille étaient en route dans les cantons
de Pasen et de Hark (1); d'autres dissóminés dans
la plaine parcouraient le pays en le ravageant.
La nuit survint, lorsque les deux armées, étant |
en présence, allaient engager le combat. Les trou-
pes mirent pied à terre et campérent en ceten- |

droit jusqu'au lendemain, Au point dujour, toute '
l'armée arménienne arriva, en méme temps que -
cinq cents hommes environ, de la ville de Dira- -
gadar (2), accouraient au secours des prétres. |
Lorsque, des deux cótés, on eut recu des renforts,
les prétres avaient sous leurs ordres six mille -
neuf cent quarante-six hommes, et les princes
arméniens cinq mille quatre-vingts combattants,
Aussitót les trompettes donnérent le signal de
l'attaque, et chaque soldat se précipita sur celui -
qui lui faiseit face, D'abord les Arméniens bat- |
tirent les prétres; mais le prince de Haschdiank, |
qui était de la famille de Témédre et se trouvait |
dans nos rangs, ayant passé avec sept cents hom- -
mes du cóté de l'ennemi, tourna ses efforts contre -
les princes arméniens. En voyant cette défection,

nos soldats perdirent courage et restórent comns-
ternés, parce que c'était un homme victorieux -
dans les combats, habile au métier des armes, et.
tellement fort que tous les princes arméniens
tremblaient de crainte devant lui. I] répandit
avec une cruauté raffinée des torrents de sang.
Alors l'armée entiére appela à grands cris le -
prince de Siounie. Celui-ci, s'adressant [au prince
de Haschdiank],lui dit : «Louveteau, tu t'es sou-
venu des meeurs de ton pére et tu continues.

—

ias

Y

2 ^ E
TORETTERINT T

(1) Canton du Douroupéran (Indjidi, Arm. «nc.,
p. 115-120).

(2) Localité de la province de Douroupéran, dont on ne
trouvela mention que dans Zénob. “

"μὰν

E

MENS TNICTNHENREN TS

Mieres

MEAN

νὴ ESTIS τον Τ᾽

HISTOIRE DE DARON.

- comme lui à dévorer des cadavres. » — « Aiglon,
. reprit l'autre, tu es fier de tes ailes, mais si tu
. tombes dans un de mes piéges, je te montrerai ma

force. » Le prince de Siouniene putsupporter ces

- injures, et, se précipitantsur lui, il lui asséna sur

le casque uu coup de sa masse d'armes, le sépara
de l'armée et le contraignit à s'enfuir sur la

. montagne, dansla direction de l'est. Enfin, l'ayant
.J poursuivi jusqu'en face des Neuf-Sources, il l'at-

teignit, le renversa de cheval; puis, mettant pied
à terre, il lui trancha la téte d'un coup d'épée et,
faisant rouler son cadavre en bas de la colline,
il dit: « Les vautours te verront et sauront que
l'aigle a tué le liévre. » Aprés cela, il revint. Cet
endroit se nomme encore aujourd'hui 4rdzouik
( aigle).

Le prinee des Ardzrouni, s'étant fait jour au
milieu des combattants, détacha des rangs le chef
des prétres d'Aschdischad, qu'on appelait Méda-
gués, et le poursuivit jusque surle pic le plus
élevé de la montagne. Il l'avait atteint, lorsque
Médagués se retournant, le frappa à la cuisse.
Le prince des Ardzrouni, devenu furieux à la
vue du sang qui coulait de sa blessure, fond sur
lui, partage en deux, d'un coup d'épée, le cráne
et le cou [de son ennemi], et précipite son ca-
davre en bas de la montagne. Ce lieu est appelé
Médagogh (plainte de Médagués?).

Cependant le prince d'Ardchouk qui avait
cherché un refuge dans cet endroit, s'y tenait
caché. Le prince des Ardzrouni, l'ayant apercu,
feignit de ne pasle voir, et se dirigeant de son
cóté, il arriva prés de lui etl'attaqua à l'impro-
viste. [Le prince d'Ardchouk] s'enfuit dans la
forét; mais un tronc de bois lui traversa le coeur
et le foie, et il mourut. Alors [le prince des Ardz-
rouni]| prit les deux chevaux et s'en retourna.
Cette localité fut nommée vallée d'Ardchouk.

De retour sur le lieu du. combat, [le prince
des Ardzrouni] rencontra Témédre et le prince
de la maison d'Ankegh luttant ensemble. Il se
précipite sur Témédre, lui fend l'épaule droite,

. le renverse par terre, lui tranche la téte, la place

dans sa valise et s'en va. Ensuite tous les deux
s'élancent sur les troupes ennemies, massacrant
sans pitié et étendant par terre, sans vie, mille
trente-huit hommes environ. Quant aux autres,
ils les dépouillérent. Dans ce combat, Témédre
tua le fils du prince de Mog, ce qui causa un grand
deuil parmi les princes arméniens.

Témédre étant mort dans ce combat, le prince
fit annoncer par les trompettes la fin de la lutte,
et des deux cótés, on cessa de s'exterminer., Les
habitants de ce pays qui étaient des prétres,

341

voyant cela, supplierent les princes d'accorder la
paix, afin qu'ils pussent enterrer leurs morts. Les
princes y consentirent. Ils rassemblérent donc de
tous cótés ceux qui avaient succombé ; puis, ayant
creusé des fosses, ils les y déposérent, et, sur leur
tombe, ils. érigérent une pierre portant cette ins-
cription :

p 3, 2 ! y
remiére guerre qui fut trés- meurtriére.
Le chef de l'armée était le grand prétre Artzan,
qui est enterré ici ,
avec mille trente-huit hommes.
IVous avons fait cette guerre ἃ cause du dieu Kisané
et à cause du Christ (1). ;

Ils écrivirent ceci en syriaque et en grec, avec
des caractéres grecs et arabes (ismaéliens). En-
suite, les princes arzéniens se mirent en route et
passerent la nuit aux Neuf-Sources; puis ils ex-
pédiérent sans retard à saint Grégoire un courrier
pour l'inviter à revenir. Quant à eux, ils restérent
en cet endroit. Une partie des troupes resta sur
la hauteur et les autres campérent dans une prai-
rie marécageuse sur le bord d'une source d'eau
douce, dans la forét (2).

Nous sortimes de la forteresse et nous reprimes
le chemin que nous avions suivi pour nous enfuir,
Arrivés aux abords du village, nous nous égarámes,
parce que la nuit était venue, Pendant que nous
longions la lisiére des vignes, tout à coup une
lumiere, plus éclatante que les rayons du soleil,
jaillit des reliques que saint Grégoire avait con-
servées, Tous les habitants du village, hommes,
femmes , vieillards, enfants, se placérent sur le
seuil de leurs maisons pour la contempler. Émer-
veillés de ce spectacle, ils se repentirent. En un
instant, ils apportérent les reliques au milieu du.
village et firent des priéres accompagnées de dé-
monstrations de joie, jusqu'au point du jour. Le
lendemain, ayant repris les reliques, nous vinmes

(1) Jean Mamigonien (Con£. de Hist. de Daron,
p. 15) dit que cette inscription fut détruite en 603 par -
les Perses.

(2) L'histoire de cette premiere guerre de religion, dont
Agathange ne dit pas un mot, prouve que le christianisme
éprouva, dans le canton de Daron particuliérement, une
résistance assez vive. Il y avait, dans le Douroupéran, une
colonie sacerdotale, issue de prétres indiens, qui s'était
établie dans le canton de Daron, depuis plusieurs siéeles,
et y avaient introduit le culte des dieux Kisané et Té-
médre. ( Émin, Rech. sur le pag. arm., p. 29 de la trad.
fr. Zénob ne cache pas que la guerre fut sérieuse ef
qu'un instant le résultat en fut douteux. On verra plus loin
que la foi chrétienne eut encore à lutter contre les résis-
tances opiniáàtres, que certains cantons de l'Arménie
opposérent à la doctrine évangélique.

348
à Artzan et y lümes l'inscription, Saint Grégoire
pleura pendant plusieurs heures l'inutile massacre
accompli dans ce bourg; puis, prenant la dextre
de [saint Jean] Baptiste, il bénit Ie canton, en
faisant successivement de tous les cótés le signe
dela croix, et disant : «Que la droite du Seigneur
s'étende sur ce pays et le préserve de l'ennemi ;
maintenant qu'il a été chátié par le Seigneur à
cause de ses péchés, que ses ennemis cessent de
le tourmenter et qu'ils soient exterminés avec
leurs iniquités. Que les hérétiques n'habitent point
dans ce pays; que Ja droite du saint Précurseur
soit son sceau et son gardien, et que cet édifice
se perpétue éternellement de générations en géné-
rations. »

A. peine avions-nous répondu : Amen! qu'un
bruit épouvantable se fit entendre. Lorsque nous
descendimes aux Neuf-Sources, les princes ar-
méniens vinrent à notre rencontre, et nous an-
noncérent la bonne nouvelle de la défaite de Té-
médre. Étant arrivés sur les lieux, nous vimes le
temple renversé, et l'idole, qui avait quinzecoudées
de hauteur (1), brisée en quatre morceaux. Les
prétres poussaient des cris et versaient des larmes
améres; les démons eux-mémes fatiguaient les
oreilles de leurs plaintes : « Malheur à nous, di-
saient-ils; des ossements de morts nous chassent
de ce pays. » Puis ils allérent, sous une forme hu-
maine, comme s'ils eussent eu des ailes, se réfu-
gier auprés [du temple des] idoles d'Aschdis-
chad (2). Les autres, semblables à une nuée de
gueépes ou à une pluie abondante, se jetérent sur
la foule, et massacrérent cruellement les prétres
qu'ils laissérent presque pour morts. Cependant
saint Grégoire s'approcha d'eux et les guérit; en-
suite, il donna l'ordre d'abattre l'idole de Kisané
qui était de cuivre et haute de douze coudées (3).
Lorsque les personnes chargées de cette mission
entrérent dans le temple, les ministres du sanc-
tuaire, en les voyant venir, se précipitérent au-de-
vant d'eux et les attaquérent, en disant : « Mourons
avant que le grand Kisané soit détruit. »Les soldats
cernerent les prétres eten tucrent six; aprés quoi
ils renversérentles portesde la mort. Alorsles dé-
mons, élevant la voix, criérent : « Quoique vous
nous chassiez d'ici, il n'y aura jamais de repos

(1) Quelques ras. varient dans les mesures de hauteur
de l'idole; les uns disent trente coudées, deux coudées et
une palme de largeur ; les autres ajoutent que cette idole
était en cuivre,

(2) Cf. plus haut, Agathange, p. 173. — Emin, Rech.
sur le pagan. arm., p. 50 de la trad. francaise. ;

3) Quelques lignes plus haut, Zénob dit que la statue
de Kisané avait quinze coudées,

ZÉNOB DE GLAG.

pour ceux qui voudront y habiter. » Cela est in-|
croyable ; semblable aux. portes des villes par oü |
pénétrent des masses de soldats, cet endroit était |
la porte des démons , dont le nombre était aussi |
considérable à Kisané , que dans les profondeurs |
de l'abime. cH
Lorsque les soldats eurent détruit l'idole, :
saint Grégoire jeta les fondements d'une église. '
Comme il n'existait pas de matériaux disposés
dans la localité, il prit des pierres brutes; puis, -
ayant trouvé de la chaux dans les temples des.
idoles, il commenca la construction de l'église -
sur l'emplacement de celui de Témédre et dans |
les mémes proportions. Il demeura douze jours |
dans cet endroit, et voulait méme y déposer.
toutes les reliques provenant du saint Précur-
seur; cependant il n'en recut pas l'ordre du Sei
gneur; il les enfouit dans un sarcophage en ar--
gile, car c'est parla terre et non par l'or [que le.
corps a été formé]. Ensuite il les placa dans une
caisse en cuivre, et y joignit une des pierres bril-
lantes de lumiere, nommée améthyste, qu'il avait |
apportées de Césarée. Il ne laissa rien voir à per- -
sonne ; puis, ayant secrétement choisi unlieu pro- |
pice, l'évéque Albin (Aghpianos) (1) et moi |
[Zénob |, nous emportámes des béches pendant la |
nuit, nous creusámes une fosse de la dimension |
de deux hommes, nous jetàmes dedans des cail-
loux et nous y déposàmes les reliques du saint.
Précurseur : le bras droit jusqu'au coude, la main |
gauche avec le bras, l'os de la cuisse droite, -
avec d'autres petits os du corps. Quant aux re- |
liques d'Athénogéne, nous partageàmes par.
moitié le chef etle bras droit jusqu'à la ceinture, -
et nous les enfermàmes dans un sarcophage d'ar- -
gile. Si vous voulez connaitre les détails exacts '
de tout ceci, interrogez Bisiton, interpréte sy-
rien; il vousles donnera de vive voix. Le Pré--
curseur est à l'angle de la porte arsacide; à
une palme de distance, des clous servent d'indi-
cation à l'entrée, et ils sont placés à une demi-
palme au-dessus du sol à droite de l'église. En--
suite saint Grégoire fit graver sur une plaque.
de cuivre placée devant l'estrade [ces mots] :-
« Qu'aucune femme n'ose franchir le seuil de.
cette église, de peur qu'elle ne marche sur de
saintes reliques, et que la colére implacable de
Dieu ne tombe sur celles qui entreront et les.
regarderont (2). » Bisiton a lu lui-méme l'ins--
cription, e

(1) Cf. plus haut, Agathange, p. 18t. : 3
(2) Cf. Jean Mamigonien, qui raconte au chapitre 1** -
de sa eontinuation de I'J/istoire de Daron la mort de 1
la princesse Marie, femme de Vart le patrice, prince des 1

|

t
$

Z

i

.

TORNEOS RTPR

τ

t
E

E/NSERNESHNTE MP EI δυονῶν, ἘΣ Um

HISTOIRE DE DARON.

Les reliques d'Athénogéne sont prés de la

- méme porte, à l'angle gauche. L'endroit οὰ les
-reliques sont déposées est tellement dissimulé,
qu'il est impossible de le découvrir, méme avec
des clous qui servent de marque, et quand bien
éme on creuserait [un trou de] quarante eou-
ées. Voici pourquoi, lorsque nous eümes enfoui
es reliques du saint, saint Grégoire, ayant fléchi
ar trois fois le genou avec nous, se releva ; puis
tendant les bras vers l'Orient, il dit :

« Dieu des dieux et Seigneur des seigneurs,
qui exécutes la volonté de ceux qui te craignent
et ne rejettes pas les priéres de ceux qui te solli-
citent; toi, Seigneur, qui as conservé ces reli-
ques et les a apportées dans ce lieu, étends ta
droite sur ces tombeaux , et scelle de ta force
infinie les ossements qu'elles contiennent, afin
que personne ne puisse les enlever d'ici, ni les
trouver jusqu'à la fin du monde, lors de leur re-
nouvellement et de celui de tous les saints. Que
si quelqu'un des saints essaye de les en tirer, je
te prie de ne point écouter ses priéres; mais
ceux qui, avec espérance et avec foi, deman-
deront leur guérison à la porte du saint Précur-
seur, guéris-les, à moins que ta volonté ne soit
de les laisser souffrir, et qu'ayant été affligés cor-
porellement, ils vivent spirituellement jusqu'au
jugement dernier. Conserve les prétres qui te
serviront avec zéle et avec foi, dans cette sainte
église, car toi seul as la toute-puissance, et à toi
appartient la gloire dans l'éternité, »

Lorsque nous eümes dit : Amen! une voix du
ciel se fit entendre, qui disait : « Il sera fait
selon tes désirs, personne ne découvrira les [re-
liques] des saints pour les enlever, et ceux qui
me consacreront , dans ce lieu, une vie pure et un
cceur sincére , participeront à leurs biens. » Aus-
sitót la terre trembla, et recouvrit l'endroit oü
les reliques étaient déposées. Le lendemain, on
amena un prétre paien au prince de Siounie; ils
le pressérent de leur indiquer le lieu oü les tré-
sors étaient cachés et de leur découvrir l'endroit
oü se trouvait la porte du souterrain, 1l refusa
et mourut sur le gibet, dans des tortures. 1l fut
impossible dés lors de découvrir ces trésors,
quoiqu'ils savaient bien qu'ils devaient étre ca-
chés sous les fondements de l'église, qui était au-
paravant le sanctuaire de Témédre, car elle
avait été construite sur le méme emplacement et
exactement avec les mémes proportions de lar-
geuret delongueur, avec cette différence toutefois

S

o m

"d

e.

Ardzrouni, qui ayant enfreint cet orare, fut. foudroyée '

par l'ange du Seigneur.

349.
que [les Indiens] se tournaient du cóté del'Occi-
dent. Ils fouillérent également le temple de Ki-
sané, situó à proximité d'une source abondante,
du cóté de l'Orient, à environ deux pas d'homme
de distance , dans l'espoir de découvrir [les tré-
sors] ; mais ils ne réussirent pas davantage.

Aprés avoir passé neuf jours en cet endroit,
le prince de Siounie quitta le village de Govar,
et persuada aux hommes armés de la bourgade
de venir recevoir le baptéme; ils y consentirent
et le suivirent, Saint Grégoire les conduisit au
fond de la vallée d'Aidzan (1), située en face de
Gadjgonk, à l'est de la forteresse d'Asdghonk (2).
Il les baptisa, leur conféra l'onction du Christ
et les initia à la croyance de la Sainte-Trinité, Le
Seigneur fit paraitre une grande lumiére sous la
forme d'une colonne de feu au-dessus des néo-
phytes; elle se tint durant l'espace de trois heures
au-dessus de l'endroit témoin de ce merveilleux
baptéme, aprés quoi elle disparut. Le nombre de
ceux qui furent baptisés, hommes et enfants, était
de cinq mille cinquante. De là, il les mena au
temple du Seigneur et fit célébrer une féte en
l'honneur du saint Précurseur; c'était le premier
jour de Navassart (3). Puis saint Grégoire confia
[ces nouveaux adeptes] aux soins des prétres, qui
par son ordre les reconduisirent dans leurs vil-
lages, et leur recommanda d'élever une croix de
bois sur. le lieu oü il avait enlevé les reliques,
une autre au centre du village, et de baptiser les
femmes en cet endroit. Quand tout ceci fut ter-
miné, saint Grégoire rassembla les enfants des
prétres paiens avec les ministres des idoles et les
exhorta à servir le Seigneur Dieu. Ceux-ci rcfu-
sérent et dirent aux princes: « Retenez bien ceci :
si nous survivons, nous réclamerons de vous la
méme chose; et si nous mourons, les dieux nous
vengeront, » Le prince de la maison d'Ankegh
ayant entendu cette menace, les fit transporter à
Phaidagaran (4) et renfermer dans une prison,
au nombre de quatre cent trente-huit hommes,
aprés qu'on leur eut rasé les cheveux.

Ils avaient un aspect étrange; ils étaient noirs
et difformes et avaient les nd crépus; car
ils étaient de race indienne. Voici du reste l'ori-
gine des idoles existant dans ces lieux. Témédre
et Kisané étaient deux fréres et princes dans

(1) Selon un ms., cet ethnique serait appelé Éman.

(2) Localités du Douroupéran, qui ne sont citées que
par Zénob.

(3) Ce jour est le premier de l'année arménienne qui
commence le 1f juillet.

(4) Ville et province de la Grande-Arménie. —- Cf.
Indjidji, Arm. anc., p. 317, 326.

350
l'Inde. Ils ourdirent un complot contre Ti-
naskhé, leur souverain. Celui-ci.en fut informé
et envoya des troupes à leur poursuite, avec
ordre de les tuer ou de les chasser du pays. Ils
ne s'échappérent qu'avec peine et se refugiérent
auprés du roi Vagharschag. Celui-ci leur donna
le pays de Daron en apanage, et ils y élevérent
une ville qu'ils appelérent Vischab ( Dragon ).
Étant venus à Aschdischad, ils y érigérent ces
idoles sous le nom qu'elles portaient et sous le-
quel onles adorait dans l'Inde. Au bout de quinze
ans, le roi mit à mort les deux fréres pour un
motif inconnu, et partagea leurs domaines entre
leurs trois fils : Govar, Meghdés et Horian, Govar
construisit le village du méme nom, ainsi dé-
nommé à cause de lui; Meghdés éleva dans une
plaine une bourgade appelée de son nom Meghdi ;
Horian fonda un bourg dans le canton de Ba-
lounik et l'appela aussi de son propre nom (1).

Au bout d'un certain temps, Govar, Meghdés
et Horian, s'étant concertés ensemble, se ren-
dirent sur le mont Karké (»), qu'ils trouvérent
fort agréable et bien situé, parce qu'il offrait un
vaste terrain pour la chasse, des liéux couverts
d'ombrage, des páturages et des bois en abon-
dance. Ils y élevérent des villages, érigérent deux
idoles, l'une sous le nom de Kisané , l'autre sous
celui de Témédre, et consacrérent les membres
de leur famille à leur service. Kisané, portant
toute sa chevelure, ses prétres avaient, à son
exemple, laissé croitre la leur; mais le prince de
Siounie avait ordonné de leur couper les che-
veux, Lorsque ces populations se convertirent au
Clirist, leur foi était douteuse; car nc pouvant
suivre ouvertement les usages de leurs peres, elles
avaient imaginé ce subterfuge , de laisser pousser
une méche de cheveux sur la téte de leurs enfants,
afin que l'aspect de ces enfants leur rappelàt leur
culte détestable. Je vous en conjure, soyez atten-
tifs, de peur que ce culte ne se répande sur votre
pays et que vous ne tombiez sous le coup de la
malédiction! Mais revenons à notre sujet et re-
prenons la suite de notre récit.

Aprés avoir jeté les fondements de l'église et
y avoir déposé les reliques, saint Grégoire éleva
le signe en bois de la croix du Seigneur, à la
porte méme, sur l'emplacement de l'idole Kisané,
et laissa pour administrer l'église Antoine et Gro-
nités, 11 établit Épiphane (3) supérieur du cou-
vent sous sa propre direction, lui donna quarante-

(1) Indjidji, Arm. anc., page 107.
(2) Cf. plus haut, p. 173, note 1.

(3) Cf. plus bas, Jean Mamigonien , Cont. de l' Hist. de
Daron, ch. I.

ZÉNOB DE GLAG.

trois moines et lui assigna douze villages pourles |

besoins du monastére. De ce nombre étaient (xo-

var, Meghdi, Prekh, Mousch, Khorni (Khoréne), -

Gueghk et Pouzou, villages considérables, comme
cela est mentionné dans les [documents des] ar-
chives des princes Mamigoniens, En effet, Govar
comptait trois mille et douze maisons et mille
cinq cents cavaliers; Doum (1), neuf cents mai-
sons et quatre cents cavaliers; Khorni (2) mille
neuf cent six maisons et sept cents cavaliers avec
mille sept. fantassins; Prekh (3), mille six cent
quatre-vingts maisons, mille trente cavaliers
et quatre cents fantassins; Guédeghk (4), mille
six cents maisons, huit cents cavaliers et six cents

fantassins; Pouzou (5), nom qui signifie« demeure |

de beaucoup d'hommes » , trois mille deux cents.

maisons , mille quarante cavaliers, huit cent qua-
rante fantassins armés d'arcs (6), six cent quatre-
vingts armés de lances, et deux cent quatre-vingts
armés de frondes. Ils envoyaient paitre leurs trou-
peaux jusque dans le canton de Haschdiank. Tous
ces villages furent, désle principe, affectés au
service des idoles. Les princes en confirmérent
la cession en faveur de l'Église, en l'an 32 (7).
Ainsi l'a réglé saint Grégoire.

Douze jours aprés, nous descendimes au vil-
lage de Meghdi et nous y couchámes. Au milieu de
la nuit, un messager vint nous annoncer la fà-
cheuse nouvelle que le roi du Nord s'avancait
contre nous, Sur-le-champ, nous nous décidámes
à traverser le fleuve et à nous renfermer dans la
forteresse de Thartzenk (8). .

Les princes allérent à la découverte jusqu'aux
portes de la ville de Mousch (9) ; puis, s'étant as-
surés qu'il n'y avait rien, ils rebroussérent che-
min et vinrent au-devant de nous. Nous ayant
fait quitter les rives de l'Aradzani (10), quelques
uns prirent les devants et entrérent dans la ville,
quelques autres nous accompagnéerent. Lorsque
nous fümes cloignés d'vne distance de deux ou
trois courses de cheval environ, nous arrivámes

(1) Var. Doump, Kherdowm.

(2) Var. Kherdni. C'est la méme localité qui est plus
connue sous le nom de KAohrni ou Khoréne.

(3) Var. Barekh.

(4) Var. Guedghe£k.

(5) Var. Pazoum (beaucoup).

(6) Var. 2040 cavaliers et 740 fantassins.

(7) Var. enl'an 38.

(8) Var. Hoviank. — Cette place était située dans la
province d'Aghdsnik (Indjidji, Arm. anc., p. 74).

(9) Dans le canton de Daron ; aujourd'hui cheflieu du
pachalik de Mousch, — Cf. St-Martin, Mém.,t. I, p. 102.

(10) L'Arsanias de Pline, riviere qui se jette dans
l'Euphrate et que les Tures appellent Mourad-Tschai.
(St-Martin, Ménm., t. I, p. 50, 51 et suiv.)

HISTOIRE DE DARON.

prés d'un petit vallon que nous voulümes tra-
. verser tous pour gagner le lieu des temples, oü
- l'on avait songé à déposer les restes des reliques.
. Mais les mulets des chars ne purent atteindre
- autre extrémité de la vallée et s'arrétérent court.
- Dans ce moment parut un ange qui arréta Gré-
- goire et lui dit: « Il a plu au Seigneur que les
saints reposent ici pour manifester, jusque dans
les lieux les plus éloignés la puissance de Dieu ,
. afin qu'en la voyant les hommes croient aux mi-
racles. » Nous n'avons point entendu d'autres
. raisons de la bouche de saint Grégoire.

Nous nous hátàmes de construire une église, et,
pendantla nuit, nous préparámes, dela méme
maniere que précédemment, un endroit pour
recevoir des reliques, que nous déposàámes dans
une caisse de grandeur d'homme, prés de la
porte de l'église, du cóté droit. Saint Grégoire
. placa dans cette caisse la seconde pierre bril-
lante, à cause de la lumiére qui en jaillissait con-

tinuellement. Voici les reliques contenues dans

cette caisse : la moitié du corps d'Athénogene ,
l'os de la cuisse gauche du Précurseur, les deux
. jambes et une partie dela colonne vertébrale. Le
reste, c'est-à-dire, les deux pieds etle pouce de
la main gauche étaient restés à Césarée. Aprés que
nous eümes enfoui ces reliques à la méme profon-
deur qu'aux Neuf-Sources, saint Grégoire fléchit
le genou avec nous, et adressa la méme priére à
Dieu, pour que personne n'osàt les enlever. Une
voix se fit entendre aussi , qui disait : « Ce que tu
as demandé sera accompli, personne ne pourra
découvrir ces reliques. » Ensuite nous nous en
allàmes en paix. Un clou marque l'endroit pour
ceux qui désireraient le connaitre.

Les événements qui suivirent seront racontés
par d'autres, jusqu'à ce que la série des faits de
l'histoire nous raméne de nouveau à Daron, Car,
de méme que je n'ai point raconté ce qui con-
cerne d'autres localités, de méme personne ne
peut écrire l'histoire de mon diocése, parce que
c'est l'histoire des rois.

Tel est le récit dela premiére guerre d'Artzan
et des événements accomplis de mon temps.

Deuziéme lettre relative à la guerre qui eut lieu
dans 4rtzan.

Vers ce temps-là , on apprit à la porte du roi
la nouvelle que l'empereur Constantin avait cru
au Christ-Dieu , qu'il avait fait cesser la persécu-
tion contre les églises et qu'il signalait son régne
par des actes de bravoure éclatants (1). Ayant

(1) Cf. plus haut, Agathange , ch. CXXV, p. 185.

351
formé le projet de 56 rendre à la porte de l'em-
pereur pour conclure avec lui un traité de paix ,
[ Tiridate et saint Grégoire] partirent (1) et arri-
verent dans le canton d'Abahouni, au village de
Mandzguerd (2). Le roi du Nord réunit une ar-
mée et marcha contre le prince de Géorgie (3), le
miten fuite etle chassa j jusque dans la ville de
Garin, réduisit le pays enservitude et emmena en-
viron quarante-huit mille personnes [en captivité].
Sur cesentrefaites, un envoyé du prince de Géorgie
vint trouver Tiridate pour lui demander son al-
liance et le conjurer de ne pas laisser dépeupler le
pays. Le roi réunit trente mille hommes sous le
commandement du prince des Abahouni et les en-
voyaàson secours, Ces troupes restérent un mois,
rendirent la liberté à un certain nombre de pri-
sonniers, s'emparérent de trois princes et les em-
menérent. [Le prince des Abahouni], ayant laissé
[16 prince d'Aghdsnik ] pour garder le pays, s'en
retourna avec ses troupes vers le roi.

Cependant je:priai saint Grégoire de venir vi-
siter mon couvent , dont lui-méme avait jeté les
fondements, en le dédiant au saint Précurseur,
et qui était encore dans le méme état. Le roi,
ayant consenti également à visiter les lieux fondés
par saint Grégoire, partit d'Aschdek ( Aschdis-
chad ), et traversa les montagnes, parce que plu-
sieurs personnes, ayant apercu des troupes grec-
ques, avaient publié que les princes du roi du
Nord s'avancaient avec une armée considérable,

[pour se venger de ce que] Tiridate leur avait ἢ

ruiné beaucoup de villes et de cantons, et réduit
en esclavage soixante mille des leurs qui avaient
été envoyés à Tevin. Mais, lorsque Tiridate eut
appris que c'étaient des troupes grecques, il re-
vint dans le canton de Haschdiank, et alla établir
son camp au sommet d'Artzan, à cause de la po-
sition commode du terrain.

Lorsque nous fümes arrivés aux Neuf-Sources
avec le roi, nous demandámes Antoine et Gro-
nités, Les prétres répondirent : « Il y a un peu
moins d'une année que nous ne les avons pas
vus. » Le roi fut extrémement affligé de cette
nouvelle, parce qu'il y avait longtemps qu'il dé-
sirait les voir. Alors saint Grégoire envoya l'é-
véque Albin avec deux diacres à leur recherche,

(1) Cf. plus haut, Agathange, ch. CXXVI, p. 187.

(2) Cf. plus haut, p. 19, note 5, et Indjidji, Arm. anc.,

. 116.
^ (3) L'histoire de Géorgie de Wakhtang ne parle pas
de cette guerre, mais elle nous apprend que le roi qui
régnait alors en Géorgie s'appelait Mirian (265-342). --
Cf. Brosset, Hist. de la Géorgie, t. I, p. 83 et suiv. — Le
roi des Géorgiens est appelé Mihran par Mo se de Kho-
rene, Hist. d'Arm., liv. II, ch. 85, 86.

352

et lui adressa cette recommandation : « Dés le
matin, ils sortiront de la forét pour aller sur un
endroit de la colline; prends garde qu'ils ne t'a-
percoivent, car ils pourraient prendre la fuite. »
Ils furent pendant quatre jours sans pouvoir les
découvrir, A l'aurore du cinquiéme jour, ils les
entendirent chanter des hymnes au moment oi ils
sortaient de la forét , à l'ouest de la source d'eau
pure. Lorsqu'ils furent arrivés sur la colline que
nous appelons « Colline du Soleil » à orient, sur
l'emplacement du temple de Témédre, — car ils
habitaient des cavernes, situées sur les flancs de
la colline, à l'est, et qui leur seryaient de cellules,
— ilsse rapprochérent de la fontaine etse mirent à
chanter : « Fais-moi entendre dés l'aurore, Sei-
gneur, la voix de ta miséricorde. » Albin répon-
dit: « Ton esprit plein de bonté me conduira. »
Aprés qu'ils eurent terminé leur priére en cet
endroit, Antoine dit à Albin : « Sois le bienvenu,
voyageur pácifique. » Albin répondit : « Nous
nous félicitons de vous avoir trouvés, ὁ sanc-
tuaires du Saint-Esprit et flambeaux lumineux,
Nous vous apportons une bonne nouvelle : saint
Grégoire et le roi Tiridate sont dans votre cou-
vent, et insistent pour vous voir. » — « Et nous,
nous vous annoncons, reprirent Antoine et Gro-
nités, que Satan a été détruit et que Dieu a rem-
pli aujourd'hui le monde d'une double féliciié
par la descente du Saint-Esprit. » Ce lieu fut
nommé colline -des Bonnes-Nouvelles ( Avédiatz
plour). Albin nous envoya ses deux diacres pour
nous annoncer cette nouvelle qui nous remplit
de joie. Saint Grégoire chargea ces deux mémes
diacres de la transmettre à Tiridate, au pied du
mont Artzan, Le roi, en l'apprenant, éprouva
beaucoup de joie. Il vint au monastére, suivi de
ses princes les plus considérables. Dans l'endroit
oü les nouvelles avaient été échangées, il donna
l'ordre de rassembler des quartiers de rocs, d'en
faire un monticule et de dresser dessus une croix
que nous appelons « croix des Bonnes-Nouvelles »
(Avédiatz Khatch).

Saint Grégoire partit accompagné de tous les
moines, de la croix du Seigneur et des prétres
portant des torches, entouré des parfums déli-
cats de l'encens. La forét retentissait des chants
d'allégresse des prétres. Lorsque nous appro-
chámes de la colline, Antoine et Gronités vin-
rent à notre rencontre, et, aprés que nous l'eümes
gravie, nous priàmes, Quand on se fut salué ,
saint Grégoire dit: « Je suis heureux de vous
avoir rencontrés, aurores de paix. » Ils répon-
dirent : « Tu es le bienvenu, soleil de justice qui
éclaires le monde, ouvrier irréprochable, tour

ZÉNOB DE GLAG.

plus élevée que les cieux! » Nous nous embras-.-
sámes à plusieurs reprises les uns les autres, puis -
nous les emmenáàmes avec nous, en nous dirigeant |
vers l'église , non loin de la colline qui en est peu -
éloignée du cóté du nord. Cette colline regarde -
lorient, elle est dans une position agréable et -
forme comme un belvédére d'oü l'on embrasseun -
horizon trés-étendu. Quand nous les eümes con- -

duits en présence du roi, celui-ci les supplia de le -

L

bénir. S'étant levé, il les embrassa et ils s'assirent. )
devant l'église. Ils s'entretinrent longtemps en-
semble sur la doctrine; puis Antoine et Gronités -

leur enseignérent les régles de la vie monastique.
Quand on fut resté quinze jours en cet endroit,
le roiérigea une croix faite de grands blocs de
pierres, taillés sur l'emplacement méme du temple

1

à
|
)
:

de Kisané, en face de la fontaine oü saint Gré--

goire avait guéri les malades. Lorsque le signe
vénéré eut été dressé, on célébra une féte en
signe de réjouissance. Toutes les populations qui
s'étaient rassemblées de divers lieux s'élevaient
au nombre de cent mille quatre cent cinquante
hommes , non compris les troupes du roi et les

gens de la suite de saint Grégoire. Le roi ordonna |

d'en faire le dénombrement, d'en graver le chiffre

sur la base de la croix, pour servir de témoi--

gnage aux générations futures.

Aprés ces fétes, les troupes cantonnées en Géor-
gie rejoignirent le roi, amenant avec elles les
trois princes et quatre cents hommes de haute

naissance. En les voyant, le roi fut rempli de.
joie, rendit gráces à Dieu de ce qu'il avait livré -
ses ennemis entre ses mains, et envoya les princes
enchainés dans la forteresse d'Oghgan. Tiridate |

et Grégoire, de leur cóté, continuérent leur
voyage, et, aprés un petit nombre d'étapes, ils
arrivérent jusqu'à Rome. Ils ne séjournérent que
peu de jours dans cette ville, et s'en revinrent
comblés des plus grands honneurs (1). Ils éprou-
vérent une grande joie en entrant dans le canton
d'Égéghiatz , au village de Thil, qu'ils quittérent
au bout de trois jours et entrérent dans le canton

de Balounik. Ils demeurérent deux jours dans le.

grand bourg de Horian , et passérent de là à Go-.

var, Comme ils étaient fatigués, ils se reposérent |

ce jour-là.
Les troupes qui étaient allées en Géorgie,
avaient délivré les captifs et avaient renfermé dans

la forteresse d'Oghgan les trois princes qu'elles -

avaient amenés avec elles. Elles avaient laissé

pour gouverner le pays le prince d'Aghdsnik,

(1) Cf. plus haut, Agathange , p. 187 et suiv.

COPEPTIENRPPRETO YN TIS

|
|

L
E.
:
3

4

3
1

&

P.
D

HISTOIRE DE DARON.

- [nommé Trov (1)| avec quatre mille hommes.

ir

ἢ

FN NT.

Mais celui-ci, corrompu par l'or du roi du Nord
qui lui avait donné 60,000 tahégans, se retira sur
le territoire des Abahouni. Le prince du Nord
- éssayait en effet, par toutes sortes de ruses, de

86 saisir de Tiridate, qui ignorait ses perfides
- trames. Il s'emparait des soldats qui marchaient

isolément, les faisait attacher et conduire dans

- son camp. Gráce à ce stratagéme et à ses éclai-
- reurs, il arriva jusque dans le voisinage du roi et

le cerna de trés-prés.

Les troupes que Tiridate avait avec lui se
composaient seulement de trente mille hommes;
le reste était allé occuper le village de Mousch.
Au milieu de la nuit, nous célébrions l'office de-
vant la croix vénérée, érigée par le prince de
Siounie, à la recommandation de saint Grégoire.

- Dans le méme temps, Tiridate avait dressé la

croix des Neuf-Sources, le prince de la maison

- d'Ankegh avait élevé celle de Horiank et le prince

de Siounie celle de Gouvar. Saint Grégoire avait

. été les bénir toutes deux et avait jeté les fondc-

ments d'une église dans chacun des villages. Dans

- ]e méme village de Gouvar, au milieu de l'office
. dela nuit, pendant que nous récitions le cantique

- d'actions de gráces des « Trois-Enfants », en

présence du roi et de tous les princes qui
priaient, tout à coup , sans que nous eussions le

- moindre soupcon de ce qui se passait , une voix

terrible comme celle des nuages, dont le bruit

- ébranle fortement, vint frapper nos oreilles : « Des

- fantassins cernent le haut du village et des cava-
- liers occupent le bas. » Puis les trompettes son-
nérent le signal de l'attaque ct nous entendimes

un fracas épouvantable, mélé aux hennissements

des chevaux, tout autour de nous.

Nos princes se préparaient à se porter à la ren-
contre de l'ennemi et à engager le combat, parce
que la lune était à la moitié de sa course; mais
Tiridate les arréta : « 1l fait nuit, dit-il, et nous
ne connaissons pas le nombre des ennemis. Si
vous voulez agir prudemment, que six mille
hommes se cachent au milieu des vignes, au som-
met d'Artzan, et y restent jusqu'au matin; que
quatre mille se portent sur le territoire d'Hasch-
diank; que quatre mille autres, passant au mi-
lieu, aillent se poster autour des vignes sur le
point culminant et nous y attendent. Surtout ,
prenez garde que l'ennemi ne soupconne votre
présence, et que, par une fuite simulée, il ne vous
cerne et ne vous mette en danger. » 1l partagea les

(1) Cette interpolation ne setrouve que dans trois
ms. de la Bibliothéque de Saint-Lazare de Venise.
MAR APAS CATINA,

353
troupes [comme il l'avait ordonné] et les envoya
prendre les positions qu'il avait indiquées.

Cependant le roi, Grégoire et nons, renfer—
més ensemble dans une petite forteresse, nous
faisions des priéres, Sur ces entrefaites , un soldat
des troupes de Siounie s'empara d'un jeune guer-
rier de l'armée du Nord et le conduisit devant le
roi, Lorsque Tiridate apprit que c'étaient ses:
propres soldats et ses princes [ révoltés] qui
étaient arrivés en cet endroit , (que le chef des re-
belles] était Kétréhon, et qu'il était venu avec
cinquante mille honimes pour s'emparer de sa
personne, il recommanda aux siens de se tenir
préts à combattre en désespérés, comme si ce
devait étre leur dernier jour. Dés le matin, les
soldats se mirent à lui préparer sa route pour
monter à Artzan. Cependant le roi du Nord
donna l'ordre à ses troupes dese porter en avant;
il voulait arréter Tiridate avec six mille hommes
armés de toutes piéces. Ceux-ci, ayant pris les
devants , arrétérent Tiridate, qui resta pendant
de longues heures dans l'impossibilité d'atteindre
le sommet [de la collinej. A cette vue, saint Gré-
goire, fondant en larmes, éleva la voix et dit :
« Baptiste et Précurseur du Christ, vois ce qu'ils
font; viens à notre secours et fais que ce jour soit
signalé parmi les nations, » Puis, prenant les re-
liques des apótres qu'il avait apportées de Rome,
il fit avec elles le signe de la croix sur les enne-
mis. Aussitót Tiridate reprit courage, poussa un
cri de guerre, en appelant à son aide le saint
Précurseur , s'ouvrit un passage au milieu de l'a-
vant-garde ennemie et atteignit le haut de la col-
line. Les troupes qui étaient restées cachées pen-
dant la nuit se démasquérent alors, cernérent ce
corps d'armée, le mirent en compléte déroute,
et l'acculérent au sud, à une forét, L'ayant pris
comme dans un filet, les [troupes royales] les
frappérent à coups d'épée et les massacrérent. Cet
endroit fut nommé Thagarth (filet), Cependant
l'armée du Nord, jugeant le moment favorable,
se porta surle village et allait nous contraindre à
abandonner la forteresse. Alors les quatre mille
hommes qui étaient postés au-dessus du village,
s'élancérent à sa rencontre, mirent en fuite cette.
armée, et la repoussérent jusqu'en bas. Les vigne-
rons lancaient des pierres à la téte des chevaux,
et quelques cavaliers , atteints par ces projectiles,
moururent.

D'un autre cóté, nos soldats, ayant dispersé
l'armée ennemie au milieu des vignes, trés-peu
d'hoinmes échappérent. Six cents avaient trouvé
la mort à Thagarth; on en avait massacré deux
mille sept cents autres , puis huit cents qui furent
23

354

tués à coups de fronde, ce qui faisait en tout |

deux mille quatre cent douze hommes. Le roi,
au retour de cette expédition meurtriere, monta
au sommet d'Artzan, et fit sonner la trompette
pour que toutes ses troupes se rassemblassent au
méme lieu. Lorsqu'elles furent réunies , on con-
duisit saint Grégoire dans la forét et on lui laissa
une garde de six cents hommes. Cependant le roi
du Nord ramena ses troupes dans le canton de
Haschdiank. De là, il expédia à Tiridate une lettre
concue en ces termes : « Sois prét à combattre
demain et que ce jour-là soit éternellement mé-
inorable entre nous deux ; rends- moi mes princes
[prisonniers], et paye-moi tribut pendant quinze
ans ; sinon je ravagerai ton territoire par le glaive,
l'esclavage et la mort, afin que tu saches que
tu t'es condyit comme τς pourceau en face de tes
soldats, J'attends ta téponse. » Le roi, ayant lu
cette lettre, ne réópondit point; mais il partit à
la téte de ses trente mille hommes pour livrer
combat, et alla camper en face de l'ennemi à Mous-
cheghamark (1) de Haschdiank. Le lendemain, ils
commencérent leurs préparatifs et disposeérent
l'ordre d'attaque, Tiridate laissa deux portes pour
le passage, et en confia la garde au prince des
Pakradouni, puis il donna le commandement de
l'aile droite de l'armée au prince de Siounie et
celui de l'aile gauche au prince de la maison
d'Ankegh. Quant aux princes chargés de la garde
des frontiéres, il les réóserva poursa garde per-
sonnelle. Les dispositions étant terminées des deux
cótés, on se prépara à la lutte.

Au moment οἱ les deux armées allaient se
choquer, le roi du Nord, élevant la voix, dit :
« Roi d'Arménie, avance toi! » Arrivés en. face
l'un de l'autre, ils se mirent à frapper comme des
mineurs sur le roc ou des forgerons sur le fer
rouge; l'un levait le bras, l'autre l'abaissait, car
le roi du Nord était de haute stature et non moins
fort que Tiridate. Ils se portérent des coups re-
doublés , sans résultats. Cependant le roi du Nord
commenca à perdre de ses forces et comprit qu'il
allait suecomber. Étant muni d'un lacet, il le
lanca brusquement sur Tiridate, lui serra l'épaule
avec le cou; puis tournant rapidement, il noua le
lacet et mit son adversaire dans l'impossibilité de
$e servir de sa main.

Celui-ci , éperonnant les flanes de son cheval,
le pousse contre Kétréhon avec une telle vio-
lence. qu'il ne lui laissa pas le temps de faire dix
pas devant lui, Quand il l'eut atteint : « Chien en-
'ragé, lui cria t-il, tu t'es attaché à ta chaine, »

(1) C'est-à-dire : la piaine de Mouschegh.

ZÉNOB DE GLAG.

et, levant la main droite sur lui, il lui asséna un
coup d'épée sur l'épaule gauche, le fendit jus-
qu'à la ceinture, sépara en deux le corps du che-
val avec la téte, et les fit rouler à terre. Spectacle
affreux! la téte, le bras droit se tenant ensemble
et le dos du cheval ,
sur lesol. Ce que voyant, le prince de la maison
d'Ankegh se porta en avant avec l'aile gauche ,
en criant : « Prince de Siounie, fais avancer les
chévres, car le bouc Hun est mort! » Celui-ci se
mit en marche , traversa les rangs ennemis et se
dirigea du cóté de l'aile droite de i'armée du
Nord. « Toi qui aboies contre les astres , dit il,
approche que nous luttions seul à seul. » Ils s'a-
bordérent; le général du Nord fondit sur le prince
de Siounie et abattit la téte de son cheval. Celui-
ci, tirant son épée, trancha les jambes de devant

.du cheval de son ennemi. Tous deux renversés

par terre, combattaient corps à corps. Cependant
un des hommes du prince de Siounie culbuta un
cavalier et vint présenter le cheval à son maitre,
en lui disant : « Levez-vous, maitre, et montez en
selle. » Le prince se háta de monter sur le cheval ;
puis, se retournant contre le général [ennemi], il

fendu par le milieu, gisaient.

lui trancha la téte, la jeta dans sa valise et s'en alla. -

Le prince de la maison d'Ankegh, voyant ce qui

se passait, et les ennemis battre en retraite, entra -

en ligne à son tour, et on s'assaillit des deux
cótés avec acharnement. Le roi les poursuivit
jusqu'au coucher du soleil et massacra sans pitié
tous ceux qui lui résistaient. Arrivées dans un lieu
étroit, les deux armées demandérent à passer la
nuit sur le bord d'une petite riviére qui traverse
le canton de Haschdiank, au nord-est. Les enne-
mis campérent de l'autre cóté, et les nótres en
decà. Àu point du jour, les restes de l'armée du

Nord firent leurs préparatifs et se précipiterent |
sur les troupes arméniennes qu'ils massacraient -

impitoyablement, Ils les poursuivirent avec un tel -

élan, qu'ils cernérent le prince de Dzop, avec
beaucoup d'autres. Réduit à l'extrémité, celui-ci
s'écria : « Οὐ es-tu, prince de Siounie? viens à
mon aide! » Celui-ci, accourant comme un aigle

au vol rapide, le dégagea de ceux qui l'entou- :
raient, Lorsqu'il vit qu'il était blessc griévement -

à l'aine, il le prit par la main et le reconduisit -
au camp, oü il mourut. Cependant le général du.
Nord excita pendant la nuit les autres princes à
marcher contre le roi.

rompirent les ailes de l'armée de Tiridate, et,

. LI ῃ
fondant sur lui , ils allaient s'emparer de sa per- -

sonne, si un corps de troupes, celui des braves

Mehnouni, n'était accouru. à temps pour lui

Ceux-ci suivirent cet avis.
Ἑ
Ils fondirent ἃ l'improviste sur les tentes du roi, -

HISTOIRE DE DARON.

permettre d'atteindre les restes de l'armée du
Nord. Tiridate et le général s'abordérent avec
rage, et le général blessa griévement le roi Tiri-
date au bras gauche. Furieux et rugissant comme
nn lion, Tiridate se précipita sur son advetsaire, lui
fendit la téte en deux , mit en déroute les troupes
qu'il avait devant lui et les poursuivit jusque sur
le territoire de Harkh; quelques autres les re-
poussérent jusqu'à la ville de Garin (1). De retour

'à Artzan , le roi et les princes descendirent au-

prés de saint Grégoire, à l'endroit oü était le
saint Précurseur ; ils rendirent ensemble de so-
lennelles actions de gráces à Dieu, lui offrirent
en holocauste des taureaux blancs, des boucs et
beaucoup d'agneaux, et distribuérent aux pau-
vres d'abondantes aumónes. Lorsque toute l'ar-
mée et les princes furent réunis, on en fit le dé-
nombrement et l'on trouva que le nombre des

. mortss'élevait à huit cents hommes des nótres (2),

tandis que ceux du Nord avaient perdu quinze
mille neuf cent quarante-deux combattants,
Ceux qui s'étaient enfuis jusque dans le canton
de Harkh furent attaqués en six endroits diffé-
rents par le prince de Harkh, qui leur tua mille
six hommes. De là, ayant pénétré en Géorgie , ils
furent exterminés en beaucoup d'endroits. Six
mile hommes seulement rentrérent dans leur
pays; quand ils avaient envahi Daron, ils étaient
au nombre de cinquante-huit mille. Tout ceci se
passa au retour de Rome de Tiridate et de Gré-
goire, par suite de la.trahison du prince d'Agh-

(1) Agathange a passé sous silence cette guerre d'in-

— vasion, et Moise de Khoréne (II, 85) n'en parle que trés-

p————.--——————————————————— — σ΄ A 1. P— mà

briévement. Selon cet historien, le roi du Nord ou des
Passils ( peuplade scythique ou sarmate appelée Parsegh
ou Parsils par Moise de Khorene, Géóogr., dans Saint
Marlin , Mém.,t. 11, 354-355), envahit l'Arménie et fut

- battu et tué dans les mémes circonstances racontées

par Zénob.

(2) Au nombre des morls se trouvait le généralissime
arménien Ardavazt Mantagouni (Moise de Kho-
réne, 11, 85).

355

dsnik. Ils restérent trois jours aux Neuf-Sources,
aprés quoi ils partirent ensemble pour le district
d'Abahouni , emmenant avec eux les princes qui
étaient renfermés dans la forteresse d'Oghgan ;
quant aux quatre cents hommes, Tiridate les fit
transporter à la cour. Lorsque nous eümes re-
joint les troupes qu'il avait envoyées en avant,
il leur donna l'ordre de s'emparer du prince
d'Aghdsnik. Lorsque ce dernier eut été amené
en sa présence, Tiridate voulait lui trancher les
pieds et les mains. Mais saint Grégoire l'en em-
pécha et lui conseilla, au lieu de ce chátiment ,
de le dépouiller de sa dignité et de l'expulser du
territoire arménien.

Quant aux événements qui suivirent, si on dé- .
sire les connaitre, on les trouvera dans un autre
historien. Cette réponse de notre part doit vous
suffire. Si vous désirez venir dans ce pays, le sol
y est fertile, la température y est douce, les
eaux [ y coulent] en abondance; le sol est uni
comme une:plaine, et autour des montagnes se
dressent de nombreuses forteresses. Il produit en
grandeabondance des páturages et du miel. Sem-
blable à la manne qui tombait du ciel pour les
Juifs, une rosée plus douce que le miel se dépose
ici sur les arbres; on l'appelle Zazabém (x). La
terre [d'oü vous étes] est desséchée par un vent
brülant; votre pays est pauvre en blé; les ani-
maux y sont en petit nombre. Notre pays au con-
traire regorge de toutes sortes de richesses; [ et
il est] excellent et salubre. Tes princes sont amis
des religieux, exempts de désordres et bienveil-
lants pour les pauvres; ils prennent soin des or-
phelins, protégent les églises et sont pleins de
sollicitude pour tous. Que le Seigneur conserve
en paix, par vos priéres, notre troupeau et le
vótre avec sa gráce. Salut en Ν.- 5. J.-C.

(1) En persan guézengubin ou guézembo, « résine,
manne ».

23.

Cx Anse
(MES duca

JEAN MAMIGONIEN,

CONTINUATION DE L'HISTOIRE DE DARON,

TRADUITE POUR LA PREMIERE FOIS DE L'ARMÉNIEN,

PAR

JEAN-RAPHAEL EMINE.

— volume, mais, commeil est la continuation de celui
- de Zénob de Glag , nous n'avons pas cru devoir
| séparer ces deux histoires, qui du reste portent le

méme titre, et dont la seconde forme, pour ainsi

- dire, le complément indispensable de la premiere.

Jean Mamigonien, trente-sixiéme abbé du mo-

- nastére de saint Jean Précurseur (Sourp Garabed),
- dans le canton de Daron, vivait à l'époque du pa-
- triarche Nerses ]II, dit le Constructeur, quimonta
- sur le siége pontifical de l'Arménie en 640. Ce fut

- par l'ordre de ce patriarche que Jean composa son
. Histoire, pour fairesuite à celle de Zénob de Glag,

car elle porte également le titre d' « Histoire de
Daron ». Jean raconte dans le mémorial de son
livre que, déjà du temps de Zénob , on consi-

- dérait comme une chose utile et agréable, que
- chaque abbé du monastére de Sourp Garabed
- tint au courant le registre des annales du canton
. de Daron, oà étaient transcrits les actes de bra-

voure accomplis à la guerre par le prince, les
fondations et les réglements faits par lui, et de
conserver ces documents dans le trésor de l'église
du couvent. Ces chroniques, saugmentant de
jour en jour, étaient désignéessous letitre d' « His-
toire des Syriens », parce que, jusqu'à l'époque
de l'administration de Thotig ou Thaddée, tous
les abbés du monastére de Sourp Garabed étaient
Syriens de nation (1). Jean fait observer cepen-
dant que, depuis l'époque de Chosroés jusqu'au
régne de Tiridate, les registres des annales de
Daron ne parlent en aucune facon des événe-
ments accomplis dans la satrapie des Mamigo-
niens, et, en vue de combler cette lacune, il a pris
la résolution de se rendre dans les environs d'É—-
desse, oi un religieux du nom de Marmara pos-

(1) Thotig, vingtiéme abbé du monastére de Sourp
Garabed, expulsa tous les Syriens de son église, abolit
les réglements qu'avaient faits ses prédécesseurs, et
proscrivit méme leur langue, en forcant les moines pla-
tés sous sa juridiction, à n'employer que l'idiome ar-

' ménien dans les usages ordinaires de la vie et dans la li-

türgie de l'Église.

sédait des annales analogues. Ayant rencontré
ce moine, il lui demanda d'examiner son recueil
d'annales, et il acquit dés lors la conviction que
ce document avait été écrit au monastére des
Neuf-Sources, et qu'il étaittombé aux mains de son
possesseur, à la suite des invasions et des guerres
qui avaient désolé le canton de Daron. Jean ra-
conte ensuite qu'il possédait déjà dix des. cha-
pitres de ce registre et qu'il traduisit les vingt-
huit suivants, de facon à former un corps
d'annales qu'il légua aprés lui à ses successeurs.

L'histoire de Daron se composait donc dans
lorigine de trente-huit chapitres; cependant,
telles qu'elles nous sont parvenues. aujourd'hui,
ces annales n'en forment plus que huit seule-
ment, dont cinq appartiennent en propreau Livre
de Zénob de.Glag et trois à celui de Jean Mami-
gonien,

L'ouvrage de.Jean Mamigonien est loin d'étre
aussi important pourl'histoire que les écrits des
annalistes ses devanciers. Cet historien a accueilli
avec trop de facilité certains faits d'une authen-
ticité trés-douteuse, et les données chronologi-
ques que son livre nous fournit sont, pour Ja plu-
part du temps, trés-erronées, L'auteur confond
aussi certains personnages, et attribue aux uns
des actions accomplies par.d'autres individus et à
des époques trés-différentes, On doit croire que
le livre de. Jean a subi, sous la plume des co-
pistes, des modifications considérables, car on
trouve dans son Histoire la mention de faits qui
se sont passés aprés sa mort, On s'explique du
reste les interpolations que l'on remarque dans
le livre de Jean, quand on lit dans son mémorial
qu'il engage instamment ceux qui viendront aprés
lui à ajouter à son ouvrage les événements ac-
complis de leur temps. Ces continuateurs ano-
nymes, en se conformant aux intentions de Jean,
ont pu conserver sans doute le souvenir de
faits qui seraient aujourd'hui oubliés, mais les
changements qu'ils ont introduits dans l'eeuvre
originale de Zénob ont beaucoup nui à la ré-
putation de cet écrivain, dont le style est assez

359

360

vulgaire et différe essentiellement de celui des
grands littérateurs arméniens du quatriéme et du
cinquiéme siécle (1).

L'Histoire de Jean Mamigonien a étéimprimée
pour]la premiére fois à Constantinople en 1719;

(1) Cette notice sur l'ouvrage de Jean Mamigonien a
été rédigée d'aprés celle que le P. Karékin a insérée cans
son Histoire de la littérature arménienne (en arm.),
P. 316 et suiv.

INTRODUCTION.

mais il existe une édition bien préférable à la.
premiére et qui a été donnée par les Mékhi-
taristes de Venise, en 1832, àla suite de l'Histoire
de Zénob. Cette derniére édition a été faite à l'aide
de plusieurs manuscrits qui fournissent des vz 4
riantes trés-importantes pour les noms prop :
d'hommes et de lieux et pour les dates,
"Nes

EE SQQ qutt
JEAN MAMIGONIEN.

STOIRE DE DARON.

GHAPITRE 1,

- Sur ceux qui administrérent. successivement. le
monastére de Saint-Jean | Précurseur | (Sourp
Garabed) , appelé aussi couvent de Glag.

- « Zénob administra le monastére de Glag pen-
- dant vingt ans. Épiphane, disciple d'Antoine, lui
- succéda pendant trente ans. La dixiéme année
- de son administration , saint Grégoire. [I'Illumi-
E nateur] vint visiter le monastére de Glag et il
- demeura quatre ans chez Antoine et Gronités,
- sur la colline d'Avédiatz. Ceux-ci le congédiérent
3 en lui disant : « Allez habiter les déserts, les
— lieux solitaires, pour qu'on ne vienne pas vous
— glorifier à cause de votre sainteté. » Saint Gré-
— goire quitta ce lieu et se retira dans la grotte de
Mané , οὰ il mourut sept ans aprés, dans la gloire
de Dieu (1).

A Épiphane succéda son disciple Étienne pen-
dant quinze ans ( dix-huit ans, selon 2 ms.). La
quatrieme année de son administration, saint
Antoine mourut, et deux ans aprés saint Gronités,
qui avait séjourné pendant quarante ans dans le

distance de l'église, du cóté méridional (2). Il
avait élevé une église de l'autre cóté de Govar,
prés d'üne source abondante et il y avait établi

soixante religieux qui avaient des mceeurs angé-

liques. C'est en cet endroit que saint Grégoire
- eacha les reliques (3).

Ephrem administra pendant vingt-huit ans.

Jean, pendant dix ans ( cinquante ans, seion
2 m$.) ; il vivait à l'époque de saint Sahag.

Ghimintos administra pendant dix ans;

Marc , pendant dix-huit ans (Mar; gar-Macaire),
Diidant douze ans, selon 2 ms.)

: (1) Cf. Moise de Khoréne, Hist. d Arm., liv. II, ch. 91.
᾿ς — Panégyriques de saint Grégoire οἵ Vies des Saints
arm., sub nom. Grigoris.

(2) €f. Vartan , Géograph., dans Saint-Martin, Mém.
- sur l'Arm., t. 11. p. 430-431.
(3) Cf. plus haut, Zénob de Glag, p. 345.

ey
λ

f lieu appelé Innagnian, Il fut enterré à quelque :

Cyrille (Giouregh) , pendant vingt-deux ans.
Il fut le premier [abbé] qui fut consacré évéque
par Jean Mantagouni, catholicos des Arméniens (1).

Grégoire administra pendant six ans;

André, pendant onze ans (huit ans, se/oz 3
ms.)5

Nersés , pendant sept ans ( quatre ans) ;

Jean , pendant trois ans (deux ans);

Babagi pendant cinq ans (sept ans)

Joseph, pendant six ans;

Barthélemy, pendant quatre ans (trois ans);

Athanase, pendant dix ans (seize ans); c'est
lui. qui, du temps de Moise, catholicos des Armé-
niens (2), età sa demande, fixa [le-point initial de]
l'ére [arménienne] dans la ville de Tevin,. car il
connaissait les calendriers de tous les peuples (3).

Gomidas administra pendant huit ans (dix
ans); il fat envoyé versles Géorgiens par Abra-
-ham, patriarchedes Arméniens (4), pour consacrer
l'union avec eux.

Étienne (Sdéphanos) administra pendant six
ans. Il se rendit auprés de Gomidas, patriarche des
Arméniens (5) , et comme celui-ci construisait de

(1) Jean Mantagouni , auteur d'homélies célébres, dont
le texte a été imprimé à Venise, au monastére arménien
de Saint-Lazare. Cf. Lequien, Oriens Christ., t. 1, 1380.
— Sukias. de Somal, Quadro, p. 30. — Karékin, Hist.
de la litt. arm., p. 218 et suiv.

(2) Cf. surla fixation de l'ére arménienne les savantes
recherches du P, Surraélian (Traité dw calend. arm.
— Venise, Saint-Lazare, en arm.) qui onf été mises à
profit dans l'ouvrage intitulé : Recherches sur la chro-
nologie arménienne (Paris, 1859). — Le point initial
de l'ére arménienne est fixé au 11 juillet de Pannée 552
de notre ére.

(3) Moise IT, d'Eghivart, dans le canton d'Arakadzodn,
occupa le siége patriarcal d'Arménie depuis l'an 551
jusqu'à l'an 581. Moise, qui était trés-avaneé en àge,
avait pris pour coadjuteur Verthanés.

(4) Abraham I, évéque du pays des Rheschdouni, origi-
naire du cantou d'Abahouni , succéda à Moise II, et oc-
cupa le siéóge partiarcal de l'an 594 à l'an 600.

(5) Gomidas, successeur de Jean III, né à Aghtsits
dans le canton d'Arakadzodn, était évéque de la satrapie
des Mamigoniens , quand on l'appela sur le siége patriar
cal d'Arménie en 617. I! l'occupa jusqu'en 625.

1

.362

nouveau la chapelle des saintes Hripsimiennes (1),
ilen rapporta une relique qu'il placa dans le
couvent de Glag, oü il résidait..

Basile ( Parsegh -Barthélemy , selon 3. ms. ) ad-
ministra pendant huit ans;

'Thaddée , pendant trente ans (Thotig , saint et
ermite, selon. 9 ms.). Il fut vertueux dés l'en-
fance. C'était le disciple de Basile qui le chéris-
sait à cause de sa bonne conduite, ainsi que
Mouschegh, prince des Mamigoniens, qui lui donna
beaucoup de fermes. Il établit dans le couvent
de Glag trois cent quatre-vingt-huit religieux
qui ne faisaient qu'un seul repas parjour.

De son temps, quatre ermites qui ne man-
geaient que des légumes et qui ne se donnaient
aucun plaisir des sens , voulant se rendre à Sou-
gav (2), passérent dans le pays des Grecs. Ar-
rivés en ce lieu, il leur convint d'y vivre en
solitude et ils y passérent deux ans, [ Au bout de
ce temps,] trois hommes qui habitaient le Sed-
jestan (Sakastan), ayant entendu parler d'eux,
vinrent au monastere de Glag et y demeurérent
avec eux : les uns au lieu dit Innagnian, sur la
colline des Avédiatz, les autres dans la grotte
qui se trouve au sud-est, du cóté de la croix
cachée, et quelques-uns sur la colline couronnée
d'un bois. Ils passérent ainsi vingt ans dans cette
austérité, 2

Pendant le gouvernement du prince Mouschegh
le Mamigonien et l'administration de Thotig , un.
événement merveilleux se passa au monastere de
Glag, devant la porte de Saint-Garabed. Le
prince des Ardzrouui, appelé Vartle pátrice, qui
avait fait construire plusieurs églises et plusieurs
couvents, voulant se rendre à GCésarée, con-
duisit sa femme chez son pére , et, ayant confié la
contrée à la garde des autres nobles, il s'en alla.
C'était une femme pieuse et qui s'appelait Marie.
Elle désirait ardemment voir les saints hommes
qui se trouvaient au couvent de Glag et au mo-
nastere de Garabed. Ayant pris un jour avec elle
son fils ainé, encore àla mamelle, elle se pré-
senta avec une grande insistance à la porte de
l'église de Saint-Garabed. Elle supplia à plu-
sieurs reprises les religieux de lui laisser visiter
l'église , mais ceux-ci s'y refuserent, Étienne con-
duisit l'enfant devant l'autel, le fit prosterner
devant Dieu et le rapporta à sa mére. Celle-ci le
prit, fondit en larmes, et se lamenta en disant :
« Malheur à moi, pécheresse , qui ne puis jouir

(1) Sébéos, Hist. d'Héraclius, ch. 25, p. 131 (en arm.).
(2) Montagne de la province d'Ararat. — Cf Indjidji ,
Arm. anc., p. 406.

JEAN MAMIGONIEN.

de pareilles faveurs. Femmes, déplorez mon sort;
hommes, laissez-moi répandre des pleurs! Que
les montagnes m'écrasent sous leur poids ct que

les collines me prennent en compassion, Que les -

monstres me plaignent, et la race des oiseaux
aura pitié de moi, Les anges auront pitié de moi, -
et les démons se rassembleront et se précipite-
ront sur mol. Ayez compassioa de moi, saints
serviteurs de saint Jean,et conduisez-moi dans
l'église. » Puis se tournant vers son fils, elle lui
« dit: Pourquoi es-tu sorti de mes bras, ó mon
enfant, et n'as-tu pas eu pitié de ta mére?
N'est-ce pas moi qui t'ai mis au monde, qui t'ai
nourri, et pourquoi m'as-tu laissée seule? »
Aprés avoir parlé de la sorte, la princesse pré-
senta aux religieux beaucoup d'encens odorifé-
rant qu'elle avait apporté avec elle, puis, l'ayant
envoyé à Thotig, elle lui demanda la permission

Ἀν ΡΥ ΥΥΥ Y UNT NI eR INE VARII EI NEIN

TO. V m

de la laisser pénétrer dans l'église. Il lui répondit :

« Nos prédécesseurs n'ont pas permis de laisser

entrer les femmes (1), et il nous est impossible -

d'exaucer votre priére. Si c'est pour un zéle
pieux que vous voulez visiter l'église, Dieu sera

satisfait du chagrin que vous avez éprouvé. Que |

notre réponse n'altére en rien vos sentiments

pour nous, et allez en paix. » La princesse ré-

pliqua : « Non, il n'en sera pas ainsi , et si vous
voulez m'opposer la force, jene vous crains pas,
etsi vous me dites que saint Jean me méprise,
n'est-il pas né lui-méme d'une femme? le Sei-

gneur n'est-il pas né aussi d'une femme, et les |

apótres et les prophétes n'avaient-ils pas de
méres? J'entrerai, Seigneur, car j'ai pour inter-
céder en ina faveur votre mére , afin que vous ne
soyez pas irrité, N'exercez pas sur moi l'effet de
votre colere , afin que jene devienne pas la risée
du monde. Puisque vous avez sucé lelait de la
femme, rendez-moi digne de visiter ce temple. »

Ayant ainsi parlé, la princesse entra dans l'é-
glise, baisa le mur du temple, se prosterna à
genoux devant le saint autel et dit : « Seigneur.
voyez mon cceur déchiré et soyez miséricordieux
envers une malheureuse, car, dans votre bonté,
vous ne vous étes pas souvenu de votre colere.

Que votre nom soit éternellement béni! » Lors- -

que la princesse sortit de l'église, ils furent at-
tristés de ce qui s'était passé et ne pardonnérent
pas à cette princesse l'acte qu'elle avait commis;
ils voulaient s'en venger et ne lui préparérent
point de repas. Alors la princesse ordonna aux

(1) Cette défense remontait à saint Grégoire 1 Hlumi- -
natenr, ainsi qu'on peut le voir plus haut, daus l'His-
toire de Zénob de Glag, p. 348, col. 2.

ens de sa suite de préparer un diner pour les
eligieux, les invita tous à y prendre part, et leur
ombre s'élevait à trois cent quatre-vingt-quinze
ersonnes. Lorsqu'ils eurent fini de manger, la
rincesse dit : « O saints hommes! zélés pour la
iropagation du culte divin, rójouissez-vous avec
noi dans le Seigneur, car il m'a permis de visiter
glise sans me punir, etil a accompli le voeu de
/mon cceur. Or, donnez-moi votre bénédiction, et
"tontinuez à vivre saintement et en paix. » Aus-
iitót la princesse partit avec sa suite.

. Cependant, le sacristain et l'un des religieux
inrent s'agenouiller devant le saint autel , et. di-
ent : « O Seigneur! vous ne punissez donc pas la
nme qui osa commettre un acte semblable ,
aprés cela, toutes les autres femmes violeront
insi l'entrée de ce monastére, Montrez à présent
votre force , pour queles nations sachent qu'il ne
aut pas violer ce saint lieu, et pour que ce soit
un exemple et une loi pour beaucoup d'hom-
es. » Pendant que la princesse gravissait la pe-
tite colline au sud du couvent, et qui se trouve au
sommet de Nartag (3 ms. Satag), et domine le
petit fort de Medzamor qui est en bas de Nartag
et qu'on appelle Antag (1 ms. Artag), elle aper-
du cóté du nord une vision merveilleuse.
Ayant confié l'enfant à sa nourrice , elle dit : « Je
vois un homme à la longue chevelure , enflammé
de colére et descendant des cieux; il entre dans
Téglise, il sort, il vient à moi. Dans sa main, il
ient une épée effilée, humectée et rougie de
sang. » A peine avait-elle prononcé ces mots
qu'elle fut. frappée par l'homme de la vision, et
elle tomba morte sur le coup.. Voyant cela, ses
erviteurs coururent avertir ceux de l'église et
leur racontérent ce qui s'était passé, Le supérieur du

pleura pendant plusieurs heures. Le supérieur se
cendit avec ses serviteurs à l'endroitou la prin-
cesse avait succombé, et, lui ayant creusé une
tombe, il y déposa son corps, y dressa une croix
"de pierre, sur laquelle on grava l'inscription
que voici :

Cette épée sera prés de celui
qui aura l'audace de violer
léglise de Dieu.

Cette croix existe encore avec l'inscription.

- Le supérieur prit l'enfant, le confia à sa nourricé
jusqu'à ce qu'il eüt atteint l'Àge de puberté, aprés
"quoi il l'admit dans le: couvent, l'y instruisit et le
-momma supérieur du monastére avant de mourir.
; Son pére, le prince des Ardzrouni, apprit la

n

S4.

r

HISTOIRE DE DARON.

E en apprenant cette nouvelle, s'emporta .
contre le sacristain qui en fut fort attristé, et

363
nouvelle de la mort de sa femme au moment oü il
quittait Césarée, Il en fut trés-attristé, mais le supé-
rieur Thotig lui donna des consolatious, Il résolut

ensuite de bàtir des églises et partit pour Madra-

vank (1), afin de se procurer des matériaux avec
lesquels il éleva une magnifique église, qu'en
souvenir de sa femme, il nomma l'église de la
Mére de Dieu. Il lui fit don d'ornements magnifi-
ques et l'orna avec une rare élégance. ll dota éga-
lement de grandes richesses le monastére de Saint-
Jean Précurseur, de Glag.

C'est encore lui qui rendit au couvent du saint
Précurseur les villages de Govar et de Baregh,
car un prince impie de la maison des Mamigo-
niens s'était emparé de ces deux villages qui appar-
tenaient au monastere et les avait donnés à une
chanteuse. Le pére Cyrille s'irrita de ce procédé
et maudit le prince qui s'était emparé de pro-
priétés appartenant. au couvent. Mais ce prince
fut lancé à terre par son cheval, un mois aprés
cette malédiction, et il mourut, Cependant son fils

offrit au. couvent de rendre les villages que son

pére s'était appropriés; mais le supérieur refusa de
les accepter et exigea que le prince se présentàt.
[Le prince des Ardzrouni] compta vingt-deux
mille tahégans qu'il donna au prince de Daron,
pour racheter Govar et Baregh, «qu'il rendit au
couvent, en y joignant les documents authenti-
ques. Il fit don encore au couvent de deux vil-
lages de ses doinaines, Ardamed etle Tróne des '

Princes (3 ms, Koms); puis, ayant laissé son fils

prés de Thotig, il rentra dans son pays. Àu mo-
ment de mourir, il se fit transporter au couvent
d'Innagnian, et son tombeau se trouve à trois
pieds, à l'est de l'église.

En ce temps-là, les Perses assassinérent leur roi
Hormisdas (Ormizt), etson fils Chosroés (Khosrou)
Dchamp se véfugia chez les Grecs (3 ms. chez les
Romains). Ayant accepté le concile de Chalcé-
doine (2), Chosroés marcha contre les alliés perses
avec l'armée que Maurice lui confia et retourna en
maitre dans son pays. Lorsque Chosroés se rendit
dans ses États , aprés avoir quitté la Gréce, il prit
avec lui Mouschegh, seigneur de Mousch, et
Khouth, prince de Daron et de Sassoun, et, ainsi

(1) Cf. sur cette localité de la province de Douroupéran,.

Indjidji, Arm. anc., p. 96 et suiv.

(2) Cf. Jean Catholicos, Hist. d'Arm., ch. IX, p. 56-
57 de la trad. franc. deSaint-Martin. — C'était une tra-
dition répandue parmi les Arméniens, que Chosroés I avait
adopté le christianisme. Jean Mamigonien altribue par
erreur cette conversion à Chosroes II Parviz , fils d'Hor-
misdas, que Maurice, empereur de Constantinople, aida.
à reconquérir ses États contre lusurpateur Bahram
Tchoubin. ,

364

que l'avait ordonné Maurice, il le conduisit a Te-
vin, le nomma gouverneur de l'Arménie et lui
confia l'armée des Arméniens, forte de 30,000hom-
mes. Quant à Chosroés, il se mità la téte de l'ar-
mée grecque composée de 70,000 soldats et mar-
cha contre Pahl Schahasdan (3 ms. Palkhasdan).
Pendant qu'on campait, les Grecs crurent man-
quer à leur dignité en. restant avec les Arméniens,
et, continuant leur marche , ils vinrent s'établir
dans la ville.

Nikhordjés, qui avait assassiné Hormisdas, leva
une armée de 80,000 Perses et s'avanca à la
rencontre de Mouschegh. Le valeureux Mouschegh
parvint à peine par ses encouragements à décider
les Arméniens à accepter le combat. Le prince
des Mamigoniens, gouverneur de l'Arménie, en-
gagea son armée à invoquer le secours de Dieu
par l'intervention. du saint Précurseur. S'étant
tous conformés à cet ordre, les Arméniens s'élan-
cerent sur les Perses, et Dieu leur livra leurs en-
nemis, Mouschegh, ayant apercu de loin le roi et
l'ayant reconnu, s'approcha de lui, et ils s'atta-
quérent mutuellement. Mouschegh, harassé de fa-
tigue, mais n'attachant pas plus de prix à la mort
qu'àla vie, leva sa masse d'armes et en asséna
un coup sur le cráne de Nikhordjés. Ce coup lui
brisa la téte et sa cervelle s'échappa par ses na-
rines. Mouschegh lui trancha la téte et, l'ayant
mise dans une valise, il exhorta les siensà se battre.
' Ceux-ci, se ranimant, mirent en fuite les ennemis

et firent prisonniers quarante-huit princes. On ne

pouvait pas compter les mlorts, tant leur nombre
était considérable. On fit, avec les princes, mille
prisonniers; les Arméniens rentrérent aprés cette
grande victoire dans leur pays (1).

En entendant cette nouvelle, le roi Chosroés
fut dans l'allégresse, mais les soldats grecs étaient
confus de honte. Lorsque le roi fit demander
Mouschegh et se disposait à faire des largesses à
toute son. armée, l'empereur Maurice fit dire à
Chosroés qu'on l'avait nommé roi à la place de
son pére. « Savez-vous, lui dit-il, que Mouschegh
voulait vous faire tuer? » Alors Chosroés voulut
sS'emparer par trahison de Mouschegh et le faire
inourir, Il l'envoya mander auprés de lui ; mais
la seur de Chosroés, instruite dela trahison de
son frere, avertit Mouschegh. Celui-ci prit avec
lui quarante princes seulement , armés en guerre,
lesquels, ayant ceint leur sabre de bataille, vinrent
se présenter en face du roi, Ils s'approcherent à

. (1). €f. sur ces événements — Théophylaete Simocatta ,
liv. IV, ch. 3-15; V, 1-13. — Théophane, p. 221 et
suiv. — Cédrénus, t. I, p. 396-397. — Zonaras, Annal.,
t. II, liv. XIV, p. 74-75.

JEAN MAMIGONIEN.

|

cheval jusqu'aupres de la tente royale et éclaté
rent en reproches amers, en racontant la
son qu'on avait ourdie. Ils crachérent au visag
du roi, et]lui firent des reproches sur sa foll
conduite, Aprés quoi Mouschegh quitta le roi a Ἑ
les siens, le coeur gonflé de colere. Quand le r
eut appris que Mouschegh était parti fort irri
fut saisi de terreur, car c'était encore un j
hommé. 4o HE

Mouschegh envoya au général des Grecs le
sage suivant : « Vous avez voulu, dit-il, m'a:
siner par trahison, mais, je vous le dis, ner
lez pas le lion qui dort, ni le renard qui a a
ses instincts, autrement celui qui a v
80,000 hommes peut bien aussi en extermji
70,000, « Ensuite, laissant l'armée à Tevin, il st
démit de sa charge de gouverneur, prit avec h
les troupes de la maison des Mamigoniens, e
retourna dans ses domaines, Peu d'années aprés;
Phocas assassina Maurice et monta sur le tróne.

Chosroés marcha contre Phocas pour venger la
mort de Maurice (1). En passant prés de la ville de
Garin (Erzeroum), il envoya un messager à Mo
chegh, prince de Daron, et lui dit : « Venez et ac
compagnez-moi à la porte du roi des Grecs poui
demander vengeance de la mort de Maurice, sinon
je ruinerai votre pays à mon retour, je vou:
chargerai de chaines, et je vous conduirai à la
Porte, vous, votre femme et vos enfants. » Mous-
chegh, ne répondit pas et commenca à fortifier l«
pays. Chosroés se rendit en Gréce, y fit beaucoup
de butin et un grand nombre de prisonniers; puis
se dirigea du cóté de Pasen, à Tevin, à Hér et à
Pahl. Lorsqu'il fut arrivé à Garin, Chosroeés en-
voya Mihran à Daron, contre le prince Mous-
chegh , afin de s'emparer de sa personne et de 1e
conduire prisonnier en Perse. Il lui ordonna de
ruiner les lieux consacrés au culte et de massa-:
crer les religieux, Les Perses firent irruption dans
le pays et se mirent à exécuter les ordres qu
avaient recus,

CHAPITRE II.

Histoire des Perses. Mihran se rend à Daroen avec
une armée de 30,000 hommes, qui sont massa-
crés prés de la ville d'Otz par Fahan le Loup
Le seigneur de Mousch, de Kalouhr, de Khouth,
de Schadkh et de Sassoun va trouver Mihrai

La premiére année du regne de Phocas,

(1) Théoph. Simoc., liv. VI, ch. 15. — Théophane ,
p. 244-272. — QOédrénus, t. I, p. 405-420. — Zonaras,
Annal.,t Iliv. XIV, p. 82-85.

ssina son maitre, l'empereur Maurice, par tra-
ison, et monta sur le tróne, Chosroés se souvint
? ]a paix signée entre lui et Maurice et passa sur
5 territoire des Grecs avec 140,000 hommes. Il
jilla plusieurs villes et beaucoup de provinces et
retourna ensuite dans ses États. Son neveu Mihran
lut envoyé par lui à Daron, avec 30,000 hommes.
Lorsqu'il fut arrivé dans la contrée deHaschdiank,
"ils prirent un guide, et, ayant continué leur mar-
^ehe, ils arrivérent à la croix de pierre ( Artzan ).
Quand ils eurent lu l'inscription de la croix, ils
la mirent en piéces (1), et 8,000 hommes pris parmi
x se rendirent à Meghdi et à Asdéghoun. Les

les fuyards. Lorsque les sept religieux qui vivaient
de légumes apprirent leur arrivée, ils vinrent au
couvent et en firent sortir tous les moines, Les

toutefois Polycarpe les envoya dans le fort d'Ogh-
gan et ne garda au couvent que le supérieur Tho-
tig, les religieux attachés au service de l'église, et
il leur ordonna de se préparer à recevoir la com-
munion divine. Ápres que les septreligieux eurent
-eélébré la messe, ils enjoignirent à un secré-
"taire abréviateur, venu. de la part des Grecs,
d'écrire tout ce qu'ils allaient dire; puis, élevant
les bras devant lesaint autel, ils parlérent ainsi (2).

Au moment οἱ ils disaient .4men , une voix se
" fitentendre du ciel, qui disait : « Qu'il soit fait ainsi
- que vous le voulez. Je vous récompenserai lors de
Ama venue, et je pardonnerai les péchés à ceux
- qui souffriront en mon nom et en celui de mon
- Précurseur, car je suis miséricordieux envers cha-
"eun. Venez donc dans les lieux de lumiére que
- vous vous étes préparés par vos austérités, »
En entendant ces paroles, les saints se pros-
- ternérent devant le saint autel, et puis ils sor-
tirent de l'église, Polycarpe alla se prosterner
- devant la sainte croix et se mit en prieres, afin de
- supplier Dieu de donner la paix à toute la terre,
- de mettre en déroute l'ennemi qui était arrivé, et
- [il pria ensuite] pour que les pauvres obtinssent la
- ranquillité dans leurs demeures. Les Perses arri-
- vérent tout à coup, et, apercevant Polycarpe, ils lui
- tranchérent aussitót la téte, en laissant son corps
- devant la croix, Puis ils vinrent en toute háte jus-

D-re f| or st t tt t1 n! 9 n

(1) €f. plus haut, Zénob de Glag, p. 347, qui parle
- de l'érection de ce monument, élevé aprés la bataille
— gagnuée par les arméniens chrétiens sur les Minlátran de
— Daron.
(2) Neus avons supprimé une longue priere, oà les
sept relizieux offrent leur vie à Dieu en holocauste, pour
s'assurer le ciel.

HISTOIRE DE DARON.

365

qu'à la porte de l'église, apercurent lesreligieux en
pleurs et absorbés dans la priére, et, se précipitant
sur eux, ils les massacrérent tous les sept. C'étaient
Théon, Polycarpe, Siméon, Jean , Épiphane, ΤΙΣ
marios et Énargius (lis. iniu 23ms. Narésos).
Tous les sept furent massacrés par les soldats
perses de Mibran , au mois de Kaghots, le 4" jour
qui était un jeudi, à la 9* heure. Leurs corps res-.
térent sur le lieu du supplice jusqu'au matin.

Cependant les Perses ne purent pas découvrir
la porte del'église, car Dieu la déroba à leur vue ;
mais ils se mirent à donner des coups de, mar-
teau, sans pouvoir la découvrir davantage. Ef-
frayés par les démons, ils s'éloignérent enfin de
ces lieux, car il faisait déjà nnit. Trois jours aprés,
les serviteurs et le supérieur Thotig arrivérent,
mais les corps des saints resterent sur place sans
étre enterrés, car tout le monde s'en était éloigné.
Ayant reconnu qu'ils étaient morts, tous versérent
des larmes et furent plongés dans une grande
tristesse. Ensuite, ayant relevé les corps, ils ies
descendirent dans le jardin au sud de l'église; ἰὰ
ils creusérent la terre, préparérent une sépulture
et les déposérent auprés d'Antoine et de Gronités
qui étaient venus jadis de Césarée avec saint Gré-
goire. On dressa sur leur sépulture la croix divine,
et beaucoup de gens obtenaient leur guérison en :
cet endroit (1).

Quelques hommes envoyés par le prince Mous-
chegh, pour s'informer du nombre des soldats ,
furent étonnés lorsqu'ils apprirent que les saints
avaient été massacrés; ils allérent en toute háte
trouver le prince Mouschegh et lui racontérent les
détails de cet événement. A cette nouvelle, Mous-
chegh demeura trois jours sans prononcer une
parole. Ses soldats lui donnérent alors un livre
renfermant les lois chrétiennes et des paroles con-
solantes, en lui disant : « Véritable rayon de la
lumiére bienheureuse , vous, notre illustre géné-
ral, ne vous affligez pas de leur inort, car, par
leurs priéres, ils sont devenus les remparts solides.
du monde, nos intercesseurs et nos protecteurs
auprés de Dieu. Laissez maintenant la douleur de
cóté, et mettez en fuite Mihran qui s'est levé contre
nous. » Mouschegh, comme sortant d'un songe,
ordonna de mander auprés de lui Vahan qu'il
avait nommé prince de Daron, lorsqu'il était
gouverneur de l'Arménie. 1l lui parla en ces ter-
mes : « Vahan, ó mon fils, vous connaissez mon
grand àge; voilà cent vingt ans (?) que je fais la ᾿

(1) Vartan mentionne, dans sa Géographie, Ja sépul-
ture. de ces sept martyrs (Saint-Martin, Mém., t. IV. .
p. 428-431).

366
guerre, ma lance àla main, et mon front ruisselait
de sang au lieu de sueur. Moi- méme, j'ai rangé
en personne mon armée et j'ai entrepris la
guerre. A présent je suis vieux, mesmembres trem-
blent ; Dieu et vous pouvez marcher à mon aide.
Or, mon fils, sachez bien que si vous succombez
pour les chrétiens et pour l'Église, vous serez un
martyr; si vous énteprenes la guerre pour des
honneurs temporels, c'est de la bravoure. Je
n'ai pas d'autre héritier que vous, et mes domai-
nes vous appartiendront autant qu'à vos fils aprés
vous. Levez-vousdonc, marchez, Joignez-les avec
prudence, et le saint Précurseur vous sera en aide
et vous servira de bouclier, car les priéres des
saints religieux s'éléveront à votre gauche et à
votre droite. »

Vahan se chargea d'exécuter la volonté deMous-
chegh ; il commenca à former des ambassades, les
envoya vers Mihran et lui demanda de faire la
paix et de sortir du pays. Mihran lui fit répondre:
« Il n'en sera pas ainsi tant que je n'aurai pas fait
prisonnier le prince Mouschegh et que jene l'aurai
pas conduit en Perse en présence du roi. » Vahan
lui envoya dire : « Si vous me remettez le pays
de maniére que j'en sois le maitre et le prince,
je vous livrerai Mouschegh, et méme je me révol-
terai contre lui et je me joindrai à vous, en vous
enlevant ainsi tout sujet de crainte, et les choses
seront ainsi réglées. » Mihran s'obligea à accepter
les propositions de Vahan et le manda auprés de
lui. ll. vint s'installer dans la ville de Mousch, et
Mouschegh se rendit au fort d'Oghgan.

Les soldats qui avaient massacré les religieux
se transportérent au fort d'Asdghon, se tinrent
pendant deux jours en face des murailles sans
pouvoir réussir à le prendre; puis ils allérent
trouver Mihran et lui décrivirent en détail la
position de la place. Lorsque Vahan se présenta
devant Mihran, celui-ci lui demanda de lui
céder le fort d'Asdghon. Vahan répondit : « Non
'pasS, seigneur, mais confiez- moi 4,000 hommes et
nous irons nous emparer des places fortes οὰ sont
les favoris et les trésors de Mouschegh; car, me
croyant peut- étre en état de révolte, ils se met-
traient sur la défensive et refuseraient de me li-
vrer les forteresses. Maintenant rendons-nous
dans la ville d'Otz, et ensuite nous nous porterons
ailleurs. » Mihran. confia à Vahan 4,000 cavaliers
d'élite qu'il conduisit jusqu'à la porte de la ville
d'Otz, et il se ménagea des intelligences dans la
blabe; afin de faire prisonniers les soldats qu'il
avait avec lui, et de les faire mourir. Le lende-
main, ayant parlementé avec la ville pour l'en-
Bager à ouvrir ses portes aux soldats, il commenca

JEAN MAMIGONIEN. | :

à les y faire entrer, et, comme l'entrée de la place
était étroite, peu de gens pouvaient pénétrer ensem
ble dans l'enceinte de la ville. Les habitants. firent
entrer dans les maisons les soldats qui pénétraie ient
dans la ville, les dépouillaient de leurs vétements,
leur coupaient]la téte, et les jetaient dans des trous
bien dissimulés, situós en dehors des remparts ts.
Il avait laissé ἐξήγαγε o hommes sur les ἄγος 000
dansle village de Khartz (2 ms. Hrts), et

|
|
|
|
|
o.

leur avait ord odit lorsqu'il leur enverrait. p an |

d'eux, d'aller trouver Mihran et de lui amenet
de nouvelles troupes. Lorsqu'il eut introduit le
soldats dansla ville, Vahan leur envoya donc d dir e
de lui envoyer de nouvelles troupes de Mihran.
Ceux-ci vinrent trouver Mihran, et, ayant emmen Ἱ
avec eux 2,000 hommes d'élite , ils το] οἱσπῖι
Vahan qui prépara un nouveau strátagóme, dod t
ils ne se vantérent pas et qui devaitles perdre. |
Dés qu'ils furent arrivés prés de la porte a
pelée Mor (du marais), Vahan avait donné aux
habitants les chevaux et les vétements des soldats

perses. Il les manda prés de lui et leur communi-!

quaun avis, en disant : « Lorsque les soldats perses
vous apercevront, prenez tous le chemin dela ville:
et, en entrant dans la cité, faites sonner les trom-
pettes comme pour annoncer la victoire; puis,

laissez les portes ouvertes pour que les nou--
veaux arrivants croient que la place est en-.

levée. »Ilsagirent commeil leur avait été ordonné.
Or, lorsque les Perses les virent se précipiter en.

masse sur la ville, ils furent dans l'allégresse, et,

se dirigeant vers |a place, ils se hátérent d'y péné--
trer. Vahan, se présentant sans tarder devant le
front des Perses, leur annonca la prise de la ville, '
etenvoyaà Mihran vingthommes de l'armée perse,
en lui annoncant cette heureuse nouvelle : « Nous
avons pris la ville; » et lui-méme rejoignit les sol-
dats perses. Plusieurs soldats, en entrant dans: la
place et pendant quelles autres les suivaient, com-
mencérent à se douter du piége et voulaient bat-
tre en retraite pour rejoindre Mihran. Alors
Vahan se mit à leur poursuite, commenca à les
massacrer et à les jeter dansle marais, D'un cóté;
Vahan, d'un autre cóté, les habitants noyérent
quarante hommes dans le marais, et, ayant fait. es
autres prisonniers dans la ville, il fit trancher.
leurs tétes que l'on rangeait sur les rempa [S ᾿
Lorsqu'on eut compté les tétes tombées ce jour-là à,
on en trouva au moins 2,000; Il ordonna de leur τὸ
couper à tous le nezet le prépuce et de les mettre
dans des sacs. a
Vahan, ayant rassemblé ses soldats au nombre
de 700, vint dans la ville de Mousch. Ayant laissé

300 hommes à Méghoua ( 2 ms, Meghdea) et de X

-eents soldats de Sanas (2 ms. Sasan) arinés. de
lances à Dzdzmag (2 ms. Dzmag ), il prit seule-
ent avec lui 200 hommes et alla rejoindre Mih-
ran. L aeq Ἢ fut entré dans son appartement, il
lui parla ainsi : « Je viens vers vous, fuyant vos
soldats, car ils m'ont refusé l'entrée dela ville et
"une part du butin, et ils ont méme enfermé mes
troupes dans la place. J'arrive donc en fugitif au-
- prés de vous. » Mihran voulut alors envoyer 1000
"hommes contre eux; mais Vahan lui dit: « Ils se
sont méme révoltés contre vous, car, aprés avoir
- pris le butin et les richesses de la ville, ils veulent
- passer dans le pays des Grecs. » Mihran, se met-
tant de plus en plus en colére, ordonna d'envoyer
- 2,000 hommes contre eux. Vahan conseilla à ces
soldats de ne pas franchir le fleuve de Meghdi
- pendant la nuit, mais de camper sur ses rives et
- de continuer leur route lelendemain, « Peut-étre
- les ennemis se précipiteront sur vous, et vous ne
t connaissez pas les localités. » 1l leur dit encore :

; « Que mille d'entre vous passent par Dzdzmag et

- les mille autres parla plaine. » Puis, leur ayant
- donné des guides, il prit congé de Mihran, afin de
. présider à leur départ. Dés qu'ils furent parvenus
- à l'endroit oü il leur avait commandé de se sépa-

εκ»;

TT d.e A
cap té auper

- rer, il leur adjoignit cent hommes et ils se diri-
- gerent sur Dzdzmag. Vahan, s'étant mis à la téte des
- cent autres soldats, les suivit à quelque distance. .

Quand cette troupe fut parvenue sur les rives,

- du fleuve de Meghdi, Vahan les fit camper pour
- qu'ils se livrassent au sommeil, et, ayant préparé
des embuscades, il ordonna aux serviteurs d'éloi-
-gner les chevaux comme pour les faire paitre; de
cette maniere il n'éveillait en rien les soupcons des
Perses. Toutà coup, les soldats de Vahan firent ré-

- sonner les trompettes, en avant et en arriére des
- Perses, les entourérent et les précipitérent dans le

" fleuve; pasun seul n'échappa. Ensuite, poussant les
- chevaux devant eux, ils se dirigérent sur Dzdzmag.
Cette affaire une fois commencée et terminée, les
- Arméniens se rendirent à Dzdzmag, pour y sur-
; prendre les autres Perses qui n'étaient pas encore
arrivés, et ils lesattendirentjusqu'à ce qu'ils fussent
venus. Ceux-ci descendirent de cheval, comme le
leur avait prescrit Vahan, sans avoir le moindre
soupcon. Bientót aprés, les soldats de Vahan se
placérent à l'entrée du pont, firent entendre un
bruit terrible tout autour d'eux, et ils commen-
cérent à les exterminer sans pitié, L'un d'eux, qui
s'était réfugié dans le marais, monta à cheval et
- g'enfuit du cóté de Mousch. Deux des soldats de
Vahan se mirent à sa poursuite , l'atteignirent sur
l'autre rive du fleuve, l'assommérent en le frap-
pant sur la téte, et sa cervelle lui sortit. par les

HISTOIRE DE DARON.

361
narines. L'un d'eux prenant du sable, le présenta
au cadavre en disant : « Cuisinier des Perses,
prenez ce sel, » etlenom de cet endroit fut appelé

| "raghs (1); on y construisit depuisuneville, Vahan

ayant acculé les Perses sur les rives du marais,
quelques-uns n'en purent sortir, et les autres tom-
bérent dans l'eau et s'y noyérent. On coupa lé
nez et le prépuce de ceux qu'on massacrait sur
la terre, et on lancait leur téte dans le marais et
dans la plaine. Vahan ayant rassemble les 2,000
chevaux, les fit conduire dans le fort d'Éghantz
(3 ms. d'Oghen) qu'on appelle aussi Eghnoud (2).
Quand toutes ces choses furent accomplies, Va-
han et les siens s'en allérent retrouver Mihran
(2 ms. Nikhor), et il commanda à ses serviteurs
de préparer un festin et d'y convier Mihran. Mais,
comme celui-ci était malade, il demeura dans son
appartement et permit à Vahan seulement d'y
entrer, Vahan se placa prés de la porte, et con-
gédiait les princes qui se présentaient, en disant
que le gouverneur de l'Arménie ne pouvait se ren-
dre au festin. Mihran et Vahan entrérent dans une
chambre oi était préparé un repas et ils y burent
du vin. Aussitót Vahan, prenant le sac oü se trou-
vaient les nez et les prépuces,le vida devant Mih-
ran qui fut saisi. d'épouvante et lui demanda :
Qu'est-ce que cela? dites-moi ce que c'est! »
Vahan lui raconta les choses telles qu'elles s'étaient
passées et ne lui cacha rien de ce qu'il avait fait.
Mihran, au comble de la fureur en entendant
ce récit, prit une lance qu'un serviteur tenait à
la main et voulait en percer Vahan. Mais celui-
ci, saisissant son sabre de la main, lui coupa le
prépuce, le mit dans la bouche de Mihran en lui
disant : « C'est vous qui avez insulté Dieu, qui
avez fait mourir les religieux qui sont les co-
lonnes du monde. » Il lui coupa le nez, le lui mit
devant les yeux, puis, lui ayant ouvert le ventre,
il ordonna à un serviteur de lui arracher le foie et
de le lui mettre dans la bouche. Ensuite, lui
ayant traversé l'abdomen d'un coup d'épée, il le
fit empaler. Au moment cü il venait seulement de
lui couper le prépuce, il lui dit : « Donnez-moi urn
ordre et une lettre pour le Perse qui est chez les
Abahonni, etje vous ferai gráce de la vie. » Mih-
ran lui donna une lettre et un ordre qu'il jura à
plusieurs reprises étre véridiques et, que lui seul
et le gouverneur des Abahouni connaissaient,
Quand 1] eut tout appris, V Vahan saisit son épée,
en frappa Mihran au cceur, et il mourut aussitót.
Les serviteurs prirent les habits ensanglantés de

(1) Cf. Indjidji, Arm. anc., p. 108
(2) Cf. Indjidji, op. cit. , p. 108.

268
Mihran, les cachérent, et, ayant fait disparaitre les
traces du sang sur le sol, ils le couchérent sur le
cóté, dans son lit, et le couvrirent comme s'il dor-
mait. Vahan manda alors dans la tente le secrétaire
perse et lui fit écrire une lettre contenant des salu-
tations etle mot d'ordre, et qui disait : « Danstrois
jours, montez sur la colline qui se trouve au-des-
sus de la vallée de Goth avec 1,000 hommes
seulement, pour que nous vous apercevions. »
Le secrétaire écrivit selon l'ordre qu'il avait recu
de Vahan, qui apposa sur la lettre le sceau de
Mihran; puis, ayant convoqué dix des fidéles ser-
viteurs de ce dernier, il leur confia la lettre pour
la remettre à Varschir, qui avait les 1,000 hommes
sous son commandement et qui résidait chez les
Abahouni. Les serviteurs prirent la lettre et s'en
allérent. Vahan, ayant fait venir le héraut, lui dit :
« Allez mander tel prince, » dont il lui donna le
nom. Celui-ci exécuta l'ordre de Vahan. Lors-
que le prince fut venu et traversait un passage
sombre entre six hommes qui se tenaient à droite
et à gauche, passage qui conduisait dans l'ap-
partement oü il devait entrer, des hommes se pré
cipitérent sur lui pour lui fermer la bouche, afin
que, s'il venait à crier, on n'entendit pas sa voix
dans l'appartement voisin ; puis ils lui enfoncérent
une épée dans le cceur, et jetérent son corps dans
une autre piéce, Vahan fit mettre ensuite en pri-
son le héraut et le secrétaire sous un prétexte quel-
conque.

Il manda ensuite les princes pour délibérer soi-
disant sur les affaires, mais c'était une ruse, car il
massacra ce jour là quatre-vingt-six d'entre eux.
Quand tous ces princes furent exterminés, il se
rendit dans la localité οὰ les soldats perses tenaient
garnison, il les rassembla tous, éloigna ses pro-
pres soldats, ainsi que ceux ie. autres pays, et se
mit à les insulter, en disant. : « Convenait-il que
vous enleviez la couronne de perles du gouver-
neur? à présent voici l'ordre qui vous enjoint de
vous dépouiller tous à l'instant de vos vétements
jusqu'à ce qu'elle soit trouvée, » Puis, leur ayant
fait óter à tous leurs vétements, il en enferma une
partie dans une maison, et fit mettre les autres,
au nombre de dix-neuf cents trois individus, dans
un autre endroit, en faisant fermer les issues.
Ensuite, Vahan se fit apporter la téte de Mihran,
la fit suspendre à une fenétre, et la leur montra
en disant : « C'est cette téte qui voulait ruiner de
fond en comble le monastére du saint Précurseur
et brüler tous les religieux. » Il ordonna de
mettre le feu aux deux maisons, en disant à ceux
qui y étaient renfermés : « Vous m'étes nuisibles,
puisque vous me faites brüler ces deux hübitatiois,

JEAN MAMIGONIEN.

mais , s'il plait à Dieu et au saint Précurseur, j je
fais ji sacrifice de ce bois sans regret. Je briserai -
la téte de votre roi et vos tétes; et, puisque vo
étes nus, et que vous avez &ibid; jobtiendrai -
pardon de mes péchés et ceux de mes ancétr
en vous faisant brüler; surtout n'ayez point
honte. Ces maisons seront vos tombeaux, parl 5
gràáce du roi des Perses, »
On alimentaitle feu avec de la graisse, P
sorte que toute la ville fut remplie de l'odeur
la fumée. Ensuite, ayant rassemblé les trésors et
bujin des Perses, Vahan les envoya au fort ΦΌΡΝΝ
gan, et, ayant mandé le prince Mouschegh dans là
ville, il se porta avec 3,000 hommes au-devant €
Vaschir. Arrivé au sommet de la colline, il placa.
dans trois endroits différents des embuscades de
soldats, et envoya vers Vaschir le secrétaire et le.
héraut. Ceux-ci partirent et appelérent Vaschir,
en l'engageant à monter sur la coline, car i :
était descendu sur les bords de la mer de Dzia |
( mq. dans 3 ms. ). Cependant le héraut et le se-
crétaire ignoraient tout ce qui s'était passé, car
Vahan ne les laissait pas approcher de l'armée,
et ils venaientseulsà distance destroupes. En effet, -
au moment d'incendier les maisons, Vahan les |
envoya sous un prétexte dans un endroit éloigné,
afin qu'ils ne vissent pas ce qui se passait, si bien '
qu'en reconnaissant les costumes des princes, ils.
les prirent pour des Mihraniens. Étant arrivés à à
Mousch, ils transmirent au gouverneur les ordres.
de Vahan, comme si Mihran les avait lui-méme
donnés, Vaschir prit alors 100 hommes, gravit Ji]
montagne et, arrivé à l'endroit [qu'il supposait].
étre occupé par les Perses, il entra dans la tente |
de Vahan, croyant y trouver Mihran en personne, |
En apercevant Vaschir, Vahan l'interpella en
termes : « Qu'avez-vous résolu de faire? vous.
vouliez transformer en Perses leshabitants de lAr-
ménie? » Puis il ordonna aux gardes dela porte de
tenir les soldats éloignés, fit frapper cruellement
Vaschir, pourl'obliger àlui donner le mot d'ordi
qui servait à canvoquer les soldats, Vaschir, con
traint par la douleur, écrivit au général et aux
princes de le rejoindre en toute hàte. Vahan fit |
écrire la lettre par le secrétaire perse; il le gag
avec de l'argent, de facon à ce que sa lettre m
dát pour Ie lendemain les soldats, « car, disait-i
les Grecs se préparent à marcher contre nous,
Il envoya de méme aux soldats éloignés la bagu
et la lettre de Vaschir; puis, faisant appeler
princes un à un, illeur tranchait la téte. Les a
tres soldats ignorérent le massacre, jusqu'à ce
qu'un des princes, étant parvenu às "échapper, res ;
gagna son armée, UO

"a

Quand Vahan eut appris que la chose était dé-
- voilée, il fit prévenir les soldats qui étaient en
cembuscade de se précipiter sur les Perses; ceux-
p^ lesayant attaqués par derriere, les forciiénti àse
-réfugier dans le fort situé de l'autre cóté de la
vallée de Goth. Les soldats qui se tenaient au loin
-en embuscade ne bougérent méme pas de leur
poste. Cependant les hommes qui occupaient le
- fort recurent les Persans à coups de pierres et de
-cailloux et les massacrérent sans pitié, Cent de
ces soldats se réfugiérent alors chez les Aba-
- houni; mais les hommes placés en embuscade,
165 ayant apercus, s'élancérent sur eux et les
firent prisonniers, Le lendemain, les autres sol-
. dats perses arrivérent sur la colline à l'endroit
- oit se tenait Vahan qui les recut, les fit descen-
- dre de cheval et leur dit: « Laissez paitre vos
- chevaux jusqu'au soir; alors nous descendrons à
Ὶ ce moment dans la plaine et nous marcherons
- contre les Grecs, » Les Perses accueillirent sa
1 proposition, et se conformérent à cet ordre. ἃ ce
- moment, les hommes placés en embuscade se pré-
- eipitérent tout à coup sur les chevaux, les éloi-
- gnérent des soldats, et, les poussant devant eux,
leur firent passer le fleuve d'Aradzani et les me-
- nérent à Kharké., A cette vue, les soldats perses se
—mirent à crier ensemble : « Malheur à nous,
nous sommes perdus! » *et cet endroit fut appelé
Gori (1).

Vahan se mit à la téte des soldats perses et les
fit descendre dans la plaine. Alorsceux qui étaient
en embuscade les assaillirent de tous les cótés, et,les

- ayant entourés, ils les massacrérent jusqu'au der-
nier. Vahan ordonna d'en épargner quarante seule-
- ment, pour qu'ils pussent raconter au roi de Perse
ce qui s'était passé, Puis il envoyaà ce monarque
la téte de Mihran, en lui faisant dire : « Lorsque
ce gouverneur arriva dans notre pays, les soldats
-se mutinérent; il voulut les discipliner sans pou-
vojr y réussir ; et nous ne pümes aller combattre les
| Grecs nos ennemis, Étant en amitié avec vous, et
les soldats s'étant mutinés, nous avons fait ríe
. cher cette téte, et nous sommes parti, Cependant
nous avons appris que vous avez quitté le Scha-
hasdan, que vous vous étiez dirigé vers Posdr
dans un lieu uni comme une plaine, et nous sa-
'vons que vous marchez avec succés. Prenez la
téte de votre neveu, et elle vous servira à vous
guider, vous et les générations futures. » Quand
les quarante soldats furent arrivés aupres de Chos-

(1) Le mot Gori signifie, en arménien, « un canal, un
conduit d'eau. » Nous ne saurions dire si cet éthnique
renferme une allusion au passage du fleuve d'Aradzani
par les chevaux des soldats perses.

MAR APAS CATINA.

HISTOIRE DE DARON. 369

roés, ils lui remirent la téte de Mihran, ce qui
lui causa un grand trouble et le couvrit d'une
honte éternelle, Mais, [16 cceur] rempli d'orgueil,
il envoya l'année suivante des soldats [contre
l'Arménie].

Cette méme année , le monastére du saint Pré-
curseur, qui se trouve dans l'endroit appelé Zpnas
gnian, s'écroula à la suite d'un grand tremble-
ment de terre, en sorte que les habitations qui se
trouvaient dans l'enceinte du couvent furent
aussi abattues. L'église, qui était construite sur
les fondements du monastére, se lézarda. Le
prince de Daron, Mouschegh, fit de grands dons
en argent et ordonna de la reconstruire de nou-
veau en pierre. Cependant on ne put la rebátir
comme il convenait de le faire, parce que les
soldats perses inquiétaient sans cesse les cons-
tructeurs, La méme année, Mouschegh recons-
truisit le monastére du saint Précurseur et'mou-
rut. Il repose à cóté du prince des Ardzrouni,
au cóté oriental du portail de l'église.

Α la mort de Mouschegh , Vahan , prince de la
maison des Mamigoniens, lui succéda. ἃ cette oc-
casion, on célébra de grandes réjouissances dans
les lieux saints oü se pratiquait la foi, en présence
de beaucoup de prétres, et de soixante-dix évé-
ques, en face de la portede Saint Garabed, et dans
le couvent de l'évéque de Glag. Mouschegh avait
enlevé (aux Perses) dix-huit villages, dont les
noms furent effacés des registres royaux, et il les
avait donnés à l'église.

La méme année mourut le bienheureux Thotig,
supérieur du monastére de Glag, et ii repose dans
l'endroit appelé Hair plour, qui est à droite del'é-
glise, au nord-est. Aprés lui, on élut comme supé-
rieurle jeune Étienne [Stéphanos) fils du prince
des Ardzrouni dont la mére fut frappée de mort
[par l'ange] (1). Ses parents reposent aussi dans
le méme couvent. Cet Étienne. introduisit d'ex-
cellentes réformes dans la province de Daron,
car on le considérait comme supérieur à l'évéque,
puisqu'il était chef du couvent et avait sous sa
direction. 398 religieux. C'était un homme si
vertueux, que tous le considéraient comme saint
Jean Précurseur lui-méme.

Étienne demanda au saint Précurseur de báil-:
lonner la bouche des bétes féroces qui brisaient les
fenétres de l'église, et, gráce à la sévérité de ses
moeurs, il réprimanda le prince deHarkh qui avait
épousé la femme de son frére, lui persuada de
la répudier, lui conféra les ordres et lui fit élever

(1) Cf. plus haut, ch. I, p. 363.
.Ψ 24

370
l'église duhameau de 'Thil, dans la province d'É-
géghiatz.

CHAPITRE III.

Arrivée de Vakhdank à Daron avec 30,000 hommes.
Il construit la ville de Borb et la forleresse de
. Kahar. Il se fixe pendant trois ans à Kerkour.

Le roi Chosroés rassembla pour la seconde
fois une armée contre les Grecs, en se rappelant
la mort de son neveu Mihran, et il mit à sa téte
Vakhdank, son oncle, suivi de trente mille cava-
liens d'élite, Des qu'il fut parvenu dans le can-
ton des Abahouni, Vakhdank envoya des percep-
teurs d'impóts à Hark, à Haschdiank et à Daron.
Les gouverneurs de ces cantons lui écrivirent :
« Si Vahan paye le tribut, nous le payerons égale-
ment, autrement vous quitterez le pays sans rien
obtenir de nous. » En apprenant cela, Vakhdank
prit un ton impérieux et s'indigna. I1 laissa un
gouverneur dans ie canton des Abahouni, et vint
aux confíins de Daron, avec l'esprit fort agite,
ΤΙ releva la grande ville ruinée de Tzunguerd [1],
changea sonnom et lui imposa celuide sa femme
Borbés, c'est-à-dire « savoureuse », qu'il avait
amenée avec lui. 1l fit des plantations de vignes,
établit des jardins et transporta le pyrée à la
porte de la cathédrale élevée par saint Sahag. Il
bàtit sur le mont Taurus une forteresse à laquelle
il donna le nom de Karkar (2), car plusieurs per-
sonnes se précipitérent en cet endroit sur des ani-
maux qu'elles avaient pris pour des cavaliers. Ti
changea le nom de la colline de Koroz, qu'il ap-
pela Kerkour, du nom de sonfils Krékour, et s'y
récréait pendant les jours d'été, Puis il envoya à
Vahan beaucoup de présents avec unelettre ainsi
concue :

« Au bras puissant et fort de Vahan le terrible,
avec l'aide des dieux, salut, Bien que nous soyons
attristé dela mort de notre neveu, nous sommes
étonné de la profondeur de votre sagesse. Je suis
venu ici pour faire paix et amitié, et [je vous in-
vitej à venir vers moi, à jurer de payer le tribut
au roi, à lui étre soumis et à garder votre δη-
cienne honnéteté ; enfin à ne plus agir de ruse.
Portez-vous bien avec le secours des dieux. »

Vahan lui adressa une réponse concue en ces
termes :

« À votre personne làche et efféminée, Vakhdank,
et à votre armée de pourceaux qui se Nord
d'immondices , salut. Sije ine suis réjoui de la

(1) Cf. Indjidji, Arm. anc., p. 108.
(2) Cette forteresse de l'Euphratése est appelée aussi
Gargar. (Cf. St-Martin, Mem. sur l'Arm. ; t. IL, p. 193.)

JEAN MAMIGONIEN.

mort de Mihran, je pleure sur votre imbécillité,
Puisque vous avez appris sa mort et reconnu la.
force qui m'a été donnée par Dieu, comment avez
vous osé marcher contre l'Église de Dieu? Si vous
ὄϊες venu pour conclure [un traité d'] amitié
pourquoi avez-vous amené votre femme avec
vous? Désirez-vous avoir des enfants sortis de
nos reins?Si vous étes venu par amitié, pourquoi |
avez-vous construit une ville et des forteresses?
Jesais que vous mentez et que vous- cherchez à.
flatter, comme [le fait] un chien. Préférez donc.
votre vieàla mort, sortez du pays et allez-vous-
en en paix; autrement la mort que vous subirez
sera connue du pays tout entier, »

Vakhdank , animé de colére, envoya six mille.
hommes à eet contre Vahan. Quelques per- -
sonnes en informérent ce dernier et lui dirent ;
« Rahan marche sur vous avec six mille hom-
mes. » Vahan, faisant une marche de nuit 3j
se dirigea à leur rencontre sur Dzdzmag οὰ ils
étaient campés , et 1] les battit aussitót avec le -
glaive, sans qu'ils pussent se servir de leurs che-
vaux, parce que Sempad, traversant le milieu du .
camp, détacha quatre mille chevaux, les fit passer
de l'autre cóté d'Aradzani et les amena du cóté.
de Haschdiank. On donna deux cents chevaux .
provenant de cette premiére expédition à l'é église -
du couvent de Glag, comme une part du butin,
car c'était là que se trouvait leur maison:pater-
nelle, et on coníirma ce don. Vahan poursuivit.
les ennemis du cóté du marais , en massacra un |
grand nombre, en blessa beaucoup, et fit noyer.
iie cents Dese dans les marais. j

Le prince de Haschdiank avait sous son com-
mandemen*t trois mille six cents hommes, le prince Υ-
des Balouni deux mille deux cents, le prince.
des Ardchk irois mille , le prince d'Eghnoud cinq.
mille, le prince Vahan huit mille et son fils Sem-.
pad six mille, en tout vingt-huit mille hommes. -
Toute cette armée était sous les ordres de Vahan, -
mais il l'avait divisée, et il avait laissé des gouver-.
neurs de provipene de tous les cótés. Seulement, -
ce jour-là, il n'avait auprés delui que trois mille ^
hommes, Le prince des Haschdiank massacra beaus -
coup de gens; il s'était précipité, avait tran à
la téte à Rahan et mis en fuite l'armée [ennemie].

Il l'assaillit de telle sorte que les vaincus deman-- s
daient gráce et promettaient de lui payer tribut, -
Cependant Vahan leur dit : « Donnez-nous la -
téte de Rahan, et nous vous laisserons aller.
L'armée ennemie était dans une grande perplexité;.
elle chercha cette téte sans pouvoir la trou-. ;
ver. Mais, s'étant saisis de son fils Vah, les soldats.
le donnérent à:Vahan. Cependant le prince de.

1

: |
:

ΦΈΡΕΙ E POUR IPIE ISERNIA en er TR ST RES SPERARE 7 ER RP

- Haschdiank étant intervenu, dit : « Donnez-nous

- Rahan ou trente mille tahégans, » Ils donnérent

trente mille tahégans et s'en retournérent [chez

- eux ], Vahan voyant qu'ils s'en allaient tous sans
- exception, mü par un sentiment divin de jalousie,
- se précipita sur eux et les massacra. Ceux-ci se

- mirentà crier et dirent : « Pourquoi recommencez-

- vous lecombat , hommes à la parole trompeuse ? »

Cet endroit futappelé Arirzchs(1). Quand on les eut
conduits dans la plaine, ils en firent un massacre
affreux , et ceux qui purent s'enfuir étaient à

᾿ς peine cinq cents, qui allérent raconter cet événe-

mentà Vakhdank. Celui-ci, furieux, donna l'ordre
de décapiter ceux qui étaient revenus, et de la
sorte aucun des six miile hommes n'échappa à la
mort.

Vakhdank, irrité [de la défaite de] Rahan, en-
voya Assour avec huit mille hommes contre Vahan.,
Ils vinrent camper surlesrives du fleuve de Meghdi
et envoyérent à Vahan le message suivant : « Ὁ
rusé Vahan le Loup, puisque vous savez que vous
allez servir le roi des Arik, pourquoi vous con-
duisez-vous avec autant d'audace et d'imposture ?
Venez nous trouver et acceptez d'étre tributaire,

autrement vous mourrez comme un chien. »
Ayant entendu ces paroles, Vahan prit avec lui
six mille hommes, et, accompagné de son fils
Sempad, il marcha contre les Perses. Lorsqu'ils
furent en présence, Assour commenca à outrager
Vahan en l'appelant loup. Celui-ci répondit :
« Cette épithéte m'est bien donnée, car je viens,

- je massacre, je m'en vais et je reviens (2). » En-

suite ils se combattirent. Dés que le combat fut
engagé, Sempad, fils de Vahan, attendit Assour et
le rencontra. Assour, voyant que c'était un jeune
homme, le méprisa, et lui dit : « Bátard, adora-
teur de pierres, óte-toi de là, car je ne com-
bats qu'avec des pierres. » Sempad lui répli-
qua : « Fils du démon, votre nom d'Assour
vous est justement donné (3), car votre gloire
n'est rien, et, en combattant avec unjeune homme
comme moi, vous reconnaitrez votre impuissance., »
Sempad, ayant tiré son épée, trancha la téte du
cheval d'Assour et le tit tomber par terre. Puis se
précipitant sur lui, il lui coupa la téte, et, l'éle-
vant enl'air, il dit : « Gloire à vous, Christ et saint
[Jean] Précurseur, vous avez vaincu mon ennemi, »

(1) Cf. Indjidji, Arm. anc., p. 109.

(2) Cette phrase forme un jeu de mots en arménien :
kail veut dire « loup » et khail, « pas ». Leverbe khailel
ἃ la signification de « aller, marcher. »

(3) L'aip ou a arménien est négatif comme l'a grec,
et sour veut dire « glaive » ; or a-sour signifierait donc
« Sans glaive. »

HISTOIRE DE DARON.

371
Comme il disait ces mots, dix hommes cernérent
Vahan et, comme des bücherons qui abattent (les
arbres d" June forét,ilsle frappaient sans pitié. Vahan,
se sentant défaillir, élevala voix et dit : « Οὰ es-tu,.
Sempad , mon fils? arrive à mon secours, car je
suis vieux ; » il avaiten effet quatre-vingt-trois ans,
Sempad,se précipitant bravement, commeun aigle
au vol rapide, disait : « Aidez-nous, saint Précur-
seur! » et il trancha immédiatement la téte dv fils
d'Assour, en la fendant par le milieu, si bicn qu'il
détachal'épaule droite. Vahan, sesentant secouru,
coupa la téte auxsix chevaux. Dieu leur livra l'ar-
mée des Perses qu'ils chassérent devant eux
jusqu'au soir. Sur dix-huit mille hommes , trois
mille seulement revinrent auprés de Vakhdank,
qui resta tranquile jusqu'à l'année suivante.
Cette méme année, mourut Vahan le brave, ven-
geur de l'Église. Il [avait voulu] qu'on transportát
son corps au couvent de Glag, et il est enterré
à la porte du saint Précurseur, devant le seuil,
L'année suivante, Vakhdank rassembla et
forma une armée de vingt mille hommes, et il en-
voya dire à Sempad : « Venez pour que nous
combattions, ou bien soumettez-vous au tribut. »
Mais Sempad, ayant réuni dix mille hommes, se
porta contre Vakhdank à Antag, et, ayant laissé
cinq mille soldats sur la colline, qu'on appelle le
Champ de Mort, il se porta avec cinq mille autres

soldatsau-devant de l'ennemi, pour le provoquer.

Vakhdank envoya à sa rencontre dix inille com-
battants, croyant qu'il n'avait que saseule escorte.
L'armée [ennemie| arriva et le cerna pendant la
nuit, car Sempad avait voulu cette nuit-là méme
se porter au-devant des Perses, mais les prétres
l'en avaient dissuadé. Il leur dit : « J'ai con-
fiance en Dieu qui ne nous abandonnera pas,
parce que nous avons fidélement servi le saint
Précurseur. » Il se porta au-devant de l'ennemi
avec des torches. Tout à coup, on vit un homme
ayant une chevelure qui lancait du feu et aveu-
glait les ennemis. Sempad le brave, apercevant
cette lumiere, dit aux soldats : « Prenez courage,
mes enfants, et necraignez rien, car le saint Pré-
curseur est venu à notre secours, et il combat
pour nous. » Que personne ne doute de ja vérité
de ce prodige, car les ennemis se mirent à s'atta-
quer l'un l'autre et à s'entretuer, C'était le Sei-
gneur qui combattait contre eux. Le massacre fut
si grand qu'il y eut des torrents de sang répandu.
On donna à cet endroit le nom de T.
.Lorsque le massacre de cette multitude fut
terminé, il laissa lavie à deux cents hommes, pour
qu'ils pussent témoigner aux autres [de la pré-
sence] de l'homme qu'ils avaient vu. pendant la
24.

»

312
nuit;car les ennemis méme l'apercurent. Puis il
envoya les chevaux dans le bourg de Mousch , à
son fils qu'il avait appelé Vahan, du nom de son
aieul Vahan Gamsaragan, afin qu'avec les fantassins
de la localité i] pàt en faire des cavaliers qu'il lui
expédierait en toute háte. Vahan, ayant formé un
corps de deux mille deux cents cavaliers, les en-
voya vers son pére Sempad, qui pendant huit jours
fit des marches militaires pour instruire son armée,
Ces huit jours s'étant écoulés, Vakhdank arriva
dans la plaine, et dés le lendemain on se prépara
à la guerre. Sempad détacha pendant la nuit deux
mille cavaliers, les placa en embuscade derriére
les Perses, et en fit passer trois mille derriére la
colline, de ce cóté-ci, Des deux cótés, on prépa-
rait secrétement des plans de bataille, et on par-
tagea les huit mille hommes en six cohortes, Le
matin venu, l'armée fit ses préparatifs de facon à
tenir les embuscades secrétes, et, en attaquant l'en-
nemi de front, elle l'attira sur elle.

Dés que la lutte fut engagée, Sempad fut tout
d'abord repoussé, et, gravissantla colline, il s'écria :
« Ou étes-vous, braves? avancez! » De tous cótés,
les soldats se précipitérent et cernerent l'armée
des Perses, La lutte s'engagea de nouveau, si bien
qu'l n'y avait plus moyen de se reconnaitre, si
ce n'est au son des trompettes et à la vue des
étendards. Lorsque Vakhdank et Sempad se ren-
contrérent, celui-là dit : « Arrétez, bátard,.
quoique vous ayez massacré beaucoup de monde,
cependant aujourd'hui vous n'échapperez pas aux
mains de mes braves, sans que ines glaives ne vous
mettent en piéces, » Mais Sempad, s'avancant, lui
coupa les jambiéres qui couvraien* ses cuisses, le
blessa cruellement et le désarconna, Vakhdank,
baissant sa lance, frappa Sempad à la poitrine,
et ayant fait pénétrer la pointe de l'arme 2 ine
put l'enfoncer davantage. Sempad , élevant alors
la voix, dit : « Saint Précurseur ! faites-vous voir
et montrez-vous encore aujourd'hui à vos servi-
teurs, car c'est pour vous et pour ceux qui croient
an Christ que nous mourons. » Ensuite, avant
abaissé sa lance contre la poitrine de Vakhdank,
il traversa s2 cuirasse, lui perca le cceur, et, ayant
tré son épée, il lui trancha la téte, Toutefois il
ne put s'en emparer, parce qu'elle fut enlevée par
la multitude.

Cependant l'un de ses serviteurs, étant parvenu
à semparer de la téte de Vakhdank, s'enfuit en
l'emportant, Sempad le rejoignit, et, lui assénant
des coups de masse d'armes sur la téte, lui brisa
E casque. Le cráne ayant été entamé, la masse
d Mmes penetra si profondément dans le casque
qu'il ne put l'en arracher que trés-difficilement,

JEAN MAMIGONIEN.

Le serviteur jeta alors la téte de Vakhdank et -
tomba mort. Mais un autre serviteur ramassa cette
téte ets'enfuit en l'emportant, Sempad, se mettant. —
àsa poursuite, dit: « Perses, n'agissez pas ainsi lé- b
gérement, car ce fut aprés que Vakhdank fut dans.
cette situation que vous, ses serviteurs affligós,
vous prenez sa téte et vous vous enfuyez; mais -
sachez qu'il vous faudra endurer alors le méme -
sort [que votre maitre]. » Le serviteur, jetant
aussitót la téte à la poitrine de Sempad, dit : -
« Allez, faites-la cuire et mangez-la, et malheur à -
vous, puisque vous ne l'avez pas tué plustót. » -
Sempad prit la téte, et, poursuivant leserviteur : -
«Ὁ Perse, qui haissez votre maitre, pourquoi -
n'avez-vous pas donné votre téte à la place de .
celle de votre maitre? mais, puisque vous haissez
votre maitre, eh bien! je prends votre téte, » Ὁ
llle frappa au cceur avec salance quiletransperca -
d'outre en outre, et, l'ayant renversé de cheval, -
il lui trancha la téte et s'en revint sur la colline -
aprés ce grand triomphe. Les soldats, ayant cerné -
en cet endroit les Perses, les massacrérent. ll .
n'échappa que ceux qui gardaient les chameaux
et qui étaient aunombre de 400 individus. Sem- ὦ
pad ordonna de ne point les massacrer, car c'é- -
taient des fuyards. Il s'empara de mille quarante '
chameaux et de huit mille chevaux et mulets. á

Quant le combat eut cessé, Sempad ordonna :
d'enterrer les morts dans les vallons et les ravins, '
et cette colline fut appelée Colline de la Mort, -
Sempad marcha ensuite pendant la nuit avec son
armée, etse dirigea sur la ville de Borb. Les sol- -
dats s'introduisirent dans les maisons, massacré-
rent tous les gens qui s'y trouvaient et qui par- —
laient l'idiome perse. Ils leur coupérent le nez, -
les passérent dans un fil et les portérent à Sem- -
pad. On compta les nez, et on trouva que quatre -
mille Perses, hommes, femmes et enfants, avaient —
été massacrés. 4

On s'empara du fils et de la femme de Vakh- -
dank que l'on conduisit dansla forteresse des Ché- ἢ
vres, qu'onappelaitauparavant cháteau des Aigles, -
pourles y garder. Sempad envoya ensuite Chos- -
roés (Khosrov) auprés du roi des Perses, pour lui -
dire : « Payez-moi un tribut de douze années; —
votre armée a mangé l'herbe et le pain de mon —
pays ; elle a brülé les foréts; payez-moi le prix de —
l'eau qu'ellea bue, la valeur des maisons que mon
pére Vahan le Loup a brülées à cause de vous, le —
prix du savon , c'est-à-dire 60,000 tahégans qu T
nous avons dépensés pour laver nos vétemenls
souillés par le carnage, et ceux qui étaient teinls —
de sang, et dont nous étions tous vétus; sinon je E
marche contre vous avec cent hommes, je ferai -

5
τ
Ἢ
"
δι
(3
P
b
5
o
;
Y
X
3
1d
:
"
d

Cependant Sourén, frére de Vakhdank, ayant

: pris cent mille tahégans et s'étant mis à la téte
. de quatre-vingt dix personnes, vint à Daron
- pour racheter la femme et le fils de Vakhdank.

Sempad, venant au-devant de Sourén, frére de ce

- dernier, le recut avec amitié et le conduisit à

Mouscb, Aprés y étre resté dix jours, Sourén se
mit à la recherche de son neveu pour savoir oü
il était, Or [les Arméniens] lui montrérent la for-
teresse dans laquelle il était gardé, Sourén dit :
« Est-ce que, dans cet endroit, il fait paitre des
chévres ou des diables? » Sempad sourit du
propos de Sourén, envoya quelqu'un, et fit
amener la femme et l'enfant devant lui. Lors-
qu'on les eut amenés, Sourén dit : « Prince puis-
sant du pays d'Arménie, donnez-nous les prison-
niers comme un tribut du roi de Perse. » Le
prince dit: « Je ne donnerai pas méme sans ar-
gent au roi de Perse un chien mort pour qu'il
en fasse un repas; à plus forte raison, je ne lui
donnerai pas les prisonniers. Si cependant vous
voulez les racheter, je les donnerai volontiers ;
autrement allez tous les trois [au cháteau] des
Aigles, pour faire paitre les chévres; rendez-vous
ainsi utiles dans la forteresse et vous mangerez
mon pain, »

Sourén, qui était un homme prudent, dit :
« Prince pieux et puissant , si vous nous faisiez
méme garder le chien de votre porte, ce serait
un honneur pour nous de rester auprés de votre
demeure ; donc, à plus forte raison, de faire paitre
des chévres, Mais, si vous voulez nous écouter,
acceptez de nous cent mille tahégans, six cents
chameaux, six chevaux perses, et donnez-nous
en échange cette femme et cet enfant. » Le prince
dit : « Ce que vous avez apporté nous appartient,
je vous trancherai la téte et je m'emparerai de
ce que vous avez amené. Si ces prisonniers vous
tiennent au cour, faites-vous chrétiens, signez-
vous en faisant le signe de la croix, prenez ces
prisonniers et retournez chez les Perses; alors
ils seront à vous, ou bien cherchez un autre
moyen. » Cependant Sourén, ayant apporté les
cent mille tahégans, les chameaux et les chevaux,
dit au prince : « Voici la rancon. » Le prince
répondit : « J'accepte cette rancon; mais les
[Perses] ont emporté avec eux, de Karké, du bois

HISTOIRE DE DARON. 13

- prisonniers tous vos Perses et je les aménerai à
- Daron. J'attacherai auprés de vos dieux des
— chiens qui hurleront à leur place, Hátez-vous de
- m'envoyer ce que je réclame, autrement vous
— verrez ce qu'il vous adviendra. » Le roi, ayant
— entendu cela, se prit à rire [des menaces] de
. Sempad et ne répondit pas à sa lettre.

pour une valeur de 160,000 tahégans; ils ont
mangé, de cette plaine que voici, de l'herbe pour
400,000 tahégans, iis ont chassé et mangé les bi-
ches, les cerfs etlesliévres du pays, représentant
une valeur de 60,000 tahégans ; je ne compte pas
le prix de l'eau et du pain; qu'ils donnent de ce
vin généreux de Syrie, de Salan et deMokhir, que
depuis deux ans, ils m'ont pris et consommé;
qu'ils rendent le tribut des dix cantons qu'ils ont
occupés et les droits d'entrée de la ville qu'ils
ont dépensés, plus quatre cents tahégans. Que les
Perses payent tout cela; de plus faites-vous chré-
tiens, conduisez-moi en Perse, et ces prisonniers
vous seront livrés. »

Sourén fut fort attristé et garda le silence pen-
dant trois jours. Le prince envoya vers lui un
messager pour lui dire : « Ne vous attristez pas,
car je ferai tout ce que vous désirez; mais venez
me trouver, passons de l'autre cóté [du fleuve] et
allons en pélerinage dans mon couvent construit
par mon pére. » Ayant pris Sourén avec lui , il
passérent sur l'autre rive de l'Aradzani, et on
amena avec eux la femme et l'enfant [de Vakh-
dank]. Cependant, comme [le prince] se pro-
posait de tendre un piége au Perse, il laissa de
l'autre cóté la femme , l'enfant et Vahan le Gam-
saragan, et au cas oü [Sourén] serait revenu sur
ses pas, on l'aurait tué. Ayant laissé son armée,
forte de quatre mille hommes à Meghdi , etle déta-
chement perse dans le jardin du couvent des Ardk,
et eux n'étant accompagnés que de quatre cents
soldats d'élite et de quatre cents autres soldats
[de Sourén] , ils se dirigérent tous deux du cóté
du couvent. Lorsqu'ils arrivérent à la Croix ca-
chée, ils descendirent de cheval et se dirigérent
à pied au couvent, car personne ne pouvait aller
à cheval en cet endroit. De ménie, personne n'o-
sait gravir du cóté de l'est du vallon, au pied
'de la pente jusqu'à l'église, car, si Tiridate et saint
Grégoire n'osérent pas y monter à cheval, quel
homme eüt été assez téméraire pour le faire?

Lorsqu'ils furent sur le point. d'arriver au cou-
vent, les prétres se portérent à leur rencontre
pour en défendre l'aecés, à cause de Sourén, Sem-
pad s'en irrita et dit : « Puisque vous, Perses!
vous étes si impurs, que vous n'étes méme pas
dignes des bois (?), comment mériteriez-vous de
vivre? » Varaz, prince des Balouni, se précipitant
alors sureux, leva son épée et trancha la téte
de Sourén,. Quant aux deux princes perses, on
les pendit à un arbre et on les étrangla. Les au-
tres s'en retournérent reprendre leurs chevaux.
Cependant les soldats du prince des Balouni, au
nombre de trois cents, s'étaient embusqués sur la

τὰ

colline, dans la petite forteresse de Medzamor, au
bas d'Antag. Les Arméniens se tinrent à cheval
jusqu'à ce que les autres fussent venus à Medza-
mor. Ceux qui étaient en embuscade se portérent à
leur rencontre, cernerent les quatre cents hom-
mes, les massacrérent, puis, ayant rejoint les au-
tres soldats, ils s'en allérent. Ceux qui étaient
dans la forteresse du village d'Ardk, firent une
sortie pendant la nuit, tombérent sur les Perses,
et, ayaut détaché leurs chevaux qui étaient au nom-
bre de deux mille cinq cents, ils les conduisirent
dans la Vallée des épées. L'armée perse se mit
à la poursuite des ravisseurs, etarriva à l'endroit
appelé la Source des voleurs. Ceux qui avaient en-
levé les chevaux se retournérent alors, lancérent
à ceux qui les poursuivaient des pierres avec des
frondes et des fléches, et tuérent cinq cent vingt
individus. Ils s'emparérent également des che-
vaux de ces derniers, qu'ils emmenérent avec les
autres, ce qui en porta le nombre à trois mille,

Quelques fantassins de l'armée perse se ca-
chérent dans les vallées, et, s'étant mis à la pour-
suite des voleurs de chevaux, à travers la forét,
ils en firent un grand massacre, Celui qui était
le chef des voleurs de chevaux et qu'on appelait
Srem, revint sur sespas, tira son éópée et combattit
seul [contre les assaillants], jusqu'à ce que ses com-

'pagnons vinssent à son secours, Quand ils arrivé-
rent, Srem était mort, car on l'avait blessé à la
poitrine avec une fleche. On l'enterra dans cette
vallée, et onlui donna le nom de Vallée de Srem.
Les compagnons de Srem attaquérent ceux qui

. les poursuivaient à coups de pierres et de fléches
et en tuérent un grand nombre ; les autres prirent
la fuite et se réunirent ensuite dans le méme en-
droit, Aprés étre descendus de leurs montures,
ils firent un repas.

Deux cent cinquante hommes sortirent d'O-
ghgan, sous prétexte d'aller à la chasse. Lors-
qu'ils virent que les Perses se reposaient sans dé-
fiance, ils se précipitérent comme des voleurs sur
eux, et aucun n'eut le temps de remonter à cheval.
On les cerna, et sur le lieu méme du festin on mas-
sacra cinq cent huit individus. Or donna à cet en-
droit le nom de Réunion (Joghovs), parce qu'on y
massacra ceux quis'y étaient réunis.

Pendant que ces événements se passaient,
Sempad et le prince des Balouni se cachérent dans
une vallée, et ils envoyérent un messager à Meghdi
pour dire [aux Arméniens] de se porter en háte
contre les Perses, tandis qu'ils envoyaient de leur
cóté contre ces derniers cent soldats pour les tenir
en haleine. Les soldats, en voyant les Perses, se
précipitérent et arrivérent un à un. Lorsque

JEAN MAMIGONIEN.

l'armée [qu'ils avaient demandée] arriva aupres |
de Sempad, il ditaux soldats : « Tenez-vous sur.
la colline, l'emplacement est favorable pour com-
battre, et ne bougez pas jusqu'à l'arrivée desren- —
forts que nous attendons, » Les soldats gravirent
la colline. L'armée perse dirigea alors ses efforts
contre Sempad et Varaz qui se mirent à genoux
devant Dieu et invoquérent le seconrs du saint -
Précurseur en disant: « Souvenez-vous de nos .
services, rappelez-vousque vousnous avezsecourus
de loin, et ne nous abandonnez pasde si prés. » Le.
secours de Dieu leur vintalors enaide, Ils s'avan-.
cerent sur la colline; Sempad. commandait l'aile —

droite, et Varaz l'aile gauche. [Bientót] ils furent,
ainsi quc leurs chevaux, couverts de sang. Le sabre

de Sempad était poissé de sang dans sa main et il —

ne put l'en détacher; le sang qui s'était coagulé au-
tour [de la poignée] du sabre et dans la paume de

sa main le fit briser. Les Perses, s'apercevant que
Sempad ne pouvait pas prendre un autre sabre, se

disaient les uns aux autres, en s'encourageant :
« Hátez-vous, car [le sang est] coagulé dansla main
du brave; son Dieul'a enchainé et son sabre s'est
brisé dans sa main. » Beaucoup d'ennemis l'en-
tourérent, et, de méme que le bois sec craque
en se fendant, de méme les armes craquaient sur
la téte de Sempad. Alors il cria à haute voix :
« Honte à votre bravoure , puisque vous n'avez
paspu entamer ma téte. » Il dit celapour qu'on
se souvint de cette parole. S'apercevant que le
nombre des ennemis augmentait autour de lui, il
éleva la voix et dit : « Oü étes-vous, bras puis-
sant, marteau terrible [qui vous éleviez] contre
les ennemis? Soutien de ma vieillesse, prince des
Balouni, avance, car des vautours et des hiboux

m'ont environné, » Ce dernier, laissant le com- -

mandement de l'aile gauche à son fils Vahan qui
bátit Vahanouvid (vallée de Vahan) , se précipita
comme un aigle rapide [au secours de Sempad],
en criant. Tous les chevaux furent saisis d'épou-
vante, Étant arrivé auprés de Sempad, et ayant
donné un coup de lance surle dos du Perse, il le -
traversa ainsi que son cheval, etil ne put ensuite

arracher son arme, Puis, il dit par moquerie :

« Allez mesurer votre lance et savoir combien
elle a de coudées; que personne ne vous mente

et ne vous dise qu'elle a moins de trois brasses,

alors il vous mentirait. » Le Perse mourut sur le

coup. E.
Sempad, regagnant la ligne de bataille, garrotta

un Perse, seulement avec sa main gauche [qui était
libre],et il le fit tuer, afin qu'avec ce sang chaud
on püt ramollir sa main et [la poignée de ] son
sabre. Il prit un autre sabre et monta un nouveau

———m

ir nef soda o

vC TM

" cheval. Aussitót qu'il fut en selle, il s'apercut que
mille hommes le cernaient de nouveau, lui et cinq
—eents cavaliers. Voyant les chevaux s'arréter, il
frappa un Perse e* le renversa, puis, prenant sor
eval, il le présenta au prince Varaz et lui dit :
Descende2 et montez, prince des Balouni. »
ejui-ci monta sur ie nouveau cheval. L'armée,
à cette vue, fut saisie d'étonnement. Agissant de
-]a sorte au plus fort de ce terrible combat , ils
changévent de cheval, car plus l'armée ennemie
augmentait en nombre, moins [les Arméniens|]
^s'en émouváaient, L'ennemi devint si nombreux
que |les Arméniens] ne purent méme les entourer

Lorsque quelques-uns des soldats de Sempad
- commencérent à douter du succés de l'affaire,
-selon la volonté de la Providence de Dieu , ils
virent venir [en ce moment] l'autre Sempad, prince
- de Haschdiank, amenant avec lui Vahan le Gam-
- saragan, le fils.de Sempad et six mille combat-
tants. Le prince Varaz, l'ayant apercu, s'écria :
« Vaban, fils d'un brave, oü étiez-vous donc , que
? vous arrivez sitord à notre secours? » Mais Vahan,
- élevant la voix, disait en pleurant: « Mon vieux
pére, courbé par la fatigue, vit-il encore; ou
est-il allé dans le repos du Seigneur? » Sempad,
l'ayant entendu , dit : « Le saint Précurseur est
' venu à mon secours , autrement je serais mort par
la main des infidéles. » Celui-ci remercia Dieu,
39 marchant en avant contre l'ennemi, ils s'ou-
- vrirent un passage et passérent à travers [les en-
nemis]. Ils se partagerent [les commandements] ;
-— Vahan prit l'une des ailes, et Sempad, prince des
“ἢ - Haschdiank , prit l'autre aile. Puis, recommencant
n le combat, is se mirent à massacrer les chefs des
. cohortes ennemies. Ensuite, s'avancant encore, ils
- firent former en cercle i'aile de Vahan, cerné-
rent l'armée des Perses, qu'ils massacrérent jus-
- qu'au soir. Au coucher du soleil, quatre cents
.— Perses qui avaient échappé à la mort s'enfuirent;
— et, comme ils avaient abandonné leurs chevaux,
|. ils pénétrérent dans une vallée, se cachérent et
.s'y endormirent jusqu'au lendemain. Les soldats
. [arméniens] se mirent à leur recherche, et, ayant
répandu de l'eau sur eux, ils les réveillérent et
165 amenérent à Meghdi. Cet endroit fut appelé
. Vallée du sommeil (Thempradzor). Sempad or-
"donna d'entasser les cadavres les uus sur les au-
- tres en haut de la colline, etcet endroit fut appelé
"Colline de Varaz (Varazaplour), en souvenir du
- massacre de Varaz, Les [Arméniens] descendirent
- ensuite et vinrent se loger dans le village du cou-
vent qu'on appelle Lieu de vie (Genats vair).
Lorsqu'ilsentrérent dansle village, des danseurs

HISTOIRE DE DARON.

910
vinrent au-devant d'eux, et composérent des chants
danslesquels ils louaientbeauccup les actesaccom-
plis [dans cette campagne]. Lorsque les cadavres
commencérent à se corrompre et à se remplir de
vers, ils firent le chant que voici : « Les bétes fau-
ves ont dévoré le corps de Varaz et se sont engrais-
sées. La fouine devint aussi grosse que l'ours, et le
renard est devenu plus orgueilleux que lelion. Le
loup, qui est glouton, en a crevé, etl'ours, qui ne
peut digérer ce qu'il mange , est mort de faim.
Les chouettes, qui sont voraces, restent sur place
sans pouvoir s'envoler. Les souris, qui transpor-
tent beaucoup de provisions dans leurs trous,
ont usé leurs pattes (1). » Ils chantaient ainsi , et
en effet ce chant convenait aux circonstances, et,
à cause de cela, ce village fut appelé Schiraga-
nig. Dés que les hommes qu'on avait amenés à
Meghdi furent guéris de leurs blessures, Vahan
leur distribua de l'argent, des chevaux, des ar—
mes, et les renvoya en Perse. Quant aux [Armé-
niens], ils s'en retournérent dans la maison du
Seigneur [à Glag], firent à Dieu beaucoup de dons
dans l'église du saint Précurseur, et finalement ils
revinrent chez eux tout joyeux.

Dans ces jours-là, mourut le bienheureux
Étienne (Stéphanos), et il repose auprés des autres
péres sur la colline de Hairaplour (du Pere).
Vahau, ayant amené avec lui les évéques des
Mamigoniens, des Dalouni et des Haschdiank, se
rendit au monastere de Glag. On éleva à la dignité
de supérieur du couvent Épiphane, qui était venu
de la plaine de Tevin dans le désert , et demeu-
rait sur les terres dcl'Église, II succéda à Étienne
et fut le vingt-deuxiéme [supérieur]; il. avait été
moine pendant vingt ans. Il se rendit au concile
rassemblé par [ordre d'] Héraclius, la 19* année
de son régne, et dans lequel on anathématisa tous
les hérétiques. L'évéque des Haschdiank s'enfuit
dans le pays des Grecs.

CHAPITRE IV.

Arrivée de Tigrane (Dikran) et massacre accompli à
Honenguets.

Chosroés (Khosrov) dirigea de nouveau une
autre armée, composée de 20,000 hommes, con-
tre la maison rebelle des Mamigoniens , [et qu'il
placa sous le commandement] du grand général
Tigrane (Dikran). Lorsque cette armée fut par-.

(1) Ce chant, qui n'étaif pas connu jusqu'à présent ,.
et n'a pas encore été signelé par les savants, mérite d'étre
recueilli. Les chants d'une époque aussi ancienne sont fort
rares, ef celui-ci est assurément un des plus anciens. que
nons connaissions,

376

venue dans [le canton des] Abahouni, Tigrane
manda Sempad auprés de lui. Celui-ci envoya
son fils Vahanle Gamsaragan pour connaitre ses
intentions, Lorsque Vahan fnt arrivé et connut
les intentions de Tigrane, il adressa une réponse
à son pére en disant : « Cet homme promet
tantót de faire le bien et tantót le mal, et
il demande les restes mortels du prince Mous-
chegh, de votre pére Vahan, dela femme de Vakh-
dank et de son fils qu'on tua dans le combat de

Varaz. Si vous ne faites pas droit à ma demande,

je me rendrai dans l'endroit oü ils reposent , j'y
ferai creuser ct je ruinerai [l'église] ; ensuite j'é-
léverai des pyrées à la place de vos églises et je
vous amenerai à la cour duroi, Il s'exprime ainsi,
et il veut marcher contre vous à travers [le pays|
des Haschdiank. Quant à moi, je le suivrai par
derriére; mais vous, rassemblez vos soldats, ren-
dez-vous à l'église du saint Précurseur, et priez
les religieux de faire des priéres. Salut dans le
Seigneur! »

Sempad, ayant pris connaissance de cette lettre,
serendit devant le saint Précurseur ; il étendit les
mains en face du saint autel , et dit en versant des
larmes : « Éveillez-vous, Seigneur, etaugmentez vos
forces. Voyez, Seigneur, ne restez pas muet, ne
cessez pas, Seigneur, [de nous secourir], car l'en-
nemi nous méprise! Que votre volonté soit faite !
Nous vous supplions de vous souvenir des efforts
que nous avons faits pour vous et pour la sainteté
[de votre Église], et votre nom sera glorifié. »
Ayant prié de la sorte, il fit apporter douze épées
qu'il commanda de placer devant l'autel, tandis
qu'on célébrait la messe; puisil les prit et dit: « Sei-
gneur, nous espérons que ces épées serviront de
levain pour d'autres épées, et, par votre volonté,
nous vaincrons [les ennemis]. Seigneur! nous
sommes laset fatigués de massacrer méme des im-
pies , et ceux qui ont enlevé la rouille et le sang
de nos épées se sont aussi lassés. Nous espérons
que vous ferez pour nous ce que vous avez déjà
fait, »

Ensuite ilalla rassembler son armée [quise com-
posait] de 9,940 hommes, serendit dans le canton
de Hasehdiank, dans le village appelé Kirehn (1), 0à
l'eau est abondante. Tigrane arriva de son cóté, et
prit position à Honenguetz. Il envoya dire à Sem-
pad: « Venezmetrouver, ne craignezrien, etrecevez
de moi des trésors et des honneurs ; je placerai la
couronne sur votre téte et je vous ferai marzban
de l'Arménie, Seulement donnez-moiles ossements

(1) Quelques ms. orthographient ce mot sous la forme
Grehn.

JEAN MAMIGONIEN.

de Mouschegh et de Vahan, » Sempad se saisit d. es
messagers, fit rougir une barre de fer, la mit.
comme une couronne sur leur téte et leur dit:
« Attendez pour savoir ce qu'il me donnera en.
présent, à moi qui vous ai mis cette couronne, »
Il ordonna de s'emparer de tous les hommes qui.
accompagnaient le messager, et il leur coupa la.
téte jusqu'à la sixiéme heure du jour. Cet en-
droit fut nommé Tombeau des Mages, c'est-à-dire
Moggoun (maison des mages) (1).
Sempad, ayant gravi la montagne appelée Sré-
mavair, campa en face de Tigrane. Quand le soir
fut venu, Vahan le Gamsaragan, fils de Sem- |
pad, se leva et vint trancher les tétes du fils de.
Tigrane et de trois seigneurs, car ils étaient -
dans la méme tente. Il prit leurs tétes, vint che Lo
son pére et s'en retourna de nouveau au mém 2
endroit. Il arriva secrétement et entra [daus à
tente 46] Tigrane, par le cóté de la téte. Tigrane,.
le voyant avec un sabre nu à la main, n'osa point -
appeler du secours , et crut qu'il voulait seule--
ment voler ses effets. Mais Vahan, saisissant subi-
tement un coussin, se háta de lui fermer la.
bouche, en se précipitant sur lui. Un serviteur-
de Vahan, qui l'avait suivi, trancha la téte de.
Tigrane et s'en alla aprés avoir pris les effets , les
pierres précieuses et les sabres de prix. L'armée.
arménienne, au comble de la joie, rendit à Dieu.
de grandes actions de gráces, et se repentit d'a-
voir détruit les tombeaux des princes. Vahan,
[qui était un homme] rempli de prudence, prit:
deux cents boucliers de euir, les attacha sur le dos.
de cent mulets fougueux et fixa de chaque cóté de.
ces boucliers une lame [d'épée]. Puis il se dirigea.
vers l'armée de Hon qui avait remplacé Tigrane |
dans son commandement, et avait sous ses or-
dres huit mille combattants, et qui était campé.
prés de la colline à l'extrémité des rochers qui.
font face à la montagne de Daron, Cette armée.
était séparée des autres corps. Vahan, ayant em-.
mené avec luiles cent mulets fougueux, les con-
duisit prés de cette armée. Un homme était chargé.
de suivre dix mulets, Quand on eut àiguillonné.
les mulets avec la pointe des épées, on les lanca. 1
sur l'armée, tandis que les [Arméniens] les sui--
vaient en faisant retentir ]a trompette guer rire 5.
ils massacrérent alorstous ceux qui leur tombaient.
sous la main, Les ennemis criaient pleins d' effroi,
s'animaient et se troublaient, car les mulets épou-.
vantés du bruit des boucliers, du trouble des sol--
dats, du son des trompettes, se lancaient d'eux«-
mémes sur l'armée, Les ennemis croyaient avoir.

(1) Mogdouwn, selon plusieurs ms.

pe

ERPPLIER T UNESUA SIE AARON ND Mes

M
La

HISTOIRE DE DARON.

devant eux des cavaliers et quc le bruit des sabres
provenait [des coups portés] par ceux qu'on mas-

- sacrait, Chaque combattant ne cessait de crier :

« Malheur! » car il ne savait pas ce qui allait lui

- arriver, et en effet c'était le Seigneur qui combat-
᾿ς taitavec [les Arméniens].

Cependant, comme l'autre armée perse ne pou-
vait avancer, parce qu'il faisait sombre, nos sol-
dats les harcelaient et les massacraient, et comme
[les Perses] ne savaient plus oü se trouvait la col-
linerocheuse, car le Seigneur les frappa d'insanité,

᾿ς ils abandonneérent leurs bagages , prirent la fuite

vers la collineet se précipitérentdu haut en bas en
roulant sur des pierres énormes. Personne ne se
douta de cet événement, jusqu'au moment oü
les cris cessérent [de se faire entendre]. Ce fut
alors que les Arméniens eurent la certitude que
l'armée des Perses était anéantie. Alors ils re-
tournérent dans le camp, ramassérent les bagages,
les meubles, les trésors , les chevaux et les cha-
nieaux, et ils envoyérent ce butin dans le canton
des Balouni. On compta dix-huit mille chevaux,
mulets, chameaux etànes qui couvraient la surface
du canton. Quand le jeur fut venu, les Perses se
mirent à la recherche de Tigrane et de son fils,
mais ils ne les trouvérent plus ; puis, ayant cher-
ché à rassembler les fuyards, ils les virent tous
gisant [au pied des rochers]. Ensuite ils s'assem-
blérent, élurent pour chef Mihr-Khosrov, et, en-
flammés decolére, ils se rangérent en bataille.

Sempad avait laissé Vahan pour garder les
abords du camp pendantla nuit, avec quatre mille
hommes, et il ayait dressé, avec deux mille hom-
mes, une embuscade dans deux endroits. Quant
à lui, rangeant en bataille les autres soldats, il
confia l'aile droite à Varaz, prince des Balouni,
car il étaitsi fort qu'il ne redoublait pas le coup
qu'il portait à un homme, Il donna le comman-
dement de l'aile gauche au prince de Haschdiank,
et il conserva auprés de lui, corume garde du
corps, Vahan, fils de Varaz.

Le combat s'engagea des deux cótés. Mihr-
Khosrov et Sempad se précipitérent l'un contre
l'autre et se frappérent mutuellement sur la téte.
Les soldats perses se précipitérent sur Sempad
eomme [un essaim] d'abeilles, et il allait dé-

"faillir, car il était d'un áge avancé. Il] éleva

alors la voix en disant : « Oà es-tu, mon fils
Vahan? accours! » Celui-ci, s'adressant au saint
Précurseur, disait : « Voilà l'heure, ó Baptiste du
Christ, Jean Précurseur; oü sont les priéres de
mes saints religieux ἢ» Et, s'introduisant au mi-
lieu de la mélée, il dispersa ceux qui entouraient
son pére. Sempad, reprenant courage, tira son

911
épée, coupa l'épaule de Mihr-K hosrov, et jeta par
terre, avec l'épaule, la téte deleur chef. Ensuite
les Arméniens, poursuivant les ennemis l'épée dans
les reins, les chassérent devant eux jusqu'aux
embuscades. Ceux qui formaient ces embuscades
se démasquérent et les cernérent, Beaucoup de
combattants périrent ce jour-là, et on jeta sur la
colline quatre mille tétes comptées. Ce lieu s'ap-
pela dés lors Honenguetz ( jetées-là .

Le soir étant venu, l'armée perse prit la fuite,
et se rendit au canton de Haschdiank ; elle était
composée de 8,000 hommes. Là, on fit le dé-
nombrement des soldats, et cet endroit fut appelé
Hantisiank. Les Perses voulaient par ruse se
joindre aux Abahouni. Sempad, ayant appris
leur départ, se mit à leur poursuite [avec les
siens], et le lendemain ils les atteignirent. Comme
ils étaient campés à peu de distance les uns des
autres, [les Arméniens] voulurentmarcher contre
les Perses, et ils se préparérent à les attaquer dés
le soir. Ce projet était arrété, lorsque l'armée
[des Perses], forte de 3,000 hommes, arriva du
canton des Abahouni, L'armée des Armé-
niens, ayant vu que l'armée des Abahouni avait
fait alliance avec celle des Perses, se décou-
ragea et elle fut battue. Trouvant l'occasion de
s'enfuir par le canal de Margoutz (1), l'armée des-
cendit lelong (du cours] del'Aradzani et y campa.
Les Perses les poursuivirent, en les poussant du
cóté du fleuve et en les harcelant. Sempad, met-
tant tout son espoir en Dieu, dit : « Seigneur,
je connais votre bonté pour nous depuis les
temps anciens ; à présent voyez ici les ennemis et
là le fleuve, et regardez comme les ennemis nous
harcélent. » Alors, ayant fait le signe de la croix,
ils se précipitérent sur les Perses. Pendant le
combat, [Dieu] fit voir aux [Arméniens], un
homme éclatant et lumineux, dont la chevelure
lancait des éclairs. Vahan le brave, l'ayant vu et
ayant reconnu le Précurseur, se réjouit et se pré-
cipita sur les ennemis. Ayant séparé l'armée en-
nemie qui comptait 3,000 hommes, il les chassa
devant lui, les poursuivit etles fit passer du cóté
d'Asdghonk. Ensuite, les ayant cernés de toutes
parts, il les fit descendre devant l'église, car les
ennemis voulaient venir en cet endroit pour mas-
sacrer les religieux ;. mais la puissance de Dieu les
en empécha, et ils ne purent franchir le vallon,
méme en rampant par terre (?). On appela alors
cet endroit Hedsang (2). Ἷ

(1) Quelques ms. disent « par le canal des Mardes. »

(2) L'orthographe de ce nom est différente dans tous
les ms.; ainsi on trouve les variantes Hédank, Aidz-
san et Aidzda.

318

L'armée [ennemie] pénétra dans 1a forét en face
du couvent et s'y cacha. Vahan se háta [de la
rejoindre] et massacra avec le glaive [tousles Per-
ses], de telle sorte qu'il ne resta pas méme de trace
[de cet engagement]. Cet endroit fut appelé Mahou
Arith (cause de mort). Sempad éprouva ce jour-là
le terribles fatigues ; mais Varaz, prince des Ba-
louni, vint à son secours, et, poursuivant l'ennemi
devant lui, il le précipita dans le fleuve, jusqu'à ce
que les fuyards eussent atteint l'endroit appelé
aujourd'hui Goura (1). Les chevaux des fuyards
s'étant arrétés, le prince des Balouni se mit à leur
poursuite avec beaucoup de soldats, et massacra
les ennemis. Lorsqu'ils furent arrivés [à Goura],
Varaz dit aux Perses : « Pourquoi avez-vous été
anéantis? fuyez, ou nous vous inassacrerons, » Ils
répondirent : « Nous sommes perdus et morts, »
Cet endroit fut nommé Goura. Dans cet endroit,
Varaz se saisit un à un des ennemis , et coupa le
prépuce à 1,680 individus, Deux mille autres
Perses se précipitérent dans le fleuve et se noyé-
rent, Quant à l'autre corps d'armée qui fut mas-
sacré par Sempad , il se trouvait de l'autre cóté
de Hoviank, et il gravissait la montagne pour
rejoindre les fuyards. Les gardes de la forteresse,
se mettant à leur poursuite par derriere, les at-
taquérent à coups de fléches, de pierres lancées
avec des frondes et à coups de pierres ; ils massa-
crérent 2,800 hommes. Ceux qui purent fuir
étaient au nombre de 1,040 hommes qui allérent
rejoindre Chosroés (Khosrov). Alors ce prince
envoya une nouvelle armée contre Daron,

Cette méme année, Sempad mourut, Il se fit
porter au tombeau de ses péres dansle couvent
de Glag. Il repose à la porte de Saint-Étienne,
que construisit cet Étienne dont la mére fut
tuée, et qui avait placé en cet endroit, dans
une place secréte, le grand doigt gauche du
protomartyr saint Étienne. La méme année de
la mort de Sempad , le pére Épiphane retourna
vers Dieu, vingt années aprés [son élévation].
David lui succéda et [administra pendant] 3 ans,
Il fut le 233* supérieur en commencant de saint
Grégoire. A cette époque, on baptisa le fils de
Vahan, Diran, dans le couvent de Glag, dans
l'église. du saint Précurseur, sous l'administration
de David,

(1f) Quelques ms. donnent cet éthnique sous la forme
de Gouran

JEAN MAMIGONIEN.

CHAPITRE V.

Arrivée de Vartouhri. Sa mort à Phanligar (1) avec
50,000 hommes, sur les bords de l'Aradzani.

"t —

Dix-huit ans plus tard, une nouvelle rupture -
éclata entre les Perses et Vahan, Chosroés envoya |
une armée contre [le district] de Daron; elle se |
composait de 50,600 hommes qui activist ἃ ἢ
Daron, animés d'un grand ressentiment, et qui -
voulaient s'arréter au couvent de Glag pour en- -
lever les ossements de leurs ennemis, |Vartou- -
hri, qui les commandait], vint camper à Mousch.
Vahan appela son fils, le brave Diran, et lui dit :

« Mon fils, ne vous laissez pas aveugler parles pé-

chés, ni parce que vous étes devenu grand, ni -
parce que vous étes jeune; ne vous laissez pas -
aller à la beauté des femmes ; mais souvenez-vous
de vos péres, de la sainteté et de la pureté avec
lesquelles ils servirent Dieu, N'oubliez pas de
servir le saint Précurseur, car dans les combats
c'était lui qui venait à notre secours. Si vous
voulez vivre longtemps, ne vous laissez pas aller
à l'impureté à laquelle vous avez échappé jusqu'à
présent. Si je meurs en combattant, faites-moi
transporter dans notre couvent, et servez sain-
tement Dieu et ses religieux, comme je les ai
servis moi-méme, En effet, je ne me suis point
laissé entrainer par la beauté [des femmes], je
n'ai fait de toft à personne, je n'ai pas tourmenté
les malheureux, car tous ceux qui étaient placés
sous ma dépendance, hommes, femmes et en-
fants, je les ai soignés comme des fréres, des fa-
miliers et des péres. Mon fils, agissez de méme et

| leSeigneur vous fortifiera, Maintenant marchons

au combat, »

On partit à la rencontre de l'ennemi, et on dé-
pécha [un courrier] vers lesupérieur Grégoire, qui
était le 25* et occupa son siége pendant 8 années,
Onamenaau combat 385 religieux [dontla téte était
coiffée] du capuchon. Lorsque le combat fut en-
gagé sur les bords de l'Aradzani, auprés de la fo-
rét appelée Colline des peupliers (Gaghamakhiatz
plour), les religieux étaient vétus de noir, por-
taient des cilices et [avaient ]a téte coiffée] du
capuchon. Il y avait une crécelle pour dix per-
sonnes, etdeux autres personnes portaient la croix
ornée d'un étendard fixé à une longue hanmipe.
Ils se rangérent pour combattre les uns à cóté
des autres, de l'autre cóté du fleuve qui est dans
la plaine, Les ennemis, en les voyant, furent saisis

(1) Quelques ms. orthographient ce nom sous les for-
mes Phaligav, Phantig.

m

SA

-Seigneur, combattez pour nous; ὁ Précurseur,

dit ensemble cette priére, ils se levérent, tour-
nérent la croix du cóté des ennemis, et firent re-
—tentir avec force les crécelles. Vahan, ayantporté
les yeux sur la troupe des religieux, vit à leur
|. droite un jeune homme à l'aspect redoutable,
- ayant sur la téte une couronne de pourpre etune
- eroix, et portant des vétements resplendissants de
- lumiére, Il vit encore déux hommes dans la force
: de la jeunesse, avec des ailes, et qui se tenaient
"au-devant de lui. Les ennemis, les ayant aussi
- apercus, furent si effrayés qu'ils se jetérent en
"masse dans le fleuve, et ceux qui étaient de
-lautre cóté se dirigérent vers Meghdi. Vahan,
- appelant son fils Diran et les antres soldats, dit :
-« Voici le Seigneur des créatures; le Christ se
δὴ

Us

p
1
: fait voir au milieu de ses serviteurs. C'est lui qui
- est leur roi et le nótre, Il s'est rendu à l'appel de
| ses ministres, et il est descendu afin de les déli-
- vrer ainsi que nous, Poursuivons donc les enne-
mis. » Quand les impies furent arrivés à Meghdi,
ils y trouvérent douze religieux àgés et les
. massacrérent. Ils sont enterrés à la porte de l'é-
glise, car ils avaient sollicité cette faveur.
— Vahan entra dans le fleuve , attacha sur le dos
de son cheval ses armes , et passa ainsi sur l'autre
- rive, dansle village appelé Cóté des Perses (Barsitz
- témn). Là, tous les soldats de Vahan se réunirent
. et les religieux priérent en cet endroit, jusqu'à
l'arrivée de leur supérieur qui tenait Vartouhri,
"chef des infidéles, par la téte. Vahan, faisant
avancer l'armée et étant arrivé à la plaine qui est
sur le Madravank, fit former le cercle et rangea
ses soldats en bataille. Vartouhri et Diran, fils de
Vahan, s'étant approchésl'un de l'autre, Vartouhri
dit: « Magiciens, vous vous glorifiez de vos ma-
giciens, et vous voulez vaincre par des moyens
magiques les braves Perses, » Diran répliqua :
« Si nous sommes des magiciens, attendez quel-
ques instants, et je vous montrerai la queue de
votre cheval. » Se précipitant tout à coup, Diran
coupa le pied droit avec la jambiére de Vartouhri
qui se pencha de l'autre cóté et tomba. Diran
dit alors : « Vartouhri, soyez sans inquiétude,
votre téte penchait et vous a fait tomber, à pré-
sent j'ai équilibré votre poids, » Puis il leva [le
bras], lui coupa la téte qu'il remit à un serviteur

HISTOIRE DE DARON.

379
en disant : « Gardez-la, nous descendrons à Mad-
ravank et nous danserons devant le saint Précur-
seur, car c'était[Vartouhri] qui méprisaitses servi-
teurs. » Puis, ayant cerné l'armée des Perses, ils la
massacrérent, carle prince des Balounisépara deux
princes [du reste de leur armée], et les poursuivit
jusqu'à Haschdiank, Lorsqu'il arriva à un endroit
dont le terrain était plat, le prince, qui fuyait, se
trompa de chemin, car l'armée était loin et il ne
putseretourner pour la rejoindre, aussi fut-il obligé
de rester [à la méme place]. L'un de ses serviteurs
lui dit : « Prince, pourquoi vous troublez-vous ? »
Il répondit: « Je vois le prince Baghag, et je ne
puis m'en aller. » Ils ne purent savoir ce que si-
gnifiait cette parole, car il mourut aussitót. [Di-
ran] coupa sa téte, et, ayant pris les deux fils du
prince, il les vamena et les mit sous bonne garde.
Quant à lui, il continua à poursuivre les fuyards.
Varaz ayant atteint l'autre prince, lui dit :
« Perse, tombez volontairement, sinon vous tom-
berez malgré vous. » Celui-ci continua à fuir,
Varaz le poursuivit, lui enfonca sa lance dans le
dos et traversa méme l'échine du cheval. Il dit
alors : « Vous tombez à présent. » Cet endroit fut
appelé Nerkinangnis.

S'étant encore avancé , Varaz atteignit l'antre
prince et dit : « Tombez volontairement, si-
non vous tomberez malgré vous. » Mais le fuyard
se retourna, tranchàá la téte du cheval de Varaz et
le fit tomber par terre. Varaz se laissa choir,
trancha les jarrets du cheval du Perse , en disant :
« Tombez aussi, » et cet endroit fut appelé Vairan-
ganis. Ceux qui étaient restés à Doughg prirent
avec eux les deux fils du prince et la téte de
celui qui fut. frappé d'insanité, et ilsles amené-
rent à Varaz. Cet endroit fut appelé Boughg.
Varaz alla rejoindre son fils Sempad, et ils vin
rent trouver Vahan qui avait massacré beaucoup
d'ennemis et était harassé de fatigue. lls ga-
gnérent le milieu dela plaine et s'en allérent,
Cet endroit fut nommé Phantig (1). Les religieux
quittérent la colline des Peupliers et montérent
sur une autre colline qui est en face de la plaine
de Mairavank. Une troupe de fuyards perses vin-
rent se réfugier auprés d'eux, en les suppliant de
leur laisser la vie. Lorsque les troupes du prince
de Haschdiank arrivérent en cet endroit , elles
dirent : « Oü sont les Perses qui venaient der-
riére les fuyards? » Mais les religieux ne voulu-
rent pas les leur livrer. Le prince de Haschdiank
étant arrivé, dit: « Ou sont les Perses? » On lui
répondit: « lls sont ici avec les Arméniens. » Cet

(1) Var. : Photalig.

380

endroit fut appelé Haiguerd (1). La guerre cessa
alors, On conduisit à Meghdi les fuyards, qui
étaient aunombre de 480. Aprés leur avoir donné
de l'argent et des chevaux, onles renvoya en
Perse, pour qu'ils pussent raconter les merveilles
accomplies par ces religieux, en faveur [465 Armé-
niens]. La guerre de Daron se termina ainsi,
gráce à la vaillance de cinq princes vertueux,
Mouschegh , Vahan, Sempad, Vahan le Gamsara-
gan et Diran. Queleur mémoire soit bénie!

HISTOIRE DE LA CROIX DE DZIDZARN;

par qui elle fut apportée ; comment elle se trouve à
Dzidzarn; à quelle époque elle fut fabriquée.

Sous le régne d'Héraclius , Chosroés , roi des
Perses, devint puissant et s'empara de Jérusalem.
Il ruina la ville, brála les Livres |saints], emporta
avec lui la sainte Croix, la transporta en Perse, et
la conserva avec ses ornements, jusqu'à la 17? an-
née de son régne. Héraclius devint puissant éga-
lement dans son royaume, marcha sur la Perse, tua
Chosroés et ramena la sainte Croix avec les captifs.
Tl passasans s'arréter devant beaucoup delocalités,
distribua beaucoup de morceaux [de la Croix] dans
le pays d'Arménie et aux grands seigneurs. Lors-
qu'il se rendit à Éreznavan , le serviteur en coupa
un grand morceau et voulut s'enfuir. Mais quel-
qu'un, l'ayant su, en informa e roi qui lui reprit
ce morceau et lui trancha la téte, Étant ensuite
allé à Césarée avec son armée, Héraclius remit ce
fragment au patriarche de Césarée qui s'appelait
Jean, et lui-méme gagna sa ville capitale de Cons-
tantinople. La méme année, Vahan le Gamsara-
gan se rendit à Césarée; il donna 36,000 tahégans
au patriarche Jean, et, ayant prisle fragment de
la Croix, il l'apporta au couvent de Glag [à l'é-
glise| du saint Précurseur, et le mit dans le taber-
nacle qui était placé sur le saint autel, οὰ il y
resta six ans,

Le prince des Artchk, Kork le Bavard qui donna
son nom au canton de Chadakh, vint trouver dans
la plaine de Daron un homme appelé Dzidzarnig,
qui construisit un petit village et le nomma
Dzidzarn. Le prince dit à Dzidzarnig : « Trou-
vezun moyende dérober la Croix, car le sacris-
tain est votre parent. Ápportez et donnez-moi
cette Croix, et je vous donnerai 6,000 tahégans. »
Celui-ci dit : « Gardez votre argent, Je prendrai
la Croix, j'irai dans votre pays, j'y choisirai un
endroit fortifiéó, j'y éléverai un village et je lui
donnerai mon nom. » Le prince, ayant consenti,

(1) Var :. Hatrguerd.

JEAN MAMIGONIEN.

s'en alla chez lui. Dzidzarnig envoya sa femme,
ses enfants et sa famille auprés du prince des
Artchk, et vint faire sa proposition au sacristain,
Celui-ci, ayant consenti, déroba la Croix dans la:
sacristie, et, se rendant dans le pays du prince, il
choisit un endroit pour y bátir une église. On y
placa la sainte Croix du Seigneur et le village fut
appelé Dzidzarn. En ce temps-là, le patriarche
des Arméniens, Nersés [III], qui était natif de
Daik, et qui construisit l'église de Vagharscha-
guerd, vint pour rendre hommage à la sainte
Croix, Vahan, prenant avec lui le patriarche, vint
au couvent de Glag et demanda la sainte Croix.
Les serviteurs la cherchérent et ne la trouvérent
pas. Les princes,le patriarche et les évéques en
prirent le deuil, et Vahan, durant sept jours, ne
mangea ni ne but. Tandis que le prince Vahan
dormait à la porte de l'église, un vendredi, il eut
une vision oü il vit un homme resplendissant
de lumiére sur le seuil de l'église qui, se dressant
de son cóté, lui dit : « On m'a dépouillé pour
orner Ártchk, or, tenez-vous tranquille, car ce
pays est fort, etonne peut pas la dérober. » Celui-
ci, plein de joie, s'éveilla et courut avertir le pa-
triarche, en lui disant quela Croix étaità Artchk,
Tous s'en rójouirent, et le lendemain ils célé-
brérent une grande féte, et se préparérent à se
rendre à l'endroit indiqué. Vahan se saisit du
religieux qui avait dérobé la Croix , le remit au
patriarche, qui lui fit crever les deux yeux pour
avoir dérobé [la Croix de l'Église] du Saint-Pré-
curseur, Vahan s'empara aussi de la personne de
Dzidzarnig et lui trancha la téte. Il exila le prince
des Artchk. dans l'Oghgan, jusqu'à ce qu'il eüt
recu delui cent mille tahégans. Ensuite il bátit
l'église qui se trouve sur la colline de Mousch,
en mémoire de son petit-fils Étienne qui est
enterré à la porte [de cette église]. Quant à la
Croix, Vahan en fit don à l'évéque des Artchk qui
établit sept prétres dans l'église, pour que cha-
que année l'un d'eux y demeurát. Puis on stipula
que les Arméniens de Daron leur feraient une
rente de six mille tahégans.

Cette histoire avait été écrite dans l'église de
Dzidzarn , en l'année cent trente de l'ére armé-
nienne (comm. 9 juin 681r de l'ére chrét.), la
427* des Grecs. On écrivit avec fidélité l'histoire
qui s'était accomplie et on la renferma dans le
couvent de Glag, [dans l'église] du Saint-Précur--
seur, sur l'ordre de Nersés, 29* patriarche des
Arméniens, en commencant par Grégoire, et sous
le gouvernement de Vahan le Mamigonien. Il y a
eu trente-deux princes de la race des Mamigo-
niens, en commencant par Mouschegh qui fut

prince de Daron pendant 3o ans, et marzban
pendant 6 ans.

Sur la mort de Diran, fils de Vahan, el sur le combat
- [qui fut livré] sur les bords de ἴα mer d'Aghi (salée).

3

.. Aprés avoir raconté tant de faits historiques,
-]e deuil s'étendit sur notre paisible patrie. Vahan
alla rejoindre ses péres, et mourut; il est enterré
ἃ la porte de l'église du Siint-Piécuresut, aprés
avoir été prince de Daron et des Abahonn , du-
1 rant trente ans. Son fils Diran se rendit, avec
- Tautorisation de Vachtyan, prince des Géorgiens,
| et de Vahan son pére, à la cour de Chosroés qui
: - l'adopta comme son fils. Il devint marzban d'Ar-
. ménie, leva une grande armée et marcha contre
les Grecs, comme pour leur déclarer la guerre.

Cependant, il envoya dire à l'empereur : « Ne
- redoutez rien de ma venue, mais donnez-inoi une
- ville οὰ je réunirai les soldats arméniens, et jc
.serai votre auxiliaire. » L'empereur fit avec
- lui une alliance d'amitié et le reconnut non-seu-
-lement comme marzban des Arméniens et des
- Persans, mais encore il le créa £imes/égos (domes-
| ticos) de toute la Gréce.

-— Ayant appris cela, Vachtyan, prince des Géor-
giens, envoya dire à Chosroés : « Diran vous
a trahi et a embrassé le parti des Grecs., Envoyez
8,000 hommes vers Vahan et je le livrerai entre
vos mains, » Le roi manda le fils du prince des

. €éorgiens, Dchodchig, etil le créa marzbau ; quant

δὰ prince de Siounie, ille fit frapper à coups de

|. poing, comme appartenant à une nation de trai-

. tres et de trompeurs. Puis il envoya à Vachtyan

- 5,000 hommes. Vachtyan écrivit à Diran une
lettre ainsi concue : « Vous vous repentez d'avoir
émigré ; or, venez me trouver pour que nous ar-

-rétions quelque projet [à présenter] au roi des
Perses. » Dés qu'il eut pris connaissance de cette
lettre, il arriva le méme jour une lettre de Ha-
mam, neveu de Vachtyan, pour lui dévoiler le
piége qui lui était tendu, avec des soldats venus
dela Perse. Diran écrivit aussitót une lettre à
Vachtyan pour lui représenter tout l'odieux de
ses machinations, Vachtyan irrité se fit amener
Haman et lui fit couper les pieds et les mains.
Puis, s'étant misà la téte des Perses, il passa. le
fleuve Tchorokh , se rendit dans la ville de Ha-

- mam, appelée Dampour , la réduisit par le fer et
parle feu et emmena en captivitéleshabitants. Le
saint évéque dela ville, Manknos, anathématisa le
prince qui avait ordonné aux Perses de massa-
crer les prétres dans l'église de Sainte-Sion, L'é-
véque se mit à prier Dieu en silence et annonca

HISTOIRE DE DARON.

381

que désormais la ville serait ruinée et déserte,
et que personne ne pourrait jamais y demeurer,
Il se placa devant l'autel, et on le massacrale jour
de la Pentecóte, avant que le sacrifice du Christ
füt consommé, Deux jours aprés, les nuées du
ciel éclatérent et Vachtyan fut brülé, tandis qu'il
s'asseyait prés de la porte dela ville de Dam-
pour. Ensuite Hamam rebátit cette ville et l'ap-
pela de son nom, Hamamaschen. La prophétie de
Manknos fut accomplie, car trois mille hommes
moururent en une seule nuit; les autres prirent
la fuite et la ville resta déserte.

La méme année, Héraclius déclara la guerre à
Chosroés et le tua. Il se souvint de l'alliance signée
entre.Diran et lui, et l'établit marzban de toute
l'Arménie. (uenia lui, il retourna à Constanti-
nople. Huit ans aprés, Aptrahim (sic), neveu de Ma-
homet, vint avec beaucoup de bagages et, ayant
amené avec lui 18,000 cavaliers, il exigeait le
tribut des Arméniens, Diran fit prévenir en tous
lieux que l'Arménie tout entiére se rassemblait
poursoutenirla guerre, Le fils de Vachtyan, prince
des Géorgiens, Dchodchig, trouvant l'occasion fa-
vorable, excita une révolte en Arménie, afin d'em-
pécher les habitants (de se rendre à l'appel] de
Diran. Diran, en présence de ces événements,
prononca devant les 8,000 soldats qui s'étaient
spontanément réunis à lui, cette allocution : « O
peuple du Christ! il m'est préférable de mou-
rir, plutót que de voir l'Église de Dieu livrée
aux Arabes. » Le lendemain, s'étant rassemblés
au pied du Kerkour qui se trouve au sud,
ils se groupérent dans cette plaine depuis le ma-
tin jusqu'à la troisiéme heure. Ils auraient pro-
bablement mis en fuite les Arabes, lorsque le
prince des Antzévatzi se révolta, déserta l'armée
et fit un grand massacre des troupes arméniennes,
Diran s'étant par deux fois enfoncé dans la mé-
lée, rencontra Sahour et lui dit: « Arréte, Sahour
l'apostat, carle Christ t'a livré entre mes mains, »
Dirantranchala téte deSahour, etlui-méme mourut
frappé par le glaive avec deux princes. Aussitót
aprés, [les Arabes,] ayant cerné l'armée des Armé-
niens, les massacrérent tous. Quelques-uns pu-
rent s'enfuir et passérent devantla ville maréca-
geuse d'Otz. Ceux qui furent massacrés par les
Perses sont enterrés auprés de la chapelle et on
les appelle la sainte armée. Quant à Aptrahim, il
passa à Hark, à Pasian, en Géorgie, à Dchakh-
vakh et à Vanant, et, aprés avoir levé le tribut, il

retourna en Arabie.

La méme année, l'église construite dans le cou-
vent des Aschdk par saint Grégoire fut renversée ,
avec celles du Précurseur aux Neuf-Sourceset de

382

Madravank à Daron, la grande cathédrale de
Asdghapert, et celle du patriarche Nersés à ΤῊ
dans le canton d'Égéghiatz. Le marzban est
enterré à la porte de la. cathédrale à Tzunguerd
de Daron, dansla ville de Borb.

MÉMORIAL.

Cette chronique [a été] commencée du temps de
saint Grégoire par Zénob le Syrien, qui laissa en
écrit dans la méme église ce quise passa sur le ter-
ritoire [des Syriens]. Ses successeurs se plaisent à
suivre le méme exemple. Chaque supérieur a écrit
seulement les actes de valeur accomplis par le
prince de cette maison , et les faits arrivés de son
temps. Ainsi entretenue et augmentée, [cette chro-
nique] s'appelait l'Histoire des Syriens. En effet, les
noms de ses supérieurs, qui tous étaient Syriens, y
sont inscrits jusqu'à Thotig, et dans cette demeure
on s'est servi également des lettres et de la li-
turgie syriennes jusqu'à Thotig, qui changea les
réglements et chassa du couvent tous les moines
de race syrienne.

Cependant je n'ai pas trouvé relaté ce qui s'est
passé, depuis Tiridate jusqu'à Chosroés, roi des
Perses , dans la satrapie des Mamigoniens. Aprés,
j'ai appris de quelques personnes qu'il y avait
dans les environs d'Édesse un religieux appelé
Marmara , qui possédait ce livre. Je suis allé le
trouver, et j'ai vu le livre qui avait été écrit au
couvent des Neuf-Sources. Il l'avait eu de quel-
que soldat perse ou de quelques autres personnes
qui avaient ravagé le pays, etje crois que ce livre

JEAN MAMIGONIEN.

1
1
|
I

était venu dans ces mains par ce moyen. J'ai tra --
duit de ce livre 28 chapitres, qui, avec les 10. |
chapitres que j'avais déjà et que j'y ai réunis, -
font 38 chapitres. En réunissant le tout en un
seul livre, je l'ai laissé au clergé. :

Du temps du régne d'Héraclius et à la mort de |
Chosroés, d'apres l'ordre de Nersés [III], patriar- |
che des Arméniens, et pent legouvernement de -
Vahan le Mamigonien, qu'on appelle Gamsaragan |
du cóté de sa mére, et qui était le 32* [descen- - |
dant] de Mouschegh le Fort, j'ai écrit ce livre et 76.
l'aa mis en ordre dans le couvent de Glag, àla |
porte[de l'église] du Saint-Précurseur; [j'y ai ap- -
posé] mon sceau pour l'authentiquer, et je l'ai
laissé en souvenir ineffacable pour moi et pour -
les miens, moi Jean Mamigonien, évéque ét 35*3
[successeur] de Zénob, premier évéque des Ma-
migoniens, sous le patriarcat de Samuel qui était
monté sur le siége [pontifical] depuis 4 mois,

Les religieux qui viendront aprés ceux-ci de-
vront mettre en écrit dans ce méme livre ce
qui se passera dans cette contrée, car nous avons
trouvé cela ainsi ordonné par nos prédécesseurs.
En outre moi, seigneur Jean Mamigonien, évé-
que, je prie le clergé de Dieu que, quand vous
copierez ce livre, personne n'y trouve sujet
de rire, mais qu'au contraire on le transcrive
complétement et en toutes lettres, car vous en se-
rez bénis par le saint Précurseur, par nos hum-
bles priéres pastorales et surtout par le Christ,
Dieu payera la récompense à vous qui transcrirez
[ce livre], età vous quile lirez. Amen.

APPENDICE.

FRAGMENTS D'HISTORIENS GRECS PERDUS,

CONSERVÉS DANS LES OEUVRES DES ÉCRIVAINS ARMÉNIENS.

| . MOISE DE KHORENE.

Moise naquit dans la seconde moitié du IV*
siecle, dans le bourg de Khorni ou Khoréne,
situé au canton de Daron, dans la province de
Douroupéran, et florissait dans la premiere moi-
tié du V*siécle. Il fut l'un des nombreux disci-
ples que Mesrob chargea de traduire dans la
langue nationale les Livres-Saints. Préparé dés
sa jeunesse, par une instruction solide et variée, à
l'étude des belles-lettres, il consulta les nombreux
dossiers conservés dans les archives de l'Orient et
les riches dépóts de manuscrits rassemblés dans
165 bibliothéques de la Syrie, de l'Ézypte et de
la Gréce. Trés-versé dans la connaissance des
- langues syriaque et grecque, il traduisit, à ce que
l'on croit, la chronique d'Eusébe, la vie d'Alexan-
dre du Pseudo-Callisthénes et quelques autres
ouvrages (1); il entreprit méme de longs voyages
en Égypte, à Athenes et à Rome, oü il se perfec-
tionna dans l'étude de la langue grecque, et oü
il rassembla quelques-uns des matériaux qui lui
» servirent à composer son « Histoire d'Armé-
nie » (2).
Moise de Khoréne est un des écrivains ar-
méniens qui ont emprunté aux ouvrages des
Grecs les plas nombreux renseignements que

nous fournit la littérature classique de l'Ar-

ménie. C'est surtout dans son « Histoire » que
Moise a consigné des citations curieuses et de
nombreux extraits, empruntés à la littérature
profane et religieuse de la Gréce. 1] signale
méme l'existence d'ouvrages aujourd'hui perdus,
et il rappelle les noms de plusieurs écrivains qui
nous sont totalement inconnus. Dans un autre
ouvrage qu'il composa, sous le titre de agAaAs
bidoitz, « sur le besoin », ce qui est une tra-
duction du grec χρεία, « chrie», avec le sens de
« extraits concis à l'usage des orateurs », et par

(1) Sukias de Somal, Quadro delle opere di autori an-
tic. trad. in arm. (Venise, 1825,in-8?.) — Storia di Mose
Corenese, p. IV, ( Venise, 1850.) — Moise de Khoréne,

- Hist. d'Arm., liv. HII, ch. 65. — Bulletin de l'Acad. des
sc. de S.- Pétersb., t. ΠῚ, p. 537 et suiv., notre Etude
sur les sources de Moise de Khoréne.

(2) Moise de Khoréne, Hist. d'Arm., liv. HI, ch. 62.

MAR APAS CATINA,

385

extension « traité de rhétorique » (1), Moise a
cité quelques ouvrages grecs. Dans ce traité, il
invoque les noms de plusieurs philosophes, comme
Socrate, Pythagore, les Sages de la Gréce, Platon
et Aristote. Il parle également, dans plusieurs
chapitres de ce méme ouvrage, des discours de
Démosthéne et d'Eschine, des ceuvres d'Homére
et d'Hésiode, et des tragédies de Ménandre et
d'Euripide. Moise nous a méme transmis quel-
ques renseignements fort précieux sur la Médée
d'Euripide qui est perdue, etilen cite un pas-
sage (2). Toutefois Moise n'a rapporté dans cet
ouvrage aucun fragment historique grec, et
méme il ne mentionne aucun nom d'lhistorien
grec.

Tous les passages historiques grecs contenus
dans la Rhétorique de Moise de Khoréne se bor-
nent à un résumé de la fable de Niobé, extrait
d'Hésiode, p. 359, au récit abrégé de l'histoire
de Candaule et de Gygés, p. 377, et à un frag-
ment sur Téléphe, fils d'Hercule et d'Augé,
Ρ. 379, qu'on retrouve aussi dans Pausanias.

C'est dans la Géographie de Moise de Khoréne,
qui n'est qu'un abrégé de l'Épitomé de Pappus
d'Alexandrie, que cet écrivain a parlé, dans sa
préface, de plusieurs géographes grecs auxquels il
a fait quelques emprunts fort courts, Il cite no-
tamment Ptolémée, Diodore de Samos et Cons-
tantin d'Antioche (3).

C'est donc seulement dans son Histoire de l'Ar-
ménie que Moise de Khoréne a surtout fait
usage des sources historiques grecques, et les

(1) CEuvres de Moise de Khoréne, en arm. (Venise,
1843, in-8?), p. 382-383.

(2) Moise de Khorene, Traité de rhétorique, p. 383
de ses ceuvres completes en arménien. — Cf. aussi Mai et
Zohrab, Chronique d'Eusébe ( Milan, 1818, in-4?), p. 43,
note 3. — Th. Fix, Tragédies d'Euripide (éd. Didot),

. 765.

j (3) Moise de Khoréne, Géographie, dans ses ceuvres
complétes (en arm.). — St-Martin, Mémoires sur l'Armé-
nie, t. II, p. 318-327. — Lesextraits de Pappus, de Dio-
dore de Samos et de Constantin d'Antioche paraitront
dans le 3* volume des Petits Géographes grecs, édités
par M. Ch. Müller, dans la Collection des classiques grecs
de M. Amb. Firmin Didot.

25

386

renseignements qu'il nous donne sur les écrivains
et les documents grecs qu'il compulsa se trouvent
épars dans les trois livres qui nous sont parve-
nus de cet important ouvrage. Nous avons re-
cueilli tous les passages οὰ Moise parle des re-
cherches auxquelles il se livra pour composer
son « Histoire », et nous avons en méme temps
donné des extraits de chacun des chapitres oà
cet écrivain mentionne les écrits des auteurs grecs
auxquels il a fait des emprunts, ou dont il a con-
sulté les ouvrages. i

Historiens grecs dont il existe des fragments conser-
L . m '
vés dans l'Histoired" 4rménie de Moise de Khoréne.

Bérose. Polycrate.
Alexandre Polyhistor, Évagoras.
Abydéne, Camadrus.
Joséphe. Phlégon de Tralles.
Manéthon. Olympius d'Ani.

. Céphalion. Ariston de Pella.
S. Épiphane de Constance. Paléphate.
Gorgias? (Korki). Porphyre.
Panan. Philémon.
David. Khorohpoud , vu/go
Olympiodore. Eléazar.
Jules P'Africain. Firmilien de Césarée.
Hippolyte.

Moisk nk Kmuonixr.

Histoire εἴ Arménie, Livres I et suivants.

S r.

[Liv. I, ch. 1.] Pour ce qui est des satrapies
d'Arménie, nous en décrirons sommairement l'o-
rigine et la durée, ainsi qu'il est constaté dans
quelques histoires grecques.

$ 2.

[Ch. 3.1 Que personne ne s'étonne que, lors-
qu'il y a desécrivains de plusieurs nations, comme
cela est connu de tout le monde , notamment
des Perses et des Chaldéens, dans les ouvrages
desquels se rencontrent le plus fréquemment les
annales de notre nation, nous n'avons cité que les
seuls écrivains grecs, en promettant d'en extraire
notre généalogie. Car les rois grecs, ayant ar-
rangé leurs affaires intérieures, s'efforcérent avec
un grand zéle de transmettre aux Grecs, non-seule-
ment le fruit de leurs conquétes, mais encore ce-
lui des travaux de l'esprit ; comme ce Ptolémée
Philadelphe qui fit traduire en grec les livres et
les histoires de toutes les nations,

MOISE DE KHORÉNE.

e» Mais bien d'autres hommes célébres de
ja Gréce, et passionnés pour la sagesse, s'adonnà-
rent à traduire en grec, non-seulement les do-
cuments des archives des autres nations , c'est-à-
cire celles des rois et des temples, — comme fit
celui qui chargea de ce soin Bérose le Chal-
déen (1), trés-versé dans toutes les parties de 1a
sagesse, — mais encore tout ce qu'il y avait de
plus grand et de plus admirable dams les arts,
Tous ces documents découverts par eux , ils les
recueillirent et. les traduisirent en langue grec-
que, comme J'aip (a) au &Aé (kh), le za (z) et ie
tho (th) au piour (ph), le gén (g) à l'ietch (1), et le
sé(s) au scha (sch). Ces hommes, dont nous savons
positivement les noms, rassemblant tous ces do--
cuments, les. consacrérent à la gloire du pays des
Hellénes. Ces hommes sont dignes de louange ,
car par amour de la sagesse, avec de louables
efforts, ils découvrirent les productions de l'es-
prit des autres, Ceux qui ont accueilli et honoré
ces découvertes de la sagesse sont encore plus
louables; c'est pourquoi je dis sans aucun doute
que la Gréce tout entiére est la mére et la nour-
rice des sciences.

NUS

[Ch. 4.] Relativement à la racine, ou mieux
encore, à la cime du genre humain, il conve-
nait de dire briévement pourquoi, étant d'une
opinion contraire à l'Esprit-Saint , les autres his-
toriens ne s'accordent pas entre eux, — je veux
dire, Bérose, le Polyhistor et Abydéne (2)
— au sujet du constructeur de l'arche et des
autres patriarches, non-seulement pour les.
noms et les époques, mais. aussi parce qu'ils
n'assignent pas au genre humain la méme
origine que nous, Car, au sujet de [Noé], Aby-
déne (3) dit avec les autres historiens : « Dieu,
dans sa providence infinie, le fit pasteur et di- :
recteur de son peuple ; » puis il ajoute : « Alorus. |
régna dix sares, qui font trente-six mille ans,»
De méme aussi, à l'égard de Noé, ils lui donnent
un autre nom (4) et lui accordent des temps in- |
finis, bien que, pour le débordement des eaux et:
la corruption de la terre, ils soient d'accord avec

:

(1) Bérose a été également cité par Thomas Ardzrouni |
dans son Histoire des Ardzrouni, en arm. 1
(2) Cf. Thomas Ardzrouni (Hist. des Ardzrouni, en
arménien, Constantinople, 1852), qui cite également Bé--
rose et Abydéne, à propos de l'histoire des premiers àges |
du monde. 3
(3) Eusébe , Chron., I, 46-47. — Le Syncelle, p. 30 : /
ὅτι μιν τοῦ λεὼ ποιμένα ὁ θεὸς ἀποδείξαι. Βασιλεῦσαι δὲ σά-
ρους τ΄. Σάρος δὲ ἐστὶ y' xod γ᾽ ἔτεα. |.
(4) Xisuthre , cf. Eusébe, CAron., I, p. 40. .

SEWER

:

MOISE DE KHOREÉNE.

. les paroles de l'Esprit-Saint (1). Ils comptent pa-

"1 . . L .
- reillement dix patriarches, sans en excepter Xisu-

3
: r

y.
^

1
F

J

thre (2). Ainsi , non-seulement d'aprés la. révolu-
tion du soleil, et la division de notre année en

quatre saisons, leurs années sont différentes des

nótres de beaucoup, etsurtout des années divines,

- et en outre, ils ne comptent pas les nouvelles
- lunes comme les Égyptiens. Pour ce qui est. de
. ces périodes qui tirent leurs noms des divinités ,
.. Si quelqu'un les considére comme des années, ils
. ne les comparent pas avec notre calcul, mais ils
. augmentent ou ils diminuent ces périodes (3).

$4.
[Ch. 4.] Seth éléve deux colonnes contre les
deux cataclysmesà venir, comme le dit Joséphe;

| mais on ne sait pas oü (4).

PE S 5.

[Ch. 5.] Quant à Mesdraim, qualifié de qua-
triéme: descendant de Noé et troisiéme de Cham,

nous ne le trouvons inscrit ni dans notre ver-

sion, ni:dans les chronographes ; mais il est ainsi
rangé par un savant lettré syrien (5), et ce qu'il
avance nous parait certain, Car Mesdraim est
Medzraim, qui signifie Égypte. Beaucoup de chro-
nographes en disant que Nemrod, c'est-à-dire
Bélus, était Éthiopien (6), ont prouvé que le fait
est certain, car l'Éthiopie confine àl'Égypte.
Nous ajouterons encore : bien que les années
qui s'écoulérent entre la descendance de Cham jus-
qu'à Ninus, nese.trouvent calculéesnulle part, ou ne

nous soient point parvenues, et que nous n'ayons

pas une grande certitude à l'égard de Ninus et
de notre Japhet, cependant cette généalogie est
exacte, car chacune des trois lignées se compose
de onze personnes jusqu'à Abraham , Ninus et à
notre Aram, puisque Ara qui mourut tout jeune,
est le douziéme aprés Ninus, Ceci est vrai et
personne n'en doute, car ces faits sont rapportés

par Abydéne, historien trés-souvent véridique,

qui s'exprime ainsi ; « Ninus, fils d'Arbel, fils de
Chal, fils d'Arbel, fils d'Anébis, fils de Bab, fils
de Bélus. » De méme aussi pour notre généalogie
depuis Haig jusqu'à Ara le Beau, que fit périr

(1) Alexandre Polyhistor; cf. Eusébe, Chron., p. 38.

(2) Eusebe, Chron., I, p. 28-29.

(3) Eusebe, Chron., 1, 27, et note 1, p. 28.

(4) Cf. Joséphe, Ant. jud., liv. I, ch. 2. — Vartan,

- Hist. univ. (éd. de Venise), p. 37.

(5) Cf. Manéthon, dans Eusébe, CAron., 1, p. 201, et

| Fragm. hist. grac. (6d. Ch. Müller), t. II, p. 526.

(6) Cf. Eusébe, Chron., I, p. 109.

387
l'impudique Sémiramis, il compte ainsi : « Ara
le Beau, fils d'Aram, fils de Harma, fils de Ké-
gham, fils d'Amassia , fils d'Aramais, fils d'Ara-
ménag, [fils d'Haig], qui fut l'ennemi et le meur-

,rier de Bélus. » Ces faits nous sont transmis par

Abydéne dans le premier recueil des généalogies
détaillées qui furent anéanties déjà depuis long-
temps (1).

Céphalion atteste les mémes faits, car il s'ex-
prime ainsi dans un chapitre: « Au commence-
ment de notre entreprise, nous avons commencé
par écrire toutes lesgénéalogies, méme les plus or-
dinaires, d'aprés les archives royales; mais l'ordre
nous fut donné par les rois de taire les noms
obscurs d'hommes sans valeur. de l'antiquité, et
de. mentionner seulement les hommes vertueux
et sages , les conquérants, et de ne pas dépenser
inutilement notre temps, etc. »

Mais il est étrange et mensonger, comme quel-
ques-uns le disent, que Ninus soit fils de Bélus ou
Bélus lui-méme, car ni la généalogie, ni la somme
des années, ne justifient cette opinion. Sans doute
quelqu'un, cherchant la célébrité et la renommée,
aura voulu rapprocher ce qui est éloigné. Tous
ces documents , nous les avons vraiment trouvés
dans la littérature grecque, et bien que les Grecs
les aient traduits du chaldéen dans leur propre
langue, et qu'un Chaldéen (2), de son propre
mouvement ou d'aprés l'ordre des rois, ait en-
trepris un semblable travail, — comme firent
Arius (3) et beaucoup d'autres, — cependant
nous attribuons tout aux Grecs, comme avant
tout appris d'eux.

ς 6.

[Ch. 6.] Pour ce qui est du commencement,
tantót il y a du vrai et tantót du faux, comme ce
qui concerne le premier étre créé que l'on n'ap-
pelle pas premier homme, mais roi, et auquel
on donne un nom barbare , vide de sens, [en lui
attribuant une existence] de trente-six mille

(1) Cet extrait d'Abydene est perdu en grec, etla tra-
duction arménienne ne se trouve que dans l'Histoire de
Moise de Khorene.

(2) ΤΙ est question ici de Mar Apas Catina; cf. plus
haut, p. 1 et suiv.

(3) L'écrivain dont parle ici Moise de Khoréne me pa-
rait étre Arius d'Héracléopolis, dont Philon de Byblos a
parlé dans un assez long fragment du traité intitulé -
περὶ τῶν Φοινίχων στοιχείων, qu'Eusébe nous a transmis
dans la Préparation évangélique (1, 10, p. 40 D): « χαΐ
φησιν ὃ ᾿Επήεις ἀλληγορῶν (ὃ ὀνομασθεὶς παρ᾽ αὐτοῖς μέγι-
στος ἱεροφάντης xai ἱερογραμματεὺς, ὃν μετέφρασεν εἰς "EA-
λάδα φωνὴν "Agstog Ἡραχλεοπολίτης) χατὰ λέξιν οὕτως, x.
-- . (Ch. Müller, Fragm. hist. grac., t. II, p. 572.)

25.

388

ans (1). Et quant au nombre des patriarches et
à la mention du déluge, il y a concordance avec
Moise (2). De méme aussi aprés le déluge, en ci-
tant trois personnages célebres avant la construc-
tion de la tour [de Babel], aprés la navigation de
Xisuthre en Arménie, on est dansle vrai (3) ; mais
pourle changement de noms et bien d'autres choses
encore, on est dans lefaux.

A présent, il n'est agréable de commencer mes
récits avec ma chére sibylle bérosienne plus vé-
ridique que beaucoup d'historiens : « Avant la
tour, dit-elle, et la multiplication des langues
parmi le genre humain, aprés la navigation de
Xisuthre en Arménie, Zérouan, Titan et Japhet
étaient princes de la terre. » Ces personnages
me semblent étre Sem, Cham et Japhet(4). « A
peine se furentiils partagé l'empire du monde,
que Zérouan se rend maitre des deux autres (5), »
Zérouan que le mage Zoroastre, roi des Bactriens,
c'est-à-dire des Médes, dit étre principe et
pére des dieux. Zoroastre rapporte encore bien
d'autres fables. sur Zérouan, qu'il est inutile de
rapporter ici,

« Titan et Japhet s'opposérent à la tyrannie
de Zérouan et lui déclarérent la guerre, car Zé-
rouan songeait à régner sur tout le monde.
Dans ce conflit, Titan, ditl'historien , ravitune par-
tie des domaines de Zérouan, mais leur sceur As-
dghig (6), s'interposant entre eux, fit cesser le
différend. Ils consentirent à laisser régner Zé-
rouan, mais ils convinrent, par un traité juré, de
faire périr tout enfant máàle qui naitrait de Zé-
rouan, afin qu'il ne régnàt pas sur eux dans sa

(1) Abydéne, dans Eusébe, Chron., 1, 46-47, appelle le
premier roi Alorus, ἤάλωρος, et dit qu'il vécut 6 sares, ou
36,000 ans. — Cf. aussi le Syncelle.

(2) Abydéne, dans Eusébe, 0p. cit., I, 48-49.

(3) Abydene, Bérose, le Polyhistor, dans Eusébe, op.
cit., loc. cit.

(4) Sur cette trilogie titanique, cf. Ewald, Geschichte
des Volk., liv. I, p. 373. :

(5) Moise de Khoréne a extrait les fragments qu'il
donne ici de la sibylle bérosienne, du Polyhistor auquel
Eusebe avait lui-méme emprunté ces passages. (Chron.,
I, p. 38-39.)

(6) Asdghig, en arménien, a la signification de « cons-
tellée »; c'est un mot formé de asdgh, « astre, étoile » en
grec ἀστήρ, et du diminutif ig. Cette divinité était assi-
milée par les Arméniens et par les Grecs à Aphrodite
(Agathange, Hist. de Tiridate, p. 168, note 2).

,Lestemples d'Asdghig étaient à Aschdischad dansla pro
vince de Daron (id., p. 602-603) età Bakhatdans le Vasbou-
ragan, oü se trouvait aussi un temple d'Aramazd (Moise
de Khorene, ΗΜ δέ, des vierges compagnes de Rhipsime,
v'uvres , en arm., p. 301. — Lettre à Sahag Ardzrouni,
id., p. 294-295). — Asdghig était, au dire d'Agathange,
l'épouse du. dieu arménien Vahakn. — Cf. Émin Rech.
sur le pagan. Grim., pag. 15-106. :

MOÍSE DE KHORÉNE.

postérité; c'est pourquoi ils chargent des Titans
redoutables de surveiller les enfantements des
femmes de Zérouan. Déjà deux enfants máles
sont immolés pour maintenir le pacte juré, lors-
que Ásdghig, soeur de Zérouan, de Titan et de
Japhet, médite avec les fémmes de Zérouan le
projet d'engager et de persuader quelques Ti-
tans à laisser vivre les autres enfants máles, et à les
envoyer en Occident sur la montagne appelée
Tutzenguetz (rebut des dieux), à présent lO-
lympe. » j

Quoique ces récits soient traités de fables ou
de faits réels, moi, j'en suis convaincu, il s'y
trouve beaucoup de vrai; car Épiphane, évéque
de Constance en Chypre, dans sa Réfutation des
hérésies, essayant de démontrer que Dieu est
véritable et juste dans ses jugements, méme lors-
qu'il extermina les sept races par les mains des
enfants d'Israél, s'exprime ainsi (1) : « C'est avec
justice que Dieu a détruit et anéanti ces races de
devant les enfants d'Israél, car la terre de ces pos-
sessions était échue en partage aux enfants deSem,
et Cham occupa cette terre dont il fit son do-
maine, Or Dieu, gardant les droits des traités
jurés, punit la race de Cham en lui arrachant
l'héritage de Sem. » Il est question des Titans et
des Raphaim dans les divines Écritures (2).

Mais relativement à ces anciens discours,
tenus autrefois parmi les sages de la Gréce, et
transmis jusqu'à nous par des hommes du nom
de Korki (Gorgias?) (3), Panan, et par un troi-
siéme appelé David (4), il convient, quoiqu'en
trés-peu de mots, de répéter ces discours. Un
d'eux, profond philosophe, s'exprime ainsi :
« Vieillards, lorsque j'étais parmi les Grecs, oc-
cupé à cultiver la sagesse, il arriva un jour qu'il
y eut parmi ces sages et ces savants un entretien
au sujet de la géographie et de la division des
nations. Les uns et les autres citaient à leur ma-
niere les livres, quand le plus instruit de tous,
Olympiodore (5), s'exprima en ces termes : « Je.

(1) €f. saint Épiphane, CEuvres, t.I, pag. 704 (Cologn.
1682.). — Thomas Ardzrouni cite également saint Épi-
phane, à propos de la division des trois races humaines.

(2) Judith, XVI, 8. —-Genése, XIV, 5; XV, 20. — Josué,
XII, 14; XIII, 12. — I Paral, XX, 4. — Judith, VHI,
1, et passim. ἶ

(3) Un Gorgias d'Athénes, auteur d'un livre intitulé.
περὶ ἑταιρῶν, est cité par Athénée, XIII, p. 583. — Cf.
Ch. Müller, Fragm. hist. grac., t. IV, p. 410. 3

(4) Il est douteux qu'il soit ici question de David le
philosophe surnommé l'Invincible, car il était disciple de.
Moise de Khoréne. 1

(5) On connait plusieurs écrivains du nom d'Olympio-
dore; le plus célébre est Olympiodore de Thébes en
Égypte, poéte et historien, qui vécut au temps d'Arca-

TT OP FPE" RW gn

. MOISE DE KHORENE.

|» vous raconterai, dit-il, les discours non écrits,
transmis par tradition, discours qu'encore au-
Ljourd'hui répétent beaucoup de paysans. Il est
. un livre touchant Xisuthre et ses fils, livre qui ne
[ se trouve plus aujourd'hui nulle part et οὰ l'or-
- dre des faits est ainsi fixé : Aprésla navigation
- de Xisuthre en Arménie et son arrivée en terre
- ferme, un de ses fils, appelé Sim, s'en va au nord-
- ouest, afin de reconnaitre le pays. Arrivé au pied
- d'une montagne à large base qui formait une pe-
"tite plaine traversée par des cours d'eau qui se
- rendent en Assyrie, il s'arréte sur les bords d'un
fleuve, l'espace de deux lunes, et appelle de son
. nom la montagne, Sim, puis il retourne au sud-
- est d'oü il était venu. Un de ses fils puinés, appelé
- Darpan, avec ses trente fils, ses quinze filles et
leurs époux, s'étant séparé de son pére, retourne
s'établir :sur les rives du méme fleuve. Sim , du
. nom de son fils, appela ce lieu Daron (1), et le
- lieu que lui-méme habitait, ille nomme Tzronk
(dispersion) (2) ; car ce fut là que ses enfants se
séparérent primitivement de lui. Étant allé sur
. les confins du pays des Bactriens, dit-on, il y de-
meura quelques jours, mais un. de ses fils y resta :
ear les contrées de l'Orient appellent Sim, Zé-
rouan et son canton Zarouant (3) jusqu'à présent.
Mais souvent, trés-souvent, les anciens descen-
dants d'Aram répétaient ces traditions populaires
au son du pampirn, dans leurs chants et leurs
danses. » Que ces récits soient faux ou véridiques,
peu importe.

T^"

dius et de Théodose le jeune. Photius (Biblioth.; cod.
80) nous a conservé un long fragment de son Histoire ,
dont on trouve également quelques lignes dans Zosime
(V, 27). — Cf. Ch. Müller, Frag. hist. grac., t. IV,
p. 57-68). — Moise de Khorene (Hist. d'Arm., liv. IF,
ch. 74) fait encore allusion à cet Olympiodore dans le cou-
rant de son Histoire : « Je vais, dit-il, rapporter le récit
"merveilleux d'un vieillard qui disait : Je tiens des an-
ciensla coutume de recueillir de pére en fils le souvenir
des traditions , comme celle d'Olympiodore,, au sujet de
Daron et dela montagne appelée Sim. » — David le Phi-
losophe cite à deux reprises différentes un certain phi-
losophe du nom d'Olympiodore, dont il compare les
idées à celles de Platon (CEuvres de David le Philoso-
phe, en arm., pag. 143, 164 ; Venise, 1833).

(1)Le canton 'de Daron.

(2) Cf. ce passage avec les détails que la Bible nous
donne sur la généalogie d'Arphaxad. Le nom de Phaleg
est un *mot abstrait qui a aussi le sens de « disper-
sion ». Cf. Tuch, Kommentar über die Genesis, p. 257.
— Knobel, die Valkertafel der Genesis, p. 169. — Re-
nan, Hist. des lang. sémit., liv. I, ch. 2, δ 1, p. 30.

(3) Zarouant, canton de Ἰὰ Perse- Arménie, qui est ap-
pelé par Pline, Zoaranda ou Zoroanda (Hist. nat., liv.
' VI, ch. 27).

389
$ 7.

[Liv. I1, ch. 10.] Nous commencerons à te
fairele récit des événements d'aprés le cinquiéme
livre de [Jules] l'Africain, le chronographe, dont le
témoignage est confirmé par Joséphe, Hippo-
lyte (1) et beaucoup d'autres auteurs grecs; car
lAfricain a extrait des livres et des archives
d'Édesse, c'est-à-dire Ourrha , tout ce qui con-
cernait l'histoire de nos rois, Ces livres y avaient.
été transportés. de Medzpin. L'Africain (2) se
servit également des Histoires des Temples de
Sinope, dans le Pont; qu'on n'en doute pas,
car nous avons vu ces archives de nos propres
yeux. Tu as encore, pour témoignage et pour ga-
rantie , l'Histoire ecclésiastique d'Eusébe de Cé-
sarée, que le bienheureux Machdotz fit traduire
en arménien (3). Cherche à Kéghacouni; au
canton de Siounie, et tu trouveras dans le pre-
mier cahier, sous le numéro treize, l'assurance
que, dans les archives d'Édesse, on conserve l'his-
toire de toutes les actions de nos premiers rois
jusqu'à Abgar, et depuis Abgar jusqu'à Érouant.
Je crois que ces documents sont conservés encore
à présent dans cette ville.

$ 8.
POLYCRATE (4).

[Ch. 13.] Mais, puisque beaucoup d'historiens
disent que notre Ardaschés prit Crésus et qu'ils
rapportent ce fait avec des détails circonstanciés,
je veux bien le croire; car Polycrate s'exprime
ainsi : « Ardaschés le Parthe me parait bien supé-
rieur à Alexandre de Macédoine, parce que, tout
en restant dans son propre pays, il commanda à
Thébes et à Babylone ; et, sans franchir le fleuve
Halys, il tailla en piéces les troupes lydiennes et

(1) On ne connait d'autre écrivain de ce nom que saint
Hippolyte, métropolitain de l'Arabie, qui souffritle mar .
tyre sous le régne d'Alexandre Sévére. Saint Hippolyte
avait composé plusieurs ouvrages qui ont été réunis dans
la Bibliotheque des Péres.

(2) Jules l'Africain, dont les ceuvres étaient encore com-
plétes δὰ ΧΙ" siécle, a été consulté par Thomas Ardz-
rouni et par Grégoire Magistros.

(3) Machdotz est le surnom donné à Mesrob, inventeur
des lettres alphabétiques arméniennes et chef de l'é-
cole des saints traducteurs. — Cf. Moise de Khoréne,
Hist. d'Arm., liv. III, ch. 40 etsuiv. — Gorioun, Vie de
Mesrob, en arm. — Aucher, Vie des SS. Arméniens
(en arm.) et Fleur des vies des saints (en arm.).

(4) D'autres fragments de Polycrate, conservés en grec,
ont été publiés par M. Ch. Müller dans les Fragmenfa
historicorum gracorum (éd. Didot), t. IV, p. 480-481.

390 MOISE DE KHORÉNE.

prit Crésus. Avant son arrivée en Asie, son nom
était connu dans le cháteau de l'Attique (Eddige).
Malheur à sa destinée! Si, du moins, il était
mort sur le tróne, et non dans une défaite! »

S 9.
ÉVAGORAS (1).

[Ch. 13.] Évagoras (Évagaros) (2) dit égale-
ment: «La guerre d'Alexandre et de Darius est
peu de chose, comparativementà celles d'Ar-
daschés; car la poussiére soulevée par la marche
d'Alexandre et de Darius obscurcissait la clarté
du jour; mais Ardaschés cacha le soleil avec. ]a
multitude des fléches lancées, et produisit les té-
neébres, faisant ainsi une nuit artificielle au milieu
du jour. Il ne laisse pas un seul des Lydiens
prendre la fuite pour annoncer la nouvelle [de
leur défaite], et il fait mettre leur roi Crésus dans
une chaudiére de fer. A cause d'Ardaschés , les
torrents ne grossirent pas le fleuve; ses eaux, ab-
sorbées par les soldats, s'étaient abaissées comme
en hiver. Ardaschés rendit les nombres impuis-
sants à calculer la multitude de ses troupes, au
point qu'il fallut plutót recourir aux mesures
qu'aux chiffres, Il ne se glorifiait pas de cela,
mais il pleurait en disant : Hélas! ma gloire est
passagére ! » :

S I0.
CAMADRUS (2) (3).

[Ch. 13.] Camadrus s'exprime ainsi : « Les
Lydiens, dans leur orgueil, se laissérent tromper
par la réponse de l'oracle pythique à Crésus :
« Crésus, en passant l'Alys, brisera la puissance, »
Il entendait la puissance des étrangers, et il se brise
lui-méme. Fait prisonnier par le Parthe Ardas-
chés, il est jeté dans une chaudiére de fer. Alors
Crésus, se rappelant les paroles de Solon l'Athe-
nien, dit dans salangue : «Ὁ Solon, ὁ Solon ! tuavais

(1) Cf. les fragments grecs decet auteur, dans les Fragm.
hist. grac., t. IV, p. 406.

(2) Le nom d'Évagaros, donné parleséditeurs de Moise
de Khoréne, me semble devoir étre corrigé en celui d'É-
vagoras,, car ilest facile de voir que les copistes ont
transposé les lettres de ce nom. Suidas mentionne un
Ἐναγόρας Λίνδιος historien (v? Τιμαγένης). :

(3) Le nom de cet écrivain est douteux, et on peut
croire qu'il est peut-étrele méme que l'historien Καιμάρων,
dont Plutarque (de Fluv., 4, 3) a rapporté un passage
extrait du X* livre des "Ivàx&, que M. Charles Müller
attribue à Daimachus. — Cf. Fragm. hist. grzc., t. H
pag. 441, 4 a5 t. IV, p. 352, v? Cemaro.

bien raison de ne pas vouloir proclamer le bon-:
heur d'un homme jusqu'au moment de sa fin. » |
Ce qu'ayant entendu les gens les plus rapproché εἶ
de lui, ils rapportérent à Ardaschés que Crésus
invoquait quelque nouveau dieu. Ardaschés,
touché de compassion, se fit amener le captif,-
l'interrogea, et, ayant compris son invocation, il.
fit cesser les tortures, »

ς II.
PHLÉGON DE TRALLES (1).

[Ch. 13.] Phléton (Phlégon) écrit: « Le Parthe
Ardaschés était devenu de tous les rois le plus
puissant; non-seulement il défit les Lydiens, en
chaina Crésus, mais encore, dans l'Hellespont t
dans la Thrace, il changea la nature des élé-
ments; sur terre, il marchait à pleines voiles; su
mer, il marchait à pied. Il menaca la Thessalie;
sa renommée plongea toute la Gréce dans la stu-
peur ; il défit les Lacédémoniens , mit en fuite les.
Phocéens; les Locriens se donnérent à ]ui et les
Béotiens firentpartie de ses peuples. Toute la Hel--
lade lui payait tribut par terreur. Peu de temps.
aprés, ses malheurs dépassérent ceux de tous les:
autres, Cyrus en combattant contre les Massagétes,
Darius chez les Scythes, Cambyse chez les Éthio- -
piens, n'éprouvérent pas tant d'infortunes, C'est.
peu de chose que la disgráce de Xerxés, dans son -
expédition de Gréce, abandonnant ses trésors et

E

ses tentes, car il s'échappa sain et sauf. Mais lui,

si fier de ses grands triomphes,, il est ássassiné |
par ses propres soldats (2). »

S 12.
FLAVIUS JOSEPHE.

Mt en cp mr Won

[Ch. 15.] Pompée, dans sa guerre contre Mihr-
date (Mithridate), trouve une grande résistance, -
livre de terribles combats et court de.grands pé- -
rils. Cependant le nombre l'emporte. Mihrdate
est mis en fuite dans les contrées du Pont. Pompée
comme délivré de lui par un bonheurinespéré, fa

pM rar

(1) Le nom de cet historien est donné dans tous les ma-
nuscrits de Moise de Khoréne sous la forme Phléton, -
mais c'est une erreur des copistes qui ont confondu lec -
arménien avec le f, car ces deux lettres ont une ;
grande ressemblance. On trouve le nom de ἄωρος
parmi les sources auxquelles puisa l'historien syriem -
Denys de Thel-Mahr. ( Chron., liv. I, p. 120, éd. Tull- -
berg.) ^d

(2) Mr Ch. Müller a rassemblé plusieurs fragments -
grecs de Phlégon, dans ses Fragm. hist. grac., t. Wl,
p. 602 et 607, $ 15. 4

SAND GA rit

S 13.
OLYMPIUS D'ANI.
Olympius (Oghioub) vivait dans la seconde

- moitié du II" siécle de notre ére (4). 1] était grand
- prétre d'Aramazd (Ormuzd), dont le temple s'é-

levait dans la forteresse d'Ani (5). La classe des

. prétres, composée d'hommes éclairés et initiés

aux mysteres de la vie politique de leur patrie,

» jouissait du privilége exclusif d'écrire l'histoire ou

plutót de tenir les annales οἱ; jour par jour, ses
membres inscrivaient tous les événements qui tou-

- chaient de quelque maniére, soit au sacerdoce,
- soit àla nation. Ces annales étaient connues dans

lancienne Arménie, sous le nom de MéAénagan
badmouthioun « Histoire des Temples » (6). On
conservait ces annales dans les archives dés Tem-
ples, et elles étaient l'objet des soins assidus des
prétres et des rois (7). Le dépót principal de ces
archives était dans les dépendances du temple
d'Aramazd, à Ani, et c'est là que Bardesane vint
les consulter (8).

[Ch. 66.] Sempad emméne. alors les esclaves
d'Érouaz quil a pris à Pacaran, les transporte
sur le versant du Massis, et appelle cet établis-
sement du méme nom, Pacaran. 1] va ensuite en
Perse, pour offrir des présents à Darius, sans
s'inquiéter de la puissance des Romains. Cepen-
dant, au départ de Sempad pour la Perse, les
collecteurs de l'empereur arriverent en Arménie
avec des troupes nombreuses. Ardaschés, à force
de priéres et en payant un double tribut, parvint
à les apaiser. Ces faits nous sont attestés par

(1) Nom arménien de Césarée de Cappadoce. — Cf.
St-Martin, Mém. sur l'Arm., t. I, p. 185 et suiv.

(2) Le mot abersam ou abrasam est non-seulement
un nom propre , mais il désigue aussi le baume.

(3) Josephe, Ant. jud., liv. XIV, ch. 3, $ 4.

(4) Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. HE, ch. 48.

(5) Cf. plus haut, Agathange, Vie de Tiridate, p. 586.
— Moise de Khorene, liv. 11, ch. 12, 14, 53.

(6) Moise de Khorene, liv. II, ch. 48. — Émin, Recher-
ches sur le paganisme arménien , p. 5^.

(7) Moise de Khorene, Hist. d^ Arm., liv. II, ch. 27.

(8) Moise de Khorene, op. cit., liv. II, ch. 66.

MOÍISE DE KHORÉNE.

prisonnier Mihrdate, fils de Mihrdate, prit Ma-
- zaca (1) et y mit une garnison. Mais, ne poursui-
— vant pàs le vaincu, Pompée se hàte d'arriver en

-Judée par la Syrie. Il fait prisonnier Mihrdate
- gráce au pére de Ponce-Pilate, c'est ce que con-
- firme Joséphe, lorsqu'en parlant du baume (2), il
- dit : « Pompée, prés de Jéricho, recoit l'heureuse
- nouvelle que Mihrdate est mort (3). »

391

Olympius (Oghioub) prétre d'Ani qui a écrit l'His-

toire des Temples, ainsi que beaucoup d'autres

faits qu'il nous reste à raconter, ei,qui sont en

outre confirmés par le témoignage des livres des .
Perses et par les chants historiques des Armé-

niens,

$ 14.
ARISTON DE PELLA. ;

Ariston de Pella (1) en Palestine, surnommé
aussi de Chaldée (2), était, à ce que l'on croit, se-
crétaire de Marc, évéque de Jérusalem (3); il flo-
rissait dans la premiere moitié du second siécle
de notre. ére, et pour préciser davantage, à la
fin du régne d'Hadrien et au commencement de
celui d'Antonin (4). Il est l'auteur d'une contro-
verse entre Jason et Papiscus, διάλεξις Παπίσχου
χαὶ Ἰάσονος, écrite aprés la dix-huitiéme année du.
régne d'Hadrien (5) et publiée sous celui d'An-
tonin le Pieux. Maxime (6) n'hésite pas à recon-
naitre dans Ariston, l'auteur de l'ouvrage dont
il s'agit, cité au surplus par plusieurs écrivains
qui en ont rapporté des extraits, et notamment
par saint Jéróme (7), Origéne (8), Celse (9), et un
autre Celse, auteur d'une version latine de l'écrit
d'Ariston, dont il ne reste plus que la préface (10).
Origene a rendu hommage à cet ouvrage d'A-
riston, dans son livre contre Celse, qui avait dé-
claré que la controverse de Papiscus et de Jason,
touchant le Christ, méritait plutót le mépris et la
haine que la risée (11). Les fragments qui nous
sont parvenus de l'écrit d'Ariston sont malheu-
reusement fort peu étendus, et ne permettent
pas d'apprécier le mérite de son ouvrage qui
était un livre de controverses religieuses et phi-

(1) Ville de la Syrie qui, apres la ruine de la capitale
de la Judée par Titus, devint le siége de l'évéché de Jéru-
salem. -

(2) Quelques auteurs croient qu'il était de Pella, village
de la Chaldée. — Thomas Ardzrouni, ( Hist. des Ardzrou-
nis, en arm., p. 3) le cite sous le nom d'Ariston le
chaldéen, khaldéatsi.

(3) Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. 1, €h. 60.

(4) M. J. Routh, Reliquiz sacre, t. L, p. 89 et suiv.

(5) Eusebe, Hist. eccl., liv. IV, ch. 6. — Nicéphore,
Hist. eccl., liv. III, ch. 24. — Cf. Fabricius, Bibl. gr.
t. V, p. 187.

(6) Comment. ad cap. 1 Dionysii pseudo-Areopag.,
de mystica. theologia.

(7) Lib. I1, Comm. ad Galat., cap. 3, comm. 13. —
Le méme, Quast. hebr. in Genes.

(8) Contra Celsum, liv. 1 et IV.

(9) Ap. Origen. contr. Celsum, liv. IV, cap. 52, p-
544. (Ed. Delarue.)

(10) Cf. Oper.S.C ypriani; ad calc., pag. 31. (Ed. Feli.)

(11) Origene, contr. Celsum, liv. IV. — Cf. aussi
Routh, Reliq. sacr., t. 1, p. 102, note,

392

losophiques (1). En l'absence de renseignements
précis, on ne saurait dire si les fragments d'A-
riston de Pella qu'Eusébe , Nicéphore, Moise de
Khoréne et Thomas Ardzrouni nous ont transmis,
appartiennent ἃ la διάλεξις, ou s'ils faisaient partie
d'un autre ouvrage du méme auteur. Cependant
on doit croire qu'ils se rapportent plutót à unécrit
historique, dont le titre ne nous est pas parvenu.

[Ch. 6o0.] Ce que raconte Ariston de Pella,
touchant]a mort d'Ardaschés, est vraiment digne
d'intérét, En ce temps-là (*) les Juifs se révoltérent
contre Hadrien, empereur des Romains, firent la
guerre contre l'éparque Rufus, sous la conduite
d'un certain brigand appelé Barcocébas (Par-
koba), c'est-à-dire Fils de l'Étoile. Malfaiteur,
assassin, cet homme se vantait de son nom avec
orgueil, comme s'il eüt été pour les Juifs un sau-

(1) Cf. Routh, Relig. sacr., t. 1, p. 91 et suiv. —
Ch. Müller, Frag. ist. grcc., t. IV, p. 328.

MOISE DE KHORENE.

. veur descendu des cieux, afin de délivrer les op-

primés et les captifs. 11 poussait si activement
la guerre que, à cette vue, les Syriens, les habi-
tants de la Mésopotamie et toute la Perse, s'af- |
franchirent du tribut des Romains, car Barco--
cébas avait appris qu'Hadrien était atteint de la
lépre. Cependant notre Ardaschés resta fidéle à
l'empereur. Sur ces entrefaites, Hadrien arriva en
Palestine et. défit les révoltés, en les assiégeant -
dans une petite ville (1) prés de Jérusalem. En
conséquence, il ordonna à tous les Juifs de s'éloi-
gner de leur pays, de telle sorte qu'ils n'aperce-
vront pas méme de loin Jérusalem. Hadrien rebátit
cette ville, détruite par Vespasien et par lui-méme,
et il la nomma ZElia (Eghia) de son propre nom,
car on appelait Hadrien, le Soleil (Arékagn ) (2).

(1) Biththéra, Βίθθηρα, ou Betthara. — Cf. Eusébe ,
Hist. eccles., IV, 6.

(2) Le nom d'Hadrien était Zlius, Αἴλιος, que Moise de
Khoréne ἃ confondu avec Ἥλιος. --- Cf. Eusébe, Hist.
eccles., IV, 6, etles notes de Valois.

(Ὁ Eusebe, Hist. eccles., IV, 6. — Ch. Müller, Frag

(Ἡ xa 'A89tavóv Ἰουδαίων πολιορχία.)
Καὶ δὴ τὰ τῆς Ἰουδαίων ἀποστασίας αὖθις εἰς μέγα
V n n t, 2 7 - 5
xai πολὺ. προελθούσης, “Ῥοῦφος ἐπάρχων τῆς ᾿[ου--
δαίας, στρατιωτιχῇῆς αὐτῷ συμμαχίας ὑπὸ βασιλέως
πεμφθείσης, ταῖς ἀπονοίαις αὐτῶν ἀφειδῶς χρώμενος
2 / / 26. / 3 ᾽ν e ;
ἐπεξήει, μυριάδας ἀθρόως ἀνδρῶν Óp.oU xal παίδων
xai γυναιχῶν διαφθείρων, πολέμου δὲ νόμῳ τὰς χώ-
ρας αὐτῶν ἐξανδραποδιζόμενος. ᾿Ιστρατήγει δὲ "Iov-
δαίων τηνικαῦτα Βαρχωχεδᾶς ὄνομα, ὃ δὴ ἀστέρα
ἐς 1 y n . 5 ,
δηλοῖ: τὰ μὲν ἄλλα φονιχὸς χαὶ λῃστριχός τις ἀνὴρ,
b 3
ἐπὶ δὲ τῇ προσηγορίᾳ οἷα ἐπ ἀνδραπόδων (ἢ), ὡς δὴ ἐξ
οὐρανοῦ φωστὴρ αὐτοῖς χατεληλυθὼς, χαχουμένοις τε
ἐπιλάμψαι τερατευόμενος. ᾿Αχμάσαντος δὲ τοῦ πολέ-
μου ἔτους ὀχτωχαιδεχάτου τῆς ἡγεμονίας ᾿Αδριανοῦ
, / d 3 -
χατὰ Βίθθηρα πόλιν, ἥτις ἦν ὀχυρωτάτη, τῶν Ἵε-
E , ,ὔ “ Ὁ
ροσολύμων οὐ σφόδρα πόρρω διεστῶσα, τῆς τε ἔξωθεν
i , , ^ Lg
πολιορχίας χρονίου γενομένης, λιμῷ τε xot δίψει τῶν
- »
νεωτεροποιῶν εἰς ἔσχατον ὀλέθρου περιελαθέντων, xal
τοῦ τῆς ἀπονοίας αὐτοῖς αἰτίου τὴν ἀξίαν ἐχτίσαντος
δίκην, τὸ πᾶν ἔθνος ἐξ ἐχείνου xoi τῆς περὶ τὰ Ἵερο-
σόλυμα γῆς πάμπολυ ἐπιδαίνειν εἴργεται νόμου δόγ-
ματι xa διατάξεσιν Α δριανοῦ, ὡς ἂν μηδ᾽ ἐξ ἀπόπτου
θεωροῖεν τὸ πατρῷον ἔδαφος ἐγχελευσαμένου, [ὡς]
5, , - - "m"
Ἀρίστων ὃ Πελλαῖος ἱστορεῖ. Οὕτω δὴ τῆς πόλεως
εἰς ἐρημίαν τοῦ Ιουδαίων ἔθνους καὶ πολυτελῇ φθορὰν
τῶν πάλαι οἰκητόρων ἐλθούσης, ἐξ ἀλλοφύλου τε
, [A M
Ὑένους συνοιχισθείσης, 7| μετέπειτα συστᾶσα Ῥω-
" ς » ,
μαϊκὴ πόλις τὴν ἐπωνυμίαν ἀμείψασα, εἰς τὴν τοῦ
χρατοῦντος Αἰλίου ᾿Αδριανοῦ τιμὴν, Αἰλία προσαγο-
,
ρεύεται,

hist. Gr., ΤΥ, 328. — Nicéphore, Hist. eccl., YII, 24.

Posirema Judaeorum expugnatio temporibus Ha-
driani. Quum defectio Judzeorum magis ac magis iterum
cresceret, Rufus legatus Judo, auxiliis sibi ab impera-
tore submissis , amentiam ac desperationem hominum in
occasionem saviendi vertens, eos acerbissime ultus est,
cisa innumerabilis hominum multitudine cum conjugi-
bus ac liberis, agroque illorum jure belli in populi Ro-
mani ditionem redacto. Erat tunc temporis Judcorum
ductor Barchochebas quidam, quod nomen stellam signi-
ficat: vir alioqui cruentus et latrocinandi avidus, sed
qui nomine suo auditoribus utpote vilissimis mancipiis
fucum faciebat, quasi sidus e coelo delapsum esset, ut
ipsis :eerumnarum mole oppressis lucem afferret. Anno
demum octavo decimo imperii Hadriani, quum totius
belli vis circa Bitthera urbem munitissimam nec procul
Hierosolymis dissitam exarsisset , et protracta diutius
a Romanis obsidione, rebelles fame ac siti oppressi es-
sent, ipseque adeo deditionis auctor debitas poenas de-
disset, ex eo deinceps tempore universa Judceorum gens.
in regionem circa Hierosolyma sitam pedem inferre pro-
hibita est, lege et constitutione imperatoris Hadriani, adeo:
ut ne prospicere e longinquo patrium solum ipsis liceret,
ut scribit Aristo Pelleus. In hunc igitur modum quum
civitas Judivorum gente nudata esset et veteribus incolis. -
penitus vacuefacta , postea alienigenis eo confluentibus.
urbs et colonia civium Romanorum effecta, in honorem:
ἘΠῚ Hadriani imperatoris ZElia nuncupata est.

MOISE DE KHORENE.

]] y établit des paiens et des chrétiens, dont
l'évéque était Marc. Vers le méme temps, Hadrien
envoya de grandes forces en Assyrie, et ordonna
à notre Ardaschés d'aller en Palestine avec les
nobles de sa garde (1). [Ariston de Pella] qui
nous a transmis cette relation, était attaché à sa
personne comme secrétaire. Il rencontra Ardas-
chés en Médie, dans un endroit appelé Sohount.
Il est dit qu'Ardaschés tomba malade à Marant,
dans le bourg de Pagouraguerd, Là, se trouvait
un certain Apégho, chef de la maison des Apé-
ghian , homme actif, astucieux et adulateur, Ar-
daschés, sur sa demande, l'envoie à Ériza, can-
ton d'Égéghiatz (2), au temple d'Artémis (3)
pour demander à la déesse la guérison ct une
longue vie. L'envoyé n'était pas encore de re-
tour, qu'Ardaschés était mort. L'historien raconte
en détail le nombre de personnes qui périrent
àla mort d'Ardaschés, ses femmes bien-aimées,
ses concubines et ses esclaves dévoués, quelles
pompes magnifiques on déploya pour rendre hon-
neur à ses dépouilles mortelles, selon la coutume
des villes, et non à la maniére des barbares.
La civiére était d'or, le tróne et le lit d'étoffe
fine, le manteau qui enveloppait le corps, de
drap d'or. Une couronne était posée sur la téte
d'Ardaschés; son épée d'or était devant lui. Au-
tour du tróne se tenaient ses fils et toute la foule
des parents et des proches. Prés d'eux étaient les
généraux, les chefs des satrapies, les classes des
nobles, les corps de troupes armées de toutes
piéces, comme si elles allaient marcher au combat,
En avant, les trompettes d'airain retentissantes ;
derriére le cortége, des jeunes filles vétues de
noir, des femmes éplorées, et enfin la foule du
peuple. Ce fut ainsi qu'Ardaschés fut porté et
enseveli, Autour de son tombeau eurent lieu bien
des morts volontaires, comme nous l'avons dit
plus baut.

(1) Le mot zioukosdad, qui ne se rencontre que dans
Moise de Khoréne, n'a pas de signification bien précise.

(2) Ce temple est mentionné par Pline, V, 33; Stra-
bon, XI, 14, 16; Procope, Bell. Pers., I, 17, qui le pla-
cent dans le canton d'Acilicéne, le méme qu'Égéghiatz.
— Cf. plus haut, Agathange, p. 125, 126.

(3) L'Anahid du panthéon arménien. — Cf. Émin, Re-
cherches sur le paganisme armén., p. 10 et suiv., et
plus haut, Agathange, p. 126, note t.

393

Διάλεξις Παπίσχου xoi Ἰάσονος.
Controverse entre Papiscus et Jason.
à. Préface.

[Celsus quidam in pre;fatione versionis deper-
ditee « Disputationis Jasonis et Papisci » operis
4ristoniani ( ad calcem op. S. Cypriani; pag. 3o.
Ed. Felli). — Cf. Routh, Reliquice sacre , t. I,
Ῥ.- 93.]

Illud praeclarum atque memorabile gloriosum-
que Jasonis hebrzi christiani, et Papisci alexan-
drini judzi disputationis occurrit : Judaici cordis
obstinatam duritiem hebrea monitione ac leni
increpatione mollitam ; victricem in Papisci corde
Jasonis de Spiritus Sancti infusione doctrinam.
Qua Papiscus ad intellectum veritatis admissus ,
et ad timorem Domini ipso Domino miserante
formatus, et inJesum Christum filium Dei credidit,
et ut signaculum sumeret, deprecatus Jasonem
postulavit, Probat hoc scriptura concertationis
ipsorum, qua .collidentium inter se, Papisci
adversantis veritati, et Jasonis asserentis et vindi-
cantis dispositionem et plenitudinem Christi, greci
sermonis opere signata est,

b.

(S. Hieronymi, lib. IT, Comment. ed Galat.,
cap. iij, comm. 13. — Routh, Reliq. sacr., t. I,
P. 91.] ; à;

Memini me, [inquit Hieronymus], in alterca-
tione Jasonis et Papisci, quae grzeco sermone con-
scripta est, ita reperisse : Λοιδορία Θεοῦ ὁ χρεμά-
μενος, id est : « Maledictio Dei qui appensus est. »

€.

[S. Hieronymi Question, hebr. in Genesin, —
Routh , op. cit., t. I, p. 91.]

« In principio fecit Deus coelum et terram, »
Plerique existimant, sicut in altercatione quoque
Jasonis et Papisci scriptum est, et Tertullianus in
libro contra Praxecem disputat, nec non Hilarius
in expositione cujusdam psalmi affirmat, in he-
breo haberi : « In filio fecit Deus coelum et
terram, » quod falsum esse, ipsius rei veritas
comprobat.

*

d.

[Maximus, Scho!. in oper. de Mystica Theolog.
S. Dionysii Areopag., cap. 1., pag. 17. (4 Cor-
deriij) — Routh, op. cit., t. I, p. 92. — Ch.

| Müller, Fragm. hist. greec., t. IV, p. 328.]

304

᾿Ανέγνων δὲ τοὺς ἑπτὰ οὐρανοὺς καὶ ἐν τῇ συγγε-
τραμμένῃ Ἀρίστωνι τῷ Πελλαίῳ διαλέξει Παπίσκου
χαὶ Ἰάσονος, ἣν Κλήμης ὃ ᾿Αλεξανδρεὺς ἐν ἕχτῳ βι-
ὀλίῳ τῶν Ὑποτυπώσεων τὸν ἅγιον Λουχᾶν φησὶν
ἀναγράψαι.

MOÍSE DE KHORÉNE.

Legi etiam septem colos in disputatione Papisci ac
Jasonis, quae scripta est ab Aristone Pellzo , quam Cle-
mens Alexandrinus in sexto libro Hypotyposeon ait san-
ctum Lucam descripsisse.

[Origenis contra Celsum, lib. IV, cap. 52. — Routh, Reliq. sacr., t. I, p. 92.].

"Ev ᾧ (sc. τῷ fiM τούτῳ) ἀναγέγραπται
Χριστιανὸς ᾿Ιουδαίῳ διαλεγόμενος ἀπὸ τῶν Ἰουδαϊχῶν
γραφῶν χαὶ δεικνὺς τὰς περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητείας
ἐφαρμόζειν τῷ Ἰησοῦ" χαίτοι γε οὐχ ἀγεννῶς οὐδ᾽
ἀπρεπῶς τῷ Ἰουδαϊκῷ προσώπῳ τοῦ ἑτέρου ἱσταμένου
πρὸς τὸν λόγον.

£F

[Thomas Ardzrouni, Hist. des A4rdzrouni, page
3, (Éd. de Constantinople, 1852, en arm.).]

L'histoire s'exprime ainsi : Titan, ayant triom-
phé de Zérouan, s'empara de Babylone et en fit
sa résidence ; Zérouan était le cinquiéme descen-
dant de Xisuthre (Ksisouthros). Quant à Assur,
troisiéme descendant de Sem, il élevale premier,
Ninive. Ninus est le deuxiéóme descendant de Sem
et de Cham , et Ninive est réellement le domaine
de Sem. Ninus descend du fils de Cham, selon
Ariston de Chaldée, ce qui se vérifie d'aprés Eu-
sebe de Césarée, Moise de Khoréne et Julien d'Ha-
licarnasse.

S 15.
KHOROHPOUD, vulgo ÉLÉAZAR.

[Ch. 69-70.]... On voit que les Parthes, de-
puis le commencement de leur empire jusqu'à
sa chute, ont eu des rapports avec les Romains,
tantót comme tributaires, tantót comme belli-
gérants, ainsi que le racontent Paléphatos (x),
Porphyre (2) Philémon (3), et beaucoup d'autres
écrivains, Mais nous ne parlerons que d'aprés le
livre apporté par Khorohpoud, sous le nom de
Barsouma, Ce Khorohpoud était secrétaire de
Sapor (Chapouh) roi de Perse, et tomba aux
mains des Grecs, quand Julien l'Apostat (Parava-
dos — ὃ παραδάτης) vintà Ctésiphon (Dispon).
Julien étant mort, Khorohpoud alla en 'Gréce
avec Jovien, au nombre des officiers impériaux,
et ayant embrassé notre religion, il fut nommé
Éléazar. Instruit dansla langue grecque, il écrivit
les actions de Sapor et de Julien, Il traduisit en-
suite en un volume l'Histoire des temps primitifs,
composée par un de ses compagnons de captivité,

(1) Cf. les fragments de cet écrivain, dans les Fragm.
hist. grac., t. II, p. 338.

(2) Cf. Fragm. hist. grac., t. ΠῚ, p. 688.
(3) €f. Fragm. hist. grac., t. IV, p. 474.

Ibi enim christianus cum Judzeo disserens demonstrat
ex Judaicis scripturis vaticinia de Christo ad Jesum

pertinere; quanquam strenue adversarius contradicat

personamque Judaicam pulchre sustineat.

appelé Barsouma et que les Perses nomment Rasd-
sohoun (1). Nous reproduisons les données de
cet ouvrage , en omettant le merveilleux de leurs
fables. Car il serait déplacé de répéter ici les
contes relatifs au songe du désir, à la colonne

. de feu qui sortait de Sassan et entourait le trou-

peau, à la clarté de la lune, à ces prédictions des
interprétes des songes qui sont des astrologues, et
ainsi de suite. Nous taironsle projet luxurieux
d'Ardaschir suivi de meurtre, et cette passion
insensée.

$ 16.
FIRMILIEN DE CÉSARÉE.

Firmilien naquit en Cappadoce vers l'an 200,
et mourut à Tarse en 269. Si l'on s'en rapporte
au témoignage de Zénob de Glag (2), Firmilien
était évéque d'Ephése, à l'époque de "Trajan
Déce, et ayant été chassé de son siége, il partit
pour sa patrie, emportant les reliques de saint
Jean-Baptiste que saint Grégoire l'Illuminateur et
saint Léonce de Césarée se partagérent dans la
suite (3).

Dés l'année 230, il était en possession du siége
épiscopal de Césarée de Cappadoce (4), et c'est
en cette qualité qu'il assista au concile d'Iconium,
οὗ, par son influence, il fut déclaré qu'on devait
rebaptiser les hérétiques. ll présida, en 264, le
concile d'Antioche, tenu contre Paul de Samosate.
Firmilien résista au schisme des Novatiens .et
montra beaucoup de courage pendant Ja persé-
cution de Trajan Déce. Habile théologien , Fir-
milien fut en rapport avec Origene dont il suivit

(1) Rosdsohoun , Rasdohoun, Rasdahun, selon les
variantes des msc.

(2) Zénob de Glag, Hist. de Daron ; cf. plus haut, pag
344.

(3) Agathange, cf. plus haut, p. 174, 2 142. — Zé-
nob de Glag, op. cit., p. 344.

(4) Eusébe, Hist: eccles., liv. VI, ch. 26, 41; liv. VII,
ch. 5.

*

- MEE CEN HRS S NPREEE

Ee D EET:

MOISE DE KHORÉNE.

les lecons (1), et qu'il recut sous son toit dans la
persécution qui eutlieu sous Maximien., Il entretint
aussi des relations avec S. Cyprien, S. Denis
d'Alexandrie et S. Grégoire le Thaumaturge.

. L'Église l'a sanctifié à cause de ses vertus (2). Jus-

qu'à présent, on ne connaissait de Firmilien
qu'une lettre sur la question du baptéme des hé-
rétiques, dans laquelle il s'éléve contre les pré-
tentions de l'évéque de Rome, et qui se trouve
rapportée dans la correspondance de S. Cy-
prien (3). Moise de Khoréne nous a conservé
en outre, dans son Histoire, un assez long frag-
ment d'un livre que Firmilien écrivit sur les per-
sécutions de l'Église (4), et qui eüt mérité de nous
étre transmis tout entier. Disons toutefois que,
dans le fragment qui nous est parvenu , les faits
historiques manquent d'exactitude, en ce qui
concerne notamment les renseignements que Fir-
milien nous donne sur les empereurs romains et
leurs expéditions guerriéres.

FRAGMENT D'UNE HISTOIRE DES PERSÉCUTIONS DI-
RIGÉES CONTRE L'ÉGLISE.

[Extrait de Moise de Khorene, Histoire d'Arménie, liv.
II, ch. 75 à 79 inclus.]

I. (Ch. LXXV.)

Firmilien, évéque de Césarée en Cappadoce, et
les histoires qu! il composa.

Firmilien (Fermélianos), évéque de Césarée en
Cappadoce, d'un amour admirable pour l'étude,
alla, dans sa jeunesse, prendre les lecons d'Origéne.
.Il composa plusieurs discours : l'un est l'Histoire
des persécutions dirigées contre l'Église , Sous
Maximien [Hercule] et [Trajan] Déce, et qui se
continuérent encore sous Dioclétien. Il raconta
aussi les actes des rois. Dans cette histoire, il dit
que le seizieme évéque, qui occupait alors le
siége d'Alexandrie, Pierre, souffrit le martyre
la neuviéme année de la persécution (5). Il parle
également de plusieurs martyrs envoyés au sup-
plice, dans notre pays, par Chosroés, et d'autres

(1) Zénob de Glag, op. cit., p. 344. — Moise de Kho-
rene, Hist. d?Arm., lib. II, ch. 75.

(2) Tillemont, His. ecciós., t. IV. — Dom Cellier,
Hist. des ant. sacrées et. profanes,t. III. — Vies des
saints arm.; en arm., 11 aoüt. :

(3) S. Cypriani epistolz et opuscula, ex recensione
J. Andrea (Roma, 1471, f?), ep. LXXV.

(4) Moise de Khorene , op. cit., liv. Il, ch. 75 à 79
inclus.

(5) Ce prélat eut la téte tranchée par le glaive. (Eusébe,
Hist. eccl., liv. VII, ch. 32, liv. VIII, ch. 13, liv. IX,
ch. 6.)

395

encore immolés par d'autres princes; mais ,
comme il ne raconte pas les choses avec une
exactitude rigoureuse, qu'il ne mentionne ni
les noms des martyrs, ni le lieu de leur sup-
plice, nous n'avons pas cru nécessaire de re-
produire ses récits. Nous passons aussi sous si-
lence ce qu'il dit d'Antonin [Caracalla], fils de
Sévére, qui combattit contre Vagharsch, roi des
Perses, en Mésopotamie, et mourut entre Édesse
et Kharres, tandis que notre [roi] Chosroés ne
prit parti pour aucun d'eux (r). Mais pour ce
qui concerne les événements arrivés depuis la
mort de Chosroés jusqu'au régne de Tiridate,
dans les temps d'anarchie, nous les tenons pour
certains et nous les reproduisons en abrégé. Ce
qui a trait au régne de Tiridate et aux temps
postérieurs n'est erroné ni par négligence ni
par ignorance, aucune faute volontaire ne s'y re-
marque; tout se trouve raconté d'aprés les do-
cuments tirés des archives des-Grecs. Pour tout
le reste, nous te le raconterons fidélement d'a-
prés les relations d'hommes savants, instruits
des choses du passé, philologues et véridiques.

II. (Ch. LXXVI.)

Ardaschir envahit notre pays; il triomphe de
l'empereur Tacite,

Le méme historien dit que, aprés le meurtre .
de Chosroés (2), les satrapes arméniens, d'un
consentement unanime , amenérent dans leur in-
térét commun les troupes grecques qui étaient
en Phrygie, pour résister aux Perses et garder le
pays, et ils en informérent sans retard l'empereur
Valérien, Cependant, comme quelques troupes,
en franchissant le Danube (Tanoup), enlevérent
beaucoup de prisonniers dans plusieurs cantons et
saccageérent les iles. Cyclades, Valérien n'arriva

(1)Cf. Dion Cassius, Excerpt. apud Xiphil.lib.LXXIX.
— Eutrope, Epitom., liv. VII, ch. 20. — Spartien, Ca-
racalla, VI. — Ce dernier historien donne des détails
circonstanciés sur la mort de Caracalla. Il raconte que ce
prince, voulant porter de nouveau la guerre chez les Par-
thes, établit à Édesse ses quartiers d'hiver. De là, il se
rendit à Karrhes, pour faire un sacrifice au dieu de la
ville, Lunus ; mais le jour anniversaire;de sa naissance,
le 6 avril, pendant les fétes de Cybéle, s'étant retiré àé-
cart pour satisfaire un besoin naturel, il. fut tué par les
embüches de Macrin, préfet du prétoire, qui, aprés sa mort,
s'empara de l'empire. — Cf. aussi Sextus Rufus, Bre-
viarium, XXI.

- (2) Chosroés 1**, fils de Vagharsch, monta sur le tróne
en 198, et fut tué en 232, par Anag, prince arsacide de
Perse et pére de saint Grégoire l'Illuminateur. — Cf.
plus haut, Agathange, Hist. de Tiridate, p. 114 et suiv,

Li

396

pas à temps pour défendre notre pays (1). 1l
vécut trop peu de temps, et l'empire passa aux
mains de Claude, puis à celles d'Aurclien, car
ces princes se succédérent promptement. Pendant
quelques mois, les fréres Quintus (3), Tacite et
Florien occupérent l'empire (3). C'est pourquoi
Ardaschir envahit tout à son aise notre pays,
met en fuite l'armée grecque, et fait prisonniers
ou anéantit une grande partie [des habitants] de
l'Arménie. Obligés de s'enfuir, les satrapes d'Ar-
ménie, avec la race des Arsacides (Arschagouni),
se réfugient en Gréce. Un de ces derniers était Ar-
davazt Mantagouni, qui, ayant enlevé Tiridate,
fils de Chosroés, le conduisit à la porte de l'em-
pereur. En conséquence, Tacite se vit dans l'o-
bligation de marcher contre Ardaschir dans les
contrées du Pont, et envoya son frére Florien
avec une autre armée (4) dans la Cilicie. Ardas-
chir rejoignit Tacite et le mit en fuite. L'em-
pereur fuf tué par les siensà Djanik, dans le Pont,
qui est la Chaldie (5). Son frére Florien périt de
la méme maniére , quatre-vingt-huit Jours aprés,
à Tarse (6).

ΠῚ. (Ch. LXX VII.)

Paiz entre les Perses et les Grecs, — Ardaschir,
durant les années d'anarchie, éléve de nombreu-
ses constructions dans toute U Arménie.

Probus qui régnait sur les Grecs (7), ayant
conclula paix avec Ardaschir, divisa notre pays,
et en fixa les limites en faisant creuser des fossés.
Ardaschir soumet la caste satrapale, rappelle les
émigrés, réduit ceux qui s'étaient fortifiés, à l'ex-
ception d'un satrape nommé Oda, de la maison
des Amadouni, gendre de celle des Selgouni et
pére adoptif de Khosrovitoukhd , fille de Chos-
roés. Oda se tient caché sur le rocher d'Ani,
comme dans une taniére.

(1) Cf. Zosime, Hist. rom., liv. I. — Trébellius Pollion,
Valérien. — Eutrope, IX, 7.

(2) Quintille était frere de Claude et non pas de Tacite
et de Florien. (Eutrope, IX, 12.)

(3) Cf. Zosime, op. cit., liv. I. — Trébellius Pollion,
Claude, — Fl. Vopiscus, Aurélien, Tacite, Florien. —
Eutrope, IX, 11-16.

(4) Deux msc. disent: « avec une grande armée. »

(5) Djanik est une localité du Pont oriental, mention-
née par Procope (Bell. Pers., I, 15, II, 29. — Bell.
Goth., IV, 1) et. d'autres auteurs qui écrivent ce nom
Ὑζάνοι, Τζαννιχὴ, Σάννοι et Σαῦνοι (Strabon, Géogr.,
liv. ΧΗ, ch. 3, $18,). — Cf. sur la Chaldie , plus haut,
p. 44, note 1, eol. 1.

(6) Cf. Zosime, Hist. rom., liv. I. — Vopiscus, Tacite,
Florien. — Eutrope, IX, 16.

(7) Zosime, liv. I. — Vopiscus, Probus. — Eutrope,
IX, 17, i

MOISE DE KHORÉNE

Ardaschir, organisant notre pays d'une ma-
niére admirable , le replace au premier rang. Les
Arsacides, qui avaient perdu la couronne et leurs
domaines de l'Ararat, sont rétablis dans leurs
possessions, avec leurs revenus et leurs apanages,
comme auparavant. Ardaschir donne de plus
larges attributions aux fonctions des temples, et
ordonne que le feu d'Ormizd brüle continuelle-

ment sur l'autel de Pacavan (1). Quant aux sta-
tues élevées par Valarsace (Vagharschag) en l'hon-
neur de ses ancétres, et à celles du Soleil et de la
Lune érigées à Armavir, quiavaient été transpor-

- tées d'abordà Pacaran et ensuite à Ardaschad (2),

Ardaschir les abat ; il contraint par un édit notre
pays à lui payer le tribut, et impose partout
[l'autorité de] son nom.

Les termes de pierre qui avaient été plantés
sur le sol, par ordre d'Ardaschés, furent renou-
velés par Ardaschir qui leur donna son nom et
les appela « termes ardaschiriens (3). » Ardas-
chir administra, comme une de ses provinces

propres, notre pays qui fut soumis à des gou-

verneurs perses pendant vingt-six ans. Aprés lui,
son fils appelé Sapor (Chapouh), nom qui signifie
« fils du roi », régna jusqu'à l'avénement de Ti-
ridate durant une année,

IV. (Ch. LXXVIII.)

4

Ardaschir exiermine la race des Mantagouni.

Ardaschir avait su qu'un des satrapes armé-
niens s'était enfui avec un des fils de Chosroés, et
l'avait mis en süreté (4). Ayant découvert qui
était ce satrape, il s'assura que c'était Ardavazt ,.
de la race des Mantagouni , et il ordonna d'ex-
terminer toute cette famille (5). En effet, quand
les Arméniens désertérent la cause d'Ardaschir,
les Mantagouni l'avaient également abandonnée,
conjointement avec les autres races satrapales,
Ensuite, quand Ardaschir les eut réduites à l'o-
béissance, les Mantagouni revinrent et furent
massacrés, Cependant , une dessceurs d' Ardavazt ,
jeune fille d'une grande beauté, fut enlevée par
Dadjad (6), de la race d'Achotz, de la lignée de

(1) Cf. Émin, Recherches sur le pagan. arm., p. 9,
50.

(2) Cf. Moisede Khorene, His. d'Arm., liv. II, ch. 8,
12, 49.

(3) Cf. Moise de Khoréne, Hist. d'Arm.,*liv. II,
ch. 56.

(4) Deux msc. ajoutent : « à la porte de l'empereur. »

(5) Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. H, ch. 8.

(6) Ce Dadjad, qui était devenu violemment le beau-
frére d'Ardavazt Mantagouni, fut créé, par Tiridate le
Grand prince du canton d'Achotz. Dadjad avertit plus

T, ANNE RU

LU CUCINA ORBE PEIERRERE

MUISE DE KHORENE. . 397

Couchar, descendant de Haig (1i). Ce Dadjad
s'enfuit avec elle dans la ville de Césarée oü il
la retint enlieu sür et l'épousa à cause de sa
rare beauté.

V. (Ch. LXXIX.)

Hauts fcils de Tiridatre pendant les années d'anar-
chie en Arménie.

L'historien rapporte ensuite les hauts faits de
Tiridate (Dertad). Encore jeune homme, il aimait à
monter à cheval, ce qu'il savait trés-bien; il ma-
niait les armes avec dextérité et apprenait avecar-
deur les autres exercices guerriers. Selon l'oracle
dela Pythie dansle Péloponnése, Tiridate surpassait
dans les combats Cléostrate le Rhodien , auquel
il suffisait de saisir son ennemi par le cou pour le
vaincre, Céras l'Argien, qui arrachait le sabot
d'un beeuf. En effet, Tiridate saisit d'une seule
main deux buffles par la corne, l'arracha et l'en-
leva en la tordant, Ayant voulu conduire un
char aux courses du grand hippodrome, Tiri-

' date fut renversé par l'adresse de son rival et

tomba à terre; mais, aaisissant le char, il l'arréta
au grand étonnement de tous, Lors de la guerre
de Probus contre les Goths , il y eut une grande
famine; les soldats, ne trouvant plus de vivres,
se mutinérent et égorgérent Probus. Ils fondi-
rent en méme temps sur tous les autres princes;
mais Tiridate, seul contre tous, ne laissa entrer
personne dans le palais de Licinius, prés de qui
il était.

Alors Carus occupa 16 tróne avec ses fils Carin
et Numérien (2). Ayant rassemblé ses troupes,
Carus livra bataille au roi des Perses et rentra
vainqueur à Rome, Mais Ardaschir, appelant à
son aide beaucoup de peuplades, s'appuyant
aussi sur le désert de l'Arabie (Dadjgastan), at-
taqua de nouveau les Romains des deux cótés
de P'Euphrate, et fit mourir Carus à Rinon (3).
1l en fut de méme de Carin qui marchà sur Gor-
nag (4) dans le désert, ayant Tiridate avec lui.

tard son beau-frére, qui prévint le roi que son serviteur
Grégoire , celui qui plus tard fut surnommé l'Illumina-
teur, était fils d'Anag, assassin de son pére (Moise de
Khorene, Hist. d'Arm.,liv. 11, ch. 82).

(t) Moise de Khoréne, liv. II, ch. 8.

(2) Vopiscus, Carus. — Eutrope , IX, 18 οἵ suiv.

(3) Cf. Vopiscus, dontle récit est trés-différent. Le
texte de Moise de Khoréne est ici fort défectueux, car,
quelques lignes plus bas, il est question d'un personnage
appelé Gornag sur lequel nous allons revenir dans la
note suivante.

(4) Samuel d'Ani raconte, dans sa Chronographie , que
« Gornag, général de l'armée du grand Chosroés, pere de
Tiridate, passe pour avoir vécu 160 ans et avoir con-

Carin fut. taillé en piéces avec son escorte, et le
reste deson armée fut mis en fuite, Tiridate, dont
le cheval était blessé, ne put courir avec les
fuyards; prenant alors ses armes et les harnais
de son cheval, il traversa à la nage la grande et
profonde largeur de l'Euphrate, pour rejoindre
les troupes au. milieu desquelles se trouvait Lici-
nius, En ce temps-là, Numérien fut tué en Thrace,
et Dioclétien lui succéda surle tróne (1). Pour ce
qui est des faits arrivés de son temps, Agathange
te les expose (2).

EURIPIDE,

FRAGMENT DE LA TRAGÉDIE PERDUE DES PÉLIADES
D'EURIPIDE, CONSERVÉ DANS LE LIVRE IJI DE L4
« RHÉTORIQUE » DE MOisE DE KHORENE (3).

[(Éd. compléte de ses ceuvres, cn arm. — Venise, 1843,
p. 383.]

...Elle s'embarqua, raconte [Euripide], d'un
canton de la Scythie, à la suite d'un certain Jason
et arriva en Thessalie (Thédalia). Là, elle se livra
à la pratique des arts magiques, car elle voulait
faire mourir le roi qui régnait sur ce pays. Elle
finit, par ses perfides conseils, à persuader les
filles du roi, en alléguant pour motif la vieillesse
de leur pére, et l'absence d'enfant mále qui
puisse lui succéder et hériter de la puissance
royale. « Si vous voulez, je suis à méme de vous

servé jusqu'à sa derniere heure les yeux, les oreilles,
les cheveux, les dents et la force corporelle de la jeu-
nesse. » Il tua l'empereur Carus avec son fils Carin, dans
un combat livré aux Perses qu'il commandait. Ce récit
est de pure invention. Ce qui a donné lieu à la légende
de Gornag est une mauvaise interprétation que les Armé-
niens ont faite du mot gornag qui n'est autre chose que la
transcription du grec Κορναχὴς ou Kapv&vo; , mot estro-
pié par les copistes pour κεραυνὸς « la foudre ». L'his-
toire nous apprend en effet que Carus fut tué par la
foudre, lorsqu'il asseyait son camp sur le Tigre, et que
Carin mourut dans un combat. Tel est du moins le récit
des historiens romains (Vopiscus, Carus, Carin. — Eu-
trope, IX, 18-19). La confusion qu'on remarque dans la
narration de Firmilien , rapportée par Moise de Khorene,
s'explique maintenant sans difficulté.

(1) Vopiscus, Nwnérien,Carin. — Eutrope, IX, 19 et
suiv.

(2) Hist. de Tiridate, cf. plus haut, p. 109 et suiv.

(3) Cefragmentavail déjà été signalé parle card. A. Mai et
Zohrab dans leur édition de la chronique d'Eusébe (Mi-
lan, 1818), p. 43, note 3. — Cf. aussi CEuvres d'Euri-
pide (éd. Didot), pag. 765. — Ce passage de Moise de
Khoréne, οὰ il cite ce fragment, est une réfutation de
la fable de Médée. — Cf. Diodore de Sicile, liv. IV,
ch. 80 £2. |

$E Ὁ MOÍSE DE KHORENE.

montrer votre pére redevenu jeune. » En disant
cela, elle leur montra, par un exemple, comment
la chose se passerait, Elle prit un bélier, le dé-
coupa, le placa dans une chaudiére et mit le feu
dessous, Par le bouillonnement qui avait lieu à

l'intérieur de la chaudiére, elle faisait voir le -
bélier qui s'agitait comme s'il était en vie, Ayant. E
ainsi trompé [les filles du roi], elle découpa par -
morceaux Pélias (Bélias), le mit dans la chau- -
diére, oü il resta sans que rien ne se manifestát, Ὁ

ECT NU

nM

πα ΨΥ ΜΝ T JUS HTTP NEN, ΨΥ ΘΓ ee ΡΥ a RI

I.

LE PSEUDO-CALLISTHEÉNES.

BISTOIRE D'ALEXANDRE DE MACÉDOINE (Venise, 1842, en
arménien); p. 1-186.

La traduction arménienne de l'Histoire d'A-
lexandre parle Pseudo-Callisthénes , faite au V*
siécle de notre óre, par l'un des membres de rÉ-
cole des traducteurs (1), a été entreprise sur
un texte qui différe, pour les premiers chapi-
tres, de l'édition publiée par M. Ch. Müller (2),
dont le 1*'ch. duliv. 1 commence par ces mots:
“Αριστός μοι δοχεῖ γενέσθαι, x. τ. À. En comparant
la version arménienne qui nous est parvenue des
différents textes de cette histoire, on reconnait
que cette version a été entreprise sur un exem-
plaire analogue à celui dont M. Müller a donné
les variantes en note de son édition , et qui avait
déjà été étudié et misà profit par M, Berger de Xi-
vrey (3). Ce manuscrit commence par ces mots :

(1) [Sukias deSomal], Quadro delle opere antic. trad.
in armeno, p. 9.

(2) Arriani Anabasis et Pseudo-Callisthenis hist. fabul.

primum edid. C. Müller (Didot, 1846).

Of σοφώτατοι Αἰγύπτιοι, x. τ. )., qui sont aussi le
début de la version arménienne : « Les sages
de l'Égypte...» (p. 1.) Le commencement de
la version latine de Julius Valerius (4) débute
également de la méme maniere (cf. Müller,
op. laud., p. x et suiv.). La version arménienne
est du reste trés-fidéle, ej ne s'écarte pour ainsi
dire point de l'original gree ; aussi les variantes,
qui sont curieuses comme étude philologique,
ne présenteraient-elles aucun intérét pour l'his-
toire (cf. Müller, op. /aud., introd., p. X, et
note I), — M. Paul de Lagarde a publié, dans ses
dinalecta syriaca (Leipsik , 1858, in-8*, p. 205-
208), un fragment de quelques pages qui appar-
tient à une version syriaque du Pseudo-Callis-
thénes, découverte dans les manuscrits syriaques
du British. Museum à Londres (Add. 12, 154,
f» 153 b à 155 a).

(3) Notices οἱ extr. des msc., t. XIII, p. 162 et suiv.
— Tradit. tératologiques, p. 330 et suiv.

(4) Msc. dela Bibl. impériale; fonds grec , 5818.

399

* EE Ἢ "-
VOR PEN FR

1

WAT EM ONEERIIT NON T ELTE

3o MEUBEHAEURE MCUERHAEURHA URHPAEHOARH GOL e aedem Mon e
| π᾿

GRÉGOIRE MAGISTROS,

DUC DE LA MÉSOPOTAMIE.

Grégoire, surnommé Magistros, issu de la race
de Souren Bahlav (1), descendait des Arsacides de
- Perse (2); il naquit à la fin du X* siécle ou dans
les premiéres années du XI*. Son pére Vassag,
seigneur de Pedchni, comptait parmi ses ancé-
tres maternels saint Sahag et saint Grégoire
TIluminateur, patriarches de l'Arménie (3). Gré-
goire fut destiné dés sa jeunesse au métier des
- armes, et eut plusieurs fois l'occasion de signaler
P valeur sur les champs de bataille. Il était par-

venu à occuper un rang élevé dans l'armée armé-
1 nienne, à l'époque oü Constantin Monomaque
était assis sur le tróne de Byzance et οὰ Kakig II,
| prince bagratide d' Arménie, possédait le royaume
- d'Ani. S'étant brouillé avec ce dernier, à la suite
. des calomnies que Vest-Sarkis avait répandues

contre lui, Grégoire quitta la province d'Araràát
et vint se fixer dans le canton de Daron, οὰ il

N

ν

- établit des écoles dépendantes du couvent de Saint-
pen Précurseur (Sourp Garabed) qui lui devait
88 fondation. Chassé de cette résidence par Kakig,
-il confia les établissements qu'il avait créés à
- Hraad, son intendant, et partit pour Constantino-
- ple. Accueilli avec de grands témoignages d'ami-
- tié dans]1a capitale des Césars byzantins,' Grégoire,
-gráce à sa haute et solide instruction, acquit
- bientót une grande réputation de savoir, car il
discutait avec les philosophes, qui le considéraient
comme un des plus illustres docteurs de l'Armé-
nie (4). Ce fut à Constantinople que Grégoire
-entra en relations avec Manoutché et Ibrahim,
princes musulmans avec lesquels il entretint une
correspondance touchant les plus graves matiéres
- de la religion. La fidélité dont Grégoire fit cons-
"tamment preuve envers Constantin Monomaque

(1) Cf. Moise de Khorene, Hist. d'Arm., liv. 11, ch. 82;

οὗ plus haut, p. 114, note 1.

- (2) Matthieu d'Édesse, Chroniq., i'* part., ch. 59,

p. 70 de la trad. franc. (Paris, 1858).

— (3) Matthieu d'Édesse , 1"* part., ch. II, pag. 9 et 10,

Iich. 12, p. 12.

(4j Matthieu d'Édesse, 2* part., ch. 94, p. 154-155.
MAR AFAS CATINA.

|

?
b
b

401

lui valut, de la part de cet empereur, le titre de
magistros (1), l'anneau d'or etla charge de duc
de la Mésopotamie (2). Kakig II, qui ne cessait de
poursuivre Grégoire de sa haine, fut trés-irrité,
en apprenant les faveurs dont il avait été comblé
par l'empereur. A partir de ce moment, il con-
sidéra Grégoire non plus seulement comme un
rival travaillant sourdement à le déposséder,
mais comme un traitre, et lui adressa sur sa con-
duite une lettre de reproches. Grégoire répondit
au roi pour se justifier, et la dignité dont il fit
preuve dans cette circonstance engagea Kakig à
mettre un terme à ses persécutions,

Lorsque les Grecs se furent emparés de la ville
d'Ani par trahison, Grégoire partit pour Cons-
tantinople, afin de plaider la cause de Kakig et
d'essayer de le maintenir dans ses Etats. Son in-
tervention n'eut pas les résultats qu'il attendait,
et, voyant que tout espoir de conserver le
royaume des Bagratides était perdu, Grégoire
abandonna aux Grecs Pedchni, Gaian et Gaid-
zon, forteresses qui constituaient son fief pa-
teruel, en échange de villes et de villages situés
dans la Mésopotamie (3), oü il se fixa, En méme
temps, Grégoire céda ses domaines de Daron à
Thornig, de la famille des Mamigoniens (4). De-
puis l'époque οὰ Grégoire vint sétablir dans la

(1) Arisdagues Lastiverdzi , Hist. d'Arm., trad. fr., -

. 07.
r (2) Ce titre d'une trés-grande dignité de la cour de
Byzance, μάγιστρος, ?hagister officiorum , répond à peu
prés' au titre de conseiller aulique. Dans l'origine, il amy
eut qu'un magistros, mais plus tard on en compta Jus-
qu'à quatorze. Ce titre était différent de celui de ma-
gister militiz, — Cf. Indjidji,, Antiq. de l'Arm. (en
arm.), t. II, p. 229-230. — Tchamitch, Hist. d'Arm.,
t. IT, p. 839 et suiv.

(3) Vartan, His. wniv., en arm.
mitch, Hist. d'Arm., t. 1I, p. 934.

(4) Ce prince résidait à Aschmouschad, dans le pays de
Sassoun. — Cf. sur Thornig, Matthieu d'Édesse, Chron.,
liv. IL, ch. 82, p. 109, et ch. 106 et. suiv., et p. 173 et

suiv.

, p. 133. — Teha-

26

402 GRÉGOIRE MAGISTROS.

Mésopotamie, il ne cessa de se consacrer à l'étude
des lettres et aux bonnes ceuvres (1). Il mourut
en 1058, ;

Grégoire forma plusieurs disciples , dont les
plus célébres sont Basileet Elisée, qui devinrent
évéques dans la suite, et son fils ainé Vahram,
d'abord engagé dans la carriére des armes comme
son pére et son aieul, et qui succéda à Grégoire
comme duc dela Mésopotamie. Ce Vahram, étant
entré dans les ordres, devint ensuite catholicos
de l'Arménie, sous le nom de Grégoire II Vegaia-
ser (ami des martyrs) (2), surnom qui lui fut
donné, pour avoir coopéré avec un grand zéle
à la traduction en. arménien, des martyrologes
grec et syriaque (3). Grégoire Magistros eut en-
core d'autres enfants, Vassag, duc d'Antioche (4),
Basile, Philippé et deux filles, dont les noms ne
nous sont pas connus.

Grégoire Magistros composa un grand nombre
d'ouvrages, dont le plus important est le recueil
de ses lettres, qui sont au nombre de quatre-
vingt-cinq (5). Les lettres de Grégoire ont trait
à une foule de sujets dans lesquels l'auteur se
montre à la fois philosophe, théologien , poéte,
et trés au courant de toutes les sciences de la
Gréce, Grégoire rapporte en effet, dans ses lettres,
une foule de faits empruntés aux écrivains grecs
qu'il avait sous les yeux, et il cite Aristote, Aby-
dene, Apollodore, Pythagore, Socrate, Pla-
ton, Olympien, Jules l'Africain, etc. Toute-
fois, son style laisse beaucoup à désirer, car,
bien que fortement empreint d'hellénisme, il se
ressent de la décadence des lettres grecques et
arméniennes , et il est surchargé d'une foule de
locutions étrangéres empruntées aux différents
idiomes de l'Orient. Les lettres de Grégoire peu-
vert se diviser en trois catégories : 1? les lettres
dogmatiques (vértabedagan), 2? les lettres phi-
losophiques, et:3? les lettres familiéres. De tou-
tes ces lettres, les premiéres sont les plus in-
telligibles à la lecture. Celle qui parait étre
la plus ancienne en date, est adressée au pa-

0 S. Nersés Schnorhali, Hist. rimée, en arm. (Vi-
basanouthioun), p. 541, 553 ( Venise, 1830). — Aris-
dagués Lasdiverlzi, Hist. d'Arm., en arm., p. 41, 94
(Venise, 1844), et trad. franc, p. 67 et suiv. (Paris,
1864). — Cf. aussi le P. Karékin, Hist. de la litter.
arm., p. 456 et suiv.

(2) Grégoire II occupa le siége patriarcal depuis l'an
1065. Il mourut à Tarse en 1073.

(3) Matthieu d'Édesse, 2* partie, ch. 89.

(4) Matthieu d'Édesse, ch. 111.

(5) Le P. Karékin, Hist. de la liit. arm., p. 460,
n'en signale que 80 seulement. — Les msc. les plus com-
plets que l'on connait sont ceux de là bibliothéque de
S. Lazare de Venise et dela collection de M. J.-B. Émin.

triarche syrien, alors que Grégoireexercait l'auto-
rité au nom des Grecs, comme duc de la Mésopo-
tamie; elle a trait aux Thontracites (1) et au
Manichéens. Une lettre que Grégoire adressa e
réponse au prince musulman Ibrahim, né d'une.
mére arménienne de la race de Sissag, qui lui de-.
mandait de l'éclairer sur les-vérités du christia-
nisme et de lui expliquer les mystéres de la foi,
est fort remarquable. Grégoire a fait preuve,
dans cette réponse, d'une connaissance trés-ap- |
profondie de la philosophie et de la théologie. -
Les lettres philosophiques de Grégoire sont moins
intéressantes que celles contenues dans sa cor-
respondance dogmatique. Il profite notamment.
d'envois de grenades ou de poisson qui lui sont
faits (2), pour jouer sur les mots, ce qui l'a fait.
accuser de sophisme. Ces lettres sont fort. diffi-
ciles à comprendre, car elles fourmillent de mots
étrangers dont le sens nous échappe, comme
celles qu'il adressa, par exemple, à Vahram et ἃς
un de ses éléves auquel il reproche sa paresse.
Une autre lettre, qui rentre également dans la.
catégorie de celles dont nous parlons, commence |
par un acrostiche du nom de Grégoire Magistros, -
La correspondance familiére du duc de la Méso--
potamie renferme plusieurs lettres dont les plus
remarquablessont, d'abord, celles qu'il adressa en
réponse au catholicos Pierre ΕἸ Kédatards (qui.
arréte un fleuve) (3), qui lui annoncait les mau- |
vaises intentions du roi Kakig àson égard, une.
autre écrite à Sarkis, aradchnort de Sévan, lors- |
qu'il était persécuté par le roi d'Arménie, et
enfin une réponse qu'il envoya à Jean, arche- |
véque de Siounie, qui lui avait adressé une lettre |
de condoléance sur la mort de son oncle Vah-

2

ram. à k

Outre cette volumineuse correspondance, Gré- [
goire. composa une Explication mystique de í
l'alphabet arménien (4), des Commentaires sur
d'anciennes grammaires, que cite souvent Jean.
d'Erzinga, auteur lui-méme d'une grammaire.
arménienne fort estimée. On posséde encore de.
Grégoire quelques ouvrages en vers, tels que des.
Épitres adressées à un anonyme , un. Discours sur.

(1) Cf. sur cette secte, Arisdagues Lastivertzi, Hist.
d'Arm., ch. 22, et Tchamitch, Hist. d'Arm., t. HL,-
p. 884-895. — Le passage de Tchamitch a été traduit
à la (in de l'édition francaise d'Arisdagués, p. 135-138.

(2) Lettres adressées à Éphrem, évéque de Pedchni, et ἃ.
un prince Mamigonien. E

(3) Ce patriarche occupa le siége patriarcal de 1190 ἃ,
1053. -
(4) Msc. arm. de la Bibl. imp.; suppl. 43, ὃ 8, Γ᾿ 224
verso à 233.

"Tn

ME χάνι

MI BHTUUNCTTUS TO ΠΡ ΤΡΥΦῊ

GRÉGOIRE MAGISTROS.

la croix, une Poésie dédiée au catholicos Pierre I*
Kédatards, pour accompagner l'envoi d'un báton
crucifere. Mais son plus grand ouvrage est la

&raduction en mille strophes de l'Ancien et du

Nouveau Testaments, faite à la priére de l'émir
musulman Manoutché.

Grégoire n'avait pas seulement composé des
ouvrages originaux : il s'était livré également au
pénible travail de traducteur, suivant en cela
l'exemple des anciens écrivains de sa nation, qui,
dans les IV? et V* siécles, avaient entrepris de
faire passer dans l'idiome arménien une foule
d'écrits profanes et religieux appartenant à la
littérature hellénique. Malheureusement, toutes
les traductions faites par. Grégoire ne nous sont
point parvenues.

Nous savons, par le témoignage méme de Gré-
goire, qu'il avait traduit e Timée et le Phédon de
Platon, ainsi que la Géométrie d'Euclide. En
outre, Grégoire cite en arménien les ouvrages
d'Olympiodore, dont David le philosophe nous
a transmis deux passages fort courts (1), et
dont il est également question dans l'histoire de
Moise de Khoréne (2), enfin ceux de Callimaque
et d'Andronic. Il ne nous reste de toutes ces tra-
ductions que le Timée et le Phédon, et environ
une page dela Géométrie d'Euclide (3). Quel-
ques critiques supposent que la traduction du
Timée et du Phédon est de beaucoup antérieure
à Grégoire, et qu'elle doit étre l'euvre des
traducteurs du V* siécle, auxquels on doit la
version des ouvrages philosophiques de Platon
et de Philon le juif. A défaut de renseignements

. précis , on ne saurait se prononcer d'une maniére

formelle sur une question aussi grave.
Les ceuvres de Grégoire Magistros sont en trés-
grande partie conservées en manuscrit dans la

(1) CEuvres de David 16 philosophe, en arm., p. 143
et 164.

(2) Hist. d Arm., liv. I, ch. 6, et II, 74.

(3) Cette page appartient à la bibliothéque de St-La-
zare de Venise.

403

bibliothéque des Mékhitaristes de Venise et dans
d'autres dépóts littéraires; mais jusqu'à présent
personne n'a songé à les publier. Toutefois om a
imprimé quelques-unes des poésies et des lettres
du duc dela Mésopotamie, dans des recueils
de morceaux littéraires des principaux écrivains
de l'Arménie, et dans quelques feuilles et revues
périodiques nationales (1).

EXTRAIT DE LA CORRESPONDANCE DE GRÉGOIRE MA-
CISTROS,

[Msc. comprenant 83 lettres, et appartenant à
M. 3.-B. Émin.]

Letire 46* adressée à Sarkis, abbé du monastére de
Sévan, οἱ 83*.

eO. Quant à moi, je n'ai jamais cessé de
traduire beaucoup de livres que je n'ai pas ren-
contrés dans notre langue : les deux ouvrages de

Platon, intitulés « Dialogues du Timée et du

Phédon », dans lesquels se trouve tout le dis-
cours sur]le pronostic, et d'autres philosophes
encore; ce livre est plus considérable que
notre. Missel. Mais j'ai trouvé en outre et traduit
en arméniea 16 livre d'Olympiodore, mentionné
déjà par David [l'Invincible], qui le compare à
un poéme merveilleux et hors ligne, bien supé-
rieur à tous les discours philosophiques, J'ai
également trouvé et traduit en arménien les ceu-
vres de Cállimaque et d'Andronic. J'ai com-
mencé aussi une version de la Géométrie d'Eu-
clide, et si le Seigneur Dieu veut bien encore
prolonger ma vie, je me háterai de traduire
avec soin en arménien ce qui reste des auteurs
grecs et syriens.

(1) Cf. sur Grégoire Magistros, Tchamitch, Hist.
d'Arm., t. II, p. 839. — Sukias de;Somal, Quadro ,
p. 72. — Le P. ; Karékin, Hist. de la litiér. arm., p. 456-
469.

26.

E
|

qui porte le méme titre (2);

SAINT ÉPIPHANE,

ÉVÉQUE DE SALAMINE, EN CHYPRE.

FRAGMENTS ARMÉNIEN ET SYRIAQUE DU « LIVRE DES POIDS
ET MESURES, » περὶ μέτρων zai σταθμῶν. ( Ed.
Paris., D. Petav., 1622. — T. II, p. 158 et suiv.)

Les chrétiens d'Orient, et particuliérement les
Syriens et les Arméniens, ont traduit plusieurs des
ouvrages de saint Épiphane. On trouve, dans la
littérature de ces deux peuples, des livres entiers
ou des fragments de quelques-unes des oeuvres
de ce Pére del Église, notamment le « Bestiaire »
Φυσιολόγος (1x), dont le cardinal Pitra a donné
dans le Spicilége de Solesme une version armé-
nienne avec la traduction latine ; le chapitre re-
latif aux « Poids et mesures », extrait de l'ouvrage
sans compter. les
cuvres purement religieuses de l'évéque de
Salamine, dont Sukias de Somal a donné le
détail, d'aprés les manuscrits conservés dans
la riche bibliothéque de Saint-Lazare de Ve-
nise (3). L'histoire légendaire de la version
grecque des Livres-Saints, par les Septante, qui
est attribuée à Aristée (4), a été reproduite par
saint Épiphane, dans son « Traité des poids
et mesures, » et forme un ouvrage spécial en
arménien. Les manuscrits qui renferment cette
notice existent en petit nombre, et la Bibliothé-
que impériale de Paris n'en posséde qu'un seul
exemplaire (5) qui fait partie d'un osguéporig ou
recueil de différents écrits, d'une date assez an-
cienne. L'écriture de ce manuscrit est un mélange
de caracteres iergathakir et polorkir. 11 est écrit
sur papier, et servait de cartonnage à la reliure
d'un autre manuscrit. Le P. Sukias Baron, qui le

(1) CEuvres de saint Épiphane, éd. Pétau, f. II,

. 169.
᾿ (2) Id., t. II, p. 177, $ XXI. — Cf. la version armé-
nienne publiée par le P. Aucher, dans son « Traité des
poids οἵ mesures » en arm., p. 1 à 20 ( Venise , 1821).

(3) Quadro delle opere di vari autori antic. trad.
in armeno, p. 20 et suiv.

(4) Cf. cette histoire dont le texte a été publié à Ox-
ford, en 1662, et dans la Bibilotheque des Peres.

(5) Msc. de l'anc. fonds arm., n? 93 bis, du fol. 9 verso
au fol. 10 verso.

405

découvrit , pendant qu'il travaillait à la rédaction
du catalogue armépien, a collationné avec soin
les feuillets de cet osguéporig. C'est actuellement
l'un des monuments les plus anciens et les plus
précieux du fonds arménien. L'Histoire des Sep-
tante forme le premier paragraphe de la rubrique
consacrée à saint Épiphane. Nous avons ajouté ,
comme appartenant également au « Traité des
poids et mesures » de l'évéque de Salamine, un
fragment syriaque, faisant partie aussi des ma-
nuscrits de la Bibliotheque impériale (1), et qui
traite des signes conventionnels adoptés pour la
transcription et la lecture des textes sacrés, Ce
morceau, dont l'abbé Cériani, docteur de la ΒΙ-
bliothéque ambrosienne de Milan, et l'un des
plus savants orientalistes de l'Italie, a bien voulu
nous donner la traduction, n'avait pas encore
été signalé, et, quoiqu'il soit étranger à l'histoire
proprement dite, nous avons cru néanmoins
devoir lui donner place ici,

1 .
HISTOIRE DES SEPTANTE.
( Traduction de l'arménien. )

Histoire des Ptolémées (2) et combien de temps
ils régnérent aprés Alexandre de Macédoine.
Ptolémée Lagus régna 40 ans; Ptolémée Phi-
ladelphe, 38 ans; Ptolémée Évergéte, 26 ans (3);
Ptolémée Philopator, r7 ans (4); Ptolémée Épi-
phane, 24 ans (5); Ptolémée Philométor (6),
35 ans (7); Ptolémée Evergéte, 29 ans; Ptolé-
mée Physcon, 17 ans; Ptolémée appelé aussi

: (1) Fonds syriaque , n? 5, fol. 88 verso et seq.
(2) Cf. S XII du texte grec (éd. Pétau), p. 168 et

SUIV.

(3) Le grec, 24 ans.

(4) Le grec, 21 ans.

(5) Le grec, 22 ans.

(6) Le grec porte φιλοπάτωρ.

(7) Le grec, 34 ans.

406

Alexandre, 10 ams (1); Ptolémée Philadelphe,
$ ans ; Ptolémée Dionysios, 3o ans (2); Cléopàtre,
2» ans (3); ce qui fait un total de 296 ans (4)
et six mois (5).

Le (6) second roi, Ptolémée Philadelphe, s'oc-
cupa de recueillir tous les livres, et il fit traduire
ensuite en langue grecque toutes les Saintes Ecri-
tures des Prophétes, et se mentra un roi pas-
sionné pour les livres. Ainsi, aprés le premier
Ptolémée, Ptolémée deuxiéme régna à Alexan-
drie, et fut surnommé Philadelphe et ami des
sciences. Il forma une bibliothéque oü il rassem-
bla tous les ouvrages qui existaient dans l'uni-
vers. Il adressa des lettres à tous les rois, les
engageant à lui envoyer (7) [les oeuvres des po&-
tes ou d'autres écrivains, orateurs, sophistes,
médecins, médicosophistes, historiens] et tous
les autres livres qui existaient. L'entreprise réus-
sit et les livres furent envoyés de tous les pays.
Un jour, le roi demanda à celui (8) à qui il avait
confié la garde des livres : « Combien y a-t-il
de livres rassemblés dans la bibliothéque? » Ce-
lui-ci lui répondit : « Quarante mille huit cents,
ni plus ni moins. Mais j'ai appris qu'il y avait
encore d'autres livres dans l'univers, en Ethio-
pie, aux Indes, en Perse , en Él$maide, en As-
syrie, en Babylonie, en Chaldée, chez les Ro-
mains,les Phéniciens, en Gréce, à Jérusalem et
en Judée, oü se trouvent les livres sacrés des
prophétes qui parlent de Dieu, de la création du
monde et fournissent des renseignements d'une
utilité générale. Or, s'il plait à Votre Majesté,
envoyez quelqu'un à Jérusalem pour cet objet ;
les docteurs en feront la copie, vous l'adresseront,
et vous la placerez dans votre bibliothéque reli-
gieuse, » Le roi écrivit alors une lettre ainsi con-
cue : « Aux docteurs des Juifs qui sont à Jéru-
salem , salut de la part du roi Ptolémée. J'ai
formé une bibliothéque et rassemblé beaucoup
de livres de chaque pays que j'y ai placés; mais
jai appris qu'il y avait chez vous des ouvrages
prophétiques qui traitent de Dieu et de la créa-
tion, Désirant les avoir ainsi que d'autres encore,

(1) Le grec , 12 ans.

(2) Le grec, 31 ans.

(3) Le grec, 32 ans.

(4) Le grec, 306 ans.

(5) Cf. $ IX du texte grec, p. 166 et suiv.

(6) Le canon des Lagides différe iei de celui donné
par saint Épiphane, parce que le traducteur arménien
s'est conformé à la liste dressée par Eusébe dans sa
Chronique.

(7) M y adeux lignes illisibles dans le manuscrit, mais
on peut les restituer facilement à l'aide du grec.

(8) Démétrius de Phalére.

SAINT ÉPIPHANE.

je vous ai écrit [ cette lettre], sans aucun senti-
ment de jalousie, pour que vous me les envoyiez,
afin de me faire honneur et non pour que j'en
fasse wn sujet de rancune ou de haine; car je
suis au-dessus de ces passions et [.je ne recherche
que ] votre amitié et votre confiance. Souvenez-
vous de la bienveillance que nous vous avons té-
moignée; rappelez-vous que jadis Antiochus
Épiphane, ayant emmené en captivité les habi-
tants de votre pays, en envoya un grand nombre
dans ce pays-ci, pour y étre vendus. J'en ai
acheté moi-méme à grand prix, et ayant donné
plusieurs piéces d'or pour une seule personne,
je les ai délivrés et soignés de toute maniere. J'ai
prissoin des blessés; j'ai vétu ceux qui étaient
nus et je leur ai rendu 1a liberté, en leur donnant
beaucoup d'argent. A présent méme, j'ai fait
fabriquer une table d'or du poids de cent vingt
talents, je l'ai envoyée au saint lieu, avec des
présents et des dons pour remplacer celle qu'a
enlevée Antiochus, Nous vous rappelons ces faits,
pour que vous sachiez que c'est dans un but
pieux et sacré que nous vous demandons ces li-
vres, »

Les lettres furent envoyées avec les présents,
Les [ docteurs des Juifs] ayant recu ces lettres
et les ayant lues, et ayant vu les cadeaux que
le roi avait envoyés, éprouvérent une grande
joie et ils transcrivirent sans retard, en caracteres
d'or, les livres en langue hébraique; puis ils en-
voyérent vingt-deux livres qui étaient authenti-
ques et soixante-douze qui étaient apocryphes. Le
roi ayant recu [les livres] et les ayant ouverts,
ne put les lire, parce que les caracteres et le lan-
gage étaient hébreux. Il fut obligé d'écrire une
seconde lettre ainsi concue, relativeà ce trésor
caché : « [ Le roi (1) Ptolémée, aux maitres de
la foi , qui résident à Jérusalem, Quelle peut étre
l'utilité d'un trésor caché et d'une source fer-
mée ? et comment nous sera-t-il possible de.com-
prendreleslivres que vous nousavez envoyés? Car,
puisque nous ne pouvons lire les caracteres tra-
cés dans cette langue, ils ne peuvent nous étre
d'aucun usage et deviennent inutiles, | C'est
pourquoi je vous demande avec instance que
vous nous envoyiez de jeunes interprétes de ces.
caracteres, habiles dans les langues grecque et
hébraique. » Alors ils envoyerent les soixante-
douze traducteurs, choisis parmi les docteurs
juifs déjà mentionnés, en suivant l'exemple de
Moise, lorsqu'il gravit la montagne par l'ordre

(1) La phrase entre ( ] est illisible dans le msc., nous
l'avons restituée au moyen du texte grec; $ XI,p. 67.

ἢ du Seigneur, comme il lui avait été commandé :
-« Prends avec toi soixante-dix personnes et gravis
a montagne (1). » Mais Moise, afin d'éviter des
-querelles parmi le peuple, clioisit six personnes
de chaque tribu, et on envoya de la méme ma-
-niére ceux qui traduisirent en entier l'Ancien
; Testament, dans l'ile de Pharos. Il commencérent
- [à travailler ] du matin au soir, en face d'Alexan-
-drie, à l'endroit oà Ptolémée leur construisit
- trente-six cellules, et oü ils furent renfermés deux
ἃ deux, du matin au soir, Le soir, on les embar-
- quait dans des bateaux , on les passait de l'autre

cóté, [pour venir] dans le palais du roi Ptolé-
mée, avec lequel ils prenaient leurs repas. Ils
- couchaient de méme deux à deux, dans un méme
lit, pour qu'ils ne pussent pas se consulter entre
. eux et qu'ils traduisissent à l'insu l'un de l'autre,

Ils traduisirent ainsi, renfermés deux à deux dans
une cellule, ayant pour les servir deux servi-
| teurs qui préparaient leur repas, car les traduc-

teurs travaillaient sans reláche. Le roi fit cons-
. truire des cellules doubles, n'ayant point de fe-

nétres sur les cótés, mais éclairées par le haut,
| Ainsi séquestrés du matin au soir, ils traduisirent
tout l'Ancien Testament; deux personnes tradui-
saient le méme livre, à partir de la création,
Lorsque les deux premiers avaient terminé [la
traduction ] d'un livre, ils le passaient aux deux
suivants qui le transmettaient à deux autres, et
chacun des trente-six livres ayant passé l'un aprés
l'autre à chacun des couples de traducteurs, l'An-
cien Testament se trouva traduit dans son entier,
Lorsqu'ils eurent terminé leur version, le roi s'assit
sur un tróne élevé; les trente-six lecteurs jaloux
que les trente-six traductions fussent conformes
entre elles devant le roi , et ayant devant les yeux
l'exemplaire hébreu, écoutaient en présence du
souverain, pendant que l'un d'eux en faisait la
lecture, Le roi fut émerveillé de voir que la con-
cordance [de ces versions] était parfaite (2).

[

I - ἢ

SECONDE NOTICE EXTRAITE ET ABRÉGÉE DU TRAITÉ
DE SAINT ÉPIPHANE, SUR LES ASTÉRISQUES, LES
OBEÉLES, LES LEMNISQUES ET LES HYPOLEMNIS-

QUES, QUI SE TROUVENT EXPRIMÉS DANS LES
LIVRES-SAINTS,

Traduction du syriaque.
Ceci est la notice relative à l'astérisque *, à
(1) Exode, XXIV, 1.

(2) Cf. ma traduction de la Chronique de Michel le
Syrien (en cours de publication à Venise, p. 79, note

1) oü j'ai discuté toute cette légende, en m'appuyant sur:

les documents les plus autorisés.

SAINT ÉPIPHANE.

401

l'obéle — (1), au lemnisque [2] (2) et à l'hypo-
lemnisque [-] (3), signes qui se rencontrent
dans les Livres-Saints, L'astérisque * (4) est placé
sur les mots qui se trouvent dans les livres des
Hébreux, dans Aquila, dans Symmaque, et fré-
quemment aussi dans Théodotius. Les soixante-
douze (Septante) interprétes les ont omis et ne
les ont pas traduits, comme étant répétés et su-
perflus. Pour démontrer cela, je le ferai briéve-
ment, afin que les autres signes soient expliqués
de la méme maniére. Àu commencement de la
Genése , on lit. dans le traité hébreu, et égale-
lement aussi dans Aquila et les autres interprétes,
excepté les soixante- douze, ces mots : x«t ἔζησεν
"Aóàg τριάκοντα ἔτος, xal ἐνναχόσια ἔτος. Les
soixante-douze, en traduisant de l'hébreu en
grec, ont omis les mots faisant double emploi et
inutiles, ils ne les ont pas répétés comme le texte
hébreu, et comme l'ont fait également Aquila
et les autres ; ils les ont donc supprimés comme
superflus et ont traduit : xal ἔζησεν Ἀδὰμ, ἔτη ἐννα-
χόσια xai τριάκοντα. Quoiqu'ils aient retranché les
mots qui sont dans l'hébreu, la version grecque
n'en souffre point, etle sens méme est plus serré,
ce qui ne pouvait pas avoir lieu en hébreu. Ori-
géne ayant comparé les versions entre elles, et
ayant rencontré des mots qui étaient omis, par-
ce que les soixante-douze ne les avaient pas tra-
duits comme inutiles, ainsi qu'il a été dit, mais
qui étaient nécessaires dans l'hébreu, comme cela
est exigé par [le génie de] cette langue, les au-
tres interpretes ont adopté les mots du texte hé-
breu, bien que, selon [le gónie de] la langue
grecque, ils soient superflus, Origéne ajouta donc
ces mots, non point qu'ils fussent nécessaires
dans la lecon, c'est-à-dire dans la langue grec-
que, car ils sont inutiles, ainsi qu'il a été dit,
mais afin que l'on ne crüt pas que la version des
soixante-douze avait été faite en supprimant des
mots du texte hébreu. Seulement il mit sur ces

mots les astérisques , ainsi qu'il a été dit qui

indiquent que, de méme qu'au firmament du
ciel il y a des étoiles qui sont voilées, soit par les
nuages, soit par le soleil , de méme aussi les asté-

(1) Ὀδελός, dard, trait, broche, sert à indiquer
une répétition ou une surabondance de mots.

(2) Anpytaxoc, ruban , indique la différence textuelle
des interprétes. :

(3) Les figures du lemnisque et de l'hypolemnisque
manquent dans le msc.; nous les avons restituées au
moyen du texte grec. Nous ferons observer aussi que,
dans cette version syriaque, il n'est pas question du mé-
tobéle.

(4) Cf. CEuvres de Saint Épiphane ( éd. Petau.), t. ἢ,
p. 159, $ II.

408

risques, placés sur les mots, indiquent que ces
mots existent bien dans le texte hébreu, comme
les étoiles dans le firmament, mais le texte des
soixante-douze les dissimule et les voile, comme
le soleil cache les étoiles. Voici pour les astéris-
ques.

Ceci est l'explication de l'obéle (1). Le signe
de l'obéle s'exprime ainsi [—], et se traduit dans
la langue syriaque par broche. Il se place dans
les Livres-Saints sur les mots qui ont été employés
spécialement par les soixante-douze, mais qu'A-
quila et$ymmaque ont omis. Carles soixante-douze
interprétes eux-mémes ont employé et ajouté ces
mots avec intention et non pas inutilement, en vue
d'étre bien compris. En effet, il y a des mots hé-
breux qui, étant traduits en grec , ne sont pas trés-
exactement rendus , si l'on n'ajoute pas d'autres
mots qui indiquent et complétent le sens de ceux
traduits de l'hébreu, Pour cette raison, ces mots
ont été ajoutés forcément par les soixante-douze
interpretes, afin que la version grecque ne fàt pas
défectueuse, Origéne a donc mis sur les mots
qui ont été ajoutés forcément, et qui ne sont pas
exprimés dans les textes hébreux d'Aquila et de

. Symmaque, les obéles qui ont par eux-mémes
une signification. De méme que la broche anéan-
tit ceux qu'elle transperce, de méme l'obéle rend
inutiles les mots sur lesquels il est placé, comme
superflus et n'étant pas exprimés dans le texte
des Hébreux ou dans aucun des autres interpré-
tes, excepté toutefois dans la version des soixante-
douze, d'aprésla raison qu'on a donnée plus
haut. De plus, comme les soixante-douze ont
traduit les Livres-Saints, ils étaient par couples,
comme on le sait d'aprés l'histoire qu'en a faite

(1) Cf. Saint Épiphane, loc. ci., p. 160, $ III.

SAINT ÉPIPHANE.

saint Épiphane, oü il est dit que chacun des
Livres-Saints fut traduit trente-six fois; il arriva.
que des phrases rendues par les interprétes diffé--
raient seulement dans la traduction d'un mot et.
non dans la valeur. Or Origéne, ayant étudié
ces différentes traductions et s'étant apercu de
ces variantes, pour un mot qu'un couple seule-
ment avait rendu différemment, à l'exception de
tous les autres, marqua sur ces mots l'hypolem-

nisque . qui est figuré par une broche avec un

point dessus (1). Là οὰ il trouva un mot que

deux couples d'interprétes ont rendu différem-

ment, il a figuréle lemnisque - qui est une bro--
che avec deux points, dont l'un est au-dessus et

l'autre au-dessous. Cette notice donne en abrégé
la valeur de l'astérisque, de l'obéle, de l'hypolem-
nisque et du lemnisque, pour l'instruction de ceux
qui les rencontreront, conformément à la doctrine

inspirée par Dieu à saint Épiphane, touchant la
valeur de ces signes. Et s'i] arrive que quelqu'un
trouvel'astérisque sur des motsajoutés par Aquila,

Symmaque, Théodotius et d'autres traducteurs,

ii saura quels sont les mots qui sont répétés deux

fois dans l'hébreu et ont été omis par les soixante-
douze, par la raison donnée plus haut, Origene
a mis de méme les astérisques sur ces mots,
comme il les a mis sur ceux qu'il a empruntés

lui-mérne à l'hébreu ; et on n'a pas mis la désigna-

tion du texte hébreu ni d'un autre interpréte

sur ces mots, mais seulement les astérisques. Ce-

pendant il se trouve quelquefois des mots sur les-

quels on a désigné spécialement le texte hébreu,

et on y a figuré aussi des astérisques,

(1) Cf. Saint Épiphane, loc. cil., p. 165 et suiv,,
$ VIIL

— ὃ.

TT TUS RC ERIS RIA Te ONE

:

3o MLB E UDHECE D HEOO OO HA ORDEI HL SD MEOS ἐὰν αι δε Moos atre S e

INDEX.

Aaron, 310.

Azad, 198.

Abagan Vécémagan, 263.

Abahouni, 50, 230, 231, 327, 351, 353, 355, 367, 368, 309,
370, 376, 377, 381.

Abdiou, 318, 319, 322, 323, 329.
Abgar, 92, 200, 317, 318, 319, 322, 323, 321, 325,327, |

328, 329, 330, 331.

Abgar Ouchama , 326.

Abraham, 30, 42, 128, 198, 361.

Absalon, 320.

Abtekhé, 322.

Abydene, 49.

Achdichad, 211, 295, 229, 239, 249, 250.

Achille, 41, 42. -

Achot, 65.

Achotz, 49, 184, 394.

Acilicene, 125.

Adam , 106, 222.

Addée, 329, 330, 331.

Aderbadagan, 44, 48, 148, 180.

Aderbadagan, voir Adherbéidjan.

Adherbadidj, 280. :

Adherbéidjan, 214, 215, 229, 230, 254, 259, 260, 261, 262,
264, 265, 207, 270, 277, 279, 280, 281, 282, 283, 287,
302.

Adrien, voir Hadrien.

JElia, 392.

Agapés, voir Agapius.

Agapius, 181. .

Agathange, 107, 342, 343, 397.

Aghanaiozan, 264.

Aghdskh, 261..

Aghdsnik, 34, 170, 217, 218, 225, 227, 254, 256, 200,
261, 262, 266, 289, 292, 327, 351, 352, 355.

Aghi, 322, 381.

Aghiorskh, 230.

Aghiovid, 63, 64, 274.

Aghoihovid, 274.

Aghou, 49.

Aghouank, 48, 49, 281, 282, 283, 288, 297.

Aghouanie, 38, 288.

Aghounk, 115.

Aghpian, voir Albin.

Aghpianos, voir Albin.

Aghthamar, 217.

Agop, voir Jacques.

Agténus, 344.

Aguéatzi, 51.

; Ahégan, 317.

Aidzan, 349.
Aigles, 372, 373.
Ajtahag, 39.
Ajtanaghan, 39.
Akab, 331.

Akhigos, 340.

Akten, 338, 339, 341.

Alanozan, 264.

Albianus, voir Albin.

Albin, 181, 182, 187, 210, 212, 228, 293, 307, 308, 248,
351, 352.

Alexandre le Macédonien, 13, 41, 42, 49, 198.

Alexandrie, 338, 344, 395.

Amadouni, 225, 238, 396.

Amanor, 178.

Amaraz, 214.

Amasia, 21, 196, 197.

Amazones, 86, 87.

Amid, 180, 220.

Amok, 308.

Anag, 118, 132, 210, 325, 342, 343.

Anahid, 126, 127, 128, 129, 134, 164, 107, 168, 291.

Anahta, voir Anahid. ὁ

Anan, voir Ananus et Anna.

Ananoun, 330.

Ananus, 327.

Anastase, 340, 341.

Ancyre, 247.

Andon, voir Antoine.

André, 328, 340, 361.

Andzith, 221, 260, 267, 289.

Angora, voir Ancyre.

Ani, 67, 167, 261, 391, 396.

Aniousch, voir Antmesch.

Ankegh, 34, 50, 170, 187, 198, 260, 261, 286, 344, 345,
346, 347, 349, 353, 354.

Ankegh-doun, 260, 261, 289.

Ankéghia, 50.

Anna, 325.

Anouisch, 38, 39.

Anouschavan, 31.

Antag, 33, 371, 374.

Antigan, 259, 262.

Antigone, 43.

Antioche, 199, 325, 394.

Antiochus, 42, 181, 199.

Antiochus Sidétés, 43.

Antiochus Soter, 42, 198.

Antiochus Théus, 42, 198.

Antipas, voir Hérode.

Antmesch, 273, 284, 285, 287.

Antoine, 337, 338, 341, 342, 350, 352, 361, 365.

Antonin, 67, 391, 395.

Antonin Auguste, voir Titus.

Antonin le Pieux, 391.

Antov, 221, 231, 232, 238, 250, 267, 276.

Antov de Siounie, 227, 256, 257, 258.

Antzévatzi, 51, 64, 222, 246, 285, 296, 345, 381.

Apa, 222.

Apchghama, 324, 325.

Apéghén, 47.

Apéghian, 393.

409

410

Apégho, 393.

Apel, 47.

Apethschmia, 322.

Apetnabou, 323.

Aphrodite, 173.

Apouptou, 323.

Apschatar, 325, 331.

Aptrahim, 381.

Aquila, 341.

Ara, 25, 26, 27, 29, 30, 31.

Ara le Beau, 196, 197.

Arabes, 85.

Arabie, 917 270, 381, 397.

Aradzani, 350, 369, 370, 373, 377, 378.
Araghs, 367.

Arai, voir Araxe.

Arakadz, 20, 198, 261.

Aralios, 30.

Aram, 22, 93, 24, 25, 26, 30, 40.
Aramais, 196, 197.

Aramaniak, 31, 196, 197, 198, 199.
Aramazd, 40, 197, 129, 134, 167, 168, 397.
Aran, 48, 49, 196, 197.

Ararat ,

224, 250, 261, 285, 307, 308, 339, 340, 343, 390.
Arasd, 20.
Aratchnassou, 323.
Aravan, 41.
Aravénian, 51.
Aravioudotz, 251.
Araxe, 20, 21, 39, 44, 49, 66, 120, 198.
Archamouni, 253.

Archarouni, voir Arscharouni.
Archélaüs, 326, 256.

Ardakers, 273, 274.

Ardamed, 363.

Ardantan, 302.

Ardaschad, 63, 120, 133, 146, 151, 152,

274, 275, 396, 397.

Ardaschad, voir Artaxata.

^

Ardaschés, 22, 39, 43, 47, 52, 63, 199, 200, 300, 326,

827, 330, 331, 391, 392, 393, 390.
Ardaschin, 299.
Ardaschir, 114, 116, 200, 305, 394, 395, 396.
Ardavan, voir Artaban.

Ardavazt, 39, 63, 64,07, 184, 200, 212, 215,221, 228, 229,

304, 305.

Ardavazt Mantagouni, 396.
Ardaz, 330, 343.

Ardchk, 370.

Ardchouk, 347.

Ardétias, 324.

Ardévan, voir Artaban.
Ardimet, 66.

Ardités, 181.

Ardith, 308.

Ardk, 373, 374.

Ardoid, 310.

Ardzivouni, voir Ardzrouni,
Ardzouik, 347,

Ardzrouni, 34, 47, 228, 250, 331, 345, 347, 362.
Aratice, 324.

Arek, 317.

Arékagen, voir Soleil.
Aresd, 259.

Arétas, 327.

16,18, 26, 27, 33, 39, 63, 66, 117, 133, 139,
169, 171, 176, 179, 187, 190, 196, 197, 215, 216, 225,

104, 216, 222,

INDEX.

Arevpan, 330.

Ariens, 243.

Arik, 37, 270, 272, 281, 284, 286, 303, 327, 371.
Arinchs, 370.

Arios, 30.

Arioutz, 238, 291.

Aristagués, ow Aristakés, voir Rhesdagués,
Ariston de Pella, 391, 392, 393.

Arius, 220.

Arkamozan, 34.

Arkavan, 39, 40.

Arlez, 298. .

Armais, 20, 21.

Armavir, 13, 20, 21, 22, 23, 44, 51, 396.
Armen, 22. :

Arménag, 16, 17, 18, 19, 20.

Arménie, voir Thorgom.

Armok, 41, 198. T
Arosdom, 308.

Arouasdan, 199.

Arouatsesdan, 256, 258.

Arpéran, 63.

Arpérani, 64.

Arsace, 13, 42, 43, 44, 52, 53, 198, 199.
Arsace le Grand, 41, 42, 327.

Arsacides, 342, 396.

Arschag , 200, 229, 231, 232, 235, 236 , 237, 298, 240,
242, 246, 247, 248, 250, 251, 252, 953, 254, 255, 256.
257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, 265, 266, 267,

268, 269, 270, 271, 272, 273, 278, 279, 281, 282, 283,
284, 285, 286, 287, 299, 301, 303, 304, 305, 306, 307,
308, 3206.

Arschagavan, 247, 248, 249.

Arschagouni, voir Arsacides.

Arscham, 200, 318, 326, 328.

Arscharoun, voir Aaron.

" Arscharouni, 221, 231, 238, 247, 256.

Arschavir, 199, 200, 232, 238, 326, 327.

Arschavir Gamsaragan, 221, 227, 231.

Arschen, 199.

Arsougés, 181.

Artaban, 66, 114, 116, 200, 225, 271, 342.

Artag, voir Antag.

Artaxate, 39, 107.

Artchk, 380.

Artémis, 393.

Artians, 285.

Artsakh, 266, 288:

Artzan, 342, 345, 346, 347, 348, 351, 352, 353, 354, 355,
365.

Asbad, 198.

Asbahabed. Pahlav, 327.

Asbourag, 308, 310.

Aschanaz, 33.

Aschdek, 351.

Aschdk, 381.

Aschkhen, 162, 176, 177.

Aschanasch, 199.

Aschtahag, voir Astyage. ᾿

Asdéghoun, 365.

Asdghapert, 382.

Asdghonk, 349, 377.

Asdghon, 366,

Asdghouk, 346.

Asguetné, 343.

Asiasdan, 198, 199.

Asie, 43.

ΨΥ nnnm ΜΝ, ΤῊΣ

INDEX. | A11

— Assour, 371.

Assout, 65.
. Assur, 394.

. Assyrie, 23, 24, 27, 29, 34, 44, 115, 118, 133, 187, 198,

231, 957, 275, 286, 323, 324, 330, 393.
Astghig, 173.
Astyage, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 48.
Até, 278, 279, 295, 318, 319, 322, 323, 324, 325.
: Aterbadagan, voir Adherbéidjan.
— Athalie, 320.
Athanakinés, ow Athénogene, 224, 227, 229, 236.
Athanase, 361.
Athenes, 65, 223.
Athénogene, 174, 178, 213, 224, 227, 229, 236, 337, 844,
: 348, 349, 331. 1
E .Atramélek, 34.
Aizough, 231.
Augusta, 319, 322.
Aurélien, 396.
Avaghair, voir Abgar.
Avédiatz, 361, 362.
Avédiatz-khatch, voir Bonnes-Nouvelles.
Avédiatz-plour, voir Bonnes-Nouvelles.
Avida, 73, 74, 76, 80.
Avita, 322, 323.

B.

Bab, 40, 200, 210, 213, 224, 227, 229, 253, 265, 273, 277,
278, 279, 280, 281, 282, 283, 284, 285, 289, 290, 291,

493, 294, 295, 296, 297, 298, 299, 300, 302.
Babel, 196.

Babylone, 16, 18, 19, 42, 44, 80, 196, 198, 199, 330, 394.

Bacour, 209, 217, 218.

Bactriens, 84.

Badriga, 324.

Bagas, 259.

Baghag, 379.

Bagrat Bagratide, 216.

Bagratides, 33, 43, 64, 65, 328, 331, 354.
Pahlv, voir Pahl.

Baiabis Kaghia, 24.

Balouni, 344, 352, 370, 373, 374, 375, 377, 378, 379.
Bambischen, 227, 236.

Barcocébas, 392.

Bardav, voir Parthie.

Bardesane, 63, 67, 73, 74, 75, 76, 80, 95, 343,.391.
Bardikh, 346.

Baregh, 363.

Barkev, 238.

Barkhar, 45.

Barouir, 31, 32.

Barsitz-témn, voir Coté des Perses.
Barsouma, 394.

Barthélemy, 330, 338, 361.
Baryama, 78. -

Basile, 238, 243, 244, 245, 246, 362.
Baskam, 34,50. -

Bassus, 181:

Belle Titan, 196, 197, 323, 326.
Bélias, voir Pélias.

Bélochus, 30.

Bélus, 16, 17, 18, 19, 23.

Béroze, voir Firouz.

Bethkoubin, 327.

Beth-kouprin, 317.

Beth-para, 322.
Bisiton, 348.

Borb, 370, 372.
Borbés, 370.
Bonnes-Nouvelles, 352.
Boughg, 379.

Bretons, 86.

Brousa, 88.

e

Cain, 252. :

Caiphas, 320.

Caius, 324, 340, 341.

Cananitas, 30.

Cappadoce, 24, 37, 122, 171, 184, 199,.222, 227, 21.
236, 238, 247, 343, 344, 394, 395.

Caracalla, voir Antonin.

Carin, 397.

Carus, 397.

Caschans, 84.

Cassius, 326.

Caucase, 45, 49, 52, 66, 165, 199.

Celse, 391.

Céphalion, 29.

Céras l'Argien, 397.

César-Auguste, 326. :

Oésarée, 24, 25, 122, 171, 172, 175, 184, 222, 227, 228,
236, 238, 243, 244, 245, 246, 247, 293, 294, 295, 337,
338, 339, 340, 343, 344, 348, 351, 362, 363, 365, 380,
395, 397.

Cétura, 42.

Chadakh, 380.

Chalcédoine, 363.

Chaldée, 391.

Chaldéens, 87, 269.

Chaldie, 44, 167, 277, 396.

Cham, 394.

Champ de Mort, 371.

Champat, 33.

Chapouh, voir Sapor.

Chérech, 66.

Chévres, 372.

Chosroés, 66, 67, 107, 114,115, 116, 118, 121, 132, 200,
209, 210, 211, 212, 213, 215, 217, 220, 221, 307, 308,
342, 343, 369, 370, 372, 375, 378, 380, 381, 395, 396.

Chosroés Dchamp, 363, 364, 365.

Christ, 122, 193, 128, 132, 138, 144, 145, 155, 160, 101,
162, 163, 167, 170, 172, 174, 175, 177, 180, 181; 182,
183, 185, 186, 188, 189, 191, 193, 211, 212, 213, 214,
918, 219, 220, 221, 222, 224, 225, 226, 236, 237, 239,
940, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 247, 250, 252, 289,
491, 293, 294, 306, 310, 317, /318, 319, 320, 321, 322,
353, 324, 325, 327, 328, 330, 337, 338, 347, 349, 350,
351, 353, 355, 371, 372, 379, 380.

Créte, 26.

Cilicie, 199, 396.

Claude, 319, 321, 324, 331, 396.

Cléostrate le Rhodien, 397.

Coelé-Syrie, 51.

Colline de la mort, 372.

Colline des Peupliers, 378, 379.

Colline de Varaz, 375.

Colonia, 44.

Concholéros, 32.

Constance, 185, 190.

Constantin, 108, 185, 186, 188, 189, 220, 232, 344, 351.

412

Constantinople, 341, 380, 381.

Corinthe, 340.

Coté des Perses, 379.

Couschar, 44, 397.

Croix, 373.

Ctésiphon, 115, 254, 257, 269.

Cyclades, 395.

Cyriaque, 181, 309.

Cyrille, 361, 363.

Cyrus, 34, 35, 40, 48, 66, 215, 288, 259.

D.

Dadion, 64.

Dadjad, 184, 228, 229, 396, 397.

Dadjar-mairi, 216.

Dadjastan, 397.

Daik, 45, 229, 236, 255, 309, 380.

Damas, 198.

Dampad, 39.

Dampour, 381.

Daniel, 210, 224, 225, 227,

Danube, 395.

Dapher, 120, 222, 274.

Daréh, voir Darius.

Darius, 49, 199, 191.

Daron, 211, 224, 227, 228, 229, 239, 250, 253, 254, 280,
310, 337, 339, 340, 341, 344, 350, 351, 355, 361, 363
364, 365, 369, 370, 373, 376, 378, 380, 381, 382.

Daschir, 49.

David, 105, 191, 343, 378.

Dchakhvakh, 381.

Dchavakh, 49.

Dchodchig, 381.

Dchougha, 39.

Debbora, 144.

Déce, voir Trajan.

Démétrius, 43, 199.

Demori, 266.

Dertad, voir Tiridate.

Dertadz, 291.

Dev, 63.

Dicran, voir Tigrane.

Didan, voir Titan.

Dignouni, 216.

Dikranaguerd, voir Tigranocerte.

Dikranouhi, 35, 46, 37, 38.

Dimothéos, voir Timothée.

Dioclétien, 136, 139, 185, 343, 344, 395, 397.

Dir, 164.

Diragadar, 346.

Diran, 40, 63, 64, 200, 209, 210, 213, 221, 222, 223, 224,
225, 226, 229, 230, 231, 232, 233, 235, 236, 250, 281,
286, 308, 343, 378, 379, 380, 381.

Dirig, 310.

Dirigés, 181.

Dirith, 242, 246, 250, 251, 253.

Dispon, voir Ctésiphon.

Djanik, 396.

Djen, 67, 283, 299, 342, 343.

Djévanschir, 343.

Djgheb, 115.

Djouasch, 48.

Dmorik, 277, 588,

Dork, 50.

Dosp, i 276, 300.

Douh, 6

238, 291, 292, 308, 310.

ε

INDEX.

Doum, 350.

Doupia, 65, 318, 328. j

Douro, 88. 1

Dragon, voir Vischab.

Dré, 317. JE

Dzdzmag, 367, 370.

Dzia, 368.

Dizdzarn, 380.

Dzidzarnig, 380.

Dzmag, voir Dzdzmag.

Dzop, 49, 170, 211, 218, 222, 238, 250, 260, 261, 267,
286, 289, 292, 293, 354.

Dzop de Schahé, 260.

Dzorai, 266.

Dzork, 222.

Dzovtéatz, 49.

E.

Edesse, 67, 92, 295, 317, 326, 327, 328, 329, 330, 331,
340, 343, 395.

Edesséniens, 85.

Edom, 91.

Éghantz, 367.

Eghdcherk, 303.

Eghia, voir Elia.

Eghnoud, 367, 370.

Eguéghiatz cw Acilicéne, 64, 167, 211, 224, 295, 929,
250, 260, 290, 291, 307, 339, 344, 352, 370, 382, 393.

Egypte, 73, 220, 331, 340, 341, 344.

Éléazar, voir Khorohpoud ef Parokh.

Éleuthéropolis, voir Euothropolis.

Elohim, 75.

Enargius, 365.

Enanus. 65.

Endsakiar, 219.

Éphése, 344, 394.

Ephrem, 361.

Épiphane, 226, 291, 292, 293, 338, 341, 350, 361, 365, 375,
378, 405.

Erakhani, 255.

Erakhnavou, 64.

Eraniag, 64.

Érant, 579, 581.

Eraskh, voir Araxe.

Erazamoin, 164.

Erazmag, 252.

Erez, 125, 167, 344.

Éreznavan, 380.

Ériza, 393.

Erouant, 33, 35, 40, 66, 200.

Erouantaschad, 274.

Érouaz, 391.

Erzeroum, voir Garin.

Espagne, 87, 185.

Ethiopiens, 41.

Étienne, 361, 369, 375, 378, 380.

Eudaghios, voir Euthalius.

Euothropolis, 317.

Euphrate, 85, 147, 174,
304, 310, 326, 397.

Euripide, 397.

Europe, 43.

177, 181, 212, 250, 280, 281,

Eusébe, 181, 238, 243, 244, 392.

Euthale, 181, 343.

INDEX.

Eustorge, 317, 327.
Evagrius, 365.
Ezéchias, 34.

Fausdos, voir Faustus.
Faustus, 237, 291, 308.
Faustus de Byzance, 233.
Fermélianos, oir Firmilien.
Firmilien, 344, 394, 395.
Firouz, 64, 65.

. Florien, 396.

*

Gabgoh, 198.

Gadjonk, 349.

Gaghamakhiatz plour, voir Colline des peupliers.

. Gaghardch, 180.
Gaianeé, 137, 139, 142, 143, 145, 147, 148, 149, 157, 160,
162, 163, 224.

Gamaliel, 318.

Gamsaragan, 256.

Gamsarian, 327.

Gankar, 49.

Garabed, voir Précurseur.

Gardman, 228.

Garén, 225, 273, 276, 279, 397.

Garénian, 326.

Garin, 247, 299, 305, 344, 351, 355, 364.

Gartos, 267.

Gasp, 115, 267, 288.

Gatmos, 16, 18, 19, 24, 44, 48, 196, 197.

Gavosagan, voir Kavous.

Gaule, 86, 93.

Géles, 83, 84.

Genats-vair, voir Lieu de Vie.

Géorgie, 351, 352, 381.

Germanie, 87.

Germanicus, 326.

Ghappou, 322. :

Ghépoupnia, 322, 325.

Ghimintos,-361.

Giouregh, voir Cyrille.

Gischgen, 246.

Glag, 340, 361, 362, 363, 369, 370, 371, 375, 378, 380.

Gogh, 45, 49.

Goghp, 222, 266.

Goght, 288.

Gok, 52, 215, 279, 303.

Golgotha, 320.

Gomer, 16, 22.

Gomidas, 361.

Goms, 298, 299

Gonag, 397.

Gordjaik, 65.

Gordjekh, 266, 303, 305, 307.

Gori, 369.

Gortik, 266, 277, 288.

Gortouatzi, 51.

Gortouk, 24, 170, 218, 227, 254, 266, 277, 288, 292, 321.

Goschm, 327.

Goths, 343, 368, 369.

Gour, voir Cyrus.

Goura, 378.

413

Govar, 344 , 345, 349, 350, 352, 353 , 361, 363.

Gouk, voir Gok.

Grand-Dzop, 222, 523, 227.

Grande-Déesse, voir Anahid.

Grand -Marais, 44, 46.

Gréce, 65, 91, 121, 122, 195, 174, 282, 240, 247, 250, 253,
977, 278, 307, 364,381.

Grecs, 231, 256, 295, 396.

Grégoire, 122, 126, 127, 131, 132, 134, 136, 151, 152,
153, 154, 155, 156, 159, 160, 161, 162, 163, 165, 167,
108, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 176, 177, 178, 179,
182, 183, 184, 185, 187, 188, 190, 191, 194, 209, 210,
211, 212, 213, 214, 220, 221, 222, 223, 224, 225, 220,
227, 228, 236, 237, 238, 250, 251, 295, 310, 320, 327,
337, 338, 339, 340, 341, 342, 343, 344, 345, 347, 348,
349, 350, 351, 352, 353, 354, 355, 361, 365, 373, 378, -
380, 381.

Grégoire l'Hluminateur, 108, 114, 394.

Grégoire Magistros, 403.

Gridé, voir Créte.

Grigoris, 209, 212, 213, 214, 216.

Gronités, 337, 341, 342, 350, 351, 352, 361, 365.

Guédeghk, 350.

Gueghk, 350.

Guénith, 229.

Guiragos, voir Cyriaque.

Gunt Aramazd, 40.

Hadrien, 391, 392, 393.

Haiasdani, 22.

Haig, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 23, 33; 35, 36, 38, 40, 44,
47, 48, 49, 50, 65, 66, 162, 196, 197, 397.

Haigag, 30, 34, 50.

Haigaschen, 17.

Haiguerd, 380.

Haik, 19.

Haiotz-tzor, 19.

Hair, 48, 210, 228, 238, 249, 250, 274, 277, 280, 281,
284, 291, 296, 369.

Hairaplour, 375.

Hamam, 381.

Hamamaschen, 381.

Hamazasb, 300.

Hamazasbouhi, 276, 277, 300.

Hantisiank, 377.

Hapant, 214.

Hapoujen 246.

Hark, 17, 19, 196, 197, 339, 344, 346, 355, 369, 370, 381.

Harma, 21, 22, 196, 197.

Harts, voir Khartz.

Haschdiank, 52, 64, 218, 222, 331, 339, 345, 346, 350,
351, 353, 354, 365, 370, 371, 375, 376, 377, 379.

Hatamaguerd, 47.

Hatra, 85, 93.

Hatzeg, 229.

Hatziats-trakhd, 225, 227.

Hatziatz, 229.

Havénouni, 47.

Hazaravoukhd, 259, 262.

Hécha, 218.

Hedsang, 377.

Hélene, 331.

Hemaiag, 300.

Hénaraguerd, 49.

AM INDEX.

Hephthalites, 343.

Her, 171, 217, 364.

Héraclius, 195, 375, 380, 381.

Hercule, 41, 50, 225.

Hercule, voir Maximien.

Hercule libyen, 50.

Herevschoghoum, 264.

Hérode, 320, 326, 327.

Hérodiade, 327.

Hérodote, 43.

Hersidzor, 246 .

Homere, 41.

Hon, 376.

Honenguetz, 375, 376, 377.

Horian Govar, 350.

Horiank, 353.

Hormisdas, 363, 364

Hoviank, 378.

Hratché, 67.

Hratchia, 33.

Hraztan, 22.

Hripsime, 194, 137, 138, 139, 141, 142, 143, 144, 145,
146, 147, 148, 149, 150, 157, 159, 162, 163.

Hripsimiennes (les), 362.

Hun, 354.

Hyrcan, 275.

Ibérie, 37, 48, 49, 288.
Iconium, 394.
Ilion, voir Troie.
Indes, 29, 82, 106.
: Innagnian, voir Neuf-Sources.
Tousig, 209, 210, 212, 213, 214, 221, 222, 227, 229, 298,
294.
Isaac, 30, 198.
Israél, 226.
Italie, 185, 188, 321.

J.

Jacques, 209, 218, 219, 220, 320, 322, 343.
Jacques le Syrien, 338.

Jacob, 30.

Jaél, 144.

Japétos, 14, 16.

Japhet, 197.

Jason, 391, 393, 397.

Jean, 181, 308, 309, 361, 365, 380.

Jean-Baptiste, 174, 178, 221, 224, 227, 228, 327, 337, 348,

394.

Jean l'Évangéliste, 344.

Jean Mamigonien, 361.

Jean Mantagouni, 361.

Jean (S.), 303.

Jérémie, 33.

Jéricho, 391.

Jéróme, 391.

Jérusalem, 34, 317, 318, 320, 321, 322, 397, 328, 330,
331, 339, 340, 341, 344, 380, 391, 392.

Jésus- Christ, 107, 108, 165, 267, ?68, 275, 279, 318, 322,
326, 328, 329.

Joghovs, voir Réunion.

Joseph, 361.

Joséphe, 326, 331, 391.

Josué, 30.

Jourdain, 337.
Jovien, 394.

Juda, 320.

Judas, 194, 221.
Judée, 318, 391.
Julien 'Apostat, 394.

Kadch,.63.

Kaghots, 365.

Kahar, 370.

Kail, voir Lycus.

Kalouhr, 364. ᾿
Kaimou, 323. *
Kamir, coir Cappadoce.

Kandzag, 215, 259, 277, 279, 282, 283, 28^, 285, 291.
Kapagh, 47.
Kapéghén, 47.

Karékin, 276, 300.

Karékin Reschdouni, 216.

Karkar, 370.

Karkaratzi, 49.

Karké, 350.

Karni, 22, 216.

Karnig, 22, 47.

Karchouil Maghkhaz, 246, 301, 305.
Kardchouil Khorkhorouni, 301.
Kartmanadzor, 266.

Kartmanatzi, 49.

Kasakh, 66.

Kavous, 262.

Kégh, 21, 198.

Kéghakouni, 21,

Kégham, 21, 22, 44, 47, 197.
Kénouni, 34, 47, 222, 236.
Kentouni, 47, 246.

Kéough, 304.

Kérezmank, 19.

Kerkour, 370, 381.

Keth, voir Goths.

Kétréhon, 353, 354.

Khakh, 290, 291.

Khapés, 322.

Khardizan, 260.

Kharké, 369, 373.

Kharran ox Kharres, 322, 331, 395.
Khartz, 366.

Khat, 247, 248, 251, 290.

Khazirs, 66.

Khochagounik, 39.

Khor, 19, 47.

Khoréne, τον Khorni.
Khorkhorouni, 20, 222, 246.
Khorni, 250.

Khorohpoud, 394.

Khosroés ou Khosrov, voir Chosroés.
Khosrovakert, 216.
Khosrovitoukhd, 396.
Khosrovouhi, 343.

Khou, 295.

Khouth, 363, 364.

Khouzistan, 275, 277, 284, 285.
Khram, 39.

Kin, 47, 63.

INDEX.

— Kint, 310.

— Kisané, 337, 340, 341, 344, 345, 347,

] 352.

Kirehn, 376.

Knel, 242,:246, 250, 251, 252, 253, 555, 257, 265, 279,
285, 296.

Kog, 247.

Koghten, 39, 63, 222.

Koghtnetzi, 51.

Komgounk, 254.

Koms, voir Tróne des Princes.

Kork le Bavard, 380.

Korouth, 222.

Koroz, 370.

Kosran Ardzrouni, 327, 331.

Kosrovitoukhd, 151, 162, 169, 176, 177.

Kotac, 211. :

Koukaratzi, 49.

Koumant Sapor, 262, 263, 302.

Kour, voir Cyrus.

Kouschans, 23, 285, 286, 298, 299."

Kouschar, 49.

Koutar, 266.

Krikor, voir Grégoire. ,

Krékour, 370.

Ksisouthros, 394.

E.
Lazique, 44.
Léonce, 172, 337, 344.
Léonce,de Césarée, 394.
Léontios, oir Léonce.
Lephni, 343.
Lepin, 115.
Léroubna, 317, 322, 325, 331.
Lévi, 30.

Libye, 43, 87.

Licinius, 122, 123, 124, 397.
Lieu de vie, 375.
Lieux-Saints, 341. ,
Ligianés, voir Licinius.
Lion, voir Arioutz.
Loukianos, vo:r Lucius César.
Lousin, voir Lune.

Lousina, voir Lysanias.
Luc, 340.

Lucien, 185.

Lucius César, 65.

Lune, 51.

Lycus, 126, 168.

Lysanias, 327.

Maanou, 322.
Macédoniens, 44.
Madravank, 363, 379, 38
Mages, 266, 269.
Maghkhazarii, 266.
Maghkhazouni, 222.
Mahguerdoan, 266.
Mahkherdan, 180.
Mahomet, 381.
Mahou Arith, 378.
Mairavank, 379.

348, 349, 345, 350,

-—

415

Majak, 24, 44, 45.

Majan, 67.

Makhasian, 262.

Malkhaz, 47.

Mamigoniens, 236, 246, 251, 254, 255, 263, 267, 337, 338,
339, 340, 350, 362, 363, 364, 369, 375, 380.

Mamouschegh, 292.

Mampré, 292, 293.

Manadjihr Reschdouni, 219, 220.

Manag, 218.

Manaiark, 184.

Manasb, 222.

Manavaz, 19, 222.

Manavazakert ow Manavazguerd, 212, 307.

Manavazian, 19, 50.

Manazguerd, 293, 308.

Mandzguerd, 351.

Mané, 361.

Manknos, 381.

Manova, 317.

Mantagouni, 50, 396.

Manuel, 298, 299, 300, 301,
307.

Mar, 218, 267, 277.

Maraguerd, 39.

Marak, 247, 310.

Marant, 393.

Mar Apas Catina, 13, 14, 17, 19, 22, 25, 29, 53.

Marappas, 195, 196. ;

Maratzouotz-der, voir Mouratzan-der.

Marc, 391, 393.

Marcel, 341.

Marcien, 185. :

Mari, 254, 255, 269, 270.

Marie, 165, 343, 362.

Mar-Ihap, 317, 324, 327.

Marinus, voir Sabinus.

Margar ow Macaire, 361.

Margoutz, 377.

Mark, 288.

Maroudjan, 264.

Marsiag, 198.

Masik, 230.

Massis, 21, 40, 63, 162, 391.

Matathias Macchabée, 221.

Maurice, 363, 364, 365.

Maxence, 185.

Maxime, 391.

Maximien, 185, 395.

Médagogh ow Médagués, 347.

Medes, 48.

Médie, 83, 88, 93, 393.

Medzamor, 44, 46, 120, 149, 216, 363, 374.

Medzourkh, 195, 250.

Medzpin, 14, 46, 52, 180, 195, 199, 200, 209, 218, 220,
256, 258, 322, 326, 331.

Meghdea, voir Méghoua.

Meghdés, 350,

Meghdi, 346, 350, 365, 367, 371, 373, 374, 375, 379, 380.

Méghoua, 366.

Méguerditch, voir Jean-Baptiste.

Méhar, 246.

Méhentag, 216, 238, 246.

Méhentag Reschdouni, 227, 223.

Mehnouni, 354.

Ménandre, 340.

Méphédzoul, 48.

302, 303, 304, 305. 300,

M6 ο΄ INDEX.

Merdchiounig, 350, 253, 254.

Merdzan, 199.

Mergan, 302.

Mérigan, 266.

Mérod, 16.

Méroujan, 263, 266, 267, 305.

Méroujan Ardzrouni, 260, 261, 263, 264, 265, 276, 277
279, 280, 281, 301, 302, 303, 304.

Meschgan, 264.

,

Mésopotamie, 196, 199, 259, 317, 322, 323, 325, 326, 327,

331, 340, 341, 392, 395.

Messie (le), 93.

Miantag, 50

Mihr, 168.

Mihran, 364, 365, 366, 367, 368, 369, 370.

Mihraniens, 368.

Mihr-Khosrov, 377.

Mihrtad, 319, 322, 323, 391.

Mihrtad ou Mithridate; 49.

Mog, 51, 171, 187, 345, 347.

Moggoun, 376.

Moghatzi, 51.

Moise, 91, 181, 182, 191, 219, 310, 338, 361.

Moise de Khoréne , 42, 63, 392.

Mokhir, 373.

Mor, 366.

Morphilig, 44.

Mouratzan-der, 48.

Mouratzan, voir Médes.

Mourig, 251.

Mourtz, 66.

Mousch, 246, 350, 353, 303, 364, 3066, 367, 368, 370,
372, 373, 378, 380.

Mousché, 310.

Mouschegh, 273, 278, 279, 280, 281, 282, 283, 284, 287,
288, 289, 291, 294, 295, 290, 297, 298, 299, 362, 363,

364, 365, 366, 368, 369 376, 380.
Mouscheghamark, 354.
Mschag, 24.
Mzour, 260.

N.

Nabok, 326.

Nabuchodonosor, 32, 32, 34, 49, 150, 198.
Nakhdjavan, voir Nakhitchévan.
Nakhitchévan, 39, 40, 275.
Nanéa, 168.

Narésos, 365.

Nartag, 363.

Navassart, 178, 349.

Nazinig, 64.

Nebad, 177, 281, 282.
Nerkinangnis, 379.

Nerseh ow Nersés, 41, 227, 229, 530, 232, 235, 236, 237,
238, 239, 240, 241, 242, 243, 244, 246, 247, 248, 249,
250, 251, 252, 254, 256, 267, 272, 275, 378, 279, 281,
282, 283, 289, 290, 291, 292, 293, 294, 296, 306, 308,

310, 330, 361, 380, 382.

Neuf- Sources, 337, 338, 339, 340, 342, 347, 348, 351
353, 355, 381.

Nicanor ow Nicator, 42.

Nicée, 190, 220.

Nicephore, 395.

Nicomaque ow Niguimakos, 343.

Nihoragan, 266.

Nikhor, voir Mihran,

,

Nikhordjés, 364.

Ninive, 13, 23, 27, 28, 29, 32, 197, 330, 394.

Ninus, 23, 25, 26, 29, 31, 197, 394.
Ninyas, 28, 29, 30.

Niobé, 29.

Nioukar, 23.

Nioukar Mateés, 23.

Niphates, voir Nebad.

Nisibe, voir Medzpin.

Nitrie, 73.

Noé, 218, 219.

Noin, 238.

Norkaghakn, voir Vagharschabad.
Nor-Schirag, 187, 199.
Norschiragan, 266, 277, 287.
Nouart, 31. :
Nouthigoutha, 324.
Nouvelle-Ville, voir Vagharschabad.
Numérien, 397.

Nystra, 339, 341, 344.

0.

Oda, 151, 152, 396.

Odé, 331.

Oghagan, 280, 345, 352.
Oghen, voir Éghantz.
Oghgan, 355, 365, 366, 368, 374, 380.
Oghioub, voir Olympius.
Okhsa, voir Oskha.
Okohi, 343.

Olympias, 42. :
Olympie, 250, 253, 254.
Olympius d'Ani, 391.
Origene, 391, 394, 395.

Ormizt ou Hormisdas, 164, 363, 364, 396.

Ormizdtoukhd, 267, 277.
Ormuzd, voir Aramazd.
Oschagan, 216.

Osdan, 38, 48.

Osgik, 310,318.
Osguiogh, 39.

Oskha, 232, 259.

Otz, 364, 366, 381,

Oubli, 269.

Oudi, 49, 171, 288.
Oukhthanés, 67.
Ouortoron, 212.
Ouortouni, 19, 50.
Ournair, 277, 281, 283, 297.
Ourrha, 322, 323, 324, 325.
Ourrha, voir Édesse.

P.

Pacaran, 396, 397.

Pad, 297, 298, 300.

Pad Saharouni, 298.

Pagour, 64.

Pagouraguerd, 393.

Pagratouni, voir Bagrat e£ Bagratide.
Pahl, 298, 337, 342, 343, 364.
Pahl-Aravadin, 42.
Pahl-Schahasdan, 198, 199, 364.
Pahlav, 118, 120, 264, 327.
Pakaiaridj, 168.

OQ PET ONE NM

INDEX.

Pakam, 41,198.
Pakarad, 44, 46, 65, 238.
Pakarad Pharazian, 199.
Pakaram, 198.
Pakas, 259, 260.
Pakatia, 65.
Pakavan, 251, 277, 281, 396.
Pakhaser, 248.
Pakhisch, 279, 281.
Pakiank, 246.
Pakovan, 176, 303.
Pakradouni , voir Bagratides.
Pakravant ow Pakrévant, 67, 247, 274, 276, 277, 281,
295, 303.
Palestine, 65, 274, 275, 317, 318, 323, 324, 326, 329, 39t,
392, 393.
Pallhasdan, voir Pahl Schahasdan.
Pap ow Bab, 40.
Papié, 303, 304.
Papiscus, 391, 393.
Paraedch, 225.
Paragan, 198.
Paragan Nechamag, 159
Parakhod, 21.
Parchemi, 323.
Parchghama, 323.
Par coba, voir Barcocebas.
Parkaghapa, 321, 322, 323, 324.
Parokh, 21, 193.
. Parscham, 24.
Parschamscha, 324.
Parschimnia, 167.
Parsegh ow Barthélemy, voir Basile.
Part, voir Bardesane.
Partadzan, voir Bardesane.
Parlhes, 43, 86, 120, 198, 342.
Parthie, 43, 73, 93, 342, 343.
Pasan, 212.
Pasen ow Paséne, 45, 66,
*08, 310, 314, 316, 364.
Pasian, 981.
Pasos, voir Bassus.
Patios, 344.
Patnikal, 326.
Paul, 182.
Paul de Samosate, 394.
Patronicia, 319, 321.
Paz, 19.
Pégase, 64.
. Péghanos, 324.
Péghod, 323, 324, 325.
Pekdor, voir Victor.
. Pélias, 398.
. Péloponnése, 397.
Penapegh, 223, 286.
Pénélope, 64.
Péres, voir Hark.
Péroze, 200.
- Perse, 91, 93, 115, 121, 133, 135, 217, 224, 229, 230,
231, 259, 260, 261, 262, 266, 273, 274, 275, 276, 284,
285, 297, 298, 302, 326, 327, 330, 337, 342, 343, 364,
366, 369, 373, 375, 380, 381, 391, 393.
- Perses, 83, 216, 220, 231, 235, 254, 255, 256, 258, 259,
|. . 960, 262, 263, 276, 287, 301, 302, 303, 307, 864, 396.
: Pétra, 327.
pétréens, voir Pétra.
Peznouni, 19, 250.
- Peznounian, 50.
MAR APAS ZATINA.

181, 218, 232, 253, 259, 261

AT

Phaidagaran, 180, 288, 348.

Phantig, 379.

Phantigar, 378.

Pharandzém, 250, 252, 253, 254, 257, 265, 273, 274, 275,
280, 289.

Pharaon, 338.

Pharén ou Pharin, 210, 227, 258, 308, 309.

Pharmélos, voir Firmilien.

Pharnavaz, 198.

Pharnavazian, 288.

Phénicie, 317, 3927.

Phéroras ou Phérour, 326.

Philippe, 42, 75, 78, 90, 327, 328.

Phisac, 210, 229, 230.

Phisig, 210.

Phocas, 364.

Phrygie, 44, 83, 395.

Pierre, 319, 320, 395.

Pilate, 324, 327, 329, 330.

Pirithoüs, 64.

Piourab, 65.

Piourab Bagratide, 331.

Piouram, 198.

Pogra, 322.

Poiégan, 264.

Polycarpe, 344, 365.

Pompée, 391.

Ponce-Pilate, 391.

Pont, 24, 43, 44, 45, 50, 52, 88, 396.

Porte de Djor, 66.

Porte Royale, 135.

Posdr, 369.

Pouknan, 326.

Pourtar, 343.

Pouzantia, zoir Constantinople.

Pouzou, 350.

Précurseur, 337, 340, 341, 344, 349, 351, 353, 355, 361,
362, 363, 364, 365, 366, 368, 369, 371, 372, 374, 375,
870, 377, 378, 380, 381.

Prekh, 350.

Priam, 30, 41.

Probus, 397.

Proton-Armenia, 24.

Pseudo-Bardesane, 73.

Ptolémée, 39.

Pythie, 397.

Quintus, 396.

Racamiens, 85.
Rahan, 370, 371.
Rapihap, 317.
Rasdom, 242.
Rasdsohoun, 394.
Rekés, 343.
Reschdouni, 51,
Réunion, 374.
Rhesdagués, 183, 184, 185, 187, 190, 212, 220, 343.
Rinon, 397.
Rodangag, 179.
Romains, 42,326.
Rome, 107, 188, 319, 320, 321, 325, 326, 340, 341, 344,
352, 353, 355, 395.

187, 219, 228, 238, 246, 300.

27

48

Rosdom Sakdjig, 50.
Rufa, 65.

Rufsian, 65.

Rufus, 392.

Sabinus, 317, 327.

Sadagh, 215, 232.

Saghamas, 266.

Saghamoud, 267.

Saguesdan, 265.

Sahag, 361, 370.

Saharouni, 222, 225, 246, 297, 298.

Sahour, 381.

Saint-Étienne, 378.

Saint-Garabed, 362, 369.

Saint-Sarkis, 246.

Sainte-Sion, 381.

Sakastan, voír Sedjestan.

Sakdjig, 50.

Samson, 50.

Sanesan, 214, 215, 216.

Sapor, 194, 200, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261,
262, 263, 264, 265, 266, 267, 268, 269, 270, 271, 272,
273, 275, 276, 277, 280, 281, 283, 284, 285, 286, 297,
298, 394, 396.

Sanassar, 34, 51.

Sardanapale, 15, 30, 31, 32.

Salan, 373.

Salomé, oir Scheghameth.

Sampsicéramus , 317, 322, 323, 327.

Samuel, 277, 305.

Sanadroug, 195, 200, 250, 261, 326, 329, 330, 331.

Sanas, 367.

Sanod, 331.

Santoukhd, 330. :

Sapadia, 65.

Sararat, 218, 219.

Sarhank, 198.

Sarkis, voir Serge.

Sarmatie, 87.

Sasan, voir Sanas.

Sassan, 114, 394.

Sassoun, 363, 364.

Satag, voir Nartag.

Satala, 180.

Satan, 337, 338, 340, 352.

Satinig, 39.

Sbantarad, 256.

Sbantouni, 47.

Sber, 305.

Schadkh, 364.

Schagaschen, 988.

Schaghita, 227, 291, 292.

Schahab, 187.

Schahabivan, 951.

Schahag, 307, 308, 309.

Schahasdan, 369.

Schahéi-Nerséh, 218.

Schahén, 222.

Schamiram, voir Sémiramis.

Schampa Pakarad, 43, 52.

Sampsicéramus ow Schamschagram, 73, 317, 322, 323.

Schapouh, voir Sapor.

Schapouh-Varaz, 229.

Schara, 20, 21, “ 45, 49.

TNDEX.

Scharaschan, 51.

Scharoura, 39.

Schavarscban, 330.

Schavasch, 198.

Schavasp, 229, 250.

Schavita, 323.

Schbesdan, 266.

Scheghameth, 319, 322.

Schiragan, 180.

Schirg, 256.

Schirag, 21, 221, 238.

Schiraganig, 375.

Schlahag, 210, 228.

Scythie, 397.

Sdahr, 114, 1106.

Sdéphanos, voir Étienne.

Sébaste, 172, 344.

Sébéos, 195.

Sedjestan, 362.

Séleucus, 42, 199.

Séleucus Nicator, 42, 198.

Selgouni, 50, 396. -

Selpestros, voir Sylvestre.

Sem, 394.

Sémiramis, 26, 28, 29, 30, 31, 52, 197,

Sempad, 33, 64, 65, 370, 371, 372, 373, 374, 375, 376,
377, 378, 379, 380, 391.

Sempadouhi, 64.

Sénnakérib, 34, 198.

Sénékia, 65.

Sénékarim, voir Sennakérib.

Sennékérim, 34, 47.

Sennékérim l'Assyrien, 44.

Sérapion, 325.

Serge, 245, 403.

Sévére, 395.

Sgaiorti, 31, 34.

Sidérités, 43.

Sim, 51.

Siméon, 365.

Simon, 330.

Simon-Pierre, 320, 322, 325.

Sinai,219, 338.

Siounie, 21, 64, 171, 187, 194, 209, 210, 218, 221, 229,
240, 231, 238, 250, 251, 265, 276, 303, 304, 307, 345,
346, 347, 349, 350, 353, 354, 384.

Sious, 252.

Sirat, 16.

Sissag, 21, 44, 48, 49.

, Sissagan, 21, 24, 51.

Slak, 50.

Snéga, 324.

Sodome, 249.

Sohount, 393.

Soleil, 21.

Sophie, 343.

Sos, voir Anouschavan.
Sosarés, 30.

Soter, voir Antiochus.
Sougav, 362.

Source des Voleurs, 374.
Sourdinos, 344.

Sourén, 301, 302, 327, 343, 373.
Sourén le Perse, 263, 964.
Sourén Pahlav, 263.
Sourénian, 326.

Sourig, 246.

NEG C es ngepnpata

- Sourp Garabed, voir Précurseur.

. Srem, 374.

- Srémavir, 376.

.Storog, 327.

Sylvestre, 188.

Syrie, 43, 92, 180, 199, 317, 327, 344, 373, 391.

T.

Tacite, 395, 396, 397.
Tad, 47, 184, 218.
Tadaké, 64.
"TTadapé, 217.
- Taglat, 16.
Tajkouink, 39.
. Talaris, 231.
Tangov, 323.
"Tanoun, 300.
'Tanoup, voir Danube. -

Taranagh,, 166, 184, 221, 223, 224, 250, 260, 261, 279.

Tarata, 326.

Tarioun, 215, 264.

Tarounk, 279.

Tarse, 394, 396.

Tassendré, 266.

Taurus, 51, 337, 341, 370.

Tavresch, 261, 264, 280.

'Tchantchanag, 216.

Tcherapachkhik, 216.

Tchermés, 64.

'Tchonn, 218.

'TTchorokh, 381.

Tchounag, 254.

'Teghag, 277, 281, 284, 285.

Téglarios, 344.

Téhgan, 263.

Témavount Vécémagan, 262.

Témed, 246.

'Témédre, 337, 345, 345, 346, 347, 348, 349, 350, 352.
Terdjan, 168.

Térence, 278, 281, 284, 295, 296.

Teutamus, 30, 41.

Tévin, 216, 344, 351, 361, 864 375.
'Thaddée, voir Até.

Thaddée, 209, 222, 226, 238, 328, 329, 338, 343, 302.
Thayarth, 353.

Thakatir, 33.

Tharatha, 92.

Tharsis, 30.

Thartzenk, 350.

Thatéos, voir Thaddée.

Thavresch, voir Tavresch.

Thécla, 245.

Thédalia, voir Thessalie. :
'Thempradzor, coir Vallée du Sommeil.
"Théodore, 245, 246.

Théon, 365.

Thessalie, 397.

Théus, voir Antiochus.

Thil, 168, 211, 225, 291, 352, 370, 371, 382.
Thiras, voir Sirat.

Thomas, 318, 328.

Thomas Ardzrouni, 392, 394.

Thorgom, 17, 22, 108, 117, 209, 223, 235, 277, 294.
"Thortan, 167, 194, 211, 221, 222, 224, 844.
'Thotig, 362, 363, 369.

Tibére, 317, 318, 319, 324, 325, 326, 329.

INDEX.

419

Tigrane, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 200, 274, 275, 375,
376,377.

Tigranocerte, 38, 260, 292.

Tigre, 51.

Timakhsian, 225.

Timarios, 365.

Timothée, 338, 339, 340, 341.

Tinaskhé, 350.

Tioghlidianos, voir Diocictien.

Tiridate, 19, 42, 107, 108, 295, 310, 339, 340, 341, 353,
344, 351, 352, 353, 354, 355, 373, 395, 396, 397.

Tiridate le Grand, 42, 43.

Tiridate (Saint), 19

Tiridate Pakradouni, 64, 104, 107, 108, 114, 121, 122,
124, 125, 132, 133, 134, 135, 136, 139, 140, 141, 143
144, 147, 161, 166, 169, 171, 176, 179, 182, 184, 187,
188, 189, 190, 191, 194, 196, 209, 210, 211, 224, 228,
232, 250, 251.

Titan, 14, 196, 197, 394.

Titus, 65.

Titzavan, 176.

Tobie, 65, 318, 328.

Tombeau des Mages, 376.

Tonos-Concholéros, voir Sardanapale.

Trajan, voir Déce.

Trajan, 394, 395.

Trasdamad, 277, 285, 286, 287.

Troie, 41.

'Tróne des Princes, 363.

Trouasb, 64.

Trov, 353.

Tzerés, 46.

'Tzlou-kloukh, 216.

Tzolag, 21.

Tzolaguerd, 21.

Tzop, voir Dzop.

Tzor, 49.

Tzoul, 225.

Tzunagan, 47.

Tzunguerd, 370, 382.

Ulysse, 64.

Y.

Vachtyan, 381.

Vadnian, 214.

Vagharsch, 66, 67, 200, 221, 222, 342, 395.

Vagharschabad, 66, 120, 133, 139, 140, 141, 152, 164,
169, 171, 176, 179, 187, 190, 216, 274, 339, 343, 344.

Vagharschag ou "Valarsace, 301, 304, 305, 350.

Vagharschaguerd, 380.

Vagharschavan, 66.

Vaghés, voir Valens.

Vaghinag, 209, 127, 218.

Vah, 370.

Vahaken ow Vahak'n, 40, 41, 51, 134, 173, 2925.

Vahan, 266, 267, 305, 369, 370, 371, 372, 374, 375, 377,
378, 379, 380, 381.

Vahan Amadouni, 217.

Vahan Gamsaragan, 372, 373, 375, 376, 380.

Vahan le Loup, 364, 365, 366, 367, 368.

Vahan Mamigonien, 276, 277, 380.

27.

420

Vahanovid, 374.

YVahé, 41.

YVahnouni, 41, 51.

Vahridch, 262. .

Vairanganis, 379.

Valarsace, voir Vagharschag.

Valarsace, 13, 14, 21, 22, 41, 42, 43, 41, 45, 46, 47, 48,
49, 50, 51, 52, 200, 301, 304, 305, 327, 395.

Valens, 232, 240, 241, 242, 243, 244, 245, 246.

Valentinien, 67.

Valérien, 395.

Vakhdank , 370, 371, 372, 373, 376.

Vallée de Kartman, 288.

Vallée de Srem, 374.

Vallée de Vahan, voir Vahanovid.

Vallée des Épées, 374.

Vallée du Sommeil, 375.

Van, 41, 274, 276, 300.

Vanant, 46, 222, 225, 259, 310, 381.

Varajnouni, 22.

Varas Schahouni, 222.

Varaz, 210, 225, 229, 230, 231, 302, 304, 373, 374, 375,
376, 377, 378, 379.

Varaz, voir Vazaria.

Varazaplour, voir Colline de Varaz.

Varazdoukht, 227.

Varaz Gaminagan, 216.

Varaz Schapouh, 230, 232.

Varaztad, 297, 298, 299, 300.

Varbace, 31, 32, 33.

Varj, 22, 47.

Varschir, 368.

Vart, 362.

Vartan, 236, 246, 251, 254, 255, 267, 2706.

Vartanouisch, 303.

Varlkés, 66.

Vartantoukhd, 305.

Vartouhri, 378, 379.

Vasag, 227, 228, 229, 236, 240, 247, 260, 267, 269, 272,
273, 278, 279, 280, 299.

Vasag le Mamigonien, 254, 255, 256, 257, 258, 359, 260
261, 262, 263, 264, 205.

Vasbouragan, 64.

Vatchag, 310.

Vatchagan, 264.

Vatché, 209, 212, 215, 216, 217, 218, 220, 221, 298, 299,
304, 305.

Vatché Ardzrouni, 228.

Vazaria, 65.

Vedjiak, 65.

Veghentour Boulgar de Vount, 45.

Venaseb Sourhab, 66.

INDEX.

Vergen, 246.

Vériospora, 330.

Verthanés, 183, 184, 209, 211, 212, 213, 214, 215, 217,
220, 221, 222, 236, 343.

Vespasien, 392.

Victor, 67, 340, 341, 342, 343.

Xin, 265...

Virk, voir lbérie.

Vischab ow Dragon, 346, 350.

Vologése, 65, 114.

Voroth, 222.

Vrandchounik, 39.

Vratsdan, coir Ibérie.

Vrig, 229.

Xisuthre, 394.

Zamassis, 29, 31.
Zamé, 324.

Zarasb, 23, 199.
Zaravant, 171, 217.
Zaréh, 41, 198, 222.

' Zaréhavan, 274, 276. Es

Zaréhavanian, 51.

Zaréhavant, 303.

Zaréhnavan, 41.

Zarischad, 274.

Zarmair, 30, 41.

Zarmantoukhd, 300, 301, 302.

Zarouhi, 37.

Zavén, 307, 308, 310.

Zénob. de Glag, 67, 337, 339, 341, 342, 344, 345, 361,
394.

Zéprianos, 325.

Zérouan, 14, 196, 394.

Zérouantoukhd, 307.

Zig, 263, 273, 276, 279, 307.

Zintag, 265.

Zonia, 320.

Zoroastre, 28, 29.

Zorth, 308.

Zorthovaz, 310.

Zotek, 171.

Zouith, 274, 275, 276.

Zrataschad, voir Zoroastre.

ΞΡ ΡΠ το το ACUOREAOU BE UAO9OXP ee

TABLE DES MATIERES.

PRÉFACE... eerte "o v
Discouns PRÉLIMINAIRE... eee enn nnn o DX
PREMIERE PARTIE.
HISTORIENS GRECS TRADUITS EN ARMÉNIEN.
Man Aras Carrwa. —- Histoire ancienne de
P Arménie; par Vietor Langlois.........-* I
Introduction............ ee OE UMS Ἂ
Histoire ancienne de 'Arménie......... 19
BanprsawE, — OEuvres historiques et philoso-
phiques; par Victor Langlois.......... ὅ5
Introduction. ........... ELORELITa7- 57
I. Fragments d'une Histoire del'Arménie. — 63
II. Commentaires sur l'Inde........... 68
III. Lx Pseuno-Banpzsaxz. — Le livre de
la loi des contrées. ......-.. ee 73
IV. Traité sur les révolutions des astres. — 95
AcarHANGE. — Aistoire du régne de Tiridate
et de la prédication de Saint Grégoire l'Illu-
minateur; par Victor Langlois........,.. "UE
Introduction.. .......--. CRAS ἐθῶν κιών MO
' Histoire du régne de Tiridate.......... 105
Lz Pseupo-AcATHANGE. — Histoire ancienne
He liene, eor o ooteénowzvecvnc? igo
Fausrus pk Bvzaxce. — Bibliothéque histori-
rique; par Jean-Baptiste ἘΠῚ. ον e .os 901
IntrodleHoH. 1... uceaesesasosovesse 209
Bibliothéque historique................ 209
- SECONDE PARTIE.
HISTORIENS SYRIENS TRADUITS EN ARMÉNIEN.
LínovunxA n'Épzssz. — Histoire d? A4bgar et de
la prédication de Thaddée ; par Jean-Raphaél

pO TT MUROS SONA TE NEC EROR τὸ 313
πηι οὐ δεν 2 «eiisesetéecqéersunstesst DEB
I. Lettre d'Abgar, fils de Manova....... 317
II. Histoire d'Abgar Ouchama et de Sana-
drong. ες νοῦν vie zx TMER HEAR ORE MER
ZíwoB Dk Grac. — Histoire de Bano: FA NONIS Y x
Introduction. εὐ νυ τον ees $953 3-4 23».3)9235
Histoire de Daron. ....:..... i.e τεῦς 337
JzAN MaurcoxrEN, — Continuation de l' Histoire
de Daron; par Jean-Raphaél Émine....... 357
Introduction. .. ..... v6 «4.4 d AE ERN 359
361

Histoire de Daron...... sisuee E dM EE

APPENDICE.

FRAGMENTS D'HISTORIENS GRECS PERDUS, CON-
SERVÉS DANS LES OEUVRES DES HISTORIENS
ARMÉNIENS.

I. Moise nz Κηοκὲκε. ( Extraits divers). 388
Polycrate. ....... eee ep i da "x σοὺ
Évagoras. «.2. 24^ (RR AE HA aT QE . 390
Camadrus........ δ δον κύκνο, M
Phlégon de Tralles...... eec*&a s ux un MAR
Flavius Joséphe............-* ve 390
Olympius d'Ani......... eese. 39
Ariston de Pella............. es. REND τς
Khorohpoud......... esee 394
Firmilien de Césarée................ 394
Euripide ...... 292552 ἐφ ERE «.« 297

II. Lx Psgvpo-CarrnisTHENE........... «v4 EN
III. GaÉcorne MacisTROS....... eee ον en 401
IV. Sarxr ἔριρηλνε. Extraits du Livre des

poids et mesures... «eese 405

ÍIXDEX.....e ee vaso s 69 56 o 9 no da ARN

421

d

V. o. P ARUAUEO

BIND'*: ^ SEP 2 81970

|. PA Mueller, Karl (ed.)
3490 Fragmenta historicorum
M84 graecorum
v.5

PLEASE DO NOT REMOVE
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

"iP deetia ERE dE E P Aur ME ESL Fa PA Do Ls Ua du μὴ Por Nep ji e^ 1 m e" em

VETE IDEE

un i Sd rient p
32454 ὁ. ἄμα, στιν» φὶ

Me e DO Sie ic
SRI Aou tes
τι ur

"
Er E
e
Ἂν Vr

n
τ ν,

dore p 7 τὴ EE e) era oa

m ae M rn errat du y s des Es

e ver i^

250. dixe pt

ΧΩ
ΣΤΡ Lied d
Cre

dI UM
ἧς

ὩΣ
A EET
ΧΗΣ as nm dero τῇ
MA a S ΩΣ ἘΠ τὰ tie
ESL D SU RUE Wi
Hy n

end PIA

ir

Tora
ULM
v t ei

3314 "af:
ἀμ iy:
s

Pipe
; νὰ
rA GU ἢ ἘΝ i
"LG oil S ges eg " Ὁ "
SERE SA DI BY NCNEU ON ATA S ts TS uL
M a ead eee prete p T6 "t veda dn jn vei Ἂν ἡ ΠΥ emm ew bv A
V n n DEO TANE Paus
ΚΟ ΤΣ AI YT E Ree PRU sa LAESA j UN DM vet
ΡΝ DENN AMOR nt wor tdeo one VM s
Σ eeuh

[ἢ du Di
ΠΟ ΡΥ ES Leu d yr ἀν ταν WES Mercy
C rd a lA PUT SEM podes Si, 3 E rd mA ee m
i 2372 ἦγε ML ái
PA REIS AULEM TE SEMI TUQUE QUT LUE TO E
Edi TA rr. OUS δὰ 2 eh 14h 1 (rop raus

ue HORE Hé Aye ῃ ὅν e " p
e

MT "a AR SUFM Aa Werk
"Neue PUE Je o4 WEE M MUR tidy
DACH dn DUE EE PEN cog
ide "e
LM.

H
Su"
en rU
atr. AA T σ᾽ δ᾽

det rud VU αὐ E

aA
ἐγ
2 Α ΣΝ phe

rec ^ ues
ἘΠ ἣ V arce Fw Metas A Epp hosts $
ois "e wi FX vA t del τῆς Y rid
(ox d e Pleetce sie E RAT LAM ΣΎΝ iei bg
NALE IS APA d ^
d NupkcecL t

5f RP ar
P AT Edd.

uit bc
Het 225
VT ixi pe. Tub

* Lena Yu
TET AQ VIPVURH ἣν

daa
VA e yy) Ww NS M
EQUES inde

Men
SNENEES ma p DN

πεττῶν - eet

UNDA: ^ mI
vere uneven * rS IVa a NN bi OC
Sacs S livers
XE IDs. AAA, :
parait dup ἐς
Peut
Rm OI SUR ταν

om Meer
DEN e een erm
E

δὰ ἢ
SAN Sw
UM NEOSSPRASUN

MISSA CA MARY EN Me

AES Pv
ehe ret SS ἃ κ

i
H ZEN tuc POI
m

ymo

M

tn τ ον SER NY RUE AM Me
NW T
V.

^w AO
SIS ^S Nn CN

4d

XN TU MURS i
S S LE SS

i. EN 4
RUMQUE ARE
D ius ων MASA

NIS EN

MANI
AU. ἔπος died Ha
NER: e SS V
EN x ai
PRO

diss NS u RN VD T
Sid d

d

arat
riis

ἮΝ, PNG

Ie k

ni

rns

ect imm Rey

d

— 1